(Luận án tiến sĩ) tư tưởng chính trị xã hội của minh mệnh và ảnh hưởng của nó đối với chế độ phong kiến việt nam dưới triều nguyễn

Nhận thức đó là lý do để chúng tôi chọn vấn đề tìm hiểu tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh và ảnh hưởng của nó đối với chế độ phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn làm đề tài nghi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHAN THỊ THU HẰNG

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA MINH MỆNH

VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN

VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU NGUYỄN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHAN THỊ THU HẰNG

TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA MINH MỆNH

VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN

VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU NGUYỄN

Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐỖ THỊ HÒA HỚI

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, tài liệu trong luận án trung thực, đảm bảm tính khách quan Các tài liệu tham khảo có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

Tác giả

Phan Thị Thu Hằng

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn cô PGS.TS Đỗ Thị Hòa Hới đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án

Nhân đây, tôi xin gửi lời cảm ơn đến các quý thầy cô Khoa Triết học luôn tạo điều kiện, tận tình giúp đỡ, truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt những năm học Cao học vừa qua Tôi cũng xin cảm ơn các anh chị em, bạn bè đồng nghiệp tại Viện Triết học đã nhiệt tình chia sẻ kiến thức giúp tôi hoàn thành luận án này

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình đã luôn động viên và ủng hộ tôi theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học thú vị nhưng đầy chông gai và thử thách

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI

LUẬN ÁN 9

1.1 Những công trình nghiên cứu liên quan đến cơ sở hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh 9

1.2 Những công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh 14

1.3 Những công trình nghiên cứu liên quan đến ảnh hưởng của tư tưởng chính trị - xã hội Minh Mệnh đến chế độ phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn 20

Chương 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA MINH MỆNH 27

2.1 Điều kiện kinh tế - xã hội cho sự hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh 28

2.1.1 Bối cảnh thế giới và khu vực nửa đầu thế kỷ XIX 28

2.1.2 Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX 30

2.2 Tiền đề tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh 35

2.2.1 Ảnh hưởng của Nho giáo đến tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh 36 2.2.2 Giá trị truyền thống yêu nước với tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh 38

2.3 Điều kiện chủ quan cho sự hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh 45

2.3.1 Con người và sự nghiệp của Minh Mệnh 45

2.3.2 Các tác phẩm chủ yếu của Minh Mệnh 48

Chương 3 MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA MINH MỆNH 51

3.1 Tư tưởng của Minh Mệnh về đạo trị nước 52

3.1.1 Cơ sở của đường lối Đức trị 52

3.1.2 Nội dung của đường lối Đức trị 56

3.1.3 Công cụ thực hiện đường lối Đức trị 67

3.2 Tư tưởng về hoàn thiện bộ máy nhà nước quân chủ tập quyền 75

3.2.1 Tư tưởng xây dựng đội ngũ quan lại theo chuẩn mực 76

3.2.2 Tư tưởng cải cách bộ máy hành chính từ trung ương đến địa phương 79

3.2.3 Tư tưởng thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát trong bộ máy nhà nước 84

3.3 Tư tưởng bảo vệ chủ quyền quốc gia và văn hóa truyền thống 90

3.3.1 Nhận thức của Minh Mệnh về tác động của phương Tây đến chủ quyền quốc gia và văn hóa truyền thống 90

3.3.2 Tư tưởng cấm đoán Công giáo 90

3.3.3 Tư tưởng củng cố Chính đạo - Nho giáo 104

Chương 4 ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI MINH MỆNH ĐẾN CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU NGUYỄN 115 4.1 Ảnh hưởng đến lĩnh vực kinh tế 115

4.2 Ảnh hưởng đến lĩnh vực chính trị 117

4.3 Ảnh hưởng đến lĩnh vực tôn giáo 122

4.4 Ảnh hưởng đến lĩnh vực tư tưởng 128

KẾT LUẬN 136

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN

LUẬN ÁN 141

TÀI LIỆU THAM KHẢO 142

PHỤ LỤC 157

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Triều Nguyễn là vương triều cuối cùng của chế độ phong kiến Việt Nam trước khi đất nước diễn ra cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945, bước vào giai đoạn hiện đại Đây là giai đoạn lịch sử mà đã để lại nhiều bộ sử liệu quý giá cho đến ngày nay và được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu Tuy nhiên trước thời kỳ Đổi mới, xu hướng nghiên cứu chủ yếu nhấn mạnh đến sự bất cập, hạn chế của vương triều Nguyễn để tập trung phê phán nó Từ sau những năm Đổi mới cho đến nay, công tác nghiên cứu về triều Nguyễn đã có sự chuyển biến đáng kể, xuất hiện những quan điểm đa chiều, khách quan, toàn diện về vương triều này Các cuộc hội thảo với quy mô liên ngành, liên tỉnh hay quốc gia, quốc tế về triều Nguyễn và các nhân vật lịch sử trong thời kỳ này như Phan Thanh Giản, Tôn Thất Thuyết, Nguyễn Văn Tường, Nguyễn Trọng Hợp đã được tổ chức ở nhiều địa phương Công tác dịch thuật, xuất

bản và tái bản các thư tịch thời Nguyễn như bộ Khâm Định Đại Nam hội điển

sự lệ, Minh Mệnh chính yếu, Tự Đức văn tập, Châu bản triều Nguyễn cùng

với việc khảo cứu dựa trên các tài liệu địa bạ, hương ước ngày càng được đẩy mạnh, làm phong phú thêm kho tư liệu nghiên cứu về triều Nguyễn Không chỉ vậy, nhiều công trình nghiên cứu của một số học giả nước ngoài về thời kỳ này cũng được dịch và xuất bản tại Việt Nam Có thể kể tên

hai công trình tiêu biểu sau đây: Y.Tsuboi (1990), Nước Đại Nam đối diện với

Pháp và Trung Hoa (1847 – 1885) của NXB Thành phố Hồ Chí Minh và Choi

Byung Wook (2011), Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng của NXB Thế

giới Tình hình học thuật trên đây đã tạo điều kiện thuận lợi cho các học giả

trong và ngoài nước tiếp tục đi sâu nghiên cứu về vương triều Nguyễn và lịch

sử tư tưởng Việt Nam ở giai đoạn này Việc đánh giá triều Nguyễn do đó có nhiều thay đổi, xuất hiện các quan điểm, nhận định khoa học mang tính xác thực hơn Trên cơ sở đó, diện mạo tư tưởng của vương triều Nguyễn và các vua Nguyễn cũng ngày càng được khắc họa rõ nét hơn, nhưng cũng đặt ra nhiều vấn đề cần được tiếp tục làm rõ hơn

Có thể nói, trong số các vị vua triều Nguyễn, Minh Mệnh là người để lại nhiều đóng góp và có ảnh hưởng đáng kể nhất đối với lịch sử tư tưởng Việt Nam Trong bối cảnh lịch sử - xã hội của thế giới và Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX, Minh Mệnh đã phải đối diện với những vấn đề mang tính thực tiễn cấp bách Đó là việc mở cửa hay đóng cửa với phương Tây, ứng xử thế nào với Công giáo? Với tư cách là một nhà vua trị vì đất nước đồng thời là một nhà Nho, cộng với cá tính mạnh mẽ, quyết đoán, Minh Mệnh đã áp dụng các lý tưởng Nho giáo vào thực tiễn, giải quyết các yêu cầu lịch sử đặt ra Tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh vì thế phản ánh sâu sắc dấu ấn thời đại Nhìn chung, trong những năm gần đây, các nghiên cứu về Minh Mệnh đã ngày càng cung cấp cho người đọc hiểu biết đầy đủ, toàn diện và khách quan hơn về con người và tư tưởng của ông Tuy nhiên, nhiều vấn đề về tư tưởng của ông cũng như ảnh hưởng của nó đến chế độ phong kiến Việt Nam vẫn cần phải được tiếp tục nghiên cứu, đánh giá lại để đi đến nhận định thống nhất về vai trò của Minh Mệnh trong lịch sử Bên cạnh đó, việc rút ra từ tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh những bài học về nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước, quản lý hành chính, pháp luật, quốc phòng cho sự nghiệp Đổi mới toàn diện của đất nước là rất cần thiết

Nhìn chung, dựa trên các thành tựu của người đi trước, việc tiếp tục nghiên cứu hệ thống tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh, đánh giá các giá trị và hạn chế của nó trên cơ sở tư liệu đầy đủ hơn trước là việc làm cần thiết vừa mang ý nghĩa lý luận vừa mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cấp bách Nhận thức đó là lý do để chúng tôi chọn vấn đề tìm hiểu tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh và ảnh hưởng của nó đối với chế độ phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn làm đề tài nghiên cứu cho Luận án tiến sĩ triết học của mình

2 Mục đích, nhiệm vụ của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận án là làm rõ tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh, từ đó chỉ ra ảnh hưởng của tư tưởng này đến một số lĩnh vực thuộc đời sống chính trị - xã hội trong các triều vua Nguyễn tiếp theo

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau đây:

- Phân tích các cơ sở khách quan và chủ quan cho sự hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh

- Hệ thống hóa các nội dung cơ bản trong tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh

