(Luận văn thạc sĩ) bảo hộ và chia sẻ lợi ích tri thức bản địa trong pháp luật quốc tế và pháp luật việt nam

Về mặt luật pháp, mặc dù chưa có luật chuyên ngành về quản lý và khai thác tri thức truyền thống, tuy nhiên chúng ta đã bắt đầu quy định việc bảo hộ nguồn tri thức này thông qua các luật

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ HẢI YẾN

BẢO HỘ VÀ CHIA SẺ LỢI ÍCH TRI THỨC BẢN

ĐỊA TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ PHÁP LUẬT

VIỆT NAM

Chuyên ngành : Luật quốc tế

Mã số : 60 38 60

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Hoàng Ngọc Giao

Hµ néi - 2009

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Chương 1: KHÁI NIỆM TRI THỨC BẢN ĐỊA 6

1.4 Tri thức bản địa và chia sẻ lợi ích tri thức bản địa trong tình

hình hiện nay

17

Chương 2: NHỮNG BIỆN PHÁP BẢO HỘ VÀ CHIA SẺ LỢI ÍCH

TRI THỨC BẢN ĐỊA TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ

VÀ THỰC TIỄN MỘT SỐ NƯỚC

33

2.1.1 Vấn đề chủ quyền quốc gia đối với tài nguyên thiên nhiên

và tri thức truyền thống

36

2.1.2 Vấn đề thực thi quyền ở nước ngoài - nguyên tắc đối xử

quốc gia

38

2.1.3 Vấn đề chia sẻ lợi ích trong việc sử dụng và khai thác tri

thức bản địa

39

2.2 Luật quốc tế về bảo hộ và chia sẻ lợi ích từ tri thức truyền

thống, gen và các hình thức thể hiện văn hóa dân gian

42

2.2.3 Bảo hộ tri thức bản địa về tiếp cận nguồn gen, bảo tồn và

chia sẻ lợi ích từ gen

46

2.2.3.1 Bảo hộ tri thức bản địa về gen thông qua cơ chế cấp patent 48 2.2.3.2 Bằng chứng về nguồn gốc hoặc về tiếp cận trong quá trình

xử lý đơn yêu cầu cấp Bằng sáng chế- patent

51

2.3 Một số mô hình bảo vệ tri thức truyền thống trên thế giới 55

Chương 3: BẢO HỘ VÀ CHIA SẺ LỢI ÍCH TRI THỨC BẢN ĐỊA

TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

63

3.1 Bảo hộ và chia sẻ lợi ích tri thức bản địa ở Việt Nam 63 3.1.1 Chính sách pháp luật về bảo vệ và chia sẻ lợi ích tri thức

bản địa ở Việt Nam hiện nay

64

3.1.2 Thực trạng bảo hộ và chia sẻ lợi ích từ tri thức bản địa 67 3.1.3 Bảo hộ và chia sẻ lợi ích các hình thức biểu hiện văn hóa

dân gian

71

3.1.5 Bảo tồn nguồn gen và bản quyền tri thức truyền thống về

nguồn gen

79

3.2 Một số kiến nghị xung quanh việc bảo hộ và chia sẻ lợi ích

tri thức truyền thống bằng pháp luật ở Việt Nam

85

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tri thức truyền thống được khai thác trên phạm vi toàn cầu hàng

ngàn năm nay và được cộng đồng quốc tế nghiên cứu nhằm tìm kiếm các

công cụ pháp lý để bảo vệ từ những năm bẩy mươi của thế kỷ trước Cho

đến nay, đây vẫn là chủ đề gây tranh luận không chỉ trên bình diện quốc

gia mà còn ở các diễn đàn quốc tế

Tri thức bản địa được hiểu là là những kinh nghiệm được duy trì và

đúc rút qua nhiều thế hệ ở các cộng đồng cư dân từ thực tiễn sản xuất và

đời sống Cho tới nay, thế giới đã công nhận tri thức bản địa là nguồn tri

thức có tính hữu dụng cao trong cuộc sống hàng ngày của con người và

được xem là cơ sở cho những sáng tạo kế tiếp của nhiều ngành hoa học

mà hiện đang là mối quan tâm của toàn thế giới Những tri thức này có

thế kể đến là các tri thức về thiên nhiên, y dược học, thực phẩm, văn hóa

nghệ thuật… Trong quá trình toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng và nhờ có

sự trợ giúp phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, tri thức bản địa

