(Luận văn thạc sĩ) quan điểm của chủ tịch hồ chí minh về xây dựng nhà nước liêm khiết ở việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHỔNG THỊ AN QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC LIÊM KHIẾT Ở VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHỔNG THỊ AN

QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC LIÊM KHIẾT

Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Hà Nội - 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHỔNG THỊ AN

QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC LIÊM KHIẾT

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực, rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được công bố

trong bất kỳ công trình nào

Hà Nội, tháng 10 năm 2018

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

Chương 1: QUAN ĐIỂM CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC LIÊM KHIẾT 11

1.1 Cơ sở hình thành quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước liêm khiết 11

1.1.1 Cơ sở tư tưởng, lý luận 11

1.1.2 Cơ sở thực tiễn 17

1.2 Nội dung quan điểm của Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước liêm khiết ở Việt Nam 21

1.2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về liêm khiết 21

1.2.2 Mục tiêu xây dựng Nhà nước liêm khiết 27

1.2.3 Nội dung xây dựng nhà nước liêm khiết 29

Chương 2: VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC LIÊM KHIẾT VÀO XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM HIỆN NAY 55

2.1 Sự cần thiết phải vận dụng quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước liêm khiết vào xây dựng nhà nước Việt Nam hiện nay 55

2.1.1 Từ giá trị của quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước liêm khiết 55

2.1.2 Từ thực trạng và yêu cầu xây dựng Nhà nước liêm khiết ở Việt Nam 58

2.2 Nội dung, biện pháp vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước liêm khiết vào xây dựng nhà nước Việt Nam hiện nay 66

2.2.1 Nội dung vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước liêm khiết vào xây dựng nhà nước ở Việt Nam hiện nay 66

2.2.2 Biện pháp xây dựng nhà nước liêm khiết ở Việt Nam hiện nay 71

KẾT LUẬN 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 90

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hồ Chí Minh khai sinh ra Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Nhà nước Dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam châu Á Trong suốt 24 năm với cương vị đứng đầu nhà nước, Người đã luôn chăm lo xây dựng nhà nước ta trong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu quả Tư tưởng của Người về xây dựng nhà nước đã xác lập cơ sở pháp lý cho tổ chức, hoạt động của Nhà nước Những cơ sở pháp lý đó là nền tảng cho tổ chức, xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước Việt Nam sau này Quan điểm của Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước liêm khiết là sự vận dụng sáng tạo học thuyết về nhà nước của chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện của nước ta và kế thừa những tinh hoa trong lịch sử xây dựng nhà nước của cha ông ta, kết hợp với giá trị tư tưởng của nhân loại

Trải qua hơn 70 năm xây dựng và phát triển, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lớn Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được đẩy mạnh, hiệu lực và hiệu quả được nâng cao rõ rệt, mô hình Nhà nước Việt Nam được xây dựng trên cơ sở Tư tưởng Hồ Chí Minh đã phát huy thành quả tích cực trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc trong suốt thời gian qua

Di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước đã và đang được toàn Đảng, toàn dân kế thừa, phát triển trong sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng là nhiệm vụ số một, bao trùm, chi phối các nhiệm vụ khác” [13, tr.132-133], là một trong những nhiệm vụ mang tính chiến lược trong quá trình thực hiện mục tiêu về kinh tế - xã hội Đâychínhlàquyếttâm chính trị của Đảng trong việc tiến hành đẩy mạnh công tác cải cách tổ chức và hoạt động củanhà nước, phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế, đánh dấu một bước

phát triển mới của sự nghiệp xây dựng nhà nước kiểu mới – một nhà nước của dân, do dân và vì dân

Đại hội X và Đại hội XI của Đảng Cộng sản Việt Namđã chủ trương tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trên cơ sở xây dựng cơ chế vận hành nhà nước, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực thuộc về nhân dân, nâng cao năng lực quản lý và điều hành của nhà nước theo pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa Đến Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đã nêu ra mục tiêu tổng quát xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, củng cố năng lực lãnh đạo và nâng cao hệ thống chính trị với một trong những chỉ tiêu quan trọng tích cực phòng chống tham nhũng, quan liêu, đồng thời tập trung xây dựng con người về đạo đức, nhân cách và lối sống Để đạt được những mục tiêu trên trước hết phải xây dựng được Nhà nước liêm khiết, vì khi nhà nước liêm khiết mọi hoạt động đều vì lợi ích của nhân dân

Thực tế cho thấy, trong quá trình xây dựng Nhà nước suốt mấy chục năm qua cũng gặp không ít khó khăn: đã bộc lộ một số vấn đề bất cập về lý luận và

tổ chức hoạt động của Nhà nước Theo đó, các giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của Nhà nước đã triển khai vẫn chưa đạt được những kết quả như mong muốn: tệ nạn tham nhũng, lãng phí và quan liêu còn khá phổ biến Một

số cán bộ nhà nước các cấp còn biểu hiện cửa quyền hách dịch gây khó khăn cho nhân dân Đây là một trong những yếu tố cản trở sự nghiệp xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Để khắc phục tình trạng trên đòi hỏi phải có những giải pháp thiết thực và cụ thể nhằm tạo tiền đề vững chắc cho

sự phát triển đất nước trong tương lai

Vì vậy, để bảo vệ và xây dựng đất nước Việt Nam ngày càng phát triển theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa thì việc xây dựng Nhà nước liêm khiết có vai trò hết sức quan trọng Nhà nước liêm khiết tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững của Nhà nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa của nhân dân,

do nhân dân, vì nhân dân Nhà nước liêm khiết ở cả góc độ tổ chức bộ máy,

con người và công việc là nhà nước thực hiện đầy đủ và có trách nhiệm quyền làm chủ của người dân; nhận thức và thực hiện đúng đắn quyền hạn và trách nhiệm của mình; biết thực hành liêm và giữ liêm, biết chống bất liêm bằng pháp luật, bằng đạo đức, bằng lời nói và việc làm Nhà nước liêm khiết không chỉ thể hiện ở phẩm chất đạo đức mà còn thể hiện năng lực pháp lý của

bộ máy và cán bộ, công chức nhà nước Nhà nước liêm khiết, như cách nói của Hồ Chí Minh, là nhà nước “xóa bỏ những tiêu cực như tham lam, gian giảo, lười biếng”, ngăn chặn và khắc phục “những tệ trái phép, cậy thế, hủ hóa, tư túi, chia rẽ và kiêu ngạo”; “việc gì có lợi cho dân thì phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân thì phải hết sức tránh”; nhà nước vì sự phát triển của đất nước, vì hạnh phúc của nhân dân

Với những lý do trên tôi lựa chọn đề tài:“Quan điểm của Chủ tịch Hồ

Chí Minh về xây dựng nhà nước liêm khiết ở Việt Nam” làm luận văn tốt

nghiệp thạc sĩ Chính trị học, chuyên ngành Hồ Chí Minh học

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Ở Việt Nam hiện nay những nghiên cứu về Nhà nước, đặc biệt là các mô hình xây dựng nhà nước thuộc đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học: Triết học, luật học, chính trị học và hành chính học Vì thế mà vấn đề xây dựng nhà nước được quan tâm và luận giải ở nhiều góc độ khác nhau đã giúp làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng Với các tác phẩm tiêu biểu sau:

Những công trình nghiên cứu tập trung vào những vấn đề lý luận về nhà nước:

Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Đào Trí Úc

(chủ biên), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2005 Trong cuốn sách này, các tác giả đã đề cập đến các nội dung như: Nhà nước pháp quyền trong lịch sử phương Đông và phương Tây Một số vấn đề về việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa như: Cơ sở lý luận, vấn đề về dân chủ, nhân quyền, cải cách hành chính, tư pháp và tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa

Nhà nước pháp quyền dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nguyễn Văn Thảo,

Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2006 Trong cuốn sách đã đề cập đến các vấn đề: Giới thiệu về lịch sử nhà nước pháp quyền và tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền; cải cách lập pháp, cải cách hành chính và tư pháp; một số vấn đề về sự lãnh đạo của Đảng đối với bộ máy lập pháp, hành pháp, tư pháp

Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước pháp quyền kiểu mới ở Việt Nam, Phạm Ngọc Anh - Bùi Đình Phong, Nxb Lao động, Hà Nội, 2003

Các tác giả đã nghiên cứu các nội dung: Quá trình hình thành, phát triển và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền kiểu mới ở Việt Nam; Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng và phát triển nhà nước pháp quyền kiểu mới ở Việt Nam

Xây dựng nhà nước pháp quyền đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước theo hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, Lê Minh Quân, Nxb Chính

trị Quốc gia, Hà Nội, 2003 Tác giả đã khái quát lịch sử tư tưởng nhà nước pháp quyền trong tương quan với sự phát triển của xã hội Chỉ ra được sự phát triển của đất nước theo hướng xã hội chủ nghĩa và khẳng định được vai trò của việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay Tác giả đưa ra những phương hướng cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Một số quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước mới

ở nước ta sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 của Phạm Hồng Chương, Tạp

chí quốc phòng toàn dân, Hà Nội 2011

Chữ liêm trong tư tưởng Hồ Chí Minh của Nguyễn Thị Chiên, Báo Hải

Dương online, Trang điện tử Ban quản lý lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh sưu tầm, Hà Nội, 9/2012 Tác giả đưa ra khái niệm về liêm và các biểu hiện của

nó theo Tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời khẳng định hơn lúc nào hết, hiện nay toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta phải ra sức thực hành chữ liêm

Chính phủ kiến tạo là sự kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh của Hoàng Chí