- Phân tích một số ảnh hưởng của tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh đến một số lĩnh vực thuộc đời sống chính trị - xã hội triều Nguyễn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Về đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tư tưởng chính trị - xã hội của

Minh Mệnh

3.2 Về phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án chủ yếu thông qua các sử liệu như Đại

Nam thực lục, Minh Mệnh chính yếu, Minh Mệnh ngự chế văn, Minh Mệnh ngự chế thi

Luận án tập trung nghiên cứu ảnh hưởng tư tưởng chính trị - xã hội đến một số lĩnh vực thuộc đời sống chính trị - xã hội tập trung dưới thời Thiệu Trị

Luận án cũng dựa trên quan điểm của Đảng và Nhà nước, tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề kế thừa di sản truyền thống đối với hiện nay

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp như phương pháp lôgic- lịch

sử, phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể, phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu và đồng thời sử dụng phương pháp liên ngành triết học - văn hóa, triết học - tôn giáo

5 Những kết quả mới về mặt khoa học của luận án:

Tiếp cận dưới góc độ Triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp liên ngành, luận án đã trình bày có hệ thống và rõ

hơn cơ sở khách quan và chủ quan cho sự hình thành và phát triển tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh Trong đó, luận án chú ý phân tích đầy đủ hơn những điều kiện và tiền đề khách quan từ sự biến đổi của thế giới, khu vực và Việt Nam cùng với sự phân tích các nhân tố cuộc đời, sự nghiệp di thảo mang đậm dấu ấn chủ quan của Minh Mệnh đối với sự hình thành của tư tưởng đó…

Luận án hệ thống hóa trình bày và phân tích những nội dung cơ bản trong tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh, nhất là những đường lối, định hướng từ đó đề ra chính sách về các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa

và giáo dục, tôn giáo

Luận án đã dựa vào những căn cứ trên đi sâu chỉ ra ảnh hưởng to lớn của tư tưởng chính trị - xã hội Minh Mệnh đối với vương triều của ông và đối với các vương triều Nguyễn tiếp sau đó trên một số lĩnh vực như: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội (rõ nhất là triều Thiệu Trị và Tự Đức) Từ đó phân tích chỉ ra các mặt đóng góp, giá trị và cả những hạn chế của chúng

6 Ý nghĩa của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Kết quả nghiên cứu của luận án bổ sung, góp phần vào việc làm sáng tỏ hơn nhận thức về cơ sở và điều kiện lịch sử hình thành và nội dung cơ bản tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh dưới chế độ phong kiến triều Nguyễn Trên cơ sở đó góp phần làm sáng tỏ hơn về ảnh hưởng của tư tưởng đó đối với xã hội Việt Nam Những kết quả đó còn là gợi ý rút ra những bài học đối với việc xây dựng tư tưởng chính trị - xã hội Việt Nam hiện đại

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho người quan tâm đến về lịch

sử tư tưởng Việt Nam thời Nguyễn, góp phần vào giảng dạy và nghiên cứu

tư tưởng chính trị - xã hội cho sinh viên, học viên cao học và những người quan tâm nghiên cứu về lịch sử triết học nói chung, lịch sử tư tưởng và tư tưởng triết học Việt Nam nói riêng

7 Kết cấu của luận án

Ngoài lời cam đoan, mục lục, mở đầu, kết luận, danh mục các bài viết của tác giả đã công bố có liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án bao gồm 4 chương, 13 tiết và kết luận các chương

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Những công trình nghiên cứu liên quan đến cơ sở hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh

Về điều kiện hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh, phần lớn các công trình nghiên cứu đều thống nhất cho rằng, xã hội Việt Nam từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX đang trải qua một cuộc khủng hoảng

chính trị - xã hội Tác giả Trần Văn Giàu trong công trình Sự phát triển của tư

tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến cách mạng tháng tám, Tập 1, NXB Chính

trị quốc gia xuất bản năm 1996 đã nhận định tình hình xã hội Việt Nam thế kỷ XIX là “khủng hoảng xã hội, khủng hoảng chế độ” Trong các chương sách, tác giả đưa ra những biểu hiện tiêu cực của một xã hội khủng hoảng toàn diện như: Triều đình chuyên chế, bảo thủ, nạn quan lại hà khắc, cường hào cướp bóc của dân, ngay khi mới thành lập triều Nguyễn đã bị nhân dân phản kháng, khởi nghĩa nông dân liên miên, kinh tế sa sút, mặc dầu các vua Nguyễn có chú trọng việc chọn người tài nhưng nhân tài vẫn thiếu vắng, nền văn hóa giáo dục Nho học bế tắc, khủng hoảng do không có nội dung và phương pháp gì mới

Có thể thấy tác giả Trần Văn Giàu đã đặt chế độ phong kiến triều Nguyễn trong mối tương quan với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản – đại diện cho xu hướng vận động của xã hội đương thời Chính vì thế mà sự bất cập, lạc hậu của triều đại này đã được bộc lộc rõ khi không đáp ứng được yêu cầu đổi mới, bảo vệ độc lập dân tộc Chúng tôi kế thừa luận điểm trên của học giả Trần Văn Giàu trong khi nghiên cứu điều kiện hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh Tuy nhiên, chúng tôi còn xem xét tiến trình vận động

lịch sử tư tưởng Việt Nam từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX để nhìn nhận rõ hơn quá trình hình thành tư tưởng của Minh Mệnh

Tác giả Lê Thành Khôi trong sách Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến

giữa thế kỷ XX, Nxb Nhã Nam và Nxb Thế giới Thế giới xuất bản năm 2014

đã cho rằng triều Nguyễn đã xây dựng nền quân chủ chuyên chế mang tính

“bất động” Sự bất động thể hiện ở việc nhà nước không khai thác các trào lưu mới của thế giới để nâng cao đời sống người dân, kinh tế trì trệ, tư tưởng hướng về quá khứ

Tác giả phân tích bối cảnh thế giới và trong nước, cho rằng trong khi

xu hướng tư bản chủ nghĩa đang phát triển mạnh mẽ thì nhà Nguyễn lai bó hẹp trong ý thức hệ Nho giáo:

Từ đầu thế kỷ, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản tiếp theo sau cuộc cách mạng kỹ nghệ đã đưa các cường quốc Tây phương tới chỗ chinh phực các thị trường thế giới (…) Nhưng triều đình Huế, thờ ơ đối với diễn tiến của các biến cố thế giới, mặc dù chiến tranh Nha phiến đã nổ

ra như hồi còi báo động, do coi thường những “tên man di” và hồ nghi đối với các kỹ thuật của họ, vẫn tiếp tục duy trì đất nước trong sự cô lập được tô vẽ một cách lộng lẫy [46, tr 458]

Một số học giả nghiên cứu về triều Nguyễn cũng có cùng quan điểm với học giả Lê Thành Khôi trên đây Đặc biệt khi lý giải nguyên nhân chậm cải cách, canh tân đất nước của nhà Nguyễn trước đây, hầu hết các nghiên cứu đều cho rằng, đó là do triều Nguyễn có hệ tư tưởng Nho giáo là bảo thủ, cố chấp, hạn chế nên thành kiến với các nước phương Tây Triều Nguyễn từ thờ

ơ, lạnh nhạt đến khước từ các đề nghị cải cách cũng như khước từ việc đặt

quan hệ ngoại giao với các nước phương Tây Tuy nhiên, từ sau Đổi mới qua hội thảo về triều Nguyễn, một số nghiên cứu mới đã chỉ ra rằng, nhà Nguyễn

đã có những cố gắng nhất định trong việc thực thi tư tưởng cải cách như cho người đi học tập nước ngoài, tìm hiểu các kỹ nghệ phương Tây, ví dụ như đóng thuyền theo kiểu phương Tây, cử người sang các nước phương Tây học hỏi…

Trong luận án, chúng tôi kế thừa quan điểm của các nhà nghiên cứu trong đó có học giả Lê Thành Khôi để tiếp tục xem xét đầy đủ hơn bối cảnh lịch sử mà Minh Mệnh trị vì Có thể thấy thời đại mà Minh Mệnh sống ở trên thế giới và khu vực đang có những biến chuyển mạnh mẽ Sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã đưa các nước Âu Mỹ tiến bộ nhanh chóng để trở thành chủ nghĩa đế quốc đồng thời đe dọa sự tồn tại của các nước phong kiến phương Đông Trước tình thế đó, các quốc gia phương Đông, trong đó có Việt Nam buộc phải có những lựa chọn tự vệ xác đáng để phản ứng kịp thời với diễn biến của thời đại Tuy nhiên, theo chúng tôi, khi nghiên cứu về triều Nguyễn cũng cần phải phân tách các tương quan giai đoạn lịch sử

cụ thể để thấy được thái độ, tư tưởng, chính sách ứng đối trước thời cuộc của từng vị vua triều Nguyễn là khác nhau Căn cứ vào các tài liệu mới được bổ sung khá nhiều về triều Nguyễn tiến sát với thực tế lịch sử cho thấy không phải triều nào cũng co cụm, “bất động” trước thời cuộc Do đó, tiếp cận từ góc độ chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, trong luận