được biết đến nhiều hơn trở thành một trong những vấn đề được pháp

luật quốc gia và quốc tế quan tâm hơn Tuy nhiên, việc tiếp cận thế nào

để sử dụng nó được nhiều hơn, ai được hưởng lợi và chia sẻ những lợi

ích từ việc hưởng lợi như thế nào ngày càng gây tranh cãi và bất đồng

giữa các cộng đồng và các quốc gia

Nằm trong tình hình chung hội nhập, Việt Nam cũng như các quốc

gia đang phát triển đang lo ngại về những tri thức truyền thống đúc rút từ

kinh nghiệm của rất nhiều thế hệ cộng đồng khác nhau sẽ không được sử

dụng tương xứng với giá trị của nó Trong khi quốc tế đang có những

nghiên cứu và hợp tác sâu rộng về bảo hộ tri thức truyền thống thì việc

nghiên cứu bảo hộ và bảo tồn tri thức bản địa của Việt Nam càng mang

tính cấp thiết, đảm bảo cho chúng ta có những kiến thức đầy đủ bảo vệ

mình thông qua cơ chế chính sách pháp luật cụ thể, rõ ràng đồng thời sẵn sàng kiến thức trong quá trình đàm phán quốc tế về vấn đề này

Thực tế tận dụng thế mạnh tri thức để phát triển kinh tế, Đại hội Đảng lần thứ X Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong bối cảnh quốc tế mới phải gắn với phát triển kinh tế tri thức: "Tranh thủ cơ hội thuận lợi do bối cảnh quốc tế tạo ra và tiềm năng, lợi thế của nước ta để rút ngắn quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa gắn với phát triển kinh tế tri thức Phát triển mạnh các ngành và sản phẩm kinh tế có giá trị gia tăng cao dựa nhiều vào tri thức; kết hợp việc sử dụng nguồn vốn tri thức của con người Việt Nam với tri thức mới nhất của nhân loại"

Nghị quyết số 41/NQ-TW ngày 15 tháng 11 năm 2004 của Bộ Chính trị về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa , hiện đại hóa đất nước vì mục tiêu phát triển bền vững , bảo tồn thiên nhiên và

đa dạng sinh học là một trong ba nhiệm vụ trọng tâm của công tác bảo vệ môi trường (bên cạnh các nhiệm vụ phòng ngừa và kiểm soát ô nhiễm , cải thiện và nâng cao chất lượng môi trường ) Đây là những định hướng rất cần thiết giúp chúng ta có những quan tâm đặc biệt về việc tận dụng những tri thức truyền thống, kết hợp với tri thức bên ngoài để phát triển kinh tế Đồng thời, những định hướng trên cũng làm cơ sở cho chúng ta xây dựng cơ chế bảo hộ vốn tri thức truyền thống, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững Về mặt luật pháp, mặc dù chưa có luật chuyên ngành về quản lý và khai thác tri thức truyền thống, tuy nhiên chúng ta

đã bắt đầu quy định việc bảo hộ nguồn tri thức này thông qua các luật chuyên ngành như Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, Bộ luật Dân sự năm

2005, Luật Đa dạng sinh học năm 2007, Luật Bảo vệ môi trường năm 2005… Nhận thấy tầm quan trọng và để đóng góp cho những nghiên cứu

về tri thức truyền thống, cách thức bảo hộ pháp lý trong việc sử dụng và chia sẻ lợi ích từ khai thác tri thức truyền thống, tôi đã lựa chọn đề tài:

"Bảo hộ và chia sẻ lợi ích tri thức bản địa trong pháp luật quốc tế và

pháp luật Việt Nam"

5 6

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

So với các đối tượng được bảo hộ pháp lý của luật sở hữu trí tuệ, bảo

hộ tri thức bản địa mới được đưa ra nghiên cứu trong những năm gần

đây Các nghiên cứu xuất hiện nước ta hiện nay thể hiện ở những góc độ

khác nhau và được trình bày dưới dạng các bài báo khoa học, chuyên đề,

báo cáo tổng kết… Có thể kể tới các nghiên cứu này như: Mối quan hệ

giữa văn hóa và môi trường, tài liệu dự án "Tri thức bản địa về môi

trường" của Bùi Văn Thắng thuộc Viện Văn hóa - Thông tin Hà Nội,

2007; "Bảo hộ tri thức truyền thống tại Việt Nam, vấn đề pháp lý và thực

tiễn" của Phạm Hồng Quất, Cục Sở hữu trí tuệ, 5/2008; một số tài liệu cho

phép tham khảo tại dự án Việt Nam - Thụy Sĩ về sở hữu trí tuệ (SVIP)