Bảo, Báo Nhân dân, 1/2017.Trong bài trả lời phỏng vấn trên báo Nhân dân tác giả đã đưa ra những yêu cầu để xây dựng thành công Chính phủ kiến tạo:Muốn xây dựng Chính phủ kiến tạo, liêm chính thì phải vừa xây dựng, tạo

cơ hội, tạo môi trường làm ăn, kinh doanh tốt cho người dân, đồng hành cùng doanh nghiệp đồng thời phải quyết liệt chống tham nhũng Liêm chính là chống bằng được tham nhũng - căn bệnh đe dọa sự tồn vong của chế độ Chống được tham nhũng thì Đảng mới trong sạch, vững mạnh, nhân dân mới thụ hưởng được lợi ích chính đáng của mình

Tư tưởng Hồ Chí Minh về một chính phủ kiến thiết, liêm khiết của Bùi

Đình Phong, Tạp chí Văn hóa Nghệ An, Nghệ An, 1/2017 Tác giả khẳng định: Với một Chính phủ liêm khiết, kiến thiết, chú trọng thực tế và nỗ lực làm việc, chưa đầy 16 tháng từ sau cách mạng thành công đến khi Hồ Chí Minh phát hịch kêu gọi toàn quốc kháng chiến, trong một bối cảnh vô cùng khó khăn, đầy thách thức, đã chuẩn bị đầy đủ tinh thần, lực lượng, của cải, sẵn sàng bước vào cuộc kháng chiến chống thù trong giặc ngoài Ngoài ra tác giả đồng thời phân tích tinh thần của một Chính phủ liêm khiết và để đạt được điều đó hơn kết cần kết hợp giữa sức mạnh đoàn kết dân tộc, giữ vững được niềm tin của nhân dân với chính quyền cách mạng

Nhà nước kiến tạo, Lê Minh Quân, Tạp chí Lý luận chính trị, Hà Nội, 3/2017

Ngoài ra còn nhiều công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước được công bố trên các tạp chí, đề tài khoa học các cấp và kỷ yếu các hội thảo khoa học về Chủ tịch Hồ Chí Minh

Các công trình trên đã tập trung làm rõ tư tưởng, quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước, xây dựng Chính phủ, tổ chức cán bộ và pháp luật của Chủ tịch Hồ Chí Minh Đây là nguồn tư liệu rất quan trọng cho tác giả luận văn kế thừa trong thực hiện mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của

mình Ở Việt Nam hiên nay các nhà nghiên cứu bắt đầu quan tâm đến chủ đề xây dựng Chính phủ liêm khiết bắt đầu từ năm 2012 với các loạt bài đăng trên các tạp trí Mặc dù đã được quan tâm bởi cách chuyên gia cũng như các nhà hoạch định chính sách và các chính trị gia, tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu một cách tổng quát và toàn diện về vấn đề Xây dựng nhà nước liêm khiết theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh Chính

vì vậy hoạt động nghiên cứu của luận văn mang ý nghĩa thiết thực và có giá trị tham khảo hữu ích Do vậy luận văn không trùng lặp với các công trình nghiên cứu đã công bố

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ cơ sở hình thành quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước liêm khiết

- Làm rõ nội dung cơ bản trong quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước liêm khiết

- Làm rõ tính cấp thiết vận dụng quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào xây dựng nhà nước ta hiện nay

- Đề xuất các giải pháp vận dụng quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào xây dựng nhà nước ta hiện nay

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước liêm khiết

ở Việt Nam và sự vận dụng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa ở Việt Nam hiện nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Toàn bộ những bài nói, bài viết; những chỉ đạo thực tiễn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước liêm khiết cụ thể đề tài tập trung đến cán bộ, đảng viên và chính phủ và việc vận dụng quan điểm đó trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luâ ̣n của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh , các quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng Nhà nước

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luâ ̣n văn được thực hiê ̣n chủ yếu dựa trên cơ sở phương pháp luâ ̣n chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưở ng Hồ Chí Minh Đồng thời, luâ ̣n văn còn kết hợp sử du ̣ng các phương pháp như : Logic và lịch sử , phân tích , tổng hợp , đối chiếu, so sánh để thực hiê ̣n các mu ̣c tiêu, nhiê ̣m vu ̣ của luâ ̣n văn

Phương pháp phân tích: Phương pháp này sử dụng để phân tích, nghiên cứu các tài liệu đã có về cơ sở thực tiễn, sự hình thành và phát triển nhà nước liêm khiết ở Việt Nam

Phương pháp tổng hợp: Tổng hợp và phân tích những thành tựu, hạn chế

và các biện pháp thực hiện trong xây dựng nhà nước Trên cơ sở đó phân tích thực trạng ở Việt Nam hiện nay, luận văn trình bày các giải pháp phù hợp cho thực trạng đó

6 Những đóng góp về khoa học của luận văn

Luận văn chỉ ra và làm rõ những cơ sở hình thành và nội dung của quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước liêm khiết ở Việt Nam Đồng thời luận văn còn chỉ ra sự cần thiết và những nội dung giải pháp cơ bản trong xây dựng Nhà nước liêm khiết ở Việt Nam hiện nay theo Tư tưởng Hồ Chí Minh

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể làm tài liệu tham khảo phục vụ cho mục đích nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng nhà nước

và vận dụng trong xây dựng nhà nước hiện nay

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Về lý luận: Đề tài góp phần làm rõ hệ thống quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước liêm khiết Đồng thời làm rõ sự vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước liêm khiết của Đảng Cộng sản Việt Nam trong công cuộc xây dựng Nhà nước xã hội chủ nghĩa trong thời gian qua

- Về thực tiễn: Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho sinh viên trong học tập và nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như tư tưởng của Người về Nhà nước kiểu mới ở Việt Nam

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và các công

trình đã công bố, luận văn gồm 2 chương 4 tiết

Chương 1: QUAN ĐIỂM CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG

NHÀ NƯỚC LIÊM KHIẾT 1.1 Cơ sở hình thành quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước liêm khiết

1.1.1 Cơ sở tư tưởng, lý luận

1.1.1.1.Từ giá trị truyền thống dân tộc về xây dựng nhà nước

Tư tưởng Hồ Chí Minh được hình thành và phát triển trước hết từ những

giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam

Việt Nam là dân tộc có nền văn hóa lâu đời, được hình thành và phát triển qua chiều dài lịch sử với hàng ngàn năm văn hiến Với những bản sắc văn hóa và truyền thống riêng Từ khi dựng nước đến nay Việt Nam trải qua biết bao triều đại, từ những nhà nước đầu tiên: Văn Lang, Âu Lạc, cho tới sau này là Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần…, đều có những nét đặc trưng rất cơ bản

mà ở triều đại nào cũng có đó là tư tưởng: Lấy dân làm gốc Trong “Bình ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi từng viết:

“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân Quân điếu phạt trước lo trừ bạo Như nước Đại Việt ta từ trước Vốn xưng nền văn hiến đã lâu”

Tư tưởng chính trị lấy dân làm gốc là truyền thống chính trị của dân tộc Việt Nam Nó ra đời từ rất sớm và được gìn giữ phát huy từ đời nay qua đời khác với tinh thần cơ bản là “Phàm mưu việc lớn phải lấy dân làm gốc” Đó là một nền văn hóa trọng đạo lý làm người đề, cao trách nhiệm, bổn phận của cá nhân đối với gia đình, làng nước, Tổ quốc, coi đó là chuẩn mực cao nhất của nhân cách con người Theo cách nhìn truyền thống của văn hóa Việt Nam, giá trị con người không thể hiện ở phẩm chất của khách công hầu mà ở nhân nghĩa đạo đức của bậc “ưu ái, quốc dân”, biết chăm lo vun đắp cho vận mệnh chung của đất nước, của cộng đồng Văn hóa đó dạy cho người dân không

được quên cội nguồn của mình Có nhiều câu ca dao đậm tình nghĩa đã đi vào lòng người dân Việt Nam từ thế hệ này sang thế hệ khác, chẳng hạn như:

“Dù ai đi ngược về xuôi

Nhớ ngày giỗ tổ mùng Mười, tháng Ba”

Nhà nước liêm khiết dưới thời phong kiến là nhà nước mà kẻ bầy tôi phải nghe theo mệnh lệnh và phục tùng vua Trong cả nước quan lại là bầy tôi của vua, nhân dân là thần dân của vua, vua là người đứng đầu bách thần trong

cả nước Nước – quốc gia phong kiến không phải của thần dân mà là của vua Trong lịch sử chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều những bài học về quản trị nhà nước bằng chế độ dưỡng liêm nhằm ngăn ngừa nạn tham nhũng của quan chức Chế độ dưỡng liêm đã được thực thi từ rất lâu, ngay từ những ngày đầu xây dựng nền độc lập của quốc gia sau một ngàn năm Bắc thuộc Vào thời Lý, Vua Lý Thánh Tông đã đặt ra “bổng dưỡng liêm” để cấp cho các quan chức trông coi việc hình pháp, xét xử, giam giữ… nhằm nuôi dưỡng đức tính liêm khiết, trong sạch của quan lại trong bộ máy tư pháp, ngăn chặn nạn hối lộ trong hoạt động chấp pháp Trong Đại Nam quốc sử diễn ca có ghi lại việc này như sau:

“Ân riêng mưa móc đượm nhuần

Đã tiền lại lúa ân cần dưỡng liêm”