án này, chúng tôi tập trung làm rõ hơn các đường lối chính trị chỉ đạo sự kiện lịch sử nổi bật diễn ra vào thời Minh Mệnh và xem xét phản ứng với thời cuộc trong mối tương tác giữa Minh Mệnh với các vị vua triều Nguyễn khác

Về tiền đề hình thành tư tưởng chính trị - xã hội Minh Mệnh, trong tác phẩm của Trần Văn Giàu chú ý nhiều đến sự tiếp thu tư tưởng Hán, Tống Nho

Các nhà nghiên cứu như Nguyễn Duy Hinh trong “Hệ tư tưởng Nguyễn”, Tạp

chí Nghiên cứu Lịch sử (3-4), 1989 cũng tán thành với quan điểm đó Cùng

quan điểm với hai tác giả trên đây, Lê Sỹ Thắng trong công trình Lịch sử tư

tưởng Việt Nam tập 2, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội cũng khẳng định ảnh

hưởng mạnh mẽ của Nho giáo trong tư tưởng của Minh Mệnh Tuy nhiên, tác giả cũng khẳng định rằng, mặc dù vẫn lấy Nho giáo làm nòng cốt nhưng với

tác phẩm Minh Mệnh chính yếu, Minh Mệnh đã thể hiện “ý thức xây dựng hệ

tư tưởng chính thống của vương triều họ Nguyễn Đó là một hệ tư tưởng hoàn chỉnh, được sáng tạo để đáp ứng các yêu cầu của thực tiễn đất nước và vương triều, có tham khảo đến một mức nào đó kinh nghiệm lịch sử của dân tộc và của Bắc sử” [140, tr 109]

Học giả Du Minh Khiêm trong hai bài viết “Tư tưởng triết học của hoàng

đế Minh Mệnh triều Nguyễn Việt Nam” và “Minh Mệnh” đăng trên Truyện

bình về các nhà triết học nổi tiếng phương Đông, NXB Nhân dân Sơn Đông,

2000, tr 215 - 234 cho rằng tư tưởng trị nước của Minh Mệnh là sự kết hợp

giữa tư tưởng kính trời và thiên nhân giao cảm, của vô vi và hữu vi Tác giả còn cho rằng Minh Mệnh là một ông vua rất tôn sùng Nho giáo, chú trọng lịch

sử và chuyên cần chính sự Do đó dấu ấn Nho giáo trong tư tưởng của ông khá

rõ nét Đây cũng là quan điểm đã được đông đảo học giả Việt Nam thừa nhận Nhưng khía cạnh đặc sắc riêng của tư tưởng Minh Mệnh chưa được chú ý làm nổi bật Trong luận án chúng tôi sẽ đi sâu hơn về khía cạnh đó

Lê Cảnh Vững (2012), “Tư tưởng đề cao Nho giáo của vua Minh Mệnh

trong Minh Mệnh chính yếu”, Tạp chí Khoa học, Đại học Huế, tập 72A, số 3

Theo quan điểm của tác giả, Minh Mệnh đã vận dụng, kế thừa các nội dung của

tư tưởng chính trị Nho giáo Cụ thể như, Minh Mệnh chịu ảnh hưởng của tư tưởng “Thiên nhân tương cảm” và “Thiên nhân tương dữ” của Đổng Trọng Thư đời Hán Bên cạnh đó, tác giả khẳng định tư tưởng Đức Trị của Nho giáo

đã được Minh Mệnh vận dụng trong quá trình trị vì đất nước, thể hiện ở các luận điểm “ái dân”, “vua sáng tôi hiền” và “Đề cao vai trò của giáo dục và cầu người hiền tài” Có thể nói, bài viết của tác giả Lê Cảnh Vững đã chỉ ra được các ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo đến sự hình thành tư tưởng chính trị của Minh Mệnh Tuy nhiên, trong bài viết tác giả thể hiện sự mâu thuẫn trong lập luận Một mặt ở phần đầu bài viết, tác giả khẳng định Minh Mệnh chịu ảnh hưởng tư tưởng Thiên mệnh của Đổng Trọng Thư và Đức Trị của Khổng Tử, Mạnh Tử nhưng ở phần kết luận, tác giả lại cho rằng Nho giáo mà vua Minh Mệnh tiếp thu cơ bản là Tống Nho với nhiều nội dung bảo thủ Trong khi đó hầu như ảnh hưởng của Tống Nho và các nhân tố tư tưởng chính trị - xã hội của truyền thống Việt Nam trong tư tưởng của Minh Mệnh không được tác giả chỉ

ra trong bài viết

Kế thừa thành quả nghiên cứu trên đây của các nhà nghiên cứu nhất là từ luận điểm của Lê Sỹ Thắng, luận án sẽ tiếp tục đi sâu phân tích nội dung và ảnh hưởng của Nho giáo trong tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh trong động cơ nhằm xây dựng ý thức hệ cho triều Nguyễn độc lập Đồng thời luận án cũng tiếp tục đi sâu, góp phần làm rõ hơn các yếu tố tư tưởng chính trị

- xã hội của truyền thống dân tộc, mang màu sắc văn hóa Việt Nam có vai trò quan trọng đến sự hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh mà tác giả đã đề cập trên đây

1.2 Những công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh

Thông qua khảo cứu tư liệu liên quan đề tài chúng tôi nhận thấy, hầu hết các công trình nghiên cứu mới chỉ đề cập đến một số nội dung tư tưởng chính trị - xã hội liên quan đến Nho giáo trong tư tưởng Minh Mệnh mà chưa đi sâu

hệ thống hóa nội dung đặc sắc trong tư tưởng thể hiện ở sự nghiệp của ông Tuy nhiên các kết quả từ công trình nghiên cứu trước đây vẫn là nguồn tư liệu tham khảo quan trọng, có những gợi mở cần thiết cho việc nghiên cứu của đề tài luận án

Điều đáng nói về quy mô nghiên cứu, việc nghiên cứu tư tưởng của Minh Mệnh từ sau thời kỳ Đổi mới cho đến nay ngày càng được mở rộng toàn diện hơn cùng việc đẩy mạnh tìm hiểu nghiên cứu chung về thời Nguyễn và triều Nguyễn Các kết quả thực hiện thông qua các công trình nghiên cứu quy mô, các hội thảo khoa học về nhà Nguyễn hoặc các bài viết đăng trên tạp chí khoa học Song đến nay vẫn còn ít các công trình nghiên cứu sâu một cách hệ thống, toàn diện về tư tưởng chính trị - xã hội của vị vua này Chúng tôi xin

kể tên một số công trình nghiên cứu đề cập đến một vài khía cạnh trong tư tưởng Minh Mệnh được công bố trong những năm gần đây: Nguyễn Minh

Tường (1996), Cải cách hành chính dưới triều Minh Mệnh 1820- 1840, NXB Khoa học xã hội; Trần Văn Giàu (1996), Sự phát triển của tư tưởng ở Việt

Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám, T.1, NXB Chính trị quốc gia;

Lê Sỹ Thắng (1997), Lịch sử tư tưởng Việt Nam, T.2, NXB Khoa học xã hội; Nguyễn Lưu Lê, Phan Tấn Tô (1998), Vua Minh Mệnh và viện thái y triều Nguyễn, NXB Thuận Hóa, 1998; Lê Thị Thanh Hòa (1998), Việc đào tạo và sử dụng quan

lại của triều Nguyễn từ năm 1802 đến năm 1884, NXB Khoa học xã hội;

Nguyễn Hoài Văn (2002), Tìm hiểu tư tưởng chính trị nho giáo Việt Nam từ

Lê Thánh Tông đến Minh Mệnh, NXB Chính trị quốc gia; Choi Byung Book

(2011), Vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mệnh (1820 – 1841), NXB Thế

giới và Từ Văn Books

Về phạm vi nội dung nghiên cứu, phần lớn trong các công trình nêu

trên các học giả đều quan tâm những vấn đề rộng hơn và trong đó có liên quan đến tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh Bên cạnh đó, các nội dung khác trong tư tưởng của ông ít được đặt làm chủ đề riêng để các học giả trong và ngoài nước nghiên cứu Đến nay trong tìm hiểu của chúng tôi thì còn ở mức độ không được coi là trọng tâm chủ đạo trong các công trình này

Trong công trình Lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập II, của tác giả Lê Sỹ

