(Luận văn thạc sĩ) quan điểm của c mác, PH ăngghen, v i lênin về dân chủ và vận dụng quan điểm đó vào thực hiện dân chủ ở nước ta hiện nay

ng trên quan m này Ph... Ch chuyên ch phong ki n ã trói bu c, giam hãm con ng i... Trái l i, phái Látxan ánh... Gi ng nh C.Mác và Ph.

I H C QU C GIA HÀ N I

TR NG I H C KHOA H C XÃ H I VÀ NHÂN V N

-PH M QUANG TÙNG

QUAN M C A C.MÁC, PH NGGHEN, V.I.LÊNIN

DÂN CH VÀ V N D NG QUAN M Ó VÀO

1.1 Nh ng n i dung c b n trong quan ni m c a C.Mác,

1 Tính c p thi t c a tài nghiên c u

Trong l ch s loài ng i, dân ch v a là ch xã h i, m t v n chính

tr mang b n ch t giai c p; ng th i là m t trong nh ng giá tr xã h i mangtính ph bi n, tính nhân lo i to l n Chính n i hàm a chi u này ã làm dân

ch tr thành v n th i s thu hút m i quan tâm to l n c v ph ng di n lý

lu n và th c ti n Quá trình phát tri n c a l ch s chính tr nhân lo i theo xu

ng ti n b c ng chính là quá trình phát tri n c a các n n dân ch Xã h icàng phát tri n thì các nhu c u v dân ch và quy n con ng i càng tr thành

òi h i c p bách

Trong th i i ngày nay, th c hi n dân ch là bi n pháp quan tr ng các n c ang và ch m phát tri n h i nh p và phát tri n, nh m rút ng nkho ng cách t t h u so v i các n c phát tri n Nh Ch t ch H Chí Minh ãnói: “Th c hành dân ch là cái chìa khoá v n n ng có th gi i quy t m i khó

kh n” [68, 254] Dân ch là ng l c cho s nghi p i m i vì dân ch hóa

i s ng xã h i s phát huy tính tích c c, ch ng, t giác c a m i con

ng i, làm cho ti m n ng sáng t o c t do phát tri n; m i ng i dân ctham gia vào quá trình chính tr , xã h i trên t t c các khâu, t ho ch nh

ng l i n tri n khai, t ch c th c hi n, giám sát, ki m tra và t ng k t,…

nh ó nh ng v n n y sinh c phát hi n k p th i, các khó kh n s m

c tháo g , t o ra s phát tri n m nh m c a qu c gia, dân t c Nh v y,dân ch là m t trong nh ng m b o cho xã h i phát tri n nhanh, giàu có h n,phong phú và a d ng h n; vì th , h n ch ho c ch m m r ng dân ch là kìmhãm s phát tri n

i các nhà sáng l p ch ngh a Mác, dân ch là v n quan tr ng trongquá trình hình thành m t quan ni m m i v CNXH Ngay t khi b t tay vào

vi c xây d ng lý lu n CNXH v i t cách là m t khoa h c, các nhà sáng l p chngh a Mác ã chú ý n v n dân ch a ra quan ni m th c s khoa h c các quy lu t chuy n hóa t hình thái kinh t xã h i TBCN lên hình thái kinh

xã h i XHCN, trong ó có s i l p c n b n gi a dân ch XHCN và dân

ch t s n Trong b i c nh hi n nay nh ng ch d n c a C.Mác, Ph ngghen vàV.I.Lênin v dân ch v n còn nguyên giá tr Vi c nghiên c u quan ni m c acác ông v v n dân ch cho phép chúng ta hi u sâu s c h n b n ch t c a dân

ch XHCN và qua ó, xác nh các bi n pháp hi n th c a nó vào th c

ti n xây d ng nhà n c pháp quy n XHCN

Ý th c sâu s c t m quan tr ng c a dân ch , ng ta kh ng nh: dân

ch là quy lu t hình thành, phát tri n và t hoàn thi n c a h th ng chính trXHCN “Th c hi n dân ch XHCN là th c ch t c a vi c i m i và ki n toàn

th ng chính tr Nó v a là m c tiêu, v a là ng l c c a công cu c ii” [8, 90] Dân ch là b n ch t c a ch ta, ng th i là nguy n v ngthi t tha c a nhân dân ta Mu n v y, ph i “phát huy dân ch i ôi v i gi

ng k lu t, k c ng, t ng c ng pháp ch , qu n lý xã h i b ng pháp lu t,tuyên truy n, giáo d c toàn dân, nâng cao ý th c ch p hành pháp lu t” [14,135] “ ng th i coi tr ng giáo d c nâng cao o c” [11, 129] ó là u

ki n nhân dân th c hi n c quy n làm ch c a mình b ng nhà n c,thông qua nhà n c Trong nh ng n m qua, vi c th c hi n dân ch n c ta

ã có nh ng b c ti n quan tr ng Nh bi t xây d ng và phát huy dân chtrên m i m t c a i s ng xã h i, trong ó l y vi c th c hi n dân ch v kinh

và u tiên phát tri n l c l ng s n xu t làm n n t ng, dân ch chính tr làmtrung tâm, k t h p t t và m b o hài hoà gi a l i ích cá nhân và l i ích xã

i trên c s gi v ng k lu t, k c ng và tôn tr ng pháp lu t ã t o cho

c tiêu l t ch XHCN và phá ho i c l p dân t c và ch quy n qu cgia c a ta D i chiêu bài b o v “dân ch ”, “nhân quy n”, h ti n hành ho t

ng phá ho i t t ng, tuyên truy n cho n n dân ch t s n và giá tr

ph ng Tây H ang tìm m i cách khoét sâu nh ng khuy t m, sai l m,thi u sót c a ta trên con ng xây d ng, phát tri n n n dân ch XHCN,

nh m làm gi m ni m tin c a nhân dân ta vào ng, vào ch H khuy nkhích, t p h p, h tr cho b n ph n ng i l t tôn giáo, cùng b n c h i,

t mãn, c c oan, phát tri n l c l ng, hình thành l c l ng i l p và

nh ng t ch c ph n ng ch ng phá cách m ng n c ta…

t khác, bên c nh nh ng thành t u ã t c trong quá trình th c

hi n dân ch , tình tr ng th c hi n dân ch và k c ng n c ta v n cònnhi u v n b t c p B máy nhà n c c ng k nh; hi u qu qu n lý, uhành c a nhà n c còn th p, k c ng phép n c còn b xem th ng

Nh ng h n ch trên ã d n t i tình tr ng nhi u n i, quy n dân ch c a nhândân b vi ph m Th c ti n nhi u n m qua m t s a ph ng, n v cho

th y, chính tình tr ng m t dân ch , vi ph m dân ch m i là nguyên nhân d n

n s không n nh, mâu thu n và th m chí, c s xung t Không kh c

ph c có hi u qu nh ng nh n th c phi n di n v v n này, chúng ta không

th lo i tr tình tr ng quan liêu c a nhà n c làm nh h ng tiêu c c nquy n làm ch c a nhân dân.

Vì nh ng lý do trên, vi c kh o c u nh ng t t ng c a các nhà kinh n

a ch ngh a Mác-Lênin v dân ch là v n quan tr ng và c n thi t Nó

a cung c p cho chúng ta m t th gi i quan, ph ng pháp lu n khoa h c,úng n nh m ch ng l i các lu n u xuyên t c c a các th l c thù ch v

n dân ch , ng th i cho ta nh ng nh n th c úng n n i dung c a v n dân ch trong nhà n c ki u m i, trên c s ó v n d ng úng n và sáng

o nh ng quan m này vào th c hi n dân ch n c ta hi n nay, kh c

ph c nh ng h n ch và y u kém còn t n t i Vì th , tôi ch n v n “Quan

m c a C.Mác, Ph ngghen, V.I.Lênin v dân ch và v n d ng quan

m ó vào th c hi n dân ch n c ta hi n nay” làm tài lu n v n c amình

- ng nghiên c u v t t ng c a các nhà kinh n Mác-Lênin v dân

ch : Có các công trình nghiên c u tiêu bi u nh : “Bàn v dân ch trong qu n

lý xã h i” c a Vi n Nghiên c u khoa h c Pháp lý - B t pháp Tác ph m này

bao g m nh ng n trích trong các tr c tác c a V.I.Lênin v v n dân

ch “ t ng c a V.I.Lênin v dân ch ”, là k t qu tài nghiên c u khoa

c do khoa Tri t h c Tr ng i h c Khoa h c Xã h i và Nhân v n Thành

ph H Chí Minh ch trì nghiên c u và t ng k t, “CNXH và dân ch qua vi c

C.Mác, Ph ngghen phê phán quan m chính tr c a ch ngh a c p ti n t

n c” c a Tr n B ng Thanh ng trên T p chí Tri t h c s 2, tháng 4 n m

1999, “Quan m c a V.I.Lênin v s k t h p t t y u h u c gi a dân ch và CNXH” c a ng H u Toàn ng trên T p chí Tri t h c s 2, tháng 4 n m

2000, “ n dân ch trong tác ph m Nhà n c và cách m ng c a V.I.Lênin” c a tác gi Lê Xuân Huy ng trên T p chí Lý lu n chính tr s 9

Hi n, “ t s suy ngh v xây d ng n n dân ch Vi t Nam hi n nay” c a

Trung Hi u tài c p Nhà n c nh : tài KX 05-05 “ ch th c hi n dân ch trong h th ng chính tr n c ta” “ i quan h gi a t p trung và dân ch và s v n d ng nguyên t c t p trung dân ch trong ho t ng qu n

lý nhà n c ta hi n nay” Lu n án ti n s c a NCS Nguy n Ti n Ph n; “Dân

ch hoá trong th i k quá lên CNXH” c a H T n Sáng “Bi n ch ng c a

vi c xây d ng nhà n c pháp quy n Vi t Nam v i phát huy dân ch c a nhân dân” c a NCS Nguy n Tr ng Thóc v.v.