Ở hầu hết các triều đại phong kiến việc đề cao các quan lại liêm khiết là điều vô cùng cần thiết Sự đề cao đó thể hiện ở việc đưa ra các tiêu chí ưu tiên

sự liêm khiết, ngay thẳng trong việc lựa chọn, thăng chức quan lại Thông qua các biện pháp khảo hạch, thanh tra, giám sát cũng như lấy tín nhiệm trong dư luận về quan lại, về những việc họ đã làm nếu vị quan nào có tài đức, chính trực thì lựa chọn, cất nhắc lên những chức vụ cao hơn để tỏ rõ sự khuyến khích người tài năng, liêm khiết Vua Lê Thánh Tông đã ra sắc lệnh: “Từ nay, Cấp sự trung trong Lục khoa và Giám sát ngự sử nếu có khuyết ngạch thì bộ Lại chọn các quan trong kinh sư, ngoài các đạo là người liêm khiết, cần mẫn

cứng rắn, ngay thẳng, có thành tích về chính trị, thì cất nhắc lựa bổ”[49, tr1031].Đồng thời khen thưởng những vị quan liêm khiết: Các quan lại liêm khiết không chỉ được nhà Vua ban cho các chức vụ xứng đáng với tài năng, đức độ đi liền nhiều bổng lộc mà còn được nhà Vua khen thưởng cho sự thanh liêm của mình Sử sách còn lưu trường hợp Ngự sử quan Nguyễn Thiện

đã được Lê Thánh Tông khen thưởng do hết lòng việc nước, ngay thẳng không bợ đỡ, không nao núng trước uy quyền để cầu lợi

Dưới thời Nguyễn, Nho giáo là tư tưởng chính thống, đội ngũ quan lại đều thấm nhuần học thuyết Nho giáo Trong Nho giáo tư tưởng về bậc chính nhân quân tử, những người có thể đứng ra làm quan giúp vua cai quản đất nước đặc biệt đề cao chữ Liêm, đức Liêm Chữ Liêm thành “Lục kế” mà người làm quan phải thi hành Đó là Liêm thiện (Thanh liêm và lương thiện), Liêm năng (Thanh liêm và năng động), Liêm kính (Thanh liêm và kính cẩn), Liêm chính (Thanh liêm và chân chính), Liêm pháp (Thanh liêm và pháp độ), Liêm biện (Thanh liêm và biết cách tổ chức)

Thời Nguyễn rất chú trọng việc giáo hóa đạo đức cho quan lại, thường xuyên dạy bảo về sự liêm khiết, trong sạch cho giới quan trường Năm 1827, nhà vua viết cáo dụ: “Trẫm nửa đêm nghĩ ngợi, rất tức giận, muốn sửa chữa một phen để trừ tệ hại lâu ngày, nhưng còn nghĩ chính trị của vương giả là trước giáo hóa mà sau hình phạt, cho nên dạy bảo cặn kẽ, nói không ngại phiền Quan lớn nhỏ cùng nhân dân trong thành hạt các ngươi giữ đạo thương yêu, đức tốt, sẵn có lương tâm, tự nay nên rửa lòng đổi lỗi để cho người trên giữ phép, người dưới thanh liêm, yên dân giặc tắt, từ đây đổi thói bạc thành thuần hậu, để cùng hưởng phúc thăng bình”[58, tr.457]

Chính chủ nghĩa yêu nước nhân văn Việt Nam là cuội nguồn, là điểm xuất phát, là động lực trên đường cứu nước và là bộ lọc các học thuyết để Hồ Chí Minh lựa chọn và tiếp nhận tinh hoa văn hóa nhân loại mà đỉnh cao là chủ nghĩa Mác Lênin Đúng như Người nói, “trong quá trình tìm đường cứu nước,

qua nghiên cứu Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của V.I Lênin, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hoàn toàn tin theo V.I Lênin và Quốc tế thứ ba, thấm nhuần và vận dụng sáng tạo tư tưởng của V.I Lênin vào việc giải quyết những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam”[38, tr 630] Bởi vậy chủ nghĩa yêu nước nhân văn Việt Nam chính là cội nguồn thôi thúc Hồ Chí Minh xây dựng một nhà nước Việt Nam liêm khiết và giàu mạnh

Sau Cách mạng tháng Tám, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa mới

ra đời đã phải đương đầu với vô vàn khó khăn, thách thức Vận mệnh của đất nước như “ngàn cân treo sợi tóc”, chữ liêm có yêu cầu rộng hơn: là mọi người đều phải liêm Cũng như trung là trung với tổ quốc, hiếu là hiếu với nhân dân;

ta thương cha mẹ ta, mà còn phải thương cha mẹ người, phải cho mọi người đều biết thương cha mẹ Hồ Chí Minh kế thừa những tinh hoa văn hóa của dân tộc, đồng thời phát triển tinh hoa ấy lên một tầng cao mới Nếu ngày xưa trung là trung với vua, hiếu là hiếu với cha mẹ thì giờ trung là trung với Tổ quốc, với dân tộc, hiếu với toàn thể nhân dân, không những hiếu với cha mẹ mình mà còn hiếu với cha mẹ người khác Mọi người không những yêu thương gia đình mình mà còn phải yêu thương toàn thể dân tộc Bởi đều là con rồng, cháu lạc đều sinh ra từ trăm trứng trong bọc trứng của mẹ Âu Cơ

1.1.1.2 Tinh hoa văn hóa nhân loại về xây dựng nhà nước

Từ cội nguồn là truyền thống tốt đẹp của dân tộc, Tư tưởng Hồ Chí Minh được hình thành trên cơ sở tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại mà trước hết là tinh hoa văn hóa phương Đông

Xét về lãnh thổ, phương Đông là toàn bộ khu vực Châu Á và phần Đông Bắc Châu Phi Trong buổi bình minh của lịch sử, các dân tộc phương Đông đã sáng tạo nên nhiều thành tựu văn hóa rực rỡ mà ngày nay chúng ta còn đang thừa hưởng Lẽ tất nhiên Hồ Chủ tịch của chúng ta cũng thừa hưởng những thành tựu này trong xây dựng đất nước và giải phóng dân tộc Nội dung

luận văn đề cập đến tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước liêm khiết, vậy Người

đã thừa hưởng điều gì từ nền văn hóa phương Đông, đó chính là Nho giáo

Hồ Chí Minh đã tiếp thu và vận dụng tư tưởng Nho giáo vào xây dựng nhà nước kiểu mới Trong những bài nói, bài viết của mình, Người không trích dẫn hoàn toàn những lời dăn dạy ấy mà đã chuyển thành những luận đề cho phù hợp văn hóa Việt Nam và yêu cầu xây dựng nhà nước kiểu mới - nhà nước của dân, do dân, vì dân Khổng Tử nói: Sớm nghe đạo, chiều chết cũng cam Hồ Chí Minh khi trả lời các nhà báo cũng nói: “Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc, là làm sao nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”[41, tr.627] Thực tế cho thấy, cả cuộc đời của Người đã làm đúng như những gì Người nói, cả cuộc đời thanh liêm, chân chính, cả cuộc đời vì lợi ích của dân tộc mà không màng đến danh lợi cá nhân

Từ nhỏ, Hồ Chí Minh được tiếp xúc với những tư tưởng văn hóa của Phật giáo đã được đưa vào Việt Nam từ rất sớm Phật giáo vào Việt Nam từ đầu thế kỷ thứ I và có ảnh hưởng rất lớn đến văn hóa Việt Nam, nhất là ở thời đầu xây dựng nhà nước độc lập Phật giáo được coi như quốc giáo của thời

Lý, Trần và có nhiều đóng góp vào công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc, hình thành những nét đặc sắc của văn hóa Việt Nam ở thời kỳ này Khi vào Việt Nam, Phật giáo được Việt hóa và hình thành nên các phả hệ như Thiền phái Trúc lâm Việt Nam với chủ trương gắn bó với dân tộc và đất nước

Những tư tưởng căn bản của Phật giáo ảnh hưởng tích cực tới văn hóa Việt Nam đó là tư tưởng vị tha, từ bi, bác ái, trong sạch, giản dị, chăm lo làm điều thiện Vì vậy, Phật giáo có ảnh hưởng rất lớn tới sự hình thành và phát triển của văn hóa, tư tưởng và lối sống Việt Nam

Chính chủ nghĩa yêu nước - nhân văn Việt Nam kết hợp với những yếu

tố tích cực của nhà nước thân dân thời kỳ phong kiến hưng thịnh trong lịch sử dân tộc cùng với hình ảnh lý tưởng về nhà nước Nghêu, Thuấn và tư tưởng

Nho giáo mà tinh thần nhân đạo cao cả của Phật giáo là cội nguồn, là điểm xuất phát, là động lực trên hành trình cứu nước và là hành trang để Hồ Chí Minh mang theo trong quá trình tìm kiếm một mô hình nhà nước tiến bộ cho đất nước sau khi giành độc lập

Trên hành trình đi tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh đã được tiếp xúc với nhiều mô hình nhà nước khác nhau của phương Tây như: Anh, Pháp, Mỹ kết hợp với những tư tưởng tiến bộ của Russeau, Montesquieu, Voltaire với nhiều khái niệm mới như: tự do, bình đẳng, bác ái, nhân quyền, lập hiến, dân sinh đối với Hồ Chí Minh điều đó giống như là “thế kỷ ánh sáng đã chiếu rọi ánh sáng vào tâm trí Người”[19, tr.94] Một đất nước thực sự là một đất nước

tự do, mọi người đều có quyền bình đẳng như nhau, người dân trong đất nước sống và làm việc theo pháp luật và đất nước đó có quyền lập hiến riêng của mình Trong đó vấn đề dân sinh được quan tâm chú trọng, nếu làm tốt những vấn đề trên sẽ có một nhà nước thực sự liêm khiết được ra đời và tồn tại