Thắng chủ biên được NXB Khoa học xã hội, Hà Nội xuất bản năm 1997 là một trong những nghiên cứu có giá trị về tư tưởng của Minh Mệnh Trên cơ

sở phân tích nội dung tác phẩm Minh Mệnh chính yếu, tác giả khẳng định vấn

đề cơ bản xuyên suốt trong tư tưởng chính trị của Minh Mệnh là: Đạo làm vua; Đạo làm người; Tư tưởng nhân chính và quốc phòng Chúng tôi thấy rằng, điểm nổi bật của công trình này là tác giả không chỉ khẳng định Minh Mệnh

là người đặt cơ sở tư tưởng và thể chế của triều Nguyễn, mà còn đề cập đến mặt hạn chế trong tư tưởng chính trị của Minh Mệnh, cho rằng, điều đó đã đẫn dến những hậu quả nghiêm trọng cho đời sau Đây là những luận điểm

mà chúng tôi trong luận án này tiếp tục kế thừa và phát triển đi sâu với mong muốn sẽ bổ sung thêm, tái hiện được diện mạo đầy đủ hơn tư tưởng chính trị -

xã hội của Minh Mệnh

Một công trình nghiên cứu khác đề cập đến tư tưởng Minh Mệnh là Tìm

hiểm tư tưởng chính trị Nho giáo từ Lê Thánh Tông đến Minh Mệnh của

Nguyễn Hoài Văn, được NXB Chính trị quốc gia xuất bản năm 2002 Trong công trình này, tác giả phân tích chủ yếu là các nội dung tư tưởng chính trị Nho giáo ảnh hưởng ở Việt Nam theo diễn tiến lịch sử, từ khi Nho giáo được

du nhập vào Việt Nam cho đến nửa đầu thế kỷ XIX Theo quan điểm của tác giả, nội dung cơ bản trong tư tưởng chính trị chịu ảnh hưởng Nho giáo của Minh Mệnh bao gồm: Đề cao và độc tôn Nho giáo, Nho học; Tư tưởng thống nhất quốc gia, củng cố nền độc lập dân tộc và yên dân; Tư tưởng tăng cường hiệu lực của Nhà nước và pháp luật Các tư tưởng ảnh hưởng từ Nho giáo của Minh Mệnh được tác giả lần lượt chứng minh thông qua các hoạt động thực tiễn, chính sách mà vị vua này đã thực hiện trong thời gian trị vì đất nước Nhìn chung, trong công trình nghiên cứu này, tác giả Nguyễn Hoài Văn

đã chỉ ra được những nét ảnh hưởng từ tư tưởng chính trị Nho giáo đến tư tưởng của Minh Mệnh Đặc biệt tác giả còn cho rằng, tư tưởng thương dân của Minh Mệnh đáng được xem là những cống hiến vào truyền thống nhân ái của dân tộc Việt Tác giả cũng nhấn mạnh điểm hạn chế ở tư tưởng Minh Mệnh là mảnh đất tốt nuôi dưỡng chủ nghĩa bảo thủ - giáo điều, chủ nghĩa khuôn mẫu, tư tưởng hiếu cổ, hạ - di, tự cao tự đại và hậu quả của nó là “đưa đất nước trượt đi một cách chậm chạp trên con đường suy thoái” [150, tr 333]

Có thể nói đây là công trình nghiên cứu có giá trị về tư tưởng chính trị Nho giáo của Minh Mệnh, góp phần khẳng định vị trí, vai trò của Minh Mệnh trong lịch sử tư tưởng Việt Nam Tuy nhiên, đối tượng nghiên cứu của công trình này là tư tưởng chính trị Nho giáo nên tác giả chủ yếu tập trung vào sự vận dụng Nho giáo trong tư tưởng Minh Mệnh Do đó, các nội dung độc đáo,

có khía cạnh mới trong tư tưởng Minh Mệnh như chính sách văn hóa, tôn giáo, đạo đức… hầu như chưa được chú trọng đến trong luận án này

Bên cạnh đó, còn có các công trình nghiên cứu chỉ mới tập trung đến một

số mặt khác của tư tưởng chính trị - xã hội thể hiện trong tư tưởng Minh

Mệnh Trong số đó, trước hết phải kể đến Luận án Tiến sĩ Sử học Công cuộc

cải cách hành chính dưới triều Minh Mệnh (1820 – 1840) của Nguyễn Minh

Tường, bảo vệ năm 1994 tại Viện Sử học, Trung tâm khoa học xã hội và nhân

văn quốc gia Mặc dù trọng tâm nghiên cứu của luận án là công cuộc cải cách hành chính của Minh Mệnh nhưng trong công trình này, tác giả đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa tư tưởng chính trị của Minh Mệnh và cuộc cải cách hành chính do ông đề xướng Theo phân tích đó, Nguyễn Minh Tường cho rằng, tư tưởng chính trị của Minh Mệnh quyết định nội dung, cách thức tiến hành công cuộc cải cách hành chính Ông cho rằng, nội dung tư tưởng chính trị của Minh Mệnh bao gồm ba yếu tố sau đây: 1 Độc tôn Nho giáo, Nho học; 2.Đề cao Pháp trị; 3.Tiếp nối tư tưởng củng cố nền thống nhất quốc gia và yên dân Theo quan điểm của tác giả luận án, các nội dung trong tư tưởng chính trị trên đây của Minh Mệnh được thể hiện rõ nét thông qua các chỉ, dụ, chính sách, biện pháp cải cách

Với các dẫn chứng sắc bén, lập luận thuyết phục, tác giả đã chứng minh thành công cuộc cải cách hành chính Minh Mệnh là hệ quả của việc thực hiện

tư tưởng chính trị của vị vua này Đặc biệt, tác giả nhấn mạnh tư tưởng yên dân của Minh Mệnh và xem đó là sự kế thừa giá trị truyền thống của dân tộc Tuy nhiên, do đây là một luận án Sử học nên trọng tâm nghiên cứu của tác giả là cuộc cải cách hành chính của Minh Mệnh chứ không phải hệ thống đầy đủ nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của ông nên đây là điểm mà luận án chúng tôi cần mở rộng, đi sâu hệ thống hóa, cập nhật thêm

Tiếp đó phải kể đến Luận án PTS.Khoa học Lịch sử Việc đào tạo và sử

dụng quan lại của triều Nguyễn từ năm 1802 đến năm 1884 của Lê Thị

Thanh Hòa bảo vệ năm 1994 tại Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia Luận án chủ yếu phân tích tư tưởng Minh Mệnh ở khía cạnh đào tạo và sử dụng quan lại trong bộ máy nhà nước Tác giả cho rằng từ thời Minh Mệnh kế vị (1820) trở đi, việc học Nho ngày càng được chấn chỉnh,

mở mang và đi vào qui củ, nề nếp Theo tác giả lý giải, việc các vua Nguyễn tiếp tục củng cố vị thế độc tôn của Nho giáo vốn được xác lập từ thời Hồng Đức là nhằm mục đích đào tạo cũng như tuyển lựa đội ngũ quan lại có đủ năng lực, tài đức phục vụ đất nước

Tuy nhiên, tác giả cũng đã kế thừa những đánh giá về hạn chế của giáo dục Nho giáo triều Nguyễn trong các công trình trước đây cho rằng, hệ thống giáo dục khoa cử mà Minh Mệnh cùng những vị vua sau ông cố gắng duy trì đã

tỏ ra bất cập trước đòi hỏi của thực tiễn đất nước mới xuất hiện trong thời đại bấy giờ Tác giả khẳng định, bản thân vua Minh Mệnh cũng ít nhiều nhận thức được tình trạng này song bất lực Mặc dù luận án trên đây không đặt trọng tâm

đi sâu phân tích tư tưởng Minh Mệnh nhưng đã góp phần khẳng định vị thế của Nho giáo trong tư tưởng chính trị của Minh Mệnh Mặt khác, từ việc khảo cứu thực trạng đào tạo và sử dụng quan lại dưới triều Minh Mệnh ta có thể hình dung phần nào tác động tư tưởng chỉ đạo, chi phối của Minh Mệnh về vấn đề này để có thêm căn cứ nhận định về ông

Gần đây, tác giả Nguyễn Quang Hưng trong sách Công giáo Việt Nam

thời kỳ triều Nguyễn (1802 – 1883) do NXB Tôn giáo xuất bản năm 2007 đã

dày công tập trung khảo cứu chính sách của các vua trong đó có vua Minh

Mệnh về Công giáo, góp phần tái hiện diện mạo tư tưởng về tôn giáo của vị vua Nguyễn này trong lịch sử Cuốn sách gồm 2 phần nội dung lớn, phần 1 là Công giáo Việt Nam thế kỷ XVII - XVIII, phần 2 là Công giáo thời kỳ triều Nguyễn (1802 - 1883) Trong cuốn sách này, tác giả đi từ việc xác lập tiến trình truyền bá của Công giáo qua các thế kỷ XVII, XVIII và XVIII, đồng thời khảo cứu các hoạt động của Công giáo tại Việt Nam cũng như phản ứng của người dân và ảnh hưởng của các chính sách về Công giáo của các triều vua trong 3 thế kỷ này Ở phần 2, tác giả đã khái quát về bối cảnh chính trị, xã hội, tôn giáo của Việt Nam thế kỷ XIX, các hội nhóm Công giáo khác nhau có mặt tại Việt Nam và hoạt động truyền giáo cùng phản ứng của người Việt Nam, các vua Nguyễn với Công giáo

Qua công trình nghiên cứu Công giáo Việt Nam thời kỳ triều Nguyễn (1802 -

1883) của Nguyễn Quang Hưng, chúng ta thấy được những nhận định mới khách

quan hơn của tác giả đối với các chính sách cấm đạo Công giáo của các vua Nguyễn nói chung và Minh Mệnh nói riêng Điều đáng ghi nhận nữa trong công trình này là tác giả bằng các cứ liệu lịch sử mới được công bố đã có ý chứng minh Minh Mệnh không “đáng” được gọi là một “Neron của Việt Nam”, bằng những dẫn chứng cụ thể về số người bị tàn sát và so sánh với vị vua Neron, so sánh những con số cụ thể ở các triều vua khác của nhà Nguyễn sau ông