2007 - 2010; một số bài viết của Tiến sĩ Peter- Tobias Stoll Bộ môn Luật

môi trường và kinh tế thế giới, Khoa luật - Đại học Geord - August,

Gottingen, Đức như: Max-Planck - Tham luận về luật của Tổ chức

Thương mại Thế giới, quyển 1, Martinus Nijhoff, Nhà xuất bản Leiden,

Boston, 2006 - 2008; "Bảo hộ tri thức truyền thống cộng đồng bản địa",

của Thanh Hương, Trung tâm Con người và Thiên nhiên, 2009; "Cách

tiếp cận của Hoa Kỳ: Nguồn gen, tri thức truyền thống và văn hóa dân

gian", của Jeanne Holden, chuyên đề về quyền sở hữu trí tuệ, ấn phẩm

của chương trình thông tin quốc tế, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, tháng 1/ 2006;

"Về khái niệm tri thức bản địa", của Bùi Hoài Sơn, Viện Văn hóa Nghệ

thuật Việt Nam, 2008; các bài viết về tri thức bản địa của thạc sĩ Nguyễn

Hữu Cải, Trường Đại học Nông - Lâm Thành phố Hồ Chí Minh; "Tri thức

bản địa và phát triển", của Bùi Thị Thu Hà, Ban Nghiên cứu Văn hóa

sinh thái và Du lịch - Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam, 2007; "Thái

Lan: Luật pháp bảo vệ nguồn gen thực vật" của Surawit Wannakrairoj, Tạp

chí Luật học, số 5, 2001; Báo cáo chuyên đề: "Phân tích, đánh giá thực

trạng pháp luật về đa dạng sinh học tại Việt Nam", của Bộ Tài nguyên và

Môi trường, 2005; Báo cáo: "Tổng quan về đa dạng sinh học ở Việt

Nam", của Bộ Tài nguyên và Môi trường, 1/ 2008; … Tuy nhiên, nhìn

chung chưa có một công trình nghiên cứu đầy đủ và tổng thể về bảo hộ

tri thức bản địa dưới góc độ pháp lý đáp ứng những đòi hỏi và thách thức hội nhập hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Mục đích nghiên cứu: Góp phần làm rõ khái niệm và bản chất của tri

thức bản địa dưới góc độ pháp luật; Cung cấp những nghiên cứu về các phương thức bảo hộ và chia sẻ lợi ích tri thức bản địa theo pháp luật quốc

tế và thực trạng pháp luật Việt Nam điều chỉnh vấn đề này nhằm đưa ra những kiến nghị giải pháp cụ thể xây dựng pháp luật về bảo hộ tri thức bản địa ở nước trong thời kỳ hội nhập

Nhiệm vụ nghiên cứu: Với mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu của

luận văn là:

- Đưa ra khái niệm, cách hiểu, đặc điểm của tri thức bản địa, những vấn đề pháp lý liên quan tới tri thức bản địa như nguyên lý pháp lý của bảo hộ tri thức bản địa, mối quan hệ giữa bảo hộ tri thức bản địa và pháp

luật về sở hữu trí tuệ

- Tình hình pháp luật quốc tế về bảo hộ tri thức bản địa thông qua quy định của các định chế quốc tế lớn như WTO, WIPO, UNESCO và thực tế quy định bảo hộ tri thức bản địa của một số các quốc gia

- Thực trạng về pháp luật bảo hộ tri thức bản địa Việt Nam, những kiến nghị của học viên về giải pháp bảo hộ

4 Phạm vi nghiên cứu

Đây là một đề tài rộng nên trong luận văn học viên không thể đề cập hết những vấn đề cụ thể mà chỉ tập trung vào những phần chính mà tác giả cho là quan trọng nhất

5 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn bao gồm 3 chương:

Chương 1: Khái niệm tri thức bản địa

Chương 2: Những biện pháp bảo hộ và chia sẻ lợi ích tri thức bản

địa trong pháp luật quốc tế

Chương 3: Bảo hộ và chia sẻ lợi ích tri thức bản địa trong pháp luật

Việt Nam

Chương 1

KHÁI NIỆM TRI THỨC BẢN ĐỊA

Chương này được chia ra làm nhiều mục nhỏ khác nhau nhằm giới

thiệu và làm rõ khái niệm tri thức bản địa thông qua việc đưa ra quan

điểm của các tổ chức quốc tế lớn như WIPO, WHO, ILO… bao gồm

cách hiểu, cách gọi;dd điểm của tri thức bản địa;b hiện của tri thức bản

địa Tiêp đó tác giả luận văn đưa ra lý luận nguyên lý pháp lý về bảo hộ

tri thức bản địa, mối quan hệ giữa bảo hộ tri thức bản địa và luật sở hữu

trí tuệ

1.1 Khái niệm tri thức bản địa

Khái niệm Tri thức bản địa được bóc tách làm 2 phần "tri thức" và

"bản địa"