Trong các công trình khoa h c trên, các tác gi ã làm rõ nhi u v n lý

lu n chung v dân ch và dân ch XHCN Nh : khái ni m dân ch , m t s

i dung trong quan m v dân ch c a các nhà tri t h c Mác-Lênin, nh ng

s kinh t - xã h i c a s hình thành dân ch , nh ng nhu c u và òi h i vdân ch c a nhân dân, c ng nh b n ch t, c tr ng và nh ng ch c n ng c

n c a dân ch trong ti n trình phát tri n c a l ch s nhân lo i ng th i, do

nh n th c c t m quan tr ng c a pháp lu t và dân ch trong Nhà n cpháp quy n, cho nên trong nhi u công trình khoa h c nói trên, các tác gi

ng ã phân tích rõ vai trò và v trí c a pháp lu t và dân ch trong Nhà n cpháp quy n XHCN T ó làm c n c khách quan a ra nh ng gi i pháp

b n cho s i m i ho t ng c a Chính ph , c ng nh các c quan quy n

c c a Chính ph theo h ng xây d ng Nhà n c pháp quy n XHCN c adân, do dân và vì dân n c ta hi n nay, lu n gi i v v n dân ch và c

ch th c hi n dân ch trong CNXH, c ng nh v h th ng chính tr XHCNnói chung và m i quan h c a các y u t trong h th ng chính tr XHCN

c ta hi n nay nói riêng

Tuy nhiên, còn ít công trình tìm hi u m t cách có h th ng quan m

a C.Mác, Ph ngghen và V.I.Lênin v dân ch c ng nh vi c v n d ng

nh ng quan m ó vào th c hi n dân ch n c ta trong giai n hi nnay ây là h ng nghiên c u chính mà lu n v n mu n i sâu nghiên c u

3 M c ích và nhi m v c a lu n v n

c ích c a lu n v n là trình bày m t cách h th ng và khái quát

nh ng quan m c b n c a C.Mác, Ph ngghen và V.I.Lênin v dân ch và

v n d ng nh ng quan m ó vào th c hi n dân ch n c ta hi n nay

t c m c ích ó, lu n v n có nh ng nhi m v nh sau:

Th nh t, phân tích nh ng quan m c b n c a C.Mác, Ph ngghen vàV.I.Lênin v dân ch và ý ngh a c a nh ng quan m này trong vi c th c

hi n dân ch n c ta hi n nay

Th hai, trên c s nghiên c u th c tr ng vi c th c hi n dân ch n c

ta hi n nay theo t t ng c a C.Mác, Ph ngghen, V.I.Lênin, t ó xu t

t s gi i pháp c b n nh m nâng cao hi u qu vi c th c hi n dân ch

c ta trong giai n hi n nay

4 i t ng và ph m vi nghiên c u c a lu n v n

i t ng c a lu n v n ó là nh ng quan m c a C.Mác, Ph ngghen,V.I.Lênin v dân ch và th c tr ng vi c th c hi n dân ch n c ta

Ph m vi nghiên c u c a lu n v n: lu n v n ch nghiên c u nh ng quan m

b n c a C.Mác, Ph ngghen, V.I.Lênin v dân ch và ánh giá th c tr ng vi c

th c hi n dân ch n c ta theo quan m c a C.Mác, Ph ngghen, V.I.Lênintrong giai n t i m i n nay

5 C s lý lu n và ph ng pháp nghiên c u

- C s lý lu n th c hi n tài là: lý lu n c a ch ngh a Mác - Lênin,

t ng H Chí Minh v nhà n c, v dân ch ng th i lu n v n k th a

có ch n l c các công trình nghiên c u có liên quan

- th c hi n m c tiêu và nhi m v trên, tác gi v n d ng t ng h p

nh ng ph ng pháp lu n c a ch ngh a duy v t bi n ch ng, ch ngh a duy

t l ch s Trong ó c bi t chú ý ph ng pháp l ch s và lôgíc, phân tích

và t ng h p, quan m l ch s c th và quan m th c ti n trong vi c t và

gi i quy t nh ng v n liên quan n tài

- Nêu ra m t s gi i pháp mang tính nh h ng nh m nâng cao hi u qu

vi c th c hi n dân ch n c ta trong giai n hi n nay

7 Ý ngh a lý lu n và th c ti n c a lu n v n

- Lu n v n góp ph n ch ng minh tính úng n c a các quan m lý

lu n c a các nhà kinh n Mác- Lênin trong quá trình nh n th c và ho t

ng th c ti n c i t o hi n th c khách quan v i v n lý lu n có liên quan

t thi t n quá trình i m i và phát tri n t n c ó là v n dân ch

- Lu n v n có th dùng làm tài li u tham kh o cho vi c nghiên c u và

gi ng d y nh ng chuyên có liên quan trong các môn lý lu n chính tr

8 K t c u c a lu n v n

Phù h p v i m c ích, nhi m v và lôgíc nghiên c u, lu n v n g m:

i m u, 2 ch ng, 4 ti t, k t lu n, danh m c tài li u tham kh o và phc

CH NG 1 QUAN NI M C A C.MÁC, PH NGGHEN VÀ

ch trong tác ph m ch s Ông ã gi i thích dân ch là “quy n l c c a nhân

dân” Nh v y, dân ch v n là khái ni m xu t phát t th i chi m h u nô ltrong xã h i Hy-La c i, n i ã s n sinh ra n n dân ch u tiên c a xã h iloài ng i ó là n n dân ch Athens, và nó ã nh h ng sâu s c n các trào

u t t ng dân ch sau này, nh t là t th i Ph c h ng tr i

Dân ch có ngu n g c t ti ng Hy L p là dêmocratia, ti ng Latin làdêmokratia, c t o thành b i demos ngh a là qu n chúng, nhân dân, vàcratos ngh a là chính quy n, quy n l c Do ó dêmocratia là quy n l c c anhân dân, quy n l c thu c v nhân dân hay quy n làm ch c a nhân dân

y, khái ni m dân ch theo ngh a nguyên g c c a ti ng Hy L p c và ti ngLatin u có ngh a là quy n l c thu c v nhân dân Tuy nhiên, khái ni m này

ã g n nh b quên lãng c trên l nh v c h c thu t c ng nh trong th c ti n

su t th i k ch phong ki n th ng tr hàng ngàn n m, và nó ch th c s

c ph c sinh và tr i d y m nh m g n li n v i s ra i c a CNTB, nh ngkhái ni m “nhân quy n” “dân ch ”, “t do”, “bình ng”, “bác ái”, m i có

i dung c a i s ng hi n th c; ó là n n dân ch t s n m ng cho

ph ng th c s n xu t TBCN ra i và phát tri n, trong th k XVII, XVIII,giai c p t s n nhi u n c ã gi ng cao ng n c dân ch nh m ch ng l i

chuyên ch phong ki n và ách nô d ch c a ngo i bang Trong cu c chi ntranh gi i phóng c a nhân dân b c M (1775 - 1781) nh ng dân t c thu c a

a Anh ang sinh s ng trên m nh t này ã thông qua Tuyên ngôn c l p

m 1776 c a M , trong ó có n: “T t c m i ng i sinh ra u có quy nbình ng, t o hóa cho h nh ng quy n không ai có th xâm ph m c;trong nh ng quy n y có quy n c s ng, quy n t do và quy n m u c u

nh phúc” Cách m ng t s n Pháp nêu cao kh u hi u: “T do, bình ng,bác ái” Nh kh u hi u ó, giai c p t b n Pháp không nh ng thu hút c

i a s nông dân, mà c công nhân i theo mình - nhân t c b n mang l i

th ng l i cho cu c cách m ng mang tính tri t nh t trong toàn b l ch s ra

i c a CNTB t c th ng l i, Cách m ng Pháp n m 1789 ã công b

n Tuyên ngôn Nhân quy n và Dân quy n, ó có lu n m n i ti ng c

Ch t ch H Chí Minh trích l i ngay trong ph n m u Tuyên ngôn c l p

m 1945 c a n c Vi t Nam dân ch C ng hòa: “Ng i ta sinh ra t do vàbình ng v quy n l i; và ph i luôn luôn c t do và bình ng v quy ni” [54, 555]