Sau khi chuyển đến Liên Xô (1923), Hồ Chí Minh được biết đến mô hình Nhà nước XôViết, trong nhà nước đó “Phát đất ruộng cho dân cày, giao công xưởng cho thợ thuyền, ra sức tổ chức kinh tế mới để thực hành chủ nghĩa thế gới đại đồng”[29, tr.280] Về sau, Hồ Chí Minh chủ trương xây dựng ở Việt Nam một Nhà nước Dân chủ Cộng hòa, một Nhà nước do nhân dân lao động làm chủ, nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Bằng sự kết hợp các giá trị truyền thống dân tộc với việc thâu nhận tinh hoa văn hóa của nhân loại và chủ nghĩa Mác - Lênin thông qua phẩm chất cá nhân và năng lực trí tuệ, thực tiễn cao của Hồ Chí Minh đã tạo ra thể tổng hòa trong cơ sở hình thành Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước nói chung và Nhà nước liêm khiết nói riêng Trong quá trình đi tìm đường cứu nước và đấu tranh giải phóng dân tộc Hồ Chí Minh đã vận dụng những giá trị truyền thống, đồng thời sáng tạo những giá trị mới phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam lúc bấy giờ

1.1.2 Cơ sở thực tiễn

1.1.2.1 Thực tiễn xã hội Việt Nam

Quan điểm Hồ Chí Minh về nhà nước nói chung về xây dựng Nhà nước liêm khiết nói riêng được hình thành dưới tác động, ảnh hưởng của những điều kiện lịch sử - xã hội cụ thể của dân tộc và thời đại mà Người đã sống và hoạt động

Cuối thế kỷ XIX bước sang đầu thế kỷ XX là giai đoạn lịch sử Việt Nam

có những biến đổi hết sức to lớn Thực dân Pháp xâm lược và biến nước ta thành xã hội thuộc địa nửa phong kiến Về chính trị, thực dân Pháp áp đặt chính sách cai trị hà khắc, tước bỏ quyền đối nội và đối ngoại của chính quyền phong kiến nhà Nguyễn; chia Việt Nam ra thành ba xứ: Bắc Kỳ, Trung

Kỳ, Nam Kỳ và thực hiện ở mỗi kỳ một chế độ cai trị riêng Đồng thời với chính sách nham hiểm này, thực dân Pháp câu kết với giai cấp địa chủ trong việc bóc lột kinh tế và áp bức chính trị đối với nhân dân Việt Nam

Về mặt xã hội, thực dân Pháp dung túng cho các tệ nạn xã hội: cờ bạc, mại dâm… Chúng còn gieo rắc tư tư tưởng sùng bái nước Pháp, coi nước Pháp là “Mẫu quốc”, là người đi “khai hóa văn minh”, thường xuyên tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao để lôi cuốn nhân dân ta đặc biệt là tầng lớp thanh thiếu niên làm cho họ quên đi nỗi nhục mất nước Hồ Chí Minh từng khẳng định:

Còn như Chính phủ thuộc địa Pháp thì vẫn ngoan cố một cách ngây thơ cho rằng ở Đông Dương này muốn ràng buộc những người bản xứ thì chỉ cần vỗ về họ mãi mãi bằng những bài diễn văn long trọng, những luận điệu tuyên truyền gian ngoan và bằng những lời thề nguyện trung thành mà nó chỉ đáng giá ở chỗ người ta đặt vào đấy: trong cái xứ này do thiếu sót hay nói cho đúng hơn, là do ý định của Chính phủ, nên đâu đâu từ trên xuống dưới cũng đều có cái nạn tham nhũng mua quan bán chức, những bọn người mua bán được bằng tiền thì không phải là những thứ hàng hoá hiếm.[28, tr.19]

Cùng với đó hệ tư tưởng Nho giáo càng ngày càng trở nên bất lực trước yều cầu của cuộc chống xâm lăng vì độc lập dân tộc Trước bối cảnh đó ở Việt Nam xuất hiện một số nhà tư tưởng tiêu biểu: Phan Bội Châu, Nguyễn Trường Tộ, Phan Châu Chinh với những bước chuyển tư tưởng chính trị có

ý nghĩa lịch sử to lớn Trong giai đoạn này tư tưởng nổi bật đó là canh tân đất nước, học hỏi các quốc gia bên ngoài để thúc đẩy sản xuất, làm cho dân giàu, nước mạnh: “Làm ra của cải, cái đạo lý lớn ấy là việc không thể coi nhẹ được”[47, tr.374] Từ việc phê phán chế độ phong kiến, các nhà tư sản giai đoạn này đã tiếp thu tư tưởng dân chủ tư sản, học tập kinh nghiệm các cuộc cách mạng tư sản Trung Quốc, Nhật Bản, bắ đầu xây dựng những phạm trù dân chủ tư sản ở Việt Nam và phát động phong trào Duy tân Có thể nói, các nhà tư tưởng dân chủ đã ý thức được tầm quan trọng của nền chính trị, coi đó

là yếu tố quyết định chi phối mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của nhân dân, Phan Châu Trinh coi cái gốc tạo nên họa, phúc của nhân dân chính là ở nền chính trị Tuy nhiên chính những sự tiến bộ trong tư tưởng đã mang lại những bài học quý giá cho Hồ Chí Minh về sau trên con đường giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước

Ngay từ khi còn nhỏ Hồ Chí Minh đã chứng kiến sự nghèo khổ, bị áp bức bóc lột của đồng bào mình đó chính là động lực giúp người đi tìm con đường mới cho cách mạng Việt Nam và thôi thúc Người xây dựng một nhà nước thực sự liêm khiết sau khi giành chính quyền về tay giai cấp công nhân

và nhân dân lao động

1.1.2.2 Thực tiễn bối cảnh thế giới

Từ cuối thế kỷ XIX, chủ nghĩa tư bản đã chuyển từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang giai đoạn độc quyền (chủ nghĩa đế quốc) Các nước đế quốc bên trong thì tăng cường bóc lột nhân dân lao động, bên ngoài thì xâm lược và áp bức nhân dân các dân tộc thuộc địa nhằm mở rộng thị trường và khai thác tài nguyên Sự thống trị tàn bạo của chủ nghĩa đế quốc làm cho đời sống nhân

dân lao động các nước trở nên cùng cực Mâu thuẫn giữa các dân tộc thuộc địa với chủ nghĩa thực dân ngày càng gay gắt, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc diễn ra sôi nổi ở các nước thuộc địa

Ngày 1-8-1914, Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ Cuộc chiến tranh này gây ra những hậu quả đau thương cho nhân dân các nước (khoảng 10 triệu người chết và 20 triệu người tàn phế do chiến tranh), đồng thời cũng đã làm cho chủ nghĩa tư bản suy yếu và mâu thuẫn giữa các nước tư bản đế quốc càng tăng thêm Tình hình đó đã tạo điều kiện cho phong trào đấu tranh ở các nước nói chung, các dân tộc thuộc địa nói riêng phát triển mạnh mẽ

Vào giữa thế kỷ XIX, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân phát triển mạnh đặt ra yêu cầu bức thiết phải có hệ thống lý luận khoa học với tư cách là vũ khí tư tưởng của giai cấp công nhân đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản Trong hoàn cành đó, chủ nghĩa Mác ra đời, về sau được V.I Lênin phát triển và trở thành chủ nghĩa Mác-Lênin

Chủ nghĩa Mác-Lênin chỉ rõ muốn giành được thắng lợi trong cuộc đấu tranh thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình, giai cấp công nhân phải lập ra đảng cộng sản Sự ra đời của đảng cộng sản là yêu cầu khách quan đáp ứng cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân chống áp bức, bóc lột Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (năm 1848) xác định: những người cộng sản luôn luôn đại biểu cho lợi ích của toàn bộ phong trào; là bộ phận kiên quyết nhất trong các đảng công nhân ở các nước; họ hiểu rõ những điều kiện, tiến trình và kết quả của phong trào vô sản Những nhiệm vụ chủ yếu có tính quy luật mà chính đảng của giai cấp công nhân cần thực hiện là: tổ chức, lãnh đạo cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân để thực hiện mục đích giành lấy chính quyền và xây dựng xã hội mới Đảng phải luôn đứng trên lập trường của giai cấp công nhân, mọi chiến lược, sách lược của Đảng đều luôn xuất phát từ lợi ích của giai cấp công nhân Nhưng, Đảng phải đại biểu cho quyền lợi của toàn thể nhân dân lao động Bởi

vì giai cấp công nhân chỉ có thể giải phóng được mình nếu đồng thời giải phóng cho các tầng lớp nhân dân lao động khác trong xã hội

Kể từ khi chủ nghĩa Mác–Lênin được truyền bá vào Việt Nam, phong trào yêu nước và phong trào công nhân phát triển mạnh theo khuynh hướng cách mạng vô sản, dẫn tới sự ra đời của các tổ chức cộng sản ở Việt Nam Nguyễn Ái Quốc đã vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, sáng lập ra Đảng Cộng sản Việt Nam Chủ nghĩa Mác–Lênin là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng Cộng Sản Việt Nam

Năm 1917, Cách mạng Tháng Mười Nga giành được thắng lợi Nhà nước Xô Viết dựa trên nền tảng liên minh công–nông dưới sự lãnh đạo của Đảng Bônsêvích Nga ra đời Thắng lợi của Cách mạng Tháng Muời mở ra một thời đại mới, “thời đại cách mạng chống đế quốc, thời đại giải phóng dân tộc” Cuộc cách mạng này cổ vũ mạnh mẽ phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân, nhân dân các nước và là một trong những động lực ra đời của nhiều đảng cộng sản: Đảng Cộng sản Đức, Đảng Cộng sản Hunggari (Năm 1918), Đảng Cộng sản Mỹ (năm 1919), Đảng Cộng sản Trung Quốc và Đảng Cộng sản Mông cổ (năm 1921), Đảng Cộng sản Nhật Bản (năm 1922)… Đối với các dân tộc thuộc địa Cách mạng Tháng Mười đã nêu tấm gương sáng trong việc giải phóng dân tộc bị áp bức, về ý nghĩa của Cách mạng Tháng Mười, Hồ Chí Minh nhận định: “Cách mạng Tháng Mười như tiếng sét