Về khái niệm Bản địa, Trong Công ước số 169 của Tổ chức Lao

động quốc tế (ILO Convention 169) để chỉ "người dân ở những nước độc

lập được coi là những thổ dân căn cứ theo nguồn gốc của họ có từ cư

dân sinh sống tại nước đó, hay tại một khu vực địa lý nhất định của nước

đó, vào thời khi mà đất nước này bị xâm chiếm hay bị làm thuộc địa hay

vào lúc bắt đầu hình thành biên giới hiện nay của quốc gia này, và là

những người không kể địa vị pháp lý của họ thế nào, vẫn giữ lại một vài

hoặc tất cả thể chế chính trị, văn hóa, kinh tế, xã hội của riêng họ" (Điều 1)

Tuy nhiên, cũng có những cách hiểu khác, ví dụ, trong một quốc gia,

nhiều khi những tộc người thiểu số được gọi là bản địa Trên phạm vi

toàn cầu, đôi khi người ta gọi những dân tộc có lịch sử sinh sống lâu đời

trên một vùng đất là dân tộc bản địa Như vậy, người Việt có thể được

coi là dân bản địa ở phương diện thế giới, những không được coi là dân tộc bản địa trong phạm vi quốc gia

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khi nói về những kiến thức truyền thống về y học đã đưa ra khái niệm "y học truyền thống"

Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) khi đưa ra "Quy định mẫu cho luật quốc gia về bảo hộ các tác phẩm văn hóa dân gian chống lại việc khai thác trái phép và những hành động gây phương hại khác" năm

1982, dùng đồng thời những thuật ngữ "tri thức bản địa", "tri thức truyền

thống", "tri thức dân gian" và "tri thức thổ dân" Tuy nhiên sau này,

những khái niệm trên cũng được WIPO dùng không chỉ bao gồm đối tượng tri thức của hoạt động "biểu hiện nghệ thuật truyền thống dân gian" mà còn là cả tri thức từ những hoạt động khác như bảo tồn nguồn gen và tri thức truyền thống

Luật một số nước cũng có những cách gọi khác nhau, có thế là "tri thức truyền thống kết hợp", "tri thức bản địa" hoặc "tri thức tập thể"

Nhìn chung những khái niệm trên có thể được hiểu giống nhau đó là những kiến thức được một số cộng đồng dân cư hoàn thiện, duy trì, phát triển qua một thời gian dài, qua các thế hệ khác nhau phản ánh sự tương tác qua lại giữa con người và môi trường tự nhiên

Dựa trên điều kiện lịch sử của Việt Nam - đã từng là thuộc địa lâu dài của các nước như Trung Quốc, Nhật bản, Pháp, Mỹ; căn cứ tình hình thực tế tri thức bản địa không chỉ bị đe dọa do thiếu sự bảo tồn mà còn bị đe dọa bởi

sự đánh cắp do áp lực toàn cầu hóa nên học viên cho rằng nên gọi những tri

thức mà đề tài này nghiên cứu với thuật ngữ là "tri thức bản địa" từ các

thuật ngữ đã nêu trên Tuy nhiên, trong khi nghiên cứu, đề tài này cũng sẽ

được sử dụng cả thuật ngữ "tri thức truyền thống" và "tri thức bản địa"

1.2 Đặc điểm tri thức bản địa

Tri thức bản địa có những đặc trưng khác biệt nếu so sánh với các đối tượng bảo hộ của quyền sở hữu trí tuệ, mhững đặc trưng có thể kể đến là: Tính cộng đồn, tính khoa học và trải nghiệm, tính lãnh thổ, tính

9 10

không chính thức, các tri thức bản địa thường gắn với những khái niệm

văn hóa tâm linh

1.3 Biểu hiện của tri thức bản địa

Việc xác định hay cố gắng đưa ra một khái niệm cụ t thức bản địa là

rất khó và có thể sẽ làm hạn chế phạm vi của tri thức bản địa Chính vì

vậy rất cần thiết xác định những biểu hiện của tri thức bản địa

Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới phân loại tri thức bản địa bao gồm:

Tri thức nông nghiệp; tri thức khoa học; tri thức kỹ thuật; tri thức sinh

thái; tri thức về thuốc, bao gồm các bài thuốc và các phương pháp chữa

bệnh; tri thức liên quan tới đa dạng sinh học

Dưới góc độ quyền sở hữu trí tuệ, theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới

(WIPO), việc bảo hộ những tri thức trên được chia thành ba mảng chính:

- Tiếp cận các nguồn gen và chia sẻ lợi ích;