Ph n ánh v trí ti n b c a CNTB so v i xã h i phong ki n, m t s ng i

i di n cho giai c p t s n th i k còn ít nhi u mang tính cách m ng ã ý

th c c t m quan tr ng c a nhân dân, c a dân ch nh là ng l c pháttri n c a xã h i m i A.Bra-ham Lin-côn ã nêu ra lu n m cho r ng nhà

c m i ó (nhà n c t s n) ph i là nhà n c c a dân, do dân, vì dân; ôngxem tình c m c a qu n chúng là t t c Thi u tình c m c a qu n chúng thì b t cái gì c ng th t b i và không th thành công

Khái ni m dân ch có th c hi u v i nhi u n i hàm khác nhau

Dân ch , tr c h t c xem xét v i t cách là t hình th c t ch c nhà n c, là khái ni m dùng ch tính ch t c a m i quan h gi a c ng ng

dân c v i nhà n c, theo ó c ng ng là ch th g c và có quy n n ng áp

t ý chí lên nhà n c Khác v i các hình th c khác c a thi t ch nhà n c,trong thi t ch dân ch , quy n c a a s , quy n bình ng c a m i công dân,tính t i cao c a pháp lu t c chính th c th a nh n; nh ng c quan quy n

c c a nhà n c do dân b u c mà ra Dân ch c th c hi n thông qua haihình th c c b n: dân ch i di n và dân ch tr c ti p

Dân ch v i tính cách là m t ch nhà n c là m t ph m trù l ch s ,

bi u hi n khát v ng t nhiên c a loài ng i Dân ch là m t quá trình, vì v y

có nhi u c p khác nhau, nh ng chung quy dân ch là mong mu n c a con

ng i c làm ch cu c s ng mình: làm ch v chính tr , kinh t và v n hóa

– xã h i Dân ch v i tính cách là quy n l c là m t giá tr nhân v n mang ý

ngh a toàn nhân lo i âu t n t i con ng i và cu c s ng c a xã h i loài

ng i thì ó có khát v ng v n t i dân ch D nhiên m i giai n pháttri n xã h i khác nhau, n i dung, b n ch t và giá tr c a dân ch c ng mang

nh ng ý ngh a khác nhau Ch chuyên ch phong ki n là ch dân ch

a m t ng i, ch t b n là ch dân ch c a m t nhóm ng i, chXHCN m i là ch dân ch ích th c, c a t t c m i ng i

Dân ch còn c hi u là m t giá tr xã h i Các cu c u tranh giànhdân ch u d n n kh n ng gi i phóng con ng i, nâng cao v trí con

ng i trong l ch s , hình thành và phát tri n con ng i ý th c và n ng l clàm ch xã h i Dân ch v i ý ngh a ó c xác nh nh m t lý t ng nhân

o, m t giá tr nhân v n

Dân ch còn c xét v i ý ngh a là u ki n hình thành và phát tri n m t nhân cách toàn di n c a các ch th chính tr Ðó là s hình thành

thái , tính tích c c chính tr , s ch ng, nhu c u và s t giác tham giavào các quá trình chính tr th c ti n Ðó là tinh th n trách nhi m c a cá nhân

công dân trong cu c u tranh nh m lo i b nh ng gì ph n dân ch ang t n

i trong i s ng c ng ng Do v y, dân ch không ch là ph m trù chính tr

mà còn là ph m trù o c

Trong kho tàng lý lu n c a C.Mác, Ph ngghen và V.I.Lênin, các ông ãgiành m t v trí quan tr ng cho nh ng quan ni m v dân ch Sau ây chúng

ta s i sâu vào tìm hi u nh ng n i dung c b n trong quan ni m c a C.Mác,

Ph ngghen và V.I.Lênin v dân ch

1.1.1 Quy n làm ch c a nhân dân

i dung c t lõi c a dân ch là quy n l c thu c v nhân dân hay s

ki m soát c a nhân dân i v i toàn b quá trình ban hành và th c thi cácquy t nh chung c a chính th nhà n c Ti n c a nó không ph i cái gìkhác h n là vi c coi công dân là c s , là ngu n g c c a m i quy t nh, c acác thi t ch qu n lý ây là u vô cùng quan tr ng, có ý ngh a quy t nh

i v i vi c xây d ng m t c ch nh m m b o nh ng l i ích công dân.Nguyên t c n n t ng c a dân ch là m i công dân u có quy n quy t nhtrong quá trình qu n lý, u hành xã h i c a nhà n c, có quy n quy t nh

t cách gián ti p ho c tr c ti p i v i t t c nh ng v n chung c a xãi; có quy n c h ng nh ng l i ích t nh ng quy t nh y hay vi c

ng th nh ng quy n y ph i là c h i bình ng cho t t c m i công dân

ng trên quan m này Ph ngghen vi t: “Th t là phi lý khi ch có ý chí

a giai c p th ng tr v m t kinh t và tr t t c a giai c p ó m i c alên thành lu t, trong khi ó các l i ích c a các b ph n khác trong xã h i, c agiai c p t tr , c a giai c p vô s n l i không c th a nh n b ng pháp lu t”.[45, 61]

Trong l ch s phát tri n c a nhân lo i, v n dân ch và quy n làm ch

a con ng i ch c t ra khi xã h i ã phân chia thành giai c p, c t

ch c thành nhà n c S phát tri n c a s c s n xu t, s phân chia giai c p, s

c m i b ng nhi u cách khác nhau, và ó c ng hoàn toàn là quy n t nhiên

a con ng i

u Kh c xã h i, J.J.Rousseau ã ph i th t lên au n r ng: con

ng i sinh ra là t do, nh ng âu âu anh ta c ng s ng trong xi ng xích Do

y, cách t t nh t l y l i s t do nh là quy n t nhiên thiêng liêng c acon ng i ó chính là vi c c n ph i t ch c l i thi t ch xã h i sao cho quy n nhiên y không b xâm ph m và t c i m t cách tu ti n t phía nhà n c

và b máy công quy n i v i Hobbes và Rousseau ó là s tho thu n b ng

kh c xã h i, i v i Locke và Montesquieu, ó là s phân chia quy n l cnhà n c m t cách c l p và ch c l n nhau Do ó, dân ch g n li n tr c

ti p v i nhà n c pháp quy n và xã h i công dân N n dân ch không th s nsinh d a trên m t xã h i d a trên nguyên t c cai tr c a ý chí cá nhân tu ti n

và thao túng (ch ng h n ch quân ch và phong ki n) Trái l i, dân ch là

y n trong m t xã h i c t ch c, thi t ch , và v n hành trên nguyên t c

lu t pháp và phân quy n, c ng nh có s tham gia m nh m c a các t ch c

và thi t ch phi chính tr và phi nhà n c óng vai trò là l c l ng xã h i i

tr ng nh m giám sát và cân b ng v i thi t ch chính tr và nhà n c trong

vi c th c hi n dân ch

ch ng l i s b t công, b t bình ng, ch ng l i s è nén, áp b ckhinh r , hay nói chung ch ng l i s tha hóa, nh ng yêu sách v t do, công

ng, bình ng, v quy n con ng i ã hình thành và tr thành hành ng

p th c a các nhóm xã h i, các giai c p bên d i Và, c ng t ó, xã h i v n

ng, phát tri n trong nh ng bi n thiên không ng ng c a nh ng cu c utranh quy t li t c a ông o nh ng giai t ng xã h i b áp b c, b t c quy n giành l y quy n làm ng i, làm ch xã h i, làm ch cu c s ng c a chính, giành l y dân ch

ch s xác nh n, ã t ng có m t ch c g i là ch dân chtrong th i i chi m h u nô l , nh ng d u sao, trong ch nhà n c dân ch

ch nô, thân ph n s ông - nh ng ng i nô l ch ng có m t giá tr nào Hkhông c coi là con ng i, h ch là nh ng “công c bi t nói'“ trong tay các

ch nô Sau ó, xã h i loài ng i ã tr i qua m t th i k tàn kh c c a nh ng

êm dài trung c ” Trong th i k này, quy n c a con ng i, quy n c a sông các t ng l p nhân dân lao ng g n nh u b th tiêu tr c s c m nh

a m t nhóm, th m chí, m t cá nhân (nhà vua) Ch chuyên ch phong

ki n ã trói bu c, giam hãm con ng i

Cu c u tranh nh m phá v s th ng tr c a ch chuyên ch phong

ki n hình thành m t xã h i, m t ch dân ch - ch tôn tr ng ph mgiá, danh d c a con ng i c kh i u b ng nh ng cu c v n ng t

ng, v n hóa sôi ng, r ng l n trong th i k Ph c h ng châu Âu N idung c t lõi c a phong trào này là kh ng nh v tr c a con ng i v i t cách

là ch th c a nhà n c, xã h i, Tôi làm con ng i, vì v y nh ng cái gì thu c con ng i u không xa l v i tôi Có th xem ó nh là tuyên ngôn v

quy n con ng i trong i s ng xã h i c a ra trong th i k Ph c h ng.Chính giai c p t s n trong th i k ang lên c a nó, ã gi ng cao ng n c