đã đánh thức nhân dân châu Á tỉnh giấc mê hàng thế kỷ nay”[38, tr164]

“Cách mệnh Nga dạy cho chúng ta rằng muốn cách mệnh thành công thì phải dân chúng (công nông) làm gốc, phải có đảng vững bền, phải bền gan, phải hy sinh, phải thống nhất Nói tóm lại là phải theo chủ nghĩa Mã Khắc Tư và Lênin”[29, tr.304]

Tháng 3-1919, Quốc tế Cộng sản (Quốc tế III) được thành lập Sự ra đời của Quốc tế Cộng sản có ý nghĩa thúc đẩy sự phát triển của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế Sơ thảo lần thứ nhất những Luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của Lênin được công bố tại Đại hội II Quốc tế

Cộng sản vào năm 1920 đã chỉ ra phương hướng đấu tranh giải phóng các dân tộc thuộc địa, mở ra con đường giải phóng các dân tộc bị áp bức trên lập trường cách mạng vô sản

Đối với Việt Nam, Quốc tế Cộng sản có vai trò quan trọng trong việc truyền bá chủ nghĩa Mác–Lênin và thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam Nguyễn Ái Quốc đã khẳng định vai trò của tổ chức này đối với cách mạng nước ta là: “An Nam muốn cách mệnh thành công, thì tất phải nhờ Đệ tam quốc tế”[29, tr.312]

Từ những nhận thức rút ra từ thực tiễn thế giới, với sự xuất hiện của chủ nghĩa Mác – Lênin đóng vai trò quan trọng đóng vai trò quan trọng đối với sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước nói riêng Tư tưởng Hồ Chí Minh được hình thành từ thực tiễn trong nước và bối cảnh thế giới, từ cảm tính đến lý tính với khát khao tìm ra con đường giải phóng cho dân tộc Việt Nam Sự xuất hiện tư tưởng Hồ Chí Minh

về nhà nước đặc biệt là sự liêm khiết của cán bộ nhà nước là yếu tố tất yếu để

đi đến thắng lợi hoàn toàn trên con đường giải phóng dân tộc về sau

1.2 Nội dung quan điểm của Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước liêm khiết ở Việt Nam

1.2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về liêm khiết

Hồ Chí Minh sinh ra trong một gia đình chân Nho và đạo đức Nho giáo

có tác động không nhỏ đến tư tưởng cũng như triết lý nhân sinh của Người Tuy nhiên, mỗi xã hội lại có hệ giá trị đạo đức của mình và hình mẫu con người đại diện Nho giáo xây dựng nên hình tượng người quân tử, bậc trượng phu, kẻ sỹ với 5 chuẩn mực đạo đức (ngũ thường) là “Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín” Hồ Chí Minh xây dựng hình mẫu người cách mạng với những chuẩn mực đạo đức cách mạng nhưng vẫn được biểu đạt bằng các phạm trù đạo đức Nho giáo quen thuộc Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng dạy, con người cần có bốn đức: cần, kiệm, liêm, chính Nếu như cần và kiệm là các phẩm chất cần

có trong đời sống, công tác của mọi người lao động thì liêm và chính là những phẩm chất cần có của người cán bộ khi thi hành công vụ, trong đó, liêm là phẩm chất đầu tiên Hồ Chí Minh rất đề cao phẩm chất liêm trong mỗi con người và coi đó là phẩm chất chủ đạo mà mỗi người cần phải có đặc biệt

là lãnh đạo và cán bộ nhà nước

Trên Báo Cứu quốc ngày 1-6-1946, Người đã chỉ ra rằng liêm là trong sạch, không tham lam Ngày xưa dưới chế độ phong kiến, những người làm quan mà không đục khoét của dân gọi là liêm Chữ liêm ấy chỉ có nghĩa hẹp Ngày nay nước ta là nước dân chủ cộng hòa, liêm có nghĩa rộng hơn là mọi người đều phải liêm Người cũng chỉ ra rõ người tham tiền của, tham địa vị, tham danh tiếng, tham ăn ngon, sống yên đều là bất liêm Liêm phải đi đôi với kiệm Vì xa xỉ mà sinh tham lam Do bất liêm mà đi đến trộm cắp, dù công khai hay bí mật, trực tiếp hay gián tiếp, bất liêm tức là trộm cắp

Theo Hồ Chí Minh, Liêm là liêm khiết, “tức là không tham ô và luôn luôn tôn trọng, giữ gìn của công và của nhân dân.”[36,tr.145] Liêm còn là trong sạch, không tham lam “Không tham địa vị Không tham tiền tài Không tham sung sướng Không ham người tâng bốc mình”[32, tr.291] Cuộc đời của Hồ Chí Minh đã thể hiện rõ; với những người chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là độc lập cho Tổ quốc, tự do, hạnh phúc cho nhân dân thì những thứ như tiền tài, địa vị, danh tiếng không quan trọng đối với họ, họ chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ Như vậy, liêm khiết là trong sạch đến

độ thanh khiết, thuần khiết, tinh khiết, cao khiết, không một chút bụi bậm, nhơ bẩn Liêm còn là liêm chính, ở đó có sự trong sạch gắn liền với sự ngay thẳng, một sự chân thật, trên căn bản lẽ phải, không chỉ là theo lẽ phải mà còn là bảo

vệ lẽ phải, không gian dối, dối trá, thiên vị Liêm phải gắn liền với sỉ, liêm sỉ – giữ mình sao cho trong sạch, tránh những điều phải xấu hổ, hổ thẹn với mọi người, trước nhất là hổ thẹn với lương tâm của chính mình

Hồ Chí Minh còn đi sâu phân tích một khái niệm tương phản là “bất liêm”: “Tham tiền của, tham địa vị, tham danh tiếng, tham ăn ngon, sống yên đều là bất liêm”[29, tr.126] Bất liêm là lòng tham của con người với những thứ vật chất tầm thường, tham của công, và tham của người khác Một việc làm mà theo Hồ Chí Minh là đáng phê bình, là bất liêm đó là lợi dụng việc lấy

vợ, kết hôn để thu lợi, để mời khách và lấy phong bì, “Lợi dụng việc cưới vợ

để phát tài (vì mỗi người được mời phải mừng ít ra cũng năm đồng), phải chăng như thế là bất liêm?”[41, tr.318] Vì vậy, để trừng trị những kẻ bất liêm cần có pháp luật, luật pháp phải nghiêm dù cho kẻ bất liêm ấy là ai, làm gì và

ở địa vị nào

Nhìn lại quá trình hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh, chúng ta thấy Người luôn là tấm gương sáng cho mỗi cán bộ, đảng viên về thực hành liêm khiết Trong thư gửi Báo Vệ Quốc quân tháng 3-1947, Người nêu 12 điều, trong đó có “Tuyệt đối không đem của công dùng vào việc tư, không động đến cái kim sợi chỉ của dân; mua bán phải công bình, mượn cái gì phải trả tử tế, hỏng cái gì phải bồi thường”[32, tr.135] Đó chính là thực hành liêm khiết Vậy liêm khiết là gì? Theo từ điển tiếng Việt: Liêm khiết là những người

có quyền, có chức trách mà có phẩm chất trong sạch, không tham ô, không nhận tiền của hối lộ Đây là một phẩm chất đạo đức của con người thể hiện lối sống trong sạch, không hám danh, hám lợi, không ích kỷ, nhỏ nhen

Trong tiếng Anh, liêm chính (Integrity) cũng có nghĩa là phẩm chất trung thực, ngay thẳng

Như vậy, về mặt từ nguyên Liêm chính tức là sự ngay thẳng, trung thực, trong sạch, là một phẩm chất cao quý của con người

Dưới góc độ pháp lý và xã hội: Tổ chức Minh bạch Quốc tế (TI) cũng đưa ra khái niệm liêm chính, theo đó liêm chính là “hành vi và hành động, phù hợp với các nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức và luân lý được các cá nhân cũng như các tổ chức chấp nhận…, tạo ra rào cản đối với tham nhũng”

Theo Tài liệu hướng dẫn Ngôn ngữ đơn giản của Tổ chức Minh bạch Quốc

tế, 2009 (Dẫn theo Báo cáo “Liêm chính trong thanh niên Việt Nam: Khảo sát thí điểm của tổ chức Minh bạch quốc tế” năm 2014)

Trong bài viết: “Giáo hội”, Hồ Chí Minh đã chỉ ra hành vi trái với liêm khiết đó là:

Những tên quan cai trị, thống đốc, toàn quyền cũng ít liêm khiết lắm Chỉ cần nắm được ít giấy tờ bí mật về đời tư và có thể chạm đến thanh danh của họ, thì Nhà chung bèn dùng để làm tiền

và đòi hỏi tất cả những điều họ muốn Vì vậy mà một viên Toàn quyền đã phải nhượng lại cho Nhà chung đến 7.000 hécta đất màu

mỡ của dân bản xứ Dân mất quyền sở hữu, bị đuổi đi và buộc phải

đi ăn xin[28, tr.443]

Theo Người, thực dân Pháp sang cai trị nước ta đã cho thi hành nền chính trị bất liêm, họ dùng tiền để mua danh, mua lợi, rồi dùng chính những đồng tiền cướp bóc của nhân dân để mua chuộc những ông quan cấp cao ở chính quốc Xã hội Việt Nam lúc bấy giờ vô cùng đau khổ và lầm than, với biết bao mảnh đời cơ cực

