Một số biện pháp giúp HS học tốt phép tu từ so sánh trong phân môn luyện từ và câu lớp 3

Chính vì vậy, việc sử dụng “ Một số biện pháp giúp HS học tốt phép tu từ So sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3” giúp các em hiểu và cảm nhậnđược những cái hay trong ngôn từ của Ti

MỞ ĐẦU

1 1 Lí do chọn đề tài

Xuất phát từ yêu cầu đổi mới nội dung chương trình và phương pháp dạyhọc.một trong những nhiệm vụ của dạy học hiện nay là : hình thành và pháttriển nhân cách cho học sinh một cách toàn diện theo mục tiêu phát triển nguồnnhân lực phục vụ cho công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước

So sánh là một vấn đề mới và khó đối với học sinh lớp 3 Mặc dù có cấu trúcđơn giản và gần gũi với học sinh song nó lại là một hình thức, một phương diệndiễn đạt nghệ thuật mà muốn có nó đòi hỏi chúng ta phải trải qua một quá trình

tư duy - thao tác tư duy - tưởng tượng - liên tưởng - quan sát… So sánh có khảnăng khắc họa hình ảnh và gây ấn tượng mạnh mẽ làm nên một hình thức miêu

tả sinh động, mặt khác so sánh còn có tác dụng làm cho lời nói rõ ràng, cụ thểsinh động, diễn đạt được mọi sắc thái biểu cảm Và để có được những điều kiệntrên đòi hỏi con người phải có vốn kinh nghiệm sống bao nhiêu thì khả năngliên tưởng , tưởng tượng ra những hình ảnh so sánh càng phong phú ý vị và độcđáo bấy nhiêu Học sinh tiểu học có đủ điều kiện cần thiết để có thể tiếp nhận và

sử dung so sánh trong hoạt động nói và viết của bản thân Như vậy, chúng tathấy nội dung so sánh là một nội dung mới nhưng vô cùng quan trọng đối vớihọc sinh lớp 3 Nó không những cung cấp cho các em vốn từ ngữ phong phú màcòn giúp các em làm quen dần với cách nói nghệ thuật, cách diễn đạt có hìnhảnh, biểu cảm sinh động… đồng thời cũng nuôi dưỡng tâm hồn và nhân cách các em, giúp các em trở thành những con người có tâm hồn nhân hậu, biết yêuthiên nhiên cây cỏ, yêu con người, yêu quê hương đất nước Vấn đề đặt ra ở đây

là chúng ta phải có tổ chức như thế nào và phải biết khởi nguồn như thế nào đểcác em có thể phát huy được tối ưu khả năng học tập của mình

Chính vì vậy, việc sử dụng “ Một số biện pháp giúp HS học tốt phép tu từ So sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3” giúp các em hiểu và cảm nhận

được những cái hay trong ngôn từ của Tiếng việt Từ đó góp phần mở mang trithức làm phong phú về tâm hồn, tạo hứng thú khi viết văn, rèn luyện ý thức, yêuquý Tiếng Việt giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt cho học sinh Chính vìnhững lí do trên mà tôi đã quyết định chọn đề tài này

3 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Nhận thức rõ mục đích của đề tài tôi đặt cho mình nhiệm vụ sau:

* Tìm hiểu và điều tra thực trạng việc học biện pháp so sánh trong phân mônLuyện từ và câu lớp 3

* Những nguyên nhân dẫn đến tình trạng đó

* Đề ra biện pháp giúp các em học tốt môn học này

* Kiểm tra kết quả thu được khi áp dụng những biện pháp đó

* Rút ra bài học kinh nghiệm và những đề xuất giúp học sinh biết thực hành, ápdụng trong quá trình học tập

4 Phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp nghiên cứu lí luận

* Phương pháp điều tra

* Phương pháp thống kê số học

5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

* Phạm vi nghiên cứu: Học sinh lớp 3.3, trường Tiểu học An Bình B

6 Đối tượng nghiên cứu

* Sách giáo khoa Tiếng việt 3 tập 1

* Học sinh lớp 3.3 trường tiểu học An Bình B

7 Tính mới của đề tài:

Tôi thiết nghĩ, việc dạy học phép tu từ so sánh ở lớp 3 đã được hầu hết các giáoviên chúng ta thực hiện hàng ngày Nhưng làm thế nào để giúp các em học sinhhọc tốt và tạo cho các em hứng thú khi học về phép tu từ so sánh ở lớp 3 chính