“t do, bình ng, bác ái'” t p h p l c l ng ti n hành cu c cách m ngchính tr l t ch phong ki n, xác l p ch dân ch t s n S th ng l i

a các cu c cách m ng t s n ( n hình là cu c cách mang t s n M n m

1776 và cách m ng t s n Pháp n m 1789) và Tuyên ngôn c l p c a H p

ch ng qu c Hoa K (1776) c ng nh Tuyên ngôn v nhân quy n và dânquy n (1789) ã t o nên nh ng d u n không th phai m trong l ch s utranh vì các quy n t do c b n c a con ng i, vì m t ch dân ch

Theo C Mác, con ng i và s tôn trong nh ng quy n c a con ng i là

m xu t phát và c ng là m cu i cùng ánh giá m t ch là dân chhay chuyên ch Ch có trong ch dân ch , con ng i m i là m c ích, là

Quy n dân ch th c ch t là nh ng yêu sách v s bình ng chính tr và

xã h i c a m i cá nhân trong m i quan h v i nhà n c, nh m m b o cho

cá nhân có c kh n ng hành ng theo ý mình, t quy t nh và làm ch ýchí c a mình mà không làm h i n ng i khác mà do ó, em l i kh n ng

gi i phóng toàn di n nh ng n ng l c, b n ch t c a m i cá nhân Ph ngghen

kh ng nh: “T s bình ng c a m i ng i v i t cách là m t con ng i rút

ra quy n có m t giá tr ngang nhau v chính tr , xã h i cho t t c m i ng i,

hay ít ra là cho m i công dân trong m t n c, hay cho m i thành viên trong

a các cu c cách m ng cho “s tham gia không thành công” c a “ ámông”, thì ng c l i, C.Mác và Ph ngghen xem qu n chúng nhân dân là l c

ng tích c c không th thi u trong các bi n c l n lao c a l ch s : “Ho t

ng l ch s càng l n lao thì do ó, qu n chúng, mà ho t ng l ch s ó là snghi p c a mình, c ng s l n lên theo” [44, 123] Ngay trong quá trình cách

ng t s n s k (ng ý cách m ng t s n th k XVII – XVIII), s thamgia c a qu n chúng nhân dân chính là s m b o th ng l i c a nó Trong tác

ph m Góp ph n phê phán tri t h c pháp quy n c a Hêghen (1843), c p

n ch dân ch nh m c tiêu ã t c c a v n ng l ch s trong th i này, C.Mác vi t: “Ch dân ch là câu ã c gi i áp c a m i hình

th c ch nhà n c ây, ch nhà n c - không ch nó, xét theo b n

ch t c a nó, mà còn xét theo t n t i c a nó, theo tính hi n th c c a nó

-ngày càng h ng t i c s hi n th c c a nó, t i con ng i hi n th c, nhân dân hi n th c, và c xác nh là s nghi p c a n thân nhân dân Ch

nhà n c ây xu t hi n úng chân t ng c a nó, - t c là xu t hi n v i tínhcách là s n ph m t do c a con ng i” [43, 345]

VI.Lênin ã phát tri n và v n d ng sáng t o có hi u qu nh ng t t ng dân ch , v ch ngh a nhân o mácxít vào th c ti n cách m ng Nga B ng

nh ng ho t ng lý lu n và th c ti n sôi ng, phong phú, chính Ng i ã

i nh ng giá tr , nh ng bài h c quý giá cho vi c xây d ng m t n n dân ch

i - dân ch XHCN hi n th c, cao h n, r ng rãi h n, tri t h n so v i n ndân ch t s n c ng là nh ng giá tr v m t ch xã h i có kh n ng gi iquy t th a áng, tri t v quy n làm ch c a nhân dân

t trong nh ng tiêu chí c b n nói lên m c cao hay th p, nhi u hay

ít c a các n n dân ch khác nhau, theo Lênin, là m c tham gia c a qu nchúng nhân dân lao ng vào công vi c c a nhà n c, vào các ho t ngchung c a xã h i Trong ý ngh a này, V.I.Lênin cho r ng: Phát tri n dân ch

t cách y , ngh a là làm sao cho toàn th qu n chúng nhân dân lao ngtham gia th t s bình ng và th t s r ng rãi vào m i ho t ng c a nhà

c B ng nh ng hình th c dân ch gián ti p không ng ng c t ng c ng,

ng c s là u ki n, ng l c to l n nh m thúc y s nhanh chóng tiêuvong c a nhà n c - c ng là tr l i nh ng giá tr ích th c v ch quy n cánhân

Quy n dân ch tr c h t là quy n con ng i, trong ó, quy n v chính

tr nh là kh n ng và u ki n tiên quy t th c hi n y các quy n con

ng i c b n khác Nói cách khác, quy n v chính tr (t do b u c , ng c ,

do ngôn lu n, t do h i h p, t do báo chí…), m t m t, là ti n cho vi c

hi n th c hóa các quy n khác; m t khác, là s ph n ánh v m c gi i phóng

“N ng l c b n ch t ng i” c a m i cá nhân V v n này V.I.Lênin ã ch

rõ “Yêu sách kh n c p nh t c a công nhân và nhi m v tr c tiên giai c pcông nhân có th nh h ng n công vi c c a nhà n c là ph i giành c

do chính tr , ngh a là: t t c m i công dân u c pháp lu t (hi n pháp)

m b o cho h tr c ti p tham gia vào vi c qu n lý nhà n c, t t c m i côngdân u có quy n t do h i h p, bàn b c công vi c c a mình, kinh qua các h i

a mình và báo chí mà nh h ng n công vi c c a nhà n c Giành l y t

do chính tr tr thành “m t vi c làm kh n c p i v i công nhân” b i vìkhông có t do chính tr thì công nhân không có và không th có nh h ng

gì n công vi c c a nhà n c c và nh v y thì t t nhiên h v n c là m tgiai c p không có quy n, b l ng nh c và không c bày t ý ki n c a mình”[26, 131]

Qu n chúng nhân dân tham gia vào các l nh v c qu n lý nhà n c, vàocông vi c chung c a xã h i không ch thông qua nh ng hình th c, nh ng con

ng can d vào b máy nhà n c, mà còn thông qua các t ch c qu nchúng Con ng i t n t i và tham gia vào các ho t ng c a i s ng xã h ikhông ph i ch v i nh ng ph ng th c hành ng t p th - thông qua các t

ch c, mà h còn ph i c có quy n t n t i, hành ng v i t cách là nh ng

cá th c l p - t cách là công dân c a xã h i - nhà n c, t cách là thànhviên c a xã h i - nhân lo i M t ch dân ch , ph i th c hành nguyên t c:

t c m i công dân u bình ng tr c pháp lu t, Nhà n c ph i tr thànhcông c b o v quy n con ng i, b o v l i ích chính áng c a công dân

tr xã h i và tính nhân v n sâu s c và là k t qu c a quá trình u tranh lâu dài

a nhân lo i vì s phát tri n ti n b xã h i Dân ch là m t ph m trù l ch s

khách quan xu t hi n cùng v i s phát tri n c a nhân lo i và ã c kh c

a, tô m tính giai c p khi xã h i xu t hi n giai c p và quan h giai c p.Dân ch luôn mang tính giai c p và ch u s chi ph i c a giai c p c m quy n

th c ch t, dân ch v i t cách là quy n l c c a nhân dân thì các thành qu

a dân ch là s ph n ánh nh ng giá tr nhân v n trong quá trình gi i phóngcon ng i Tuy nhiên, th c ch t c a quá trình dân ch còn bi u hi n ch ,dân ch v i t cách là ch nhà n c g n tr c ti p v i m t giai c p c mquy n nh t nh d a trên m t quan h s n xu t th ng tr thì dân ch bao gi

ng mang tính giai c p, không bao gi có th dân ch thu n túy cho m igiai c p Tính giai c p c a dân ch c ph n ánh trong các quan h giai c p

và u tranh giai c p nh m gi i quy t v n t ra là dân ch cho giai c pnào, t ng l p nào, h n ch dân ch và chuyên chính v i ai ó chính là c t lõi

a v n dân ch và C.Mác, Ph ngghen, V.I.Lênin ã ti p c n dân ch

i góc là m t hình th c nhà n c g n v i m t giai c p c m quy n nh tnh

Trong tác ph m: Góp ph n phê phán tri t h c pháp quy n c a Hêghen

C.Mác ã phê phán quan m c a Hêghen v xã h i công dân và nhà n c.Khi nh c t i s phê phán c a C.Mác i v i tri t h c pháp quy n c aHêghen, Ph ngghen ã vi t: “… Xu t phát t tri t h c pháp quy n c aHêghen, Mác ã i t i ki n gi i r ng không ph i nhà n c, … mà ng c l i,