Trong tác phẩm: “Đời sống mới”, Hồ Chí Minh còn nhấn mạnh thêm

“Có tiết kiệm, không hoang phí xa xỉ, thì mới giữ được liêm khiết, trong sạch”[32, tr.241] Vì vậy để thực hành liêm khiết cần phải biết kết hợp những phẩm chất còn lại của một con người đó là: Cần, kiệm, chính Cần sống và làm việc chăm chỉ, tiêu dùng tiết kiệm và giữ cho bản thân luôn chính trực Cuộc đời của Hồ Chí Minh là tấm gương sáng ngời cho mỗi chúng ta về thực hành liêm khiết Đi thăm cơ sở, Người phê bình việc mổ trâu bò linh đình đón tiếp, mà ăn cơm nắm mang theo Kháng chiến thành công, Người từ chối đề nghị của Trung ương dành Phủ toàn quyền Đông Dương trước đây làm Phủ Chủ tịch - nơi ở cho mình, mà chỉ đồng ý ở trong một ngôi nhà sàn khiêm tốn Dự đại tiệc ở thủ đô nước Pháp nhưng Người vẫn nhớ dành quả

táo cho em bé ăn xin nơi góc đường Kêu gọi cả nước nhường cơm sẻ áo cho thương binh, gia đình liệt sỹ, Người xung phong gửi 1 áo lụa, 1 tháng lương,

1 bữa ăn của bản thân mình Trong thư gửi Báo Vệ Quốc quân tháng 3-1947, Người nêu 12 điều, trong đó có

2 Tuyệt đối không đem của công dùng vào việc tư 3 Không động đến một cái kim, một sợi chỉ của dân 4 Khi đến đóng, lúc kéo đi, phải giữ gìn nhà, vườn của dân cho sạch sẽ 5 Nói năng cử động phải giữ lễ phép, phải kính người già, yêu trẻ con 6 Mua bán phải công bình 7 Mượn cái gì phải trả tử tế 8 Hỏng cái gì phải bồi thường[32, tr.135]

Đó chính là thực hành liêm khiết Trong những câu thơ Người cũng dạy mọi người cách để sống liêm khiết hơn

Bé thì phải học, lớn thì hành, Với dân, đảng, nước, dạ trung thành;

Kiệm cần, dũng cảm và liêm chính, Chớ phụ ông Lương dạy dỗ mình [30, tr.440]

Hay Thấy của bất nghĩa

Ta chớ tham than Thế tức là liêm

Đã liêm thì khiết[31, tr.199]

Trong bài viết: “Những nhiệm vụ cấp bách của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa”, Hồ Chí Minh đã tố cáo tội ác của bọn thực dân, phong kiến Người chỉ rõ những việc làm của chúng từ trước tới giờ là bất liêm Người viết:

Chế độ thực dân đã đầu độc dân ta với rượu và thuốc phiện

Nó đã dùng mọi thủ đoạn hòng hủ hoá dân tộc chúng ta bằng những thói xấu, lười biếng, gian giảo, tham ô và những thói xấu khác Chúng ta có nhiệm vụ cấp bách là phải giáo dục lại nhân dân chúng

ta Chúng ta phải làm cho dân tộc chúng ta trở nên một dân tộc dũng cảm, yêu nước, yêu lao động, một dân tộc xứng đáng với nước Việt Nam độc lập Tôi đề nghị mở một chiến dịch giáo dục lại tinh thần nhân dân bằng cách thực hiện: cần, kiệm, liêm, chính[31, tr.7] Theo Hồ Chí Minh để thực hiện chữ liêm, cần có tuyên truyền và kiểm soát, giáo dục và pháp luật, từ trên xuống dưới, từ dưới lên trên Bởi lẽ, theo Người, cán bộ các cơ quan, các đoàn thể, cấp cao thì quyền to, cấp thấp thì quyền nhỏ Dù to hay nhỏ, có quyền mà thiếu lương tâm là có dịp đục khoét,

có dịp ăn của đút, có dịp “dĩ công vi tư” Vì vậy, cán bộ phải thực hành chữ liêm trước, để làm kiểu mẫu cho dân Người nói: “Mỗi người phải nhận rằng, tham lam là một điều rất xấu hổ, kẻ tham lam là có tội với nước, với dân”[33, tr.127] Vì lẽ đó, hơn ai hết, cán bộ phải thi đua thực hành liêm khiết để làm tấm gương cho quần chúng noi theo Theo Người, một dân tộc biết Cần, Kiệm, Liêm là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh, tiến bộ

Dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh, con thuyền cách mạng Việt Nam

đã vượt qua bao thử thách to lớn để từng bước cập bến bờ thắng lợi Cho tới ngày nay sau hơn 30 năm đổi mới chúng ta đã gặt hái được nhiều thắng lợi to lớn trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội: Từ kinh tế cho đến văn hóa, từ chính trị cho đến xã hội Đặc biệt, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của đất nước ta ngày càng được Đảng ta nhận thức rõ hơn Song để xây dựng thành công xã hội, xã hội chủ nghĩa, Việt Nam còn phải vượt qua muôn vàn chông gai phía trước Một trong những thử thách lớn nhất đối với nước ta là vấn đề tha hóa, biến chất của một bộ phận không nhỏ cán bộ có chức, có quyền mà nguyên nhân chủ yếu là do bất liêm Vì bất liêm mà tham ô, tham nhũng trở thành

“quốc nạn”, “quốc sỉ”, làm cho những chuẩn mực, những mục tiêu tốt đẹp của

Xã hội Chủ nghĩa trở lên lệch lạc, làm băng hoại đạo đức, làm cho nhân dân không yên, ảnh hưởng đến niềm tin của người dân vào chế độ Vì vậy mà hơn

lúc nào hết, giờ đây cần phải nâng cao hơn nữa ý thức học tập tư tưởng Hồ Chí Minh và phát huy cao độ tư tưởng cũng như quan điểm của người về một nhà nước liêm khiết

Theo như Hồ Chí Minh mỗi cá nhân, mỗi tổ chức thực hành liêm khiết

sẽ có cả một xã hội liêm khiết Một xã hội mà mọi người được sống và hưởng quyền lợi như nhau với phương châm: Làm theo năng lực, hưởng theo lao động Một xã hội mà chúng ta đang xây dựng và cố gắng thực hiện thành công trong tương lai

1.2.2 Mục tiêu xây dựng Nhà nước liêm khiết

Một nhà nước liêm khiết không phải chỉ cần một Chính phủ liêm khiết hay bộ máy chính quyền liêm khiết là đủ Một nhà nước liêm khiết cũng không chỉ dừng ở việc liêm khiết về chính trị, hành chính mà cần phải liêm khiết về mọi mặt, với mọi cá nhân trong nhà nước Để hiểu thế nào là một nhà nước liêm khiết cần phải biết vì sao Hồ Chí Minh muốn xây dựng một nhà nước liêm khiết

Chính trị là lĩnh vực liên quan đến việc giành, giữ và thực thi quyền lực nhà nước Một giai cấp muốn trở thành giai cấp thống trị việc đầu tiên cần làm là giành quyền lực về chính trị, quyền lực nhà nước Nhưng giành chính quyền đã khó, giữ chính quyền còn khó hơn Chính vì vậy trong cuộc đấu tranh cách mạng, để thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình, giai cấp công nhân phải đồng thời thực hiện cả hai cuộc cách mạng: cuộc cách mạng giải phóng dân tộc giành lại chính quyền và xây dựng thành công chế độ chính trị mới sau khi đã có chính quyền cách mạng - chế độ chính trị phải mang lại tự do thực sự cho nhân dân Đó là chế độ chính trị thực sự dân chủ, bao nhiêu lợi ích là của nhân dân, bao nhiêu quyền lực thuộc về nhân dân, quyền hành và lực lượng đều trong tay nhân dân, Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý để cho nhân dân là chủ và làm chủ Vì vậy Đảng của giai cấp công nhân sau khi chấp chính phải xây dựng một nền chính trị thân dân và chính tâm mà cội nguồn

sức mạnh của nó là từ đoàn kết và thanh khiết Đây cũng là một chế độ chính trị mà Hồ Chí Minh mong muốn xây dựng ở Việt Nam

Mục tiêu xây dựng Nhà nước liêm khiết gắn liền với mục tiêu xây dựng Nhà nước xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Ngay từ những năm 1927, trong tác phẩm “Đường kách mệnh” Hồ Chí Minh đã chỉ ra “Chúng ta đã hy sinh làm cách mệnh, thì nên làm cho đến nơi, nghĩa là làm sao cách mệnh rồi thì quyền giao cho dân chúng số nhiều, chớ để trong tay một bọn ít người Thế mới khỏi

hy sinh nhiều lần, thế dân chúng mới được hạnh phúc”[29, tr.292] Cách mạng Tháng Tám thành công, đất nước giành độc lập, Hồ Chí Minh một lần nữa khẳng định: “Nước ta là nước dân chủ Bao nhiêu lợi ích đều vì dân Bao nhiêu quyền hạn đều của dân Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân Sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân Chính quyền

từ xã đến Chính phủ trung ương do dân cử ra”[33, tr.232] Như vậy, theo Hồ Chí Minh để xây dựng được Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân việc đầu tiên là cần xây dựng được Nhà nước liêm khiết Nhà nước liêm khiết được xây dựng thành công sẽ tạo ra tiền đề vững chắc cho công cuộc xây dựng nhà nước Việt Nam về sau