- Bảo vệ sự sáng tạo trong tri thức truyền thống;

- Bảo hộ biểu hiện của văn hóa dân gian

Đây là ba biểu hiện quan trọng và có liên hệ mật thiết với nhau và

với quyền sở hữu trí tuệ Sở dĩ ba chủ đề trên ngày càng được quốc tế

quan tâm, bàn thảo vì nó liên quan tới các chính sách quan trọng của thế

giới cũng như mỗi quốc gia về nông nghiệp, lương thực, đa dạng sinh

học, môi trường, nhân quyền, đa dạng văn hóa, sắc tộc, phát triển kinh tế

và thương mại Đây là những vấn đề quan trọng bức thiết nổi lên gần đây

đòi hỏi mỗi quốc gia phải quan tâm, giải quyết

1.3.1 Bảo vệ nguồn gen

1.3.2 Bảo hộ tri thức truyền thống

1.3.3 Bảo hộ các hình thức biểu hiện văn hóa dân gian

Ba mục nhỏ này làm rõ thêm phần biểu hiện của tri thức truyền

thống, đưa ra cách hiểu chung nhất theo WIPO về nguồn gen là gì, vì sao

bảo vệ nguồn gen và chia sẻ lợi ích lại là một phần của tri thức truyền

thống - thực chất của vấn đề là tri thức truyền thống là phần quan trọng

đưa ra cách sử dụng và bảo tồn gen như thế nào; cũng như vậy, hai phần nhỏ còn lại đưa ra cách hiểu thế nào về tri thức truyền thống, các hình thức biểu hiện văn hóa dân gian…

1.4 Tri thức bản địa và chia sẻ lợi ích tri thức bản địa trong tình hình hiện nay

Ở phần này, tác giả luận văn muốn nêu lên thực trạng bảo hộ tri thức bản địa trước vòng xoáy của toàn cầu hóa, những thuận lợi và khó khăn

1.5 Bảo hộ pháp lý đối với tri thức bản địa

Bảo hộ pháp lý đối với tri thức bản địa được hiểu trong luận văn này

là sự bảo hộ chống lại việc sử dụng trái phép của bên thứ ba (như sao chép, phóng tác và sử dụng nhằm mục đích thương mại) Đây là một

hình thức bảo vệ hơn là bảo tồn (bảo tồn là bảo vệ tránh bị mất và mai một; bảo vệ là việc tánh sử dụng trái phép hoặc sử dụng không được

người khác cho phép) Hiện tại có hai hình thức bảo hộ pháp lý đối với tri thức truyền thống đó là bảo hộ "tích cực" và bảo hộ "phòng vệ"

Bảo hộ "tích cực": Là việc tri thức bản địa có được các quyền bảo vệ

của quyền sở hữu trí tuệ, các quyền sở hữu trí tuệ này nhằm tạo ra các sự bảo hộ tích cực chống lại một loạt các hành vi như khai thác trái phép, làm sai lệch làm giảm giá trị, trích dấn sai lệch về nguồn gốc hay không công bố nguồn gốc tri thức bản địa khi sử dụng…

Bảo hộ phòng vệ: Đây là việc sử dụng dữ liệu thống kê chính thức về

các loại tri thức bản địa nhằm loại trừ hoặc phản đối các quyền đối với các sáng chế được yêu cầu bảo hộ mà có sử dụng trực tiếp từ tri thức bản địa này

1.6 Nguyên lý pháp lý bảo hộ tri thức bản địa

Mục này đưa ra câu hỏi và trả lời vì sao phải bảo hộ tri thức bản địa? Việc này sao bây giờ mới đặt ra mà không phải là từ trước đây

Có hai nguyên nhân mà chúng ta phải đặt ra vấn đề bảo hộ đó là giá trị mà tri thức bản địa đem lại đối với đời sống con người và tri thức bản địa thực sự là nguồn tri thức khoa học, có thử nghiệm và sửa đổi theo thời gian Đây là thành quả sáng tạo cần phải được bảo vệ