“xã h i công dân”… m i là l nh v c ng i ta ph i i vào tìm ra chi c chìakhóa hi u c quá trình phát tri n l ch s c a loài ng i” [49, 491] Còn

n thân C.Mác thì kh ng nh r ng: “Gia ình và xã h i công dân là nh ng

ph n hi n th c c a nhà n c, là nh ng t n t i tinh th n hi n th c c a ýchí, là nh ng ph ng th c t n t i c a nhà n c Gia ình và xã h i công dân chúng c u thành nhà n c Chúng chính là ng l c Còn theo Hêghen thì

ng c l i, chúng c s n sinh ra t ý ni m hi n th c” [43, 312] Theo

C.Mác, d i hình th c h p lý mà ta có th ch p nh n c, gia ình và xã h icông dân là nh ng b ph n c a nhà n c Công dân c a nhà n c là thànhviên c a xã h i công dân S o ng c theo tinh th n duy tâm Hêghenchính là ch “ u ki n bi n thành cái ch u u ki n, cái quy nh bi nthành cái b quy nh, cái s n sinh bi n thành s n ph m c a s n ph m c a nó”[43, 315]

n ngu n g c, th c ch t, tính t t y u c a nhà n c và dân ch v i tcách là m t ch chính tr - xã h i mang b n ch t giai c p luôn là i t ng

a cu c u tranh t t ng gay g t t tr c n bây gi b o v l i íchgiai c p c a mình, các h c gi t s n c tình làm r i v n nhà n c, ánh

ng các quan ni m v dân ch , ca t ng ch dân ch t s n, và Hêghen là

t ví d n hình Do b chi ph i b i l i ích giai c p; cho nên, Hêghen nhìn

âu c ng th y s t ng h p gi a nhà nu c và xã h i công dân, chính C.Mác

ã ch ra c c ch c a s tha hóa nhà n c i v i xã h i công dân, mà ch quân ch “là bi u hi n hoàn ch nh c a s tha hóa y” C.Mác còn g i ó là

“ch dân ch c a s không t do, là s tha hóa n m c hoàn thi n”.C.Mác vi t: “Vào th i trung c , ch chính tr là ch s h u t nhân…

th i trung c , i s ng nhân dân và i s ng nhà n c là ng nh t ây,con ng i là nguyên t c hi n th c c a nhà n c, nh ng ó là con ng i

không t do Vì v y, ó là ch dân ch c a s không t do, là s tha hóa

n m c hoàn thi n” [43, 353] Quá trình tha hóa di n ra m nh m trong

u ki n c a quân ch chuyên ch , b ng con ng bi n “các ng c p chính

tr thành các ng c p xã h i” Vào th i mà Hêghen s ng, th i c n i, ông

ch th y “c th nhà n c” và “ch chính tr ” th ng nh t v i nhau trong ýchí chung và ng i i di n nó là vua Nh ng th c ra ch chính tr y, theoC.Mác, là bi u hi n c a b máy quan liêu và tha hóa i v i xã h i công dân,cái g i là “công vi c chung”, “trách nhi m chung” tr nên vô ngh a

ch không th a nh n u tranh giai c p t t y u d n n chuyên chính

vô s n, không công nh n h c thuy t v nhà n c và cách m ng XHCN c a

ch ngh a Mác, nên các h c gi t s n, c bi t là thái c a nh ng k c

i, xét l i ch ngh a Mác ã quan ni m m t cách sai l ch v n nhà n c,

bi n h cho s t n t i c a nhà n c t s n, c a ch dân ch t s n màLátxan là tiêu bi u Theo Látxan: “ d n ng cho vi c gi i quy t v n

xã h i, ng công nhân c yêu c u thành l p nh ng h i s n xu t, v i sgiúp c a nhà n c, d i s ki m soát dân ch c a nhân dân lao ng”[51,44] C.Mác ã v ch rõ th c ch t t t ng c i l ng, th a hi p c a pháiLátxan, cho r ng ó là m t c ng l nh thi u c n c , không th áp d ng trong

th c ti n phong trào u tranh cách m ng c a giai c p công nhân, b i l cái

ng l nh mà Látxan a ra v i nh ng ý ki n nh trên nó ã né tránh cu c

u tranh ang s c sôi các n c châu Âu th i ó C.Mác vi t: “ áng l ph inói n cu c u tranh giai c p hi n ang di n ra, ng i ta l i a ra m tcông th c ki u nhà báo là “v n xã h i”…” [51, 44] C ng t ch tránh néquan m u tranh giai c p, coi nhà n c t s n Ph lúc b y gi là chdân ch t i cao, m t ki u nhà n c ng trên xã h i, cho nên phái Látxan coidân ch nh m t s n i l ng, ki u ban n c a giai c p t s n cho giai c pcông nhân và nhân dân lao ng, ch tuy t nhiên không ng gì n vi c

ph i p tan cái b máy chính quy n áp b c, nhà n c t s n y b ng cáchnào

C.Mác ã phân tích và kh ng nh t t ng th a hi p c a phái Látxan

nh sau: “T “dân ch ” n u chuy n sang ti ng c thì có ngh a là “nhân dânlàm ch ” Th thì “s ki m soát ki u nhân dân làm ch c a nhân dân laong” ngh a là gì? H n n a, ó l i là nói v s ki m soát c a nhân dân lao

ng, khi a ra nh ng yêu c u nh v y i v i nhà n c, ã hoàn toàn th a

nh n r ng h không n m chính quy n và c ng ch a tr ng thành n mchính quy n” [51, 44 - 45]

Ti p ó, C.Mác ã v ch rõ nh ng lu n u m p m c a phái Látxan v

c ích ng công nhân u tranh cho m t nhà n c t do: “Làm cho nhà

c c “t do” - ó quy t không ph i là m c ích c a nh ng ng i côngnhân ã thoát kh i cái cách suy ngh h n ch c a nh ng th n dân” và “s l m

ng thô b o c a nh ng ch “nhà n c hi n nay”, “xã h i hi n nay” trong

n c ng l nh và m t s hi u l m còn thô b o h n n a v cái nhà n c mà

nó ã yêu sách Vì - theo C.Mác: “… “xã h i hi n nay” là xã h i TBCN t n

i trong t t c các n c v n minh” [51, 46]

u theo quan ni m nh phái Látxan trong c ng l nh Gôta thì dân ch

ch c coi nh nh ng “trang s c” và nh ng l i kh n c u b i s chi u c

a giai c p t s n v i giai c p công nhân Vì th , C.Mác m t l n n a ã ch

rõ trong Phê phán c ng l nh Gôta nh sau: “Nh ng yêu sách chính tr c a

n c ng l nh ch ng ch a ng cái gì khác h n là bài kinh dân ch mà m i

ng i u bi t: quy n u phi u ph thông, quy n l p pháp tr c ti p, dânquy n, dân v ,… nh ng yêu sách ó ch là ti ng v ng c a ng nhân dân t

n, c a t ch c ng minh hòa bình và t do” [51, 47]

Nh v y, do không th y rõ b n ch t giai c p c a nhà n c, c a chdân ch trong xã h i TBCN, phái Látxan và phái dân ch t m th ng ã “coi

ch c ng hòa là tri u i nghìn n m c a Chúa và tuy t nhiên không ng

ng chính d i cái hình th c nhà n c cu i cùng này c a xã h i t s n” [51,48] Theo C.Mác, so v i ch phong ki n tr c ó, dân ch t s n là m t

c ti n quan tr ng trong l ch s Tuy nhiên ó v n là n n dân ch xây d ngtrên s t c t t do chính áng c a giai c p khác, nh m b o v t i a l iích c a giai c p t s n Do ó, dân ch t s n không ph i là m c ích mà loài

ng i v n t i Dân ch ch c th c hi n y trong u ki n c aCNXH, mà th c ch t ó là quy n tham gia ngày m t r ng rãi và bình ng,thi t th c c a nhân dân lao ng vào công vi c qu n lý xã h i c a nhà n c.