Cùng đề cập đến tư tưởng Minh Mệnh về Công giáo, Lê Tuấn Đạt trong bài

viết “Thái độ của Minh Mạng với Công giáo” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu

Tôn giáo, số 4, 2007 cho rằng, cần xem xét thái độ của vị vua này đối với

Công giáo trong bối cảnh khu vực và trong nước Đồng thời, tác giả cũng khẳng định, khi xem xét chính sách cấm đạo của Minh Mệnh, cần thiết phải

Trên cơ sở tư liệu mới được công bố, tác giả kết luận, Minh Mệnh tỏ ra ít nhiều khoan dung với đạo Phật, đạo Lão là bởi vì các tôn giáo này không gây tác động “nghịch chiều” với Nho giáo, đó là những tôn giáo đã bám rễ sâu vào văn hóa và đời sống tâm linh dân tộc Với Công giáo, ngoài sự “đối đầu” gay gắt về văn hóa, Công giáo đã “dính” với vấn đề phương Tây, “dính” tới các cuộc nổi loạn chống đối Minh Mạng và “dính” tới việc tranh giành quyền lực trong nội bộ triều đình, hoàng tộc, điều mà Minh Mệnh vừa lo sợ vùa không dễ tha thứ, như cách đối xử với Lê Văn Duyệt là một thí dụ” [21, tr 42] Qua khảo cứu các công trình trên đây, chúng tôi nhận thấy rằng nhờ có những tìm hiểu từ các khía cạnh khác nhau này mà đã có thể và cần thiết phải tiến hành một nghiên cứu tổng hợp, khái quát đầy đủ hơn nữa mới có thể đi đến hệ thống hóa nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh một cách đầy đủ hơn

1.3 Những công trình nghiên cứu liên quan đến ảnh hưởng của tư tưởng chính trị - xã hội Minh Mệnh đến chế độ phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn

Đánh giá về ảnh hưởng của Minh Mệnh tới triều Nguyễn đã được kết hợp phân tích trong các công trình chúng tôi đã kể trên Ngoài ra còn phải kể

tới công trình của Văn Tạo là Mười cuộc cải cách, đổi mới lớn trong lịch sử

Việt Nam, NXB Đại học Sư phạm, xuất bản năm 2006

Cuốn sách gồm 3 phần nội dung, đi từ nhận thức lý luận chung về vấn đề cải cách, đổi mới qua khảo cứu 10 cuộc cải cách, đổi mới trong lịch sử Việt Nam để rồi liên hệ rút ra bài học liên quan với các vấn đề của công cuộc Đổi mới hiện tại Đánh giá về giá trị và các bài học, hạn chế từ cuộc cải cách của

Minh Mệnh được tác giả tập trung trong phần 2, với tiêu đề: “Cải cách hành

chính của Minh Mệnh - thành công và hạn chế” Đứng từ lập trường khoa học

hiện đại, tác giả cho rằng: “Tư tưởng củng cố đế nghiệp phong kiến đã lỗi thời trước yêu cầu phải mở cửa nhìn rộng ra thế giới cả phương Đông lẫn phương Tây” [136, tr 25], song sự phân tích của ông khách quan đánh giá những thành công trong cải cách hành chính của Minh Mệnh ở một số mặt như sau: “Thành công nhất hay cũng có thể nói là cống hiến lớn nhất cho lịch

sử dân tộc của cải cách hành chính dưới triều Minh Mệnh là việc thống nhất phân cấp quản lý hành chính và phân chia địa giới hành chính từ tỉnh đến xã trong cả nước mà di sản tích cực còn để lại cho đến hiện nay” [139, tr 230] Bên cạnh việc ghi nhận những mặt thành công đó, tác giả cũng đưa ra nhận định về các mặt hạn chế trong tư tưởng và cải cách của Minh Mệnh: (1)

- không đổi mới được tư duy, vẫn duy trì tư duy bảo thủ, lạc hậu của phong kiến Tống Nho, trong bối cảnh yêu cầu phải chuyển sang canh tân theo hướng

tư bản chủ nghĩa (2) - Mới chỉ chú trọng vào củng cố vương quyền hơn là cải thiện dân sinh, mục tiêu cải cách đáng lẽ phải lấy kinh tế - xã hội làm hàng đầu (3) - Tư tưởng củng cố đế nghiệp phong kiến đã lỗi thời trước yêu cầu phải mở cửa nhìn rộng ra thế giới cả phương Đông lẫn phương Tây Tức là vấn đề cần phải đặt ra vấn đề cải cách mô hình, thể chế đáp ứng yêu cầu thời đại

Ở một phần khác, tác giả lại nhận định, dựa trên các kết quả đặt trong tương quan so sánh với các cuộc cải cách và đổi mới trong lịch sử Việt Nam, có thể thấy cải cách của Minh Mệnh quả là còn “chưa được” như một cuộc “đổi mới”, chứ chưa nói gì tới một cuộc “cách mạng” Nhưng ông nhấn mạnh, nếu xét tới bối cảnh lịch sử một thời kỳ dài từ thế kỷ XVI –

XIX của Việt Nam như: suốt hơn 2 thế kỷ nội chiến chia cắt, dân chúng li tán loạn lạc, ba miền Bắc - Trung - Nam mới thống nhất thành một dải chưa lâu; vùng đất phương Nam mới khai phá nhưng còn đầy thách thức và vấn đề chủ quyền nhất thống đặt ra cho người quản lý xã hội như vấn đề đa dạng tộc người; vấn đề ổn định đời sống dân chúng; vấn đề nổi dậy chống đối của các thế lực hào trưởng thì với một ông vua Nho giáo ở cương vị tối cao thống trị quản lý đất nước, việc làm đầu tiên chắc hẳn phải là sự kiện toàn bộ máy hành chính, địa lý để phục vụ cho việc quản lý đất nước Vừa thống nhất đất nước mà ngay liền lại nhanh chóng mở cửa để canh tân rất có thể dẫn tới một cuộc nội chiến hoặc ngoại xâm

Thực tế lịch sử chứng minh mặc dầu các vua triều Nguyễn có lỗi trong việc không giữ được chủ quyền đất bán nước, sau đó trở thành chính quyền

bù nhìn của Pháp, nhưng triều Nguyễn đã tiếp nhận thông tin về những cuộc bành trướng xâm lược của chủ nghĩa thực dân vẫn đang diễn ra trong khu vực Do đó, chủ đích tập trung xây dựng một nhà nước vững mạnh củng cố bản sắc văn hóa trong tư tưởng của Minh Mệnh cùng những nỗ lực của ông là lựa chọn xuất phát từ đặc thù lịch sử Việt Nam nửa đầu thế

kỷ XIX Kế thừa quan điểm này, những phần tiếp theo của chương 2 và 3 của luận án sẽ góp thêm tiếng nói làm sáng tỏ về ảnh hưởng của tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh đến các vua sau đó cả về phương diện giá trị và hạn chế

Trong cuốn Vùng đất Nam bộ dưới triều Minh Mạng của tác giả Choi

Byung Wook, NXB Thế giới, năm 2011 trong đó đã nhận định, Minh Mệnh giống như một “phiên bản thu nhỏ” hình mẫu thần tượng của ông là vua Lê

Thánh Tông Trong điều kiện chế độ phong kiến nhà nước quan liêu bị dồn ép vào thế biệt lập trước những thách thức đến từ các cường quốc thực dân phương Tây Đáng chú ý là Choi Byung Book cho rằng, các chính sách Minh Mệnh đề ra đã đạt kết quả nhất định: Thống nhất quốc gia về lãnh thổ, văn hóa nhưng gây ra hệ lụy: giáo hóa người phương Nam, “Việt hóa” các nhóm tộc người (bao gồm cả người Hoa) và chính sách đạc điền mới chính là nguyên nhân dẫn đến những biến động về chính trị ở Nam Bộ vào thế kỷ XIX Thậm chí tác giả còn gọi các chính sách văn hóa đối với các sắc tộc thiểu số của Minh Mệnh là chính sách “đồng hóa” người Khơme, người Hoa và những tộc người thiểu số ở vùng đất Nam Bộ

Từ đó, dẫn tới hệ quả là những mâu thuẫn, xung đột dân tộc và sắc tộc bùng nổ thành nhiều cuộc bạo loạn xảy ra dưới thời Minh Mệnh Tác giả đưa

ra kết luận: “Chính sách đồng hóa triệt để đã dẫn đến những cuộc nổi dậy lan rộng của các nhóm sắc tộc khác kể từ cuối triều Minh Mạng và một sự rạn nứt giữa người Việt và những nhóm sắc tộc khác đã châm ngòi cho những cuộc nổi dậy tàn phá Nam Bộ, làm tiêu hao những nguồn lực và năng lực của khu

vực phía Nam” [158, tr 306]; Những ý kiến này sẽ tiếp tục được bàn luận trên

cơ sở khoa học với các cơ sở tư liệu lịch sử mới nhất ở các chương 3 và 4

Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy, ông cũng đánh giá cao công lao của Minh Mệnh trong việc đưa ra những chính sách thay đổi sâu sắc trên cả ba bình diện là văn hóa, đối ngoại, kinh tế cho vùng đất Nam Bộ Đặc biệt, Choi Byung Book bước đầu đánh giá cao vai trò của Minh Mệnh trong việc tạo dựng ý tưởng thực thi chính sách nhằm đưa tới một Việt Nam thống nhất,

nhưng để thuyết phục hơn nữa thì các phân tích, dẫn chứng còn chưa sâu và đầy đủ Ở phần chương 3 và 4, chúng tôi sẽ tiếp tục bổ sung