Thực tế những giá trị tri thức bản địa đang bị mai một và đánh cắp

hiện nay thể hiện ở hai giai đoạn: Thứ nhất, đó là việc tước đoạt khỏi

cuộc sống của người dân bản địa những tri thức mà họ chính là chủ nhân

tìm ra, duy trì và phát triển, những tri thức này quan trọng trong việc sinh

sống hàng ngày của họ; thứ hai, họ bị mất đi khả năng khẳng định quyền

khi bên thứ ba sử dụng những tri thức truyền thống của họ đăng ký bản

quyền, và người dân bản địa khi muốn sử dụng lại phải trả tiền cho các

sản phẩm đã được đăng ký bản quyền kia

1.7 Tri thức bản địa với vấn đề quyền sở hữu trí tuệ

Mục này lý giải mối quan hệ giữa quyền sở hữu trí tuệ và việc bảo

hộ tri thức bản địa Thực tế hiện nay có nhiều quan điểm về vấn đề này,

có quan điểm cho rằng không thể sử dụng quyền sở hữu trí tuệ để bảo hộ

tri thức bản địa Tuy nhiên, theo quan điểm chung cũng như quan điểm

của các định chế quốc tế lớn như WIPO và WTO, khi chúng ta chưa tìm

được một luật riêng bảo hộ tri thức truyền thống thì việc sử dụng luật về

quyền sở hữu trí tuệ để bảo hộ tri thức truyền thống là một giải pháp tối

ưu giúp đảm bảo quyền của người nắm giữ tri thức truyền thống

Việc tìm kiếm bảo hộ tri thức truyền thống bằng luật sở hữu trí tuệ

cũng tác động đòi hỏi thay đổi cách nhìn nhận về sáng tạo trong luật sở

hữu trí tuệ trước đây về việc ghi nhận chính xác và đầy đủ ai sáng tạo,

sáng tạo đến đâu một công trình

Chương 2

NHỮNG BIỆN PHÁP BẢO HỘ VÀ CHIA SẺ LỢI ÍCH

TRI THỨC BẢN ĐỊA TRONG PHÁP LUẬT QUỐC TẾ

VÀ THỰC TIỄN CỦA MỘT SỐ NƯỚC 2.1 Một số vấn đề cơ bản trong bảo hộ tri thức bản địa

Mục này tác giả luận văn khái quát lịch sử bảo hộ tri thức bản địa của

pháp luật quốc tế có từ khi nào và hiện tại còn đang bản thảo vấn đề gì

Về lịch sử bảo hộ tri thức bản địa chính thức được đặt ra do tổ chức

sở hữu trí tuệ thế giới WIPO và Tổ chức Giáo dục và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) năm 1978; năm 1982 hai định chế quốc tế lớn này đã

cho đời "các quy định mẫu đối với luật quốc gia về bảo hộ các hình thức thể hiện văn hóa dân gian chóng lại việc khai thác bất hợp pháp và những hành vi xâm phạm khác"; năm 2000, Ủy ban liên chính phủ về sở

hữu trí tuệ và tri thức truyền thống, gen và văn hóa dân gian được thành lập trong khuôn khổ WIPO đã được thành lập Ngoài WIPO, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) trong các vòng đàm phán của mình cũng có những hoạt động đề xuất tích cực về việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong đó có các quy định liên quan tới việc sử dụng tài nguyên là tri thức bản địa Gần đây nhất, nằm trong khuôn khổ vòng đàm phán Doha, tại phiên họp lần thứ 45, năm 2007, Hội đồng TRIPs (Hội đồng nghiên cứu

về các khía cạnh thương mại liên quan tới quyền sở hữu trí tuệ) đã đặc biệt đàm phán và thảo luận về những vấn đề như: Sáng chế dược phẩm, chỉ dẫn địa lý, mối quan hệ giữa sở hữu trí tuệ và đa dạng sinh học, bảo

hộ tri thức truyền thống và văn hóa dân gian…

2.1.1 Vấn đề chủ quyền quốc gia đối với tài nguyên thiên nhiên và tri thức truyền thống

2.1.2 Vấn đề thực thi quyền ở nước ngoài - nguyên tắc đối xử quốc gia

2.1.3 Vấn đề chia sẻ lợi ích trong việc sử dụng và khai thác Tri thức bản địa

Đây là những vấn đề quan trọng liên quan tới tính chủ quyền quốc gia, quyền của quốc gia có tài nguyên đối với tài sản của mình Do tính đặc trưng của tri thức bản địa là có tính cộng đồng, dễ phát tán, nên tác giả luận văn đưa ra vấn đề là chủ quyền quốc gia có nguồn tri thức truyền thống sẽ như thế nào, thực thi quyền này như thế nào ở nước ngoài… Cũng như vậy, vấn đề chia sẻ lợi ích tri thức bản địa như thế nào, thực chất là làm rõ cụ thể quyền của người dân bản địa