Dân ch là hình th c t ch c chính tr xã h i, m t hình th c t ch c c anhà n c và các thi t ch c a nó C.Mác cho r ng m i nhà n c u có hai

ch c n ng c b n: ch c n ng giai c p (tr n áp) và ch c n ng xã h i (qu n lýnhà n c v xã h i) Theo C.Mác, không ph i nhà n c nào c ng hoàn toàn

gi ng nhau, không th có m t hình th c nhà n c chung cho m i qu c giadân t c Vì v y, phân bi t ch dân ch v i t cách là m t hình th c nhà

c, phân bi t dân ch t s n v i dân ch trong th i k quá t CNTB lênCNCS thì c n có quan m giai c p, các ch dân ch y c phân bi tthông qua vi c nh n m nh ch c n ng nào là ch y u N u không làm rõ ranh

gi i này thì d m c nh ng sai l m, r i vào trào l u th a hi p, c i l ng Phêphán quan m sai trái c a phái Látxan, C.Mác ch rõ: “b n c ng l nh Gôtakhông ng gì n v n chuyên chính vô s n, c ng không nói gì n ch nhà n c t ng lai trong xã h i c ng s n ch ngh a” [51, 47] TheoC.Mác, bàn v dân ch vô s n thì t t y u ph i c p n chuyên chính vô s n

và nhà n c c a giai c p vô s n trong t ng lai Trái l i, phái Látxan ánh

Không dám i m t v i th c t tr c m t cu c u tranh s c sôi c a giai

p công nhân châu Âu lúc ó, ng l nh Gôta ã né tránh v n b c thi t

t ra ó là sau khi giành chính quy n thì giai c p công nhân c n ph i xây

ng m t nhà n c ki u m i khác nhà n c t s n nh th nào? Ch c ch n

n dân ch ki u m i y s ti n b và khác xa n n dân ch t s n Song, trong

ng l nh Gôta, phái Látxan không ng n v n ó, “ch ng t r ng

nó ch a th m nhu n nh ng t t ng XHCN, áng l ph i coi xã h i hi n t n(và u này c ng áp d ng cho m i xã h i t ng lai) là “c s ” c a “nhà n c

hi n t n (ho c coi xã h i t ng lai là c s c a nhà n c t ng lai) thì trái l i

ng công nhân c coi nhà n c là m t th c t i c l p, có nh ng “c stinh th n, o c và t do” riêng c a nó” [51, 46]

ng nh C.Mác và Ph ngghen, khi ti p c n dân ch d i góc là

t hình th c nhà n c g n v i m t giai c p c m quy n nh t nh, V.I.Lêninluôn nh n m nh tính giai c p c a dân ch và phê phán quan m dân ch

“thu n túy”, dân ch nói chung, ông nh c nh , òi h i nh ng ng i mácxítchân chính không bao gi c quên mà không h i r ng, ó là dân ch chogiai c p nào

Trên c s phân tích sâc s c lu n m duy v t l ch s trong tác ph m

Phê phán c ng l nh Gôta c a C.Mác, V.I.Lênin kh ng nh r ng, ch có ch

ngh a Mác m i a ra c l i áp khoa h c và úng n cho câu h i th nào

th c ch t c a dân ch : “Ch dân ch là m t hình th c nhà n c, m t trong

nh ng hình thái c a nhà n c Cho nên, c ng nh m i nhà n c, ch dân

ch là vi c thi hành có t ch c, có h th ng s c ng b c i v i ng i ta

t m t thì nh th Nh ng m t khác ch dân ch có ngh a là chính th c

th a nh n quy n bình ng gi a nh ng công dân, th a nh n cho m i ng i

c quy n ngang nhau trong vi c xác nh c c u nhà n c và qu n lý nhàc” [30, 123]

Theo V.I.Lênin, ch dân ch c coi nh là m t hình th c nhà n c

ã mang b n ch t giai c p, vì th không th tách r i v n nhà n c v i v n giai c p Do v y, nhà n c dân ch - m t ki u nhà n c ti n b h n chquân ch chuyên ch - c ng có hai ch c n ng c b n là tr n áp l c l ng

ch ng i nó và qu n lý xã h i

Nh ng nhà lý lu n t s n và quan m phi mácxít ã không th a nh nchuyên chính vô s n là nhà n c ki u m i trong th i k quá t CNTB lênCNXH, ph nh n u tranh giai c p và cách m ng xã h i, không th a nh n

vi c nh t thi t ph i xác l p chính quy n cách m ng c a giai c p công nhân,

mà ch c n chuy n hóa hòa bình t nhà n c t s n sang là C ng chính vì

y, theo quan m ph n mácxít ó, không c n có m t ch dân ch trong

th i k quá lên CNXH – n n dân ch ki u m i, dân ch XHCN nhV.I.Lênin quan ni m

Do b o v l i ích giai c p t s n nên nh ng ng i theo ch ngh a xét l iBéc-xtanh, Cau-xky… ã th i ph ng, bi n h cho vi c duy trì nhà n c t s ncùng v i vi c hoàn thi n các thi t ch nh quân i, c nh sát, tòa án, nhàtù…, t c c ng c ch c n ng tr n áp c a nhà n c là ch y u H ph t l ho cxem nh ch c n ng qu n lý xã h i c a nhà n c, coi ó là công vi c ch y u,chính vì th h ã cho r ng, dân ch trong khuôn kh pháp lu t t s n là

cho giai c p công nhân và m i ng i dân lao ng trong xã h i TBCN Tquan ni m nh th h ch tr ng th tiêu u tranh giai c p và cách m ng xã

i V.I.Lênin ã ch ra dân ch t s n là dân ch hình th c, dân ch c a s ít

ng i trong giai c p t s n bóc l t, còn giai c p công nhân và nhân dân lao

ng không c h ng dân ch Do v y, không th hi u dân ch ch nthu n là vi c m r ng, n i l ng trong ph m vi pháp lu t t s n cho phép nhquan ni m c a Béc-xtanh, Cau-xky

th a và phát tri n t t ng c a C.Mác, v ch tr n s l a b p v b n

ch t phi giai c p và tính ph bi n tuy t i c a dân ch t s n, Lê-nin ã ch

ra r ng, ngay giai n phát tri n nh t c a dân ch t s n trong ch c nghòa dân ch , thì ch dân ch y bao gi c ng b gi i h n trong khuôn kh

cu c c nh tranh trong b u c thành nh ng cu c c nh tranh th ng m i K t

qu là nó ã và ang tr thành nh ng công c ph c v c l c cho m t thi t

ch dân ch mà ó, ho t ng chính tr là l nh v c c a riêng nh ng ng igiàu có

Theo V.I.Lênin, phân bi t ch dân ch t s n và dân ch XHCN

ph i d a trên quan m giai c p, ph i c soi xét d i ánh sáng c a ch

ngh a duy v t l ch s Trong tác ph m Nhà n c và cách m ng V.I.Lênin ã

phân tích và làm sâu s c thêm lý lu n v nhà n c, c bi t là ã ch rõ skhác bi t gi a nhà n c t s n và nhà n c vô s n, th c ch t c a ch dân

ch t s n v i dân ch XHCN V.I.Lênin kh ng nh b n ch t nhà n c t

n nh sau: “nhà n c d i ch TBCN, nhà n c theo úng ngh a c a nó, là

t b máy tr n áp c bi t c a giai c p này i v i m t giai c p khác, h n n a

i là c a thi u s i v i a s ” [30, 110] và th c ch t c a ch dân ch t

n là: “Xã h i TBCN, xét trong nh ng u ki n phát tri n thu n l i nh t c a nó,

em l i cho ta m t ch dân ch ít nhi u y trong ch c ng hoà dân ch

Nh ng ch dân ch y bao gi c ng b bó trong khuôn kh ch t h p c a s bóc

t TBCN và do ó, th c ra, nó luôn luôn là m t ch dân ch i v i m t thi u, v n ch là m t ch dân ch i v i riêng nh ng giai c p có c a, i v iriêng b n giàu có mà thôi” [30, 106-107] S d nh v y vì “trong ch dân

ch t s n, b n t b n dùng tr m ph ng nghìn k … g t qu n chúng rakhông cho h tham gia qu n lý nhà n c” [50, 311]

V.I.Lênin còn làm rõ b n ch t, c c u dân ch t s n là: “Ch dân

ch t s n, tuy giá tr không th ph nh n c a nó là ch ã giáo d c và rènluy n giai c p vô s n ng lên u tranh, nh ng tr c sau nó v n ch t h p,

gi d i, l a b p, gi m o, nó luôn luôn v n là m t th dân ch i v i nh ng giàu và là m t trò b p b m i v i nh ng ng i nghèo” [36, 123]