Kế thừa thành quả nghiên cứu của Choi Byung Wook, trong quá trình phân tích sử liệu bổ sung, luận án sẽ tìm hiểu xem động cơ nào khiến tư tưởng chính trị - xã hội của ông đã hướng dẫn, thúc đẩy việc đưa ra những chính sách này Hay nói cách khác, động cơ, mục tiêu, lý do nào đã ảnh hưởng tới

sự hình thành các chính sách và hành động mạnh mẽ, quyết liệt nhưng mang tính thực tế này của Minh Mệnh Sau khi xem xét các tư liệu lịch sử mới, từ

đó chúng tôi hy vọng góp phần đánh giá bổ sung, làm rõ hơn về ảnh hưởng tư tưởng chính trị - xã hội của ông đối với đời sau, nhất là dưới triều Thiệu Trị

và Tự Đức

Trong sách Công giáo Việt Nam thời kỳ triều Nguyễn (1802- 1883) của

Nguyễn Quang Hưng, NXB Tôn giáo xuất bản năm 2007, khi phân tích lý giải về chính sách đối với Công giáo của các vị vua Nguyễn cũng đã góp phần vào việc đánh giá ảnh hưởng tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh đối với các đời sau Từ việc phân tích các ảnh hưởng chính sách đối với Công giáo thời kỳ triều Nguyễn, tác giả đi đến nhận định rằng mặc cho việc vua Nguyễn có cấm đạo, thì Công giáo vẫn phát triển, mà nguyên nhân của nó là: (1) tinh thần khoan dung tôn giáo của người Việt Nam, (2) Vì các vua Nguyễn vốn không am tường về Công giáo, cấm đạo nhưng chính sách thiếu nhất quán nên khó thực thi, (3) Tổ chức chặt chẽ của Giáo hội Công giáo được bổ trợ và củng cố thêm bởi kết cấu làng, giúp người Công giáo vượt qua được các cuộc cấm đạo

Qua cuốn sách này, chúng ta có thể hiểu thêm những đánh giá về ảnh hưởng chính sách của Minh Mệnh với Công trước đây còn chưa thật sự đầy

đủ Từ việc so sánh về sự tăng dần mức nghiêm trọng trong chính sách cấm đạo của các vua triều Nguyễn, Nguyễn Quang Hưng nhận định chung về ảnh hưởng của chính sách cấm đạo thời Minh Mệnh đến các vua sau đó: “Những người hậu duệ của Minh Mạng, đặc biệt là Tự Đức, phải gánh chịu hậu quả từ những sai lầm của Minh Mạng” [45, tr 228]

Tuy nhiên, hướng tiếp cận của Nguyễn Quang Hưng nghiêng về tôn giáo

- xã hội học, nên những đánh giá về ảnh hưởng tư tưởng chính trị - xã hội từ góc độ chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của Minh Mệnh chưa được phân tích nhiều Cũng như chưa phân tích động cơ, mục tiêu,

lý do nền tảng của việc đưa ra chủ trương “Chính Đạo”, “Tà đạo” mà các vua triều Nguyễn đề ra như một phản ứng tự vệ, biện pháp bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc Kế thừa các công trình trên trong luận án chúng tôi sẽ đi sâu chỉ ra lý

do, động cơ và mục tiêu của chủ trương trên, ở phần phân tích về nội dung

“Chính đạo” và ảnh hưởng của chính sách sẽ được phân tích tiếp ở chương 4 của luận án này

Tiểu kết chương 1

Có thể thấy triều Nguyễn, các giá trị tư tưởng nhất là tư tưởng chính trị -

xã hội của Minh Mệnh đã thu hút nhiều sự chú ý, nên đã có nhiều công trình nghiên cứu lớn nhỏ Các công trình nghiên cứu ở trên đã có những kết quả to lớn có ý nghĩa đặt tiền đề về mặt khoa học Từ đó chúng tôi tiếp tục đi sâu liên kết, tổng hợp, khái quát và bổ sung nhận định đầy đủ làm sáng tỏ nhiều vấn đề liên quan về tư tưởng triều Nguyễn nói chung, tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh nói riêng Kế thừa các kết quả đó đánh giá lại, đầy đủ hơn

về nhà Nguyễn thì việc tập trung nhìn nhận, đánh giá công lao, vị trí, vai trò của tư tưởng chính trị - xã hội Minh Mệnh cũng có điều kiện mới được đặt ra

từ nhiều chiều dưới tư duy thời kỳ Đổi mới mà luận án này là một nghiên cứu

bổ sung làm đầy đủ hơn, hệ thống hơn Dù là khi lý giải về nguồn gốc, tiền đề cho sự hình thành hay hệ thống hóa, phân tích nội dung tư tưởng của ông trong các công trình của người đi trước vẫn còn nhiều vấn đề cần phải tiếp tục được phân tích, nhận định tuy các công trình nghiên cứu về Minh Mệnh những năm gần đây đã góp phần khắc phục dần cách nhìn nhận, đánh giá một chiều, xơ cứng, phiến diện về nội dung ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng chính trị - xã hội triều Nguyễn nói chung và Minh Mệnh nói riêng Vì vậy trong luận án này, chúng tôi sẽ tiếp tục triển khai nghiên cứu theo sát các tư liệu mới được công bố, đưa vào khai thác ở các nội dung sau đây:

Thứ nhất, từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về tư

tưởng chính trị - xã hội Minh Mệnh dưới các góc độ khác nhau như Sử học, Chính trị học, Văn bản học Tuy nhiên, tiếp cận nghiên cứu tư tưởng của Minh Mệnh dưới góc độ Triết học thì còn tồn tại nhiều khoảng trống cần được nghiên cứu một cách công phu, đầy đủ hơn Do đó, từ những thành tựu

đó vấn đề cơ sở hình thành, các nội dung cơ bản trong tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh sẽ được tác giả luận án tiếp tục nghiên cứu từ góc độ chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử đồng thời sử dụng các phương pháp liên ngành triết học văn hóa, triết học chính trị, triết học tôn giáo

Thứ hai, cho đến nay đã có những công trình khoa học nghiên cứu về

ảnh hưởng của Minh Mệnh đến các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội Tuy nhiên, trong các công trình nghiên cứu đó, ảnh hưởng của tư tưởng chính

trị - xã hội của Minh Mệnh đến chế độ phong kiến Việt Nam dưới thời Nguyễn còn chưa được tập trung đề cập tương xứng với vai trò, vị thế của ông vua này Hơn thế nữa, cho đến thời điểm này, chưa có một chuyên khảo nào nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống tương ứng về vấn đề từ cơ sở, tiền đề, nội dung và ảnh hưởng của tư tưởng đó đến một số lĩnh vực dưới góc

độ Triết học Vì vậy, trong luận án này, chúng tôi sẽ luận giải những vấn đề

đó và nhất là ảnh hưởng của tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh đến đến chế độ phong kiến triều Nguyễn ở các lĩnh vực như chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, tiêu biểu ở triều Thiệu Trị và Tự Đức

Chương 2 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI

CỦA MINH MỆNH 2.1 Điều kiện kinh tế - xã hội cho sự hình thành tư tưởng chính trị -

xã hội của Minh Mệnh

2.1.1 Bối cảnh thế giới và khu vực nửa đầu thế kỷ XIX

Minh Mệnh sinh vào năm 1791, lên ngôi vua trị vì đất nước vào năm

1820 và mất năm 1841 Đây là giai đoạn ở phương Tây, các nước tư bản đang thực hiện chính sách thực dân, xâm chiếm mạnh mẽ các nước phương Đông nói chung và Đông Nam Á nói riêng

Việc xâm thực các quốc gia làm thuộc địa được nảy sinh từ thế kỷ XVI đến XVII gắn với nhu cầu tìm kiếm thị trường và gắn với các cuộc phát kiến địa lý của các nước Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha Dưới sự bảo trợ của Tòa Thánh La Mã, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đã trở thành các nước tư bản đầu tiên đặt chân đến các quốc gia ở phương Đông, tìm kiếm các vùng đất mới và tiến hành truyền đạo Đến thế kỷ XVIII, cuộc cách mạng tư sản Pháp bùng nổ năm 1789 đã lật đổ chế độ phong kiến tại nước này, mở đường cho chủ nghĩa

tư bản phát triển nhưng lại tạo sự khó khăn truyền giáo tại Châu Âu Do đó, từ cuối thế kỷ XVIII trở đi, nước Pháp và nước Anh đóng vai trò chủ đạo trong công cuộc xâm chiếm các nước phương Đông làm thuộc địa Để bù đắp vào phí tổn truyền đạo các nhà truyền giáo đã cấu kết với làn sóng thực dân Tình hình thế giới trên đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo cho các quốc gia châu Á như Trung Quốc, Malaixia, Nhật Bản, Thái Lan và Việt Nam nguy cơ

bị thôn tính Trong bối cảnh đó, phản ứng phổ biến của các nước châu Á trong cuối thế kỷ XVIII trong quan hệ ngoại giao với các nước phương Tây là

