Mục tiêu - Hiểu được quá trình hình thành quần thể thích nghi là quá trình làm tăng dần số lượng cá thể có kiểu hình thích nghi cũng như hoàn thiện khả năng thích nghi của sinh vật.. - G
Trang 1Ngày soạn 27/11/2010 Ngày giảng 31/11/2010
TIẾT 29: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH QUẦN THỂ THÍCH NGHI
I Mục tiêu
- Hiểu được quá trình hình thành quần thể thích nghi là quá trình làm tăng dần số lượng cá thể có kiểu hình thích nghi cũng như hoàn thiện khả năng thích nghi của sinh vật
- Giải thích được quá trình hình thành quần thể thích nghi chịu sự chi phối của quá trình hình thành và tích luỹ các đột biến, quá trình sinh sản và quá trình CLTN
II.Thiết bị dạy học
- Tranh vẽ 27.1; 27.2 SGK.
- Giáo án, SGK và các tài liệu tham khảo.
III Tiến trình tổ chức bài học
1 Ổn định lớp, kiểm tra sĩ số:
2 Kiểm tra bài cũ:
- Vì sao đại đa số đột biến là có hại cho sinh vật nhưng lại là nguồn nguyên liệu sơ cấp cho quá trình tiến hoá?
- Sự di nhập gen diễn ra dẫn đến vốn gen trong quần thể biến đổi như thế nào?
3 Bài mới:
Hoạt động 1: Tìm hiểu khái niệm đặc điểm
thích nghi
GV: Quan sát hình 27.1 hai dạng thích nghi của
cùng 1 loại sâu sồi Cho biết đặc điểm nào là
đặc điểm thích nghi của con sâu trên cây sồi?
Giải thích?
GV: Từ đó hãy cho biết khái niệm, đặc điểm
thích nghi là gì?
HS quan sát một số hình ảnh về hình dạng và
màu sắc tự vệ của sâu bọ:
GV: Yêu cầu học sinh Hoạt động nhóm, trả lời
các câu hỏi sau:
- Giải thích các đặc điểm thích nghi trong các
quần thể sâu bọ này như thế nào?
Đại diện nhóm báo cáo – các nhóm khác nhận
xét – GV hoàn chỉnh
VD: Sự tăng cường sức đề kháng của VK:
GV yêu cầu HS n/cứu SGK
- Hiện tượng kháng thuốc ở VK được giải thích
ntn?
- Giải thích:
+ Khả năng kháng pênixilin của vi khuẩn
này liên quan với những đột biến và những
tổ hợp đột biến đã phát sinh ngẫu nhiên từ
trước trong quần thể (làm thay đổi cấu trúc
I KHÁI NIỆM ĐẶC ĐIỂM THÍCH NGHI
1 Khái niệm:
Là các đặc điểm giúp sinh vật thích nghi với môi trường làm tăng khả năng sống sót và sinh sản của chúng
2 Đặc điểm của quần thể thích nghi:
- Hoàn thiện khả năng thích nghi của các sinh vật trong quần thể từ thế hệ này sang thế hệ khác
- Làm tăng số lượng cá thể có kiểu gen quy định kiểu hình thích nghi trong quần thể từ thế hệ này sang thế hệ khác
II QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH QUẦN THỂ THÍCH NGHI
1 Cơ sở di truyền của quá trình hình thành quần thể thích nghi:
* VD: Hình dạng và màu sắc tự vệ của sâu bọ:
- Các gen quy định những đặc điểm về hình dạng, màu sắc tự vệ … của sâu bọ xuất hiện ngẫu nhiên ở một vài
cá thể do kết quả của đột biến và biến dị tổ hợp
- Nếu các tính trạng do các alen này quy định có lợi cho loài sâu bọ trước môi trường thì số lượng cá thể trong quần thể sẽ tăng nhanh qua các thế hệ nhờ quá trình sinh sản
* VD:Sự tăng cường sức đề kháng của vi khuẩn:
- Khi pênixilin được sử dụng lần đầu tiên trên thế giới,
nó có hiệu lực rất mạnh trong việc tiêu diệt các vi khuẩn tụ cầu vàng gây bệnh cho người nhưng chỉ ít năm sau hiệu lực này giảm đi rất nhanh
* Quá trình hình thành quần thể thích nghi là quá trình làm tăng dần số lượng cá thể có kiểu hình thích nghi và nếu môi trường thay đổi theo 1 hướng xác định thì khả năng thích nghi sẽ không ngừng được hoàn thiện
- Quá trình hình thành quần thể thích nghi nhanh hay
Trang 2thành tế bào làm cho thuốc không thể bám
vào thành tế bào)
+ Trong môi trường không có pênixilin: các
vi khuẩn có gen đột biến kháng pênixilin có
sức sống yếu hơn dạng bình thường
+ Khi môi trường có pênixilin: những thể
đột biến tỏ ra ưu thế hơn Gen đột biến
kháng thuốc nhanh chóng lan rộng trong
quần thể nhờ quá trình sinh sản (truyền theo
hàng dọc) hoặc truyền theo hàng ngang (qua
biến nạp/ tải nạp)
+ Khi liều lượng pênixilin càng tăng nhanh
→ áp lực của CLTN càng mạnh thì sự phát
triển và sinh sản càng nhanh chóng đã làm
tăng số lượng vi khuẩn có gen đột biến
kháng thuốc trong quần thể
GV: Liên hệ thực tế: Trong trồng trọt, vì sao
người ta phải thay đổi thuốc trừ sâu theo 1 chu
kỳ nhất định mà không dùng lâu 1 thứ thuốc?