Còn nhà n c vô s n và dân ch vô s n v i tính cách là m t chchính tr - xã h i trong th i k quá lên CNXH thì trái l i, ó là ch dân

ch cho ng i nghèo, ch dân ch cho nhân dân “Ch dân ch vô s n

tr n áp nh ng k bóc l t, tr n áp giai c p t s n; do ó, nó không gi d i, nókhông h a h n cho b n chúng t do và dân ch ; nh ng i v i nh ng ng ilao ng thì nó a l i cho h m t ch dân ch th c s ” [36, 123] u

này cho chúng ta th y, c n hi u chuyên chính vô s n – nh cách nói c aV.I.Lênin – là chuyên chính c a nhà n c vô s n v i m t s ít nh ng ph n tngoan c ch ng i chính quy n cách m ng C ng ph i nói rõ: trong XHCN,dân ch i v i ai và không dân ch i v i ai? V.I.Lênin ã gi i áp v n

y trong Nhà n c và cách m ng, ó là dân ch v i ông o qu n chúng lao

ng và chuyên chính, b o l c, tr n áp i v i thi u s nh ng b n ph n cách

ng, ch ng phá CNXH

V.I.Lênin c ng ch ra r ng: trong th i i qu c ch ngh a, ch dân

ch trong nhà n c t s n ã chuy n sang m t ch ph n ng chính tr

Th c t hi n nay có hai hình th c dân ch i l p nhau là: dân ch t s n, là

th dân ch gi hi u, b c t xén, và dân ch vô s n Dân ch vô s n, dân chnhân dân, dân ch XHCN là nh ng khái ni m ng ngh a, ph n ánh cùng m t

i dung, cùng m t b n ch t ó là ch dân ch c a nhân dân do giai c pcông nhân mà i tiên phong c a nó là ng C ng s n lãnh o, d a trên c liên minh giai c p công nhân, giai c p nông dân và t ng l p trí th c Tùytheo hoàn c nh c a m i qu c gia, dân t c và do n i dung c a cu c cách m ng

nh ng giai n c th mà v n d ng nh ng t t ng trên cho phù h p

Dân ch vô s n là dân ch th c s i v i a s nhân dân, i v i ông

o qu n chúng lao ng, là m t hình th c dân ch m i M c ích cao nh t

a ch dân ch vô s n, dân ch nhân dân, dân ch XHCN là u tranh

gi i phóng con ng i và toàn th loài ng i, xây d ng m t xã h i không cógiai c p, không có áp b c bóc l t, m i ng i u bình ng và t do c a m i

ng i là c s t do c a m i ng i

s kinh t c a n n dân ch vô s n, dân ch XHCN là ch công

u v t li u s n xu t ó là m c n b n và là c s phân nh s khácnhau v b n ch t c a n n dân ch vô s n - dân ch cho i a s qu n chúng

lao ng v i n n dân ch t s n dân ch c a giai c p bóc l t, c a thi u s

Hi n pháp c a nhà n c vô s n là m t hi n pháp th t s dân ch T t c m iquy n l c c a nhà n c u thu c v nhân dân, nhân dân là n n t ng, là ng nngu n, là m c ích c a quy n l c nhà n c V.I.Lênin phân tích, làm rõ skhác nhau gi a dân ch t s n và dân ch vô s n nh sau: “… ch dân ch

vô s n, ch dân ch cho ng i nghèo, ch không ph i ch dân ch cho

n giàu, nh trên th c t , b t c ch dân ch t s n nào, ngay c chdân ch hoàn thi n nh t, c ng v n là ch dân ch cho b n giàu có” [36,315] Và theo V.I.Lênin v ph ng di n dân ch , ch Xô vi t là “Ch

Xô vi t là ch dân ch m c cao nh t cho công nhân và nông dân; ng

th i, nó có ngh a là s n tuy t v i ch dân ch t s n và s xu t hi n,trong l ch s th gi i, m t ch dân ch ki u m i, t c là ch dân ch vô

n hay là chuyên chính vô s n” [38, 219]; r ng: “Ch có n c Nga xô-vi t

i mang l i cho giai c p vô s n và tuy t i a s nhân dân lao ng

c Nga t quy n t do và m t n n dân ch ch a h có, không th có

c và không th quan ni m c trong b t c m t n c c ng hoà dân

ch t s n nào, vì nó ã t c t, ch ng h n, các cung n và các bi t th

a giai c p t s n (không t c t nh v y thì t do h i h p ch là gii), ã t c t các nhà in và gi y c a b n t b n (n u không thì t dobáo chí c a a s nhân dân lao ng trong n c ch là l a d i), ã thay ch

i ngh t s n b ng m t t ch c dân ch , t c là các Xô-vi t, 1000 l n

n “nhân dân” h n, “dân ch ” h n cái ngh vi n t s n dân ch nh t” [36,123-124]

1.1.3 Nguyên t c t p trung dân ch

p trung dân ch hay dân ch t p trung, theo i t n ti ng Vi t

nh ngh a là: “nguyên t c t ch c trong ó quy nh s lãnh o t p trung

trên c s tôn tr ng và phát huy dân ch : ch lãnh o theo nguyên t c t ptrung dân ch ” [90, 1509] Xét v m t t nguyên, “Der demokratischeZentralismus” trong tác ph m c a C.Mác, Ph ng-ghen b ng ti ng c c

ch sang ti ng Vi t là “nguyên t c (ho c ch ) t p trung (có tính) dân ch ”.Theo V.I.Lênin, nguyên t c t p trung dân ch là nguyên t c c b n trong t

ch c, sinh ho t ng: Không có gì sai l m b ng vi c l n l n ch t p trungdân ch v i ch ngh a quan liêu và v i l i r p khuôn máy móc… ch t ptrung, hi u theo ngh a th c s dân ch ã bao hàm kh n ng… phát huy m tcách y và t do không nh ng các c m c a a ph ng, mà c nh ngsáng ki n c a a ph ng tính ch ng c a a ph ng tính ch t muôn hìnhmuôn v c a các ng l i, c a các ph ng pháp và ph ng ti n t n

c ích chung Nh v y ây là m t ch , nguyên t c t ch c, theo ó các quan lãnh o c b u c ra t d i lên trên, thi u s ph c tùng a s ,

p d i ph c tùng c p trên

Nguyên t c t p trung dân ch ã c C.Mác và Ph ngghen v ch ra và

th c hi n trong ng minh nh ng ng i c ng s n và sau ó trong Qu c t I

i l theo các ông, ng c ng s n – i tiên phong c a giai c p công nhân cónhi m v h t s c n ng n , to l n trong cu c u tranh gi i phóng ng i lao

ng kh i m i hình th c áp b c b t công và xây d ng m t xã h i m i, v nminh, có n ng su t lao ng cao h n xã h i t b n làm tròn s m nh là

t b tham m u, lãnh t chính tr c a giai c p công nhân thì trong quá trìnhxây d ng và phát tri n, t p trung dân ch là m t nguyên t c t ch c và ho t

ng c a ng Trong u ki n c m quy n, ng C ng s n ph i t kh ng

nh mình là kh i oàn k t, th ng nh t v ý chí và hành ng Ngh a là ng

ph i duy trì k lu t nghiêm minh ó là u ki n ng gi c uy tín

a mình là lãnh t chính tr tr c nhân dân

C.Mác không dùng thu t ng “t p trung dân ch ” nh ng trong u l và Tuyên ngôn a ng C ng s n, ông ã trình bày rõ n i hàm c a khái ni m

này Chúng ta u bi t r ng, ng C ng s n sinh ra là do yêu c u khách quan

a i s ng xã h i hi n i, c a cu c u tranh giai c p gi a giai c p vô s n

ng ch có th làm tròn s m ng y khi ng “là b ph n tiên ti n nh t”, là

ch c m nh m , ch t ch và có k lu t ng ph i bi t xây d ng và b o vmình theo nh ng nguyên t c thích ng, h u hi u

ng ph i xây d ng theo nguyên t c nào? Tìm trong u l c a Liên oàn nh ng ng i c ng s n chúng ta có th th y C.Mác ã nói rõ h th ng t

ch c c a Liên oàn t ng viên n chi b , khu b , t ng khu b , Ban Ch p

hành Trung ng và i h i Liên oàn u ph i ph c tùng, tuân theo nh ngquy nh mà n i dung c a nó phù h p v i n i dung c a nguyên t c t p trungdân ch trong u l c a ng ta Ví d , h i viên c a Liên oàn ph i có:

“L i s ng và ho t ng phù h p v i l i ích c a Liên oàn Ngh l c cách

ng và lòng nhi t thành… Th a nh n ch ngh a c ng s n Ph c tùng cácngh quy t c a Liên oàn” [46, 493]

c quan lãnh o các c p u th c hi n ch dân ch b u c ra

“M i chi b u b u ch t ch và phó ch t ch…”, “… Ban ch p hành b u ra

ng i lãnh o”, “các khu b … ph i ph c tùng t ng khu b ”, “vi c ch nh

ng khu b do i h i ti n hành theo ngh c a Ban Ch p hành Trungng”, “T ng khu b là các c quan ch p hành quy n l c i v i các khu

…”, “các t ng khu b ph i báo cáo v i c quan quy n l c t i cao là i

i, còn gi a các k i h i thì báo cáo v i Ban Ch p hành Trung ng”,

“Ban Ch p hành Trung ng là c quan ch p hành quy n l c c a toàn Liênoàn và v i t cách ó, ph i báo cáo công tác v i i h i”, “ i h i có quy n

c l p pháp i v i toàn Liên oàn T t c nh ng ngh v s a i u l

c chuy n… lên Ban Ch p hành Trung ng và cu i cùng c a ra ii”, “ i h i… ra quy t nh v i t cách là c quan cao nh t” [46, 498]

C.Mác ch ra m i quan h gi a i h i c a t ng c p v i ban ch p hành

a các c p y i h i là c quan quy n l c c a t ng c p Ban ch p hành

ng c p do i h i c p y b u ra và là c quan ch p hành i h i Liên oàn

là c quan quy n l c cao nh t có quy n l p pháp ( u l ) Vi c s a i u theo nguyên t c ngh dân ch t d i lên, cu i cùng do i h i quy t

nh “ i h i c ng thay m t ng ra b n tuyên ngôn” Trong ho t ng, c p

i ph i ph c tùng c p trên, b ph n ph i ph c tùng toàn th , Ban Ch phành Trung ng ph i ph c tùng i h i