13 14

Yêu cầu quan trọng của quyền chủ quyền quốc gia đối với tài

nguyên thiên nhiên và tri thức truyền thống chủ yếu liên quan đến quyền

của một quốc gia được tự do quy định cách thức khai thác tài nguyên

thiên nhiên của mình Việc phát triển những quy trình phát triển kinh tế,

cơ chế chuyển giao sử dụng, thuế, và đặc biệt là việc kiểm soát hành

động của các quốc gia khác đối với việc khai thác nguồn tài nguyên và tri

thức truyền thống là nội dung chính của quyền được nêu Chủ quyền đối

với tài nguyên thiên nhiên và trách nhiệm không gây tổn hại tới môi

trường của quốc gia khác hoặc các vùng nằm ngoài quyền tài phán quốc

gia là một trong những nội dung quan trọng của nguyên tắc bình đẳng

của luật quốc tế

2.2 Luật quốc tế về bảo hộ và chia sẻ lợi ích từ tri thức truyền

thống, gen và các hình thức thể hiện văn hóa dân gian

2.2.1 Bảo hộ và chia sẻ lợi ích từ tri thức truyền thống

Theo khuyến nghị của WIPO, có thể sử dụng các công cụ bảo hộ của

luật sở hữu trí tuệ để bảo hộ tri thức truyền thống nói chung khi chưa thể

tìm ra giải pháp riêng như:

Thứ nhất: Sử dụng hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ hiện có để bảo hộ

nội dung, ý tưởng của tri thức truyền thống dưới hình thức bảo hộ quyền

sở hữu trí tuệ đối với sáng chế;

Thứ hai: Sử dụng hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ hiện có để bảo hộ

hình thức thể hiện của tri thức truyền thống dưới hình thức bảo hộ quyền

tác giả;

Thứ ba: Sử dụng hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ hiện có để bảo hộ

danh tiếng, uy tín và yếu tố có vai trò chỉ dẫn thương mại đối với các sản

phẩm truyền thống dưới hình thức bảo hộ nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ

dẫn địa lý, bảo hộ quyền chống cạnh tranh không lành mạnh;

Thứ tư: Sử dụng hệ thống bảo hộ riêng (sui generis) nhằm tạo ra cơ

chế bảo hộ thực sự phù hợp và đầy đủ đối với tri thức truyền thống, dưới

hình thức quy định riêng về nghĩa vụ bộc lộ, về việc nộp lưu mẫu, xin phép chủ thể nắm giữ tri thức truyền thống…

2.2.2 Bảo hộ các hình thức thể hiện văn hóa dân gian

Mặc dù sau này áp dụng chung cho cả việc bảo hộ các hình thức khác của tri thức bản địa nhưng khi muốn tìm hiểu về phương cách bảo

hộ các hình thức thể hiện văn hóa dân gian người ta quay lại bộ luật mẫu

do WIPO và UNESCO xây dựng, đây là cơ sở để cho các quốc gia tham khảo khi xây dựng luật pháp bảo hộ các tri thức truyền thống nói chung

và các hình thức biểu hiện văn hóa dân gian nói riêng

2.2.3 Bảo hộ tri thức bản địa về tiếp cận nguồn gen, bảo tồn và chia sẻ lợi ích từ gen

2.2.3.1 Bảo hộ tri thức bản địa về Gen thông qua cơ chế cấp patent 2.2.3.2 Bằng chứng về nguồn gốc hoặc về tiếp cận trong quá trình

xử lý đơn yêu cầu cấp Bằng sáng chế - patent

Hiện tại, tri thức về gen, cách tiếp cận và chia sẻ lợi ích từ gen đang được các quốc gia quan tâm đặc biệt là các định chế quốc tế lớn như WIPO, WTO do vai trò của gen rất quan trọng trong sự phát triển bền vững của thế giới cũng như cá nhân mỗi quốc gia

WIPO đã có hẳn một báo cáo nghiên cứu về việc sử dụng phương thức bảo hộ Paten để bảo hộ cho các tri thức về gen và chia sẻ lợi ích từ tri thức về gen Đây là một trong những giải pháp quan trọng để bảo tồn gen và các tri thức về gen Song song với việc tìm hiểu cơ chế cấp patent

để bảo vệ gen, học viên cũng đặt một mục với nội dung bằng chứng nguồn gốc để cấp patent liên quan đến gen Đây là phần gây tranh cãi nhiều nhất hiện nay của TRIPs trong các vòng đàm phán Doha là liệu có bắt buộc phải đưa ra bằng chứng nguồn gốc của vật liệu sáng tạo khi nộp đơn xin cấp patent hay không Pháp luật chuyên ngành về bảo tồn thiên nhiên như Công ước đa dạng sinh học, Hướng dẫn Bonn và luật pháp các nước, khu vực cũng đặt ra vấn đề này