Học sinh quan sát H 27.2.
GV: Giới thiệu đối tượng thí nghiệm: Loài
bướm sâu đo (Biston betularia) sống trên thân
cây bạch dương ở khu rừng bạch dương vùng
ngoại ô thành phố Manchester (nước Anh) nên
đa số bướm đều có cánh trắng, đôi khi có đột
biến cánh đen Vào cuối thế kĩ XIX thành phố
này trở thành phố công nghiệp đồng thời có
hiện tượng “hóa đen” của loài bướm sâu đo
này
HS: Thảo luận nhóm nhỏ giải thích nguyên
nhân “hóa đen” của loài bướm sâu đo bạch
dương
GV: Bổ sung và kết luận:
- Khi thành phố này chưa bị công nghiệp hóa,
các rừng cây bạch dương chưa bị ô nhiễm nên
thân cây màu trắng Do đó, trên nền thân cây
màu trắng bướm trắng là biến dị có lợi vì chim
không phát hiện ra, trong khi đó đột biến bướm
đen là biến dị có hại vì rất dễ bị chim phát hiện
và tiêu diệt → kết quả là trong quần thể chủ
yếu là bướm trắng, số lượng bướm đen rất
hiếm
- Khi rừng cây bị khói từ các nhà máy làm cho
thân cây bị ám muội đen thì bướm trắng trở nên
là biến dị bất lợi vì rất dễ bị chim phát hiện và
tiêu diệt nên số lượng bướm trắng giảm dần,
đột biến bướm đen lại là biến dị có lợi, chim
khó phát hiện nên có nhiều khả năng tồn tại
nên số lượng tăng lên
* Để chứng minh điều này, một số nhà khoa
học đã tiến hành 2 thí nghiệm sau:
* GV: Trình bày 2 thí nghiệm trên bảng, HS
chậm phụ thuộc vào:
+ quá trình phát sinh và tích luỹ đột biến, + quá trình sinh sản,
+ áp lực CLTN
2 Thí nghiệm chứng minh vai trò của CLTN trong quá trình hình thành quần thể thích nghi:
a Thí nghiệm:
* Đối tượng: Loài bướm sâu đo (Biston betularia) sống trên thân cây bạch dương
* Thí nghiệm 1: Thả 500 bướm đen vào rừng cây bạch dương trồng trong vùng không bị ô nhiễm (thân cây màu trắng) Sau một thời gian, người ta tiến hành bắt lại các con bướm ở vùng rừng này và nhận thấy hầu hết bướm bắt được đều là bướm trắng Đồng thời khi nghiên cứu thành phần thức ăn trong dạ dày của các con chim bắt được ở vùng này, người ta thấy chim bắt được số lượng bướm đen nhiều hơn so với bướm trắng
* Thí nghiệm 2: Thả 500 bướm trắng vào rừng cây bạch dương trồng trong vùng bị ô nhiễm (thân cây màu xám đen) Sau một thời gian, người ta tiến hành bắt lại các con bướm ở vùng rừng này và nhận thấy hầu hết bướm bắt được đều là bướm đen Đồng thời khi nghiên cứu thành phần thức ăn trong dạ dày của các con chim bắt được ở vùng này, người ta thấy chim bắt được số lượng bướm trắng nhiều hơn so với bướm đen
Trang 3vừa theo dõi vừa viết vào vở.
HS: Từ 2 thí nghiệm trên nhận xét về vai trò
của CLTN?
* GV: Bổ sung và rút ra kết luận
GV nêu tình huống như sau:
Khi nghiên cứu về chọn lọc tự nhiên Đacuyn đã
thấy, trên quần đảo Mađerơ có:
- 550 loài trong đó có: 350 loài bay được và
200 loài không bay được
Trong trường hợp có gió thổi rất mạnh thì loài
nào sẽ có lợi, loài nào không có lợi?
Trong trường hợp kẻ thù là các loài ăn sâu bọ
thì loài nào có lợi, loài nào không có lợi?
GV: đọc ví dụ trong SGK và cho biết:
Khả năng thích nghi của sinh vật với môi
trường như thế nào?
Hãy lấy thêm ví dụ về sự không hợp lí của các
đặc điểm thích nghi của sinh vật trong tự
nhiên?
Mỗi sinh vật có thể thích nghi với nhiều môi
trường khác nhau không?
b Vai trò của CLTN:
CLTN đóng vai trò sàng lọc và làm tăng số lượng cá thể có KH thích nghi tồn tại sẵn trong quần thể cũng như tăng cường mức độ thích nghi của các đặc điểm bằng cách tích lũy các alen tham gia qui định các đặc điểm thích nghi
III SỰ HỢP LÝ TƯƠNG ĐỐI CỦA CÁC ĐẶC ĐIỂM THÍCH NGHI
- Các đặc điểm thích nghi chỉ mang tính tương đối vì trong môi trường này thì nó có thể là thích nghi nhưng trong môi trường khác lại có thể không thích nghi
- Vì vậy không thể có một sinh vật nào có nhiều đặc điểm thích nghi với nhiều môi trường khác nhau
Ví dụ: SGK
4 Củng cố:
Tại sao các loài nấm độc thường có màu sắc sặc sỡ?
5 Dặn dò:
- Học bài cũ và trả lời các câu hỏi trong SGK
- Chuẩn bị bài “Loài”