“đóng cửa” , điển hình là Trung Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản

Lúc này, ở Trung Quốc, triều đình Mãn Thanh đã thực hiện chính sách

“đóng cửa”, phong tỏa vùng duyên hải và cấm buôn bán với nước ngoài Đối với việc truyền bá Công giáo, chính phủ nhà Thanh thi hành chính sách cấm đạo

Ở Nhật Bản, ngay từ năm 1603 chính quyền Mạc Phủ Tokugawa đã tiến hành “đóng cửa”, không cho các nước Tây phương (ngoại trừ Hà Lan) xâm nhập Chính sách tỏa quốc (Sakotu) của Nhật Bản kéo dài cho đến ngày 31 tháng 3 năm 1854, khi Nhật buộc phải ký Hiệp ước thân thiện Nhật - Mỹ, chấp nhận mở cửa Êdô, Nigata, Kôbe, Yôkôhama, Ôsaka và Nagasaki Cùng với việc “đóng cửa” chính quyền Mạc Phủ cũng tiến hành chính sách cấm đạo Công giáo Toàn bộ các nhà giảng đạo ngoại quốc đều bị trục xuất khỏi nước Nhật, hoạt động của những người theo Công giáo bị cấm đoán gắt gao và kéo dài cho đến năm 1870 mới chấm dứt

Tình hình cấm đạo tại Nhật Bản ngày càng gia tăng đã dẫn đến nhiều kiều dân Nhật tránh nạn đến Hội An Cha Đắc Lộ trong cuốn Lịch sử Vương

quốc Đàng Ngoài đã ghi lại sự kiện này như sau:

Có rất nhiều giáo dân ( Nhật), kể từ năm 1614 bắt đầu có sắc lệnh cấm đạo, đã kéo nhau lũ lượt đi, nhất là vào mùa chay, và cả ngoài mùa chay nữa, mỗi năm ba hay ba bốn lần, để được xưng tội với các cha dòng biết nói tiếng Nhật và rước lễ, và mỗi lần có tới bốn chiếc tàu Họ tự do đi, lấy cớ buôn bán

Và cứ thế gần mười năm nay, họ tiếp tục và rất được mãn nguyện và yên ủi về thiêng liêng [63, tr 36]

Qua đây tin tức về “đóng cửa”, cấm đạo ở Nhật Bản, Trung Quốc do đó nhanh chóng lan dần đến Việt Nam Như vậy, vào nửa đầu thế kỷ XIX, sự phát triển phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa thành chủ nghĩa đế quốc

ngày càng chiếm thế lớn trên thế giới, dẫn đến sự hiện hữu các nước đế quốc phương Tây nhòm ngó uy hiếp chủ quyền tới các nước phương Đông châu Á Việc phản ứng phòng vệ của Trung Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản thực hiện biện pháp “đóng cửa” và “cấm đạo” Thiên Chúa để ngăn chặn nguy cơ xâm lược từ các nước phương Tây đã ít nhiều dội đến Việt Nam Thực tiễn lịch sử trên đây ít nhiều tác động tới quá trình hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh Trong đó từ nhận thức đến phương thức ứng xử với các nước phương Tây và Công giáo ở Minh Mệnh phần nào đó có điểm tương đồng với các vị vua Trung Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản đầu thế kỷ XIX Bên cạnh đó, nội dung tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh phản ánh, chịu sự quy định của tình hình xã hội đặc thù của Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX

2.1.2 Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX

Tình hình chính trị - kinh tế - xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX đã đặt

ra những vấn đề thực tiễn cấp bách đòi hỏi cá nhân người làm vua là Minh Mệnh phải trực tiếp đưa ra các định hướng, phương cách giải quyết

 Về kinh tế

Nội tranh kéo dài từ thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XVIII đã để lại nhiều hậu quả nặng nề về mọi mặt, nhất là kinh tế Các tập đoàn phong kiến giai đoạn này khó toàn tâm chăm lo đến việc khuyến nông, sửa sang đê điều như trước, dẫn đến việc sản xuất nông nghiệp và các hoạt động kinh tế bị sa sút Trong khi đó, một số địa chủ, phong kiến cường hào chiếm đoạt ruộng đất của nông dân, khiến người dân không còn tư liệu sản xuất, đời sống trở nên bần cùng Cuộc sống của người nông dân Đàng Ngoài trong thời kỳ phân tranh giữa chúa Trịnh

và chúa Nguyễn được mô tả như sau:

Sang thế kỷ XVIII, ở Đàng ngoài, quảng đại quần chúng nông dân cùng khổ đến cực độ, không có ruộng đất để sinh sống Ruộng đất tư của nông dân phần nhiều bị bọn phong kiến, địa chủ chiếm đoạt mất hết ( ) Trong khi đó, sưu thuế chồng chất lên đầu người dân lại càng nặng nề khắc nghiệt Nạn bóc lột cướp đoạt ấy đã dẫn đến kết quả là ở Đàng ngoài, khoảng những năm 40 của thế kỷ XVIII dân phiêu tán dìu dắt nhau đi kiếm ăn đầy đường [7, tr 21]

Ở Đàng Trong, hiện tượng dân bỏ ruộng hoang ngày càng trở nên phổ biến Thiên tai lụt lội xảy ra liên miên càng khiến cho người nông dân lâm vào cảnh đói rét, khổ cực Các nạn đói diễn ra vào năm 1752 và 1774 đã đẩy cuộc sống người dân vào cảnh khó khăn Do đó, nhằm đáp ứng nhu cầu khôi phục và phát triển đất nước sau thời gian loạn lạc, vua Gia Long đã lập lại chế

độ công điền, quân điền, ra lệnh cấm bán ruộng đất công và quy định chặt chẽ việc cầm cố công điền công thổ này để bảo đảm đất cày cho người nông dân Đạo dụ năm Gia Long thứ 2 (1803) ghi rõ:

Theo lệ cũ thì công điền công thổ cho dân quân cấp, đem bán riêng là có tội, do đó nhân dân đều được lợi cả Từ đời Tây Sơn bỏ hết luật cũ, dân gian nhiều người đổi ruộng công làm ruộng tư, cũng có kẻ tạ sự việc công

mà cầm bán ruộng đất công Phàm xã dân có công điền công thổ đều không được mua bán riêng, làm trái là có tội Ai mua nhầm thì mất tiền [1, tr 91]

Với tư tưởng trọng nông nghiệp, vua Gia Long đã áp dụng nhiều biện pháp như khai hoang phục hóa, lấn biển, lập đồn điền, trị thủy, góp phần nâng cao cuộc sống của nhân dân, phục hồi sản xuất nông nghiệp yếu kém từ cuối thế kỷ XVIII và giải quyết tình trạng lưu tán của người nông dân Mặc dù

nhận thấy ưu thế của buôn bán với nước ngoài nhưng do sợ mất chủ quyền và

sự nổi dậy cát cứ ở địa phương, Gia Long đã tiếp tục chính sách mà các triều đại phong kiến trước đó thực hiện là hạn chế người dân tự do hoạt động thương nghiệp Đặc biệt, trong quan hệ giao lưu kinh tế với các nước phương Tây, vua Gia Long đã từ chối việc mở cửa ký kết các hiệp định thương mại Trong hai năm 1803 và 1804, nước Anh đề nghị triều đình Huế cho phép đặt thương điếm ở Đà Nẵng nhưng đã bị triều đình từ chối Gia Long đã lựa chọn phương án “đóng cửa” với các nước phương Tây, áp dụng chính sách “bế quan tỏa cảng” giống như Trung Quốc đã thực hiện Do đó, nền kinh tế nước

ta tuy ít nhiều có khởi sắc nhưng mầm mống kinh tế hàng hóa được manh nha

từ thời trước đã không có điều kiện phát triển thuận lợi

 Về chính trị

Từ sau những thế kỷ nội chiến kéo dài, chính trị nổi loạn, năm 1802, khi Nguyễn Ánh lên ngôi vua với niên hiệu Gia Long đã chấm dứt thời kỳ nội chiến loạn lạc kéo dài hai thế kỷ giữa Đàng Trong, Đàng Ngoài và cục diện phân quyền giữa anh em Tây Sơn Từ đây, đất nước được nhất thống về một mối và cương giới lãnh thổ được mở rộng so với các triều đại trước đó Tuy nhiên, lãnh thổ rộng lớn biên giới trải dài từ Mục Nam Quan đến Mũi Cà Mau cũng đặt ra cho vua Gia Long nhiều thách thức mới về quản lý đất nước Trước yêu cầu đó, Gia Long đã chủ trương tổ chức kiện toàn bộ máy nhà nước theo Nho giáo, có vận dụng kết hợp giữa tập quyền với phân quyền trên

cơ sở kế thừa mô hình Nhà nước của nhà Lê sơ Đứng đầu triều đình là Vua,

có quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp tối cao Vua còn kiêm luôn là Thần chủ quyết định toàn bộ lực lượng thần linh trong cả nước