Tại phiên họp ngày 31-6-1946 của kỳ họp thứ 2 Quốc hội khoá I sau khi được Quốc hội nhất trí giao trách nhiệm thành lập Chính phủ mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc lời tuyên bố: “Tuy trong nghị quyết không nói đến, không nêu lên hai chữ liêm khiết, tôi cũng xin tuyên bố trước Quốc hội, trước quốc dân và trước thế giới: Chính phủ sau đây phải là chính phủ liêm khiết”[31, tr.478] Ngay từ những buổi bình minh của nhà nước mới Hồ Chí Minh đã khẳng định

sẽ xây dựng ở Việt Nam một Chính phủ liêm khiết, và Người đưa ra những nhiệm vụ cấp bách của nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa: “Vậy để giúp công việc Chính phủ một cách đắc lực, để nâng cao tinh thần kháng chiến, anh

em viên chức bây giờ phải có bốn đức tính là: cần, kiệm, liêm, chính”[31,

tr.181] và để cho mọi người hiểu rõ hơn về liêm khiết Hồ Chí Minh đã sử dụng thơ ca vừa dễ đọc lại vừa dễ ghi nhớ:

1.2.3 Nội dung xây dựng nhà nước liêm khiết

Nhà nước liêm khiết là một mô hình chính trị - pháp lý hợp lý để quản

lý, xây dựng một xã hội văn minh, công bằng và dân chủ Trong lịch sử tư tưởng của nhân loại, tư tưởng về nhà nước liêm khiết đã ít nhiều xuất hiện từ nhà nước phong kiến, các học thuyết chính trị của các chính trị gia, nhưng cho tới thế kỷ XX mới xuất hiện tư tưởng về nhà nước liêm khiết một cách cụ thể

và rõ ràng, điều đó được thể hiện trong hệ thống tư tưởng của Hồ Chí Minh

Để xây dựng thành công nhà nước liêm khiết cần phải tìm hiểu những yếu tố nào ngăn cản quá trình xây dựng nhà nước trở nên liêm khiết hơn và làm thế nào để nhà nước liêm khiết

1.2.3.1 Ngăn ngừa, loại bỏ tật, bệnh trong Đảng và Nhà nước

Xây dựng một nhà nước của dân, do dân, vì dân không bao giờ tách rời với việc làm cho nhà nước luôn trong sạch vững mạnh Nhưng làm sao để có một nhà nước luôn trong sạch vững mạnh thì trước tiên phải có một nhà nước thực sự liêm khiết Để có nhà nước liêm khiết, theo Hồ Chí Minh bất kỳ ai cũng phải liêm khiết, điều đó có nghĩa rằng bất kỳ ai cũng có thể và cần phải đấu tranh chống tham ô, lãng phí để nhà nước trở nên liêm khiết Trong bài:

“Thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí, chống bệnh quan liêu”, khi trả lời câu hỏi “Ai phải tiết kiệm”, Người viết, “Tất cả mọi người đều phải tiết kiệm Trước nhất là các cơ quan, các bộ đội, các xí nghiệp”[34, tr.353]

Với vai trò của Đảng là lực lượng lãnh đạo hệ thống chính trị, trước hết người đứng đầu mỗi cấp ủy, chính quyền phải nghiêm túc thực hành liêm, chính Hồ Chí Minh từng chỉ ra một định nghĩa hết sức độc đáo về chính trị:

“Tóm lại chính trị là: 1 Đoàn kết 2 Thanh khiết từ to đến nhỏ”[32, tr.75] Người còn định nghĩa về Đảng: Đảng ta là đạo đức, là văn minh Vì thế, muốn có Chính phủ liêm chính thì Đảng phải giữ vững đức liêm, chính Đặc biệt, những người đứng đầu tổ chức đảng phải là tấm gương thực hành liêm, chính Ngược lại, nói sẽ không ai nghe, làm không ai theo, mọi lời nói, chỉ thị chỉ là sự hô hào sáo rỗng, thậm chí còn gây phản cảm

Mỗi cán bộ Đảng, công chức, viên chức phải hiểu rằng tham lam là một điều rất xấu hổ, kẻ tham lam là có tội với nước, với dân Nếu cán bộ giữ được đức liêm, chính thì họ không chỉ mang lại lợi ích cho dân, cho nước, cho Đảng mà chính họ cũng có lợi ích lâu bền Ngược lại, nếu không giữ đức liêm, khi lộ ra, bị phạt, thì mất hết cả danh giá, mà của phi nghĩa đó cũng không được hưởng Ai đó muốn có danh với đời thì phải thực hành lẽ sống vì dân chứ không vì mình Đạo đức, tài năng, mức độ cống hiến chứ không phải địa vị, tiền bạc mang lại tiếng thơm cho con người Công tác tuyên truyền, giáo dục của Đảng và Nhà nước phải làm cho cán bộ, công chức thấm thía điều đó

Không những chỉ có Đảng mà Chính phủ phải thi hành một nền chính trị liêm khiết Đảng lãnh đạo và những cán bộ, đảng viên của Đảng phải là hiện thân của trí tuệ, danh dự và lương tâm của thời đại Vì vậy, chúng ta phải quán triệt trong thực tế tư tưởng và cách làm của Chủ tịch Hồ Chí Minh Trong Di chúc Người đã dặn lại: “Đảng ta là một Đảng cầm quyền Mỗi đảng viên và cán bộ phải thật sự thấm nhuần đạo đức cách mạng, thật sự cần, kiệm,

liêm, chính, chí công, vô tư Phải giữ gìn Đảng ta thật trong sạch, phải xứng đáng là người lãnh đạo, là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân”[41, tr.611,612]

Để khẳng định vai trò tiên phong của Chính phủ trong công cuộc xây dựng Nhà nước liêm khiết, Hồ Chí Minh đã chỉ ra:

Đối với dân, chính phủ phải thi hành một nền chính trị liêm khiết như cải thiện đời sống của nhân dân, cứu tế thất nghiệp, sửa đổi chế độ xã hội, phát triển kinh tế, văn hoá, v.v Có như thế, dân chúng mới đoàn kết chung quanh chính phủ, mới vì quyền lợi thiết thân của mình mà hy sinh sống chết giết giặc Có như thế thì dù tình thế nguy khốn đến bực nào, dân chúng không sợ hãi gì hết mà cố sức quyết chiến, quyết thắng[31, tr.258, 259]

Bởi nếu Chính phủ thực sự trong sạch, vững mạnh sẽ củng cố được niềm tin vững chắc của nhân dân vào Nhà nước nói chung và cơ quan hành chính nói riêng, tạo ra động lực để toàn Đảng, toàn dân vượt qua mọi khó khăn, thách thức xây dựng đất nước phát triển giàu mạnh

Trong bài viết “Chính phủ là công bộc của dân” đăng trên Báo Cứu quốc,

số 46, ngày 19-9-1945, Người viết: “Ủy ban nhân dân thận trọng hết sức trong chỗ chi dùng công quỹ, không dám tuỳ ý tiêu tiền vào những việc xa phí như

ăn uống”[31, tr.22] Vì “Có tiết kiệm, không hoang phí thì mới giữ được liêm khiết, trong sạch”[32, tr.241] Hồ Chí Minh coi Chính phủ như người anh cả trong một gia đình có nhiệm vụ dẫn dắt, giúp đỡ và cùng với nhân dân thực hành liêm khiết Vì vậy, nếu không thực hành tiết kiệm và liêm khiết chắc chắn Chính phủ và các cơ quan địa phương không thể tồn tại được lâu và công cuộc giải phóng và xây dựng đất nước cũng không thể thành công

Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dạy cán bộ, đảng viên là phải luôn luôn gương mẫu: “Việc gì có lợi cho dân thì làm Việc gì có hại cho dân thì phải tránh” Trước hết, Chính phủ là cơ quan chính quyền, phải đề cao lòng thanh

liêm, Người nhấn mạnh: “Chính phủ của nhân dân bao giờ cũng đặt quyền lợi dân lên hết thảy”[31, tr.22]

Hồ Chí Minh còn căn dặn cán bộ muốn được lòng dân thì không được cậy quyền cậy thế, không được sống “xa phí” Người phê phán:

Người ta còn bĩu môi nói đến bà “phủ trưởng” nọ bận quần áo chẽn, cắt tóc ngắn, cưỡi ngựa đi rong khắp chỗ mà chẳng có việc

gì, người ta còn thì thào chỉ chỏ ông tỉnh trưởng kia vác ô tô đưa

bà “tỉnh trưởng” đi chơi mát mỗi buổi chiều Từ chỗ ngông nghênh xa phí đó rất dễ đi đến ỷ thế cậy quyền, làm nhiều điều quá tệ[31, tr.51]

Và cũng chính vì điều này mà nhân dân Việt Nam có lòng căm thù giặc ngoại xâm, có tinh thần quyết chiến quyết thắng để giành lại độc lập dân tộc Phê phán những lỗi lầm của lối sống xa hoa, lãng phí trong cán bộ của bộ máy chính quyền ngày đầu cách mạng do những tàn dư của chế độ cũ còn rơi rớt lại, Người viết: “Ăn muốn cho ngon, mặc muốn cho đẹp, càng ngày càng xa

xỉ, càng ngày càng lãng mạn, thử hỏi tiền bạc ấy ở đâu ra? Thậm chí của công dùng vào việc tư, quên cả thanh liêm, đạo đức Ông ủy viên đi xe hơi, rồi bà ủy viên, cho đến các cô các cậu ủy viên cũng dùng xe hơi của ông Thử hỏi những hao phí đó do ai chịu”[31, tr.65]

Cán bộ là những người tiên phong, làm gương cho toàn dân học hỏi, cán

bộ mà không thanh liêm sẽ không thể có người dân thanh liêm Vậy nên Người đã nghiêm khắc chỉ ra những thiếu xót, tiêu cực trong đội ngũ cán bộ, vừa là để kiểm điểm đồng thời cũng dăn dạy những cán bộ khác lấy đó mà học tập để trở lên liêm khiết hơn