Trong u l c a ng ta ghi rõ: Nguyên t c t ch c và ho t ng c a

ng là t p trung dân ch V m t di n t thì tuy cách vi t, cách nói khácnhau nh ng n i dung thì u th hi n c tinh th n c b n mà C.Mác ã chra

“T p trung dân ch ” xét v n i dung, thì nó là m t ph m trù có ý ngh a

c l p và có i s ng riêng ch không ph i là s l p ghép c a hai ph m trù

“dân ch ” và “t p trung”, nó c ng không ph i là hai ph m trù i l p nhau

t i l p c a “dân ch ” là “quan ch ”, là “quan liêu”, m t i l p c a “t ptrung” là “phân tán”, “c c b ” Nguyên t c t p trung dân ch g n k t v inhau, ã “dân ch ” t ph i có “t p trung” và “t p trung” t t nhiên ph i trên

n t ng “dân ch ” Nguyên t c ó v a m b o quy n ch ng sáng t o c a

i thành viên trong t ch c, v a m b o th ng nh t ý chí và hành ng vì nghi p chung, m b o cho ng khi th o lu n thì m i thành viên u cóquy n phát bi u nh ng khi hành ng thì muôn ng i nh m t, ng lòng,

ng chí và quy t tâm, trong ó m i m t ng chí u có trách nhi m c th Khi t p trung dân ch i li n v i tính công khai và cung c p thông tin y thì s m b o cho ng oàn k t th ng nh t ý chí và hành ng

Dân ch v a là m xu t phát v a là ích n, còn t p trung là gi iquy t các ý ki n khác nhau trong m t xã h i dân ch b o m dân ch cho

a s Gi ng nh C.Mác và Ph ngghen, V.I.Lênin r t quan tâm n nguyên

c t p trung dân ch , chú tr ng s sáng t o c a các a ph ng, tôn tr ng tínhphong phú, a d ng c a ho t ng th c ti n và phê phán l i gò bó khô c ng trên ban xu ng V.I.Lênin nói r ng: S r p khuôn c ng nh c và ý nh gòtheo m t khuôn m u t trên ban xu ng không dính dáng gì n nguyên t c t ptrung dân ch S th ng nh t trong nh ng v n c b n, c n b n ch y u

ch ng nh ng không làm t n h i mà trái l i còn c m b o b i nh ng chi

ti t muôn hình v n tr ng c a nh ng c m c a t ng a ph ng, b i cách

c p v n , b i các bi n pháp th c hành, giám sát Nguyên t c t p trungdân ch ã c V.I.Lênin phát tri n sáng t o phù h p v i nh ng u ki n

ch s m i – phù h p v i th i i cách m ng vô s n

t ng v ch t p trung dân ch c a V.I.Lênin ã hình thành t

tr c Cách m ng Tháng M i, l n u tiên t t ng t p trung dân ch cV.I.Lênin xu t trong tác ph m ng l nh hành ng sách l c trình lên

i h i th ng nh t c a ng công nhân dân ch - xã h i Nga Tháng 4 n m

1906 t i i h i IV c a ng C ng s n Nga, t t ng này c thông qua vàghi trong u l ng: “M i t ch c c a ng u c xây d ng theonguyên t c t p trung dân ch ” [84, 165] Sau cách m ng Tháng M i, t

ng t p trung dân ch c a V.I.Lênin ã c phát tri n, hoàn thi n phongphú h n nhi u

Ngay sau Cách m ng Tháng M i, khi b t tay vào xây d ng Chínhquy n Xôvi t, V.I.Lênin ã ch rõ vai trò to l n c a vi c th c hi n dân chXHCN i v i vi c gi v ng thành qu cách m ng Ông cho r ng: “Phát tri ndân ch n cùng, tìm ra nh ng hình th c c a s phát tri n y, em thí nghi m

nh ng hình th c y trong th c ti n, v v., - ó là m t trong nh ng nhi m v c uthành c a cu c u tranh vì cách m ng xã h i Tách riêng ra, thì b t c chdân ch nào c ng không th sinh ra CNXH c, nh ng trong i s ng, chdân ch không bao gi “tách riêng” c, mà nó s “ ng chung trong toàn b ”,

th nghi m ban u là dân ch tr c ti p Ông ch tr ng sau khi Cách m ngTháng M i th ng l i, ph i th c hi n dân ch tr c ti p ki u Công xã Pari, ch dân ch này là toàn th nhân dân lao ng tham gia qu n lý nhà n c vàcông nhân tr c ti p qu n lý s n xu t V.I.Lênin ra ch tr ng Xôvi t i

bi u nhân dân “cao h n chính ng” u n m 1918, ông nh n m nh Chínhquy n Xôvi t “… cao h n t t c m i chính quy n khác” [33, 354] Nh ng quátrình th c hi n hình th c dân ch tr c ti p trong tình tr ng n c Nga l c h u kinh t , v n hóa; qu n chúng lao ng thi u tri th c và kinh nghi m qu n

lý, ng th i n i chi n n ra, u ki n chi n tranh ác li t òi h i ph i thi t

p m t th ch chính tr t p trung cao vì v y, ch dân ch tr c ti p,nhân dân t qu n th i k ngay sau Cách m ng Tháng M i ã c thay th

ng th ch chính tr t p trung cao

i i h i VIII ng C ng s n Nga tháng 3 n m 1919 V.I.Lênin ã nêu

rõ s c n thi t ph i thay th ch nhân dân qu n lý b ng ch i bi u

ng vì: “Ngoài pháp lu t ra, còn có v n trình v n hóa mà b t c m t

th pháp lu t nào c ng không th b t bu c nó ph i ph c tùng c Trình

n hóa th p kém y ã làm cho nh ng Xôvi t, theo c ng l nh c a nó, v n là

nh ng c quan qu n lý do nh ng ng i lao ng th c hi n, thì th c t l i là

nh ng c quan qu n lý ph c v nh ng ng i lao ng, do t ng l p tiên ti n

a giai c p vô s n ch không ph i do qu n chúng lao ng th c hi n” [37,206]

ch dân ch tr c ti p sang gián ti p, thì trung tâm quy n l c ã tXôvi t chuy n sang cho ng Th ch chính tr Xôvi t ã thay i r t l n,

c bi t trong th i k C ng s n th i chi n, nó ã tr thành m t th ch chính

tr t p trung q uy n l c cao c a ng i h i c ng ra, ng ph i:

“Giành c vai trò lãnh o tuy t i v chính tr trong Xôvi t và ti n hành

vi c giám sát th c t i v i toàn b công tác c a Xôvi t” [84, 571]

Vi c t p trung cao s lãnh o c a ng ã có tác d ng tích c c nh t

nh, có l i cho s t p trung l c l ng toàn qu c, th ng nh t hành ng và

th ng nh t k lu t, p tan s can thi p c a ch ngh a qu c và ho t

ng phi n lo n c a b n ph n ng trong n c Nh ng ng th i th chchính tr t p trung cao này ã h n ch r t nhi u quy n dân ch c a qu nchúng nhân dân và làm cho ch ngh a quan liêu tr nên tr m tr ng Tr c tìnhhình nh v y, tháng 3 n m 1921 V.I.Lênin ch trì tri u t p i h i X ng

ng s n Nga, t ng k t nh ng bài h c kinh nghi m c a công tác xây d ng

ng, ch rõ h u qu nghiêm tr ng c a ch t p trung c c oan th i k

tr c ó “T p trung hóa ã phát tri n khuynh h ng quan liêu hóa và pháthuy qu n chúng; ch m nh l nh chi n u th ng áp d ng hình th c áp

ch không c n thi t ã b bóp méo; nh ng c quy n ã bi n thành ch d acho nh ng hành vi t h i; s thu h p các c quan ng ã làm suy y u sinh

ho t tinh th n c a ng, v.v T t c nh ng u này ã d n n s kh ng

ho ng trong ng” [85, 52] T i i h i này ng C ng s n Nga yêu c uthay i hình th c và ph ng pháp công tác c a ng, quy t nh thi hành

“ch dân ch công nhân” h y b “ch t p trung c c oan” làm cho sinh

ho t ng phát tri n theo h ng dân ch hóa ng lãnh o Xôvi t nh ngkhông làm thay Xôvi t Vào th i k th c hi n chính sách kinh t m i,V.I.Lênin càng coi tr ng v n này, tháng 3 n m 1922, ông ch rõ: “…c nphân nh m t cách rõ ràng h n n a nh ng nhi m v c a ng (và c a Ban

ch p hành trung ng c a nó) v i nhi m v c a Chính quy n xô-vi t; t ngthêm trách nhi m và tính ch ng cho các cán b xô-vi t và các c quan xô-

vi t, còn v ng thì giành quy n lãnh o chung công tác c a t t c các c