2.3 Một số mô hình bảo vệ tri thức truyền thống trên thế giới

2.3.1 Bảo vệ tri thức truyền thống theo quan điểm pháp luật Mỹ

Các quy định chủ yếu tập trung tại Đạo luật về mỹ thuật và thủ công

thổ dân da đỏ năm 2000 (Indian Arts and Crafts Act - IACA), dữ liệu

USPTO về biểu hiện chính thức của các bộ tộc người Mỹ bản xứ - phần

dữ liệu được thiết lập kèm Đạo luật thi hành Hợp đồng luật nhãn hiệu

năm 1998 (USPTO Database of the Trademark Law Treaty

Implementation Act) Tuy nhiên các quy định về quyền sở hữu trí tuệ

(chủ yếu là xem xét việc cấp bằng sáng chế) cũng rất quan trọng giúp

Hoa Kỳ giải quyết tốt vấn đề quản lý tri thức truyền thống

Hoa kỳ cũng xây dựng một cơ sở dữ liệu và khuyến khích các quốc

gia khác xây dựng một cơ sở dữ liệu về tri thức truyền thống để thực hiện

việc loại trừ cấp bằng bảo hộ không trung thực

2.3.2 Bảo hộ tri thức bản địa theo pháp luật Philippines

Những quy định về bảo hộ tri thức truyền thống được nêu trong Hiến

pháp Philippines năm 1987, theo đó Nhà nước công nhận, tôn trọng và

bảo hộ các quyền của cộng đồng văn hóa bản địa nhằm bảo tồn và phát

triển các nền văn hóa, truyền thống và thiết chế của những cộng đồng

này Luật về quyền của người bản địa - Luật cộng hòa số 8371

(Indigenous Peoples Right Act of 1997 (IPRA) cũng quy định bảo hộ các

quyền sở hữu trí tuệ đối với tri thức bản địa của các cộng đồng (Điều 32,

Điều 34) Ngoài ra, hiện nay, Philippine còn có 3 dự luật đang trình quốc

hội, quy định về việc thiết lập một hệ thống bảo hộ các quyền sở hữu trí

tuệ của cộng đồng trong đó có tri thức truyền thống

2.3.3 Bảo hộ tri thức bản địa theo pháp luật Trung Quốc

Trung Quốc là quốc gia đang nỗ lực xây dựng cơ chế pháp lý để bảo

hộ tri thức truyền thống tích cực thông qua việc xây dựng văn bản pháp

luật như: Các quy định bằng văn bản pháp luật thể hiện rõ ràng nhất

trong Luật Patent năm 2000 (Patent Law 2000) và Các quy định về bảo

vệ sự đa dạng của y học cổ truyền (Regulationas on the Protection of

Varieties of Chinese Traditional Medicine) Bên cạnh đó, việc xây dựng một cơ sở dữ liệu về tri thức truyền thống đặc biệt là ngành y dược học đang được tích cực xây dựng Cơ sở dữ liệu này được xem là một phần phụ lục của Luật Patent

Chương 3

BẢO HỘ VÀ CHIA SẺ LỢI ÍCH TRI THỨC BẢN ĐỊA

TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM 3.1 Bảo hộ và chia sẻ lợi ích tri thức bản địa ở Việt Nam

Cũng như một số các quốc gia đang phát triển Việt Nam hiện đang đứng trước một thách thức lớn trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật đầy đủ và chi tiết để bảo hộ hệ thống tri thức truyền thống của mình

do có những hạn chế về lập pháp, lịch sử pháp lý còn quá mới mẻ với vấn đề tri thức bản địa, chuyên gia nghiên cứu vấn đề này hầu hết đều thuộc khoa học chuyên ngành, chuyên gia pháp lý hầu như chưa có và chưa có sự chẩn bị đầy đủ về kiến thức pháp lý để giải quyết và tham gia

tư vấn cũng như tham gia đàm phán tầm quốc tế khi có sự kiện liên quan tới quyền lợi về tri thức truyền thống của mình Tuy nhiên ý thức được tầm quan trọng của tri thức truyền thống, chúng ta bước đầu đã có những công nhận, tạo điều kiện để việc bảo hộ đối tượng này tốt hơn thông qua đường lối, chủ trương và các văn bản pháp lý mới

3.1.1 Chính sách pháp luật về bảo vệ và chia sẻ lợi ích tri thức bản địa ở Việt Nam hiện nay

Đại hội Đảng lần thứ X Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong bối cảnh quốc tế mới phải gắn với phát

triển kinh tế tri thức: "Tranh thủ cơ hội thuận lợi do bối cảnh quốc tế tạo

ra và tiềm năng, lợi thế của nước ta để rút ngắn quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa gắn với phát triển kinh tế tri thức Phát triển mạnh các ngành và sản phẩm kinh