Các cơ quan hành chính trung ương thời Gia Long cơ bản vẫn theo quy chế bộ máy triều đình nhà Lê, gồm 6 bộ (Lại, Lễ, Hộ, Binh, Hình, Công) Đứng đầu mỗi bộ là quan Thượng thư với sự trợ giúp của Tả Hữu Tham tri,

Tả Hữu thị lang và các quan chức thuộc hạ Về bộ máy hành chính địa phương gần như vẫn tuân theo cách thức tổ chức cũ của chúa Nguyễn ở miền Nam và triều Lê ở Miền Bắc Chẳng hạn như, trừ đất Kinh kỳ gồm 4 dinh Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Đức, Quảng Nam thì lãnh thổ được chia làm

23 trấn - là hình thức đơn vị hành chính của miền Bắc trước đây

Triều Nguyễn dưới thời Gia Long đã có sự tập quyền thống nhất quản lý Nhà nước về mặt lãnh thổ song bộ máy quản lý hành chính vẫn bảo lưu duy trì sự tản quyền, thể hiện ở việc tiếp tục duy trì chức Tổng trấn Gia Định đóng tại Gia Định thành và Tổng trấn Bắc Thành đóng tại Bắc Thành Mặt khác, để hạn chế sự phân tán quyền lực của nhà vua, vua Gia Long chủ trương không lập Hoàng hậu, không lập chức Tể tướng và không lấy đỗ Trạng nguyên Bộ máy chính quyền thời Gia Long còn chưa hoàn toàn thống nhất giữa miền Bắc và miền Nam, giữa đồng bằng và miền núi Đội ngũ quan lại chủ yếu xuất thân là các võ quan từng hỗ trợ Gia Long chống lại nhà Tây Sơn, chưa được đào tạo Nho học Thực tế đội ngũ quan lại, triều đình mới thiết lập đó đã đặt ra yêu cầu cho Minh Mệnh khi tiếp nhận di sản vua Gia Long để lại là phải củng cố hoàn thiện một chính quyền tập trung, nhất thống, vững mạnh, tạo điều kiện cho sự ổn định, phát triển của đất nước

 Về văn hóa

Lịch sử Nam tiến của Việt Nam đến thời Gia Long không chỉ đơn thuần

là một sự mở rộng về mặt địa lý mà đó còn quá trình mở rộng giao thoa, hỗn

dung về mặt văn hóa tộc người Sự giao thoa, dung hợp giữa yếu tố văn hóa truyền thống Đại Việt mang đậm ảnh hưởng Nho giáo với những yếu tố văn hóa mới bản địa Đông Nam Á chịu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đã không ngừng “diễn ra” trên vùng đất Đàng Trong kéo dài hơn 200 năm Khởi nguồn

từ vùng Thuận Quảng, người lưu dân Việt Đàng Ngoài theo chân các đời chúa Nguyễn đã tiếp xúc hỗn dung với một số nền văn hoá bản địa Đầu tiên là văn hóa Chăm Pa, sau đó là văn hóa Chân Lạp, Phù Nam, văn hóa Tây Nguyên Tuy bị đánh bại trên phương diện quân sự và sau này bị suy vong nhưng văn hóa Chăm Pa đã để lại nhiều hỗn dung ảnh hưởng sâu đậm trong văn hóa Đại Nam Tiếp đó là sự hỗn dung giữa văn hóa Đại Việt với văn hóa Chân Lạp - Phù Nam vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa Ấn - của lưu dân Việt khi Nam tiến vào khu vực Đồng Nai, Nam Bộ ngày nay

Các yếu tố trong hệ thống thần linh bản địa của văn hóa Chăm Pa và Chân Lạp - Phù Nam đã dần được người Việt chấp nhận và thờ cúng trong quá trình sinh sống Trong số đó phải kể đến sự tích hợp, hỗn dung giữa hình tượng Nữ Thần bản địa với Thánh Mẫu của người Việt mà tiêu biểu là các hình tượng thờ Thánh Mẫu Pô Nagar ở Điện Hòn Chén và thờ Bà Đen ở vùng Tây Ninh, Châu Đốc, An Giang

Tìm hiểu lịch sử trước đó đã cho thấy từ thời kỳ Nguyễn Hoàng trở đi các Chúa đã có ý thức chủ động tích hợp tín ngưỡng Đàng Ngoài với các tín ngưỡng dân gian ở địa phương Sự hoà trộn hình ảnh vị thần Đất, Nước Thánh Mẫu Po Nagar của người Chăm với hình ảnh bà Tiên, bà Trời của Đạo giáo thành hình tượng Thiên Mụ được thờ cúng tại chùa Thiên Mụ, Huế có thể xem là hành động

có chủ ý mang màu sắc chính trị của chúa Nguyễn Hoàng

Việc xây dựng biểu tượng văn hóa tâm linh chùa Thiên Mụ một mặt góp phần xóa bỏ các khác biệt văn hóa giữa cư dân hai miền, mặt khác hợp thức hóa vai trò cai quản vùng Đàng Trong của chúa Nguyễn với sự ủng hộ của thần linh Kế thừa kinh nghiệm của tiền bối, vua Gia Long đã tiếp tục phát huy di sản văn hóa, tư tưởng thời các chúa Nguyễn

Khi Nguyễn Ánh lên ngôi, đổi tên Quốc hiệu thành Nam Việt vào năm

1802, đã cho thấy sự hình thành một nước Việt mới, hoàn toàn khác với lịch

sử trước đó Nam Việt là viết tắt của An Nam - Việt Thường Nam chỉ cư dân sống ở Bắc Trung Bộ và Bắc Bộ tức An Nam cũ Việt là Việt Thường chỉ vùng đất và cư dân của Chămpa cũ, văn hóa đó đã được hỗn dung trở thành một trong những thành tố cấu tạo nên một nước Việt Nam mới Gia Long do

đó xây dựng cơ nghiệp nhất thống không chỉ đối mặt với sự hoài vọng của người dân về triều Lê hưng thịnh mà còn là tâm thức luyến tiếc của cư dân bản địa về nước cũ Đây cũng chính là thách thức về mặt văn hóa mà bối cảnh

xã hội Việt Nam lúc bấy giờ đã đặt ra cho Gia Long và Minh Mệnh tiếp nhận ngai vị kế thừa trách nhiệm phải giải quyết

2.2 Tiền đề tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh

Như vậy, Minh Mệnh khi tiếp quản ngôi vị từ vua Gia Long đã phải đứng trước những thách thức của thời đại và đất nước, trong đó nổi lên một số vấn đề chủ yếu sau đây:

Thứ nhất là khắc phục hậu quả chiến tranh gây ra, tiếp tục phát triển các

mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục và cố kết nhân tâm để ổn định đất

nước Thứ hai là tương ứng với sự mở rộng quy mô đất nước cũng là yêu cầu

hoàn thiện và nâng cao năng lực của nhà nước phong kiến, củng cố quyền lực

của triều đình Thứ ba là việc chuẩn bị đối mặt với sự xâm nhập của làn sóng

văn minh phương Tây hoàn toàn khác biệt với nền tảng văn hóa bản địa

Do đó, tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh không phải hình thành ngẫu nhiên nảy sinh mà bắt nguồn từ yêu cầu giải quyết các vấn đề thực tiễn trên đây, có mục tiêu động cơ là củng cố ngai vàng và triều đình, chế độ, quốc gia Đại Nam Đồng thời, tư tưởng của ông cũng là sự tiếp tục kế thừa các giá trị truyền thống, tư tưởng trong lịch sử dân tộc

2.2.1 Ảnh hưởng của Nho giáo đến tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh

Trong tư tưởng chính trị - xã hội của Minh Mệnh, dấu ấn của Nho giáo được thể hiện tương đối đậm nét trong toàn bộ các trước tác và di sản ông để lại Trong các bài minh được chạm khắc trên 33 đồ đồng ( được lưu trong Nghệ chế Minh văn cổ khí đồ), phần lớn Minh Mệnh dựa vào ý tứ của của Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Dịch, Luận Ngữ

Chẳng hạn như ở bài minh số 4, được khắc trên đồ đồng mô phỏng đỉnh của Văn Vương nhà Chu sau đây: “Phỏng theo đồ vật ấy, noi theo con người

ấy, nước tuy là nước cũ (nhưng) mệnh trời ban cho thì lại mới Con cháu trăm

đời của ta, hãy muôn năm noi theo” [43, tr.1] Minh Mệnh đã dựa vào ý của

câu "Bang tuy cựu, mệnh duy tân" lấy ở Văn Vương - Đại Nhã "Chu tuy cựu bang, kỳ mệnh duy tân" của Kinh thi (nhà Chu tuy là một nước cũ nhưng cái mệnh trời ban cho thì lại mới)

Bên cạnh đó, mẫu mực tiếp nhận tư tưởng chính trị - xã hội Nho giáo thời vua Lê Thánh Tông đã khơi nguồn cảm hứng cho Minh Mệnh trong vấn

đề xác lập đường lối cai trị đất nước theo học thuyết Nho giáo trị nước, an dân