Cán bộ không chỉ hiểu đơn thuần là những cán bộ hành chính các cấp,

mà cả các chiến sĩ công an, quân đội nhân dân cũng cần thiết phải thực hành liêm khiết Hồ Chí Minh khẳng định: “Cán bộ và chiến sĩ phải nhã nhặn với nhân dân, gần gũi và giúp đỡ nhân dân, thi hành chính sách của Chính phủ và

giữ vững nề nếp liêm khiết, giản dị”[35, tr.533] Hay: “Tướng sĩ trước mặt trận, đồng bào ở hậu phương, ai nấy đều phải đoàn kết chặt chẽ, cố gắng làm đúng bốn chữ Cần, Kiệm, Liêm, Chính, thì cuộc trường kỳ kháng chiến của ta nhất định vững vàng”[32, tr.222] Vì họ là những người hàng ngày làm việc trực tiếp với nhân dân, tiếp xúc nhiều và luôn lắng nghe tâm tư nguyện vọng của người dân, nên hơn hết cần phải liêm khiết

Trong “Sửa đổi lối làm việc” Hồ Chí Minh có nêu rõ lãnh đạo phải như thế nào, Người viết:

Chẳng những phải lãnh đạo quần chúng, mà lại phải học hỏi quần chúng Câu đó nghĩa là gì? Nghĩa là: người lãnh đạo không nên kiêu ngạo, mà nên thấu hiểu Sự hiểu biết và kinh nghiệm của mình cũng chưa đủ cho sự lãnh đạo đúng đắn Vì vậy, ngoài kinh nghiệm của mình, người lãnh đạo còn phải dùng kinh nghiệm của đảng viên, của dân chúng để cho thêm kinh nghiệm của mình Nghĩa là một giây, một phút cũng không thể giảm bớt mối liên hệ giữa ta và dân chúng Nghĩa là phải lắng nghe ý kiến của đảng viên, của nhân dân, của những người “không quan trọng”[38, tr.285] Người lãnh đạo nói riêng và cán bộ nhà nước nói chung không chỉ phải hành động tiên phong để làm gương cho toàn dân mà cần phải học tập dân Học dân không phải học mọi thứ mà cần học những điều tốt, cần lắng nghe ý kiến của người dân Cho nhân dân có cơ hội phát huy quyền làm chủ đất nước của mình Như vậy mới là một nhà nước liêm khiết Cũng bởi: “Liêm - Những người ở các công sở, từ làng cho đến Chính phủ trung ương, đều dễ tìm dịp phát tài, hoặc xoay tiền của Chính phủ, hoặc khoét đục nhân dân Đến khi lộ ra, bị phạt, thì mất hết cả danh giá, mà của phi nghĩa đó cũng không được hưởng Vì vậy, những người trong công sở phải lấy chữ Liêm làm đầu”[32, tr.123]

Xây dựng nhà nước liêm khiết là một công việc lâu dài, và có nhiều khó khăn đi đôi với việc phòng chống các tệ nạn nói trên cần phải siết chặt cơ chế,

pháp luật, thường xuyên tăng cường giáo dục đạo đức, nâng cao nhận thức cho cán bộ, đảng viên, nhất là đội ngũ quan chức, công chức Hồ Chí Minh luôn coi trọng việc rèn luyện đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên Một trong những nội dung cơ bản của đạo đức cách mạng là: “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”

1.2.3.2 Kết hợp giữa pháp luật với giáo dục đạo đức cho cán bộ và nhân dân

Nước ta với điểm xuất phát là nền kinh tế nông nghiệp, người dân từ xưa

đã quen sống với những tập tục hơn là theo pháp luật, ngoài ra nước ta lại bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa để tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội mà trước đó trải qua một thời gian chiến tranh kéo dài…muốn xây dựng một nhà nước liêm khiết thành công ngay là vô cùng khó khăn Vì vậy để xây dựng nhà nước liêm khiết cần nhấn mạnh vai trò của pháp luật, xây dựng hệ thống pháp luật đồng

bộ, đẩy mạnh việc tuyên truyền pháp luật cho nhân dân, đồng thời kết hợp với vấn đề giáo dục đạo đức Đạo đức và pháp luật đều là hai hình thái ý thức xã hội thuộc hai lĩnh vực khác nhau nhưng lại kết hợp và bổ sung cho nhau trong thực tế quản lý đất nước; những nhà chính trị sáng suốt thường không bao giờ tuyệt đối hóa địa vị độc tôn của một yếu tố riêng lẻ nào

Trong suốt triều dài lịch sử, các triều đại phong kiến, các vị vua chúa hiền tài, sáng suốt ở phương Đông (Trung Quốc, Việt Nam) - những người được coi là thành công trong sự nghiệp trị nước đều biết kết hợp giữa giáo dục đạo đức với tăng cường pháp luật

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thâu thái được những kinh nghiệm lịch sử quý báu trong văn hóa trị nước của nhân loại và đã vận dụng nó một cách nhuần nhuyễn, sáng tạo Trong suốt 24 năm ở cương vị đứng đầu Nhà nước, Người

là mẫu mực của sự kết hợp đạo đức và pháp luật, luôn chú trọng giáo dục đạo đức nhưng cũng không ngừng nâng cao vai trò, sức mạnh của pháp luật

Trước hết, nền chính trị do Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam xây dựng là một nền chính trị đề cao pháp luật Ngày 27-11-1945, Chủ tịch

Hồ Chí Minh ký sắc lệnh ấn định hình phạt tội đưa và nhận hối lộ sẽ bị phạt

từ 5 đến 20 năm khổ sai và phải nộp phạt gấp đôi số tiền nhận hối lộ Ngày 26-1-1946, Người ký “quốc lệnh” khép tội tham ô, trộm cắp của công vào tội

tử hình Như vậy cho thấy ngay từ những ngày đầu tiên thành lập nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chú trọng tới việc xây dựng một nền pháp trị mạnh mẽ, với những hình phạt thích đáng cho những

kẻ bất liêm, làm đất nước suy thoái

Năm 1945, khi chính quyền nhân dân được thành lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kêu gọi nhân dân hãy tham gia giám sát công việc của Chính phủ Người viết: “Từ khi thành lập Chính phủ, trong nhân viên còn có nhiều khuyết điểm Có người làm quan cách mạng, chợ đỏ, chợ đen, khinh dân nhưng vinh thân, phì gia…Xin đồng bào hãy phê bình, giúp đỡ giám sát công việc của Chính phủ”[32, tr.61]

Tại kỳ họp thứ 2 của Quốc hội khóa I (11-1946) có đại biểu quốc hội đã chất vấn Chính phủ về vụ Chu Bá Phượng, lúc đó là Bộ trưởng Bộ kinh tế trong Chính phủ liên hiệp kháng chiến, là đại biểu của Việt Nam Quốc dân Đảng, được bổ sung, tham gia phái đoàn Chính phủ ta đi dự Hội nghị Phongtennoblo Trong chuyến đi đó ông mang theo vàng để buôn lậu, bị các nhà chức trách Pháp bắt được; báo chí Pháp lợi dụng rêu rao hòng làm mất ảnh hưởng của đoàn Đại biểu Chính phủ ta Đây là vụ bê bối đầu tiên của một nhân viên cấp Bộ trưởng được công khai đưa ra trước Quốc hội

Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ trả lời thẳng thắn: “Chính phủ hiện thời đã cố gắng liêm khiết lắm Nhưng trong Chính phủ, từ Hồ Chí Minh đến những người làm việc ở ủy ban làng, đông lắm, phức tạp lắm Dù sao, Chính phủ hết sức làm gương, và nếu làm gương không xong sẽ dùng pháp luật mà trị những kẻ ăn hối lộ Đã trị, đang trị và sẽ trị cho hết”[20, tr.98] Mong muốn xây dựng một Chính phủ liêm khiết bắt nguồn từ thời đại Hồ Chí Minh trải dài hơn 70 năm lịch sử cho đến nay Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc lại tái khẳng định điều này

Trong việc thi hành pháp luật, cái khó nhất là phải bảo đảm được tính vô

tư, khách quan, công bằng, bình đẳng đối với mọi công dân trước pháp luật Chúng ta làm cách mạng là để chống lại tình trạng bất bình đẳng xã hội Vì thế mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đòi hỏi pháp luật của ta phải thẳng tay trừng trị những kẻ bất liêm, bất kỳ kẻ ấy ở địa vị nào, làm nghề nghiệp gì

Đi đôi với pháp trị là nền chính trị đạo đức, ngay từ rất sớm Hồ Chí Minh đã khẳng định đạo đức là gốc của người cách mạng Trong tác phẩm Đường Kách mệnh người đã đưa ra 23 điểm thuộc “tư cách người cách mệnh” trong đó chủ yếu các tiêu chuẩn về đạo đức, thể hiện trong 3 mối quan hệ: với mình, với người, với công việc

Người viết: “Cách mệnh là phá cái cũ đổi ra cái mới, phá cái xấu đổi ra cái tốt”[29, tr.284] đây là một sự nghiệp rất vẻ vang, nhưng nó cũng là một nhiệm vụ rất nặng nề, một cuộc đấu tranh rất phức tạp, lâu dài, gian khổ Sức

có mạnh mới gánh được nặng và đi được xa Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng vẻ vang Với mỗi người, Hồ Chí Minh ví đạo đức là nguồn nuôi dưỡng và phát triển con người, như gốc của cây, như ngọn nguồn của sông suối Người viết:

“Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân”[32, tr.292] Vì vậy muốn xây dựng nhà nước liêm khiết tự bản thân phải

có đạo đức, phải có căn bản, nếu bản thân xấu xa, hủ hóa chẳng làm được việc

gì thành công

Theo Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng giúp cho con người vững vàng trong mọi thử thách Người viết: “có đạo đức cách mạng thì gặp khó khăn, gian khổ, thất bại không rụt rè, lùi bước”; “khi gặp thuận lợi, thành công vẫn giữ vững tinh thần gian khổ, chất phác, khiêm tốn”, mới “lo trước thiên hạ,