là tính mới của đề tài này

NỘI DUNG

A Cơ sở khoa học

* Ngôn ngữ nói chung, Tiếng Việt nói riêng có mối quan hệ mật thiết vớiphương pháp dạy học tiếng Việt Ngôn ngữ bao gồm một hệ thống các bộ phậnngữ âm, từ vựng và ngữ pháp Mỗi bộ phận của ngôn ngữ là một hệ thống nhỏ,

có cơ cấu tổ chức riêng, có quan hệ chặt chẽ với nhau trong hệ thống ngôn ngữ

* “ So sánh” là cách nói rất quen thuộc và phổ biến trong cuộc sống cũng như

trong sáng tạo văn chương Nhờ phép so sánh người viết có thể gợi ra những

hình ảnh cụ thể, những cảm xúc thẩm mĩ lành mạnh, đẹp đẽ cho người đọc,người nghe So sánh được xem là một trong những phương thức tạo hình hiệuquả nhất, có tác dụng lớn trong việc tái hiện đời sống, hình thành và phát triểntrí tưởng tượng, óc quan sát và khả năng nhận xét, đánh giá con người Mặtkhác nó còn làm cho tâm hồn và trí tuệ con người thêm phong phú, giúp conngười cảm nhận văn học và cuộc sống một cách tinh tế, sâu sắc hơn.

* Phương pháp dạy học Tiếng Việt là một bộ môn của khoa học giáo dục nên nóphụ thuộc vào những quy luật chung của khoa học này Lí luận dạy học đạicương cung cấp cho phương pháp dạy học Tiếng Việt những hiểu biết về cácquy luật chung của việc dạy học môn học Nó vận dụng nguyên tắc cơ bản của

lí luận dạy học theo đặc trưng của mình

B Thực trạng

1 Thuận lợi

* Về phía giáo viên

- Được sự quan tâm, chỉ đạo sát sao từ phía Ban giám hiệu nhà trường nên tôidần dần quen với môi trường dạy học nơi đây và đang cố gắng hết mình để hoànthành tốt mọi nhiệm vụ của nhà trường đề ra

- Phần lớn phụ huynh học sinh luôn quan tâm đến việc học của con em mình

- Tổ chuyên môn luôn quan tâm, dự giờ đóng góp ý kiến về việc dạy học củacác thành viên trong tổ để chúng tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình

- Về cơ sở vật chất: Cơ sở vật chất của nhà trường tương đối khang trang, đầyđủ

- Riêng bản thân tôi thì tôi luôn cố gắng học hỏi đồng nghiệp để trau dồi thêmkiến thức, kinh nghiệm cho mình

C NỘI DUNG

1 Khái niệm “so sánh”

Theo từ điển Tiếng Việt thì so sánh được định nghĩa như sau: So sánh là tìm ranhững điểm giống, tương tự hoặc khác biệt nhau về mặt số lượng, kích thước,phẩm chất…

2 Mục tiêu của việc dạy học phép tu từ so sánh ở Tiểu học

Thống nhất với mục tiêu của chương trình Tiếng Việt ở tiểu học, mục tiêu củaviệc dạy học biện pháp tu từ so sánh ở lớp 3 là rèn kĩ năng Thong qua việc giảibài tập, HS nhận diện phép tu từ so sánh tức là chỉ ra được hình ảnh, nhân vậthoặc chi tiết được sử dụng trong bài đồng thời hiểu được tác dụng của phép tu

từ so sánh và vận dụng được chúng vào trong giao tiếp hàng ngày

Ngoài việc nắm được dấu hiệu và hiểu được giá trị biểu cảm của phép tu từ sosánh , chương trình còn yêu cầu học sinh biết vận dụng tu từ so sánh vào việcnói và viết Như là biết dùng hình ảnh so sánh sinh động trong giao tiếp, tronglàm văn hay khi kể lại một câu chuyện mà các em được nghe, được đọc đâycũng là một cách chuẩn bị dần để các em sử dụng thành thạo hơn phép so sánh

tu từ khi làm các bài văn, kể chuyện, miêu tả ở lớp 4 , lớp 5 sau này

Mặc dù những kiến thức về so sánh được dạy cho học sinh lớp 3 còn ở mức độ

sơ giản, song thong qua đó chương trình còn muốn bước đầu trang bị cho họcsinh những cách nói, cách nhìn giản dị mà sâu sắc, tinh tế về đời sống, văn hóa,văn học của con người Việt Nam Từ đó, góp phần hình thành và phá triển tưtưởng, tình cảm và nhân cách học sinh

3 Nội dung dạy học phép tu từ so sánh

* Nội dung dạy học phép tu từ so sánh trong chương trình lớp 3 được học trong

7 tiết ở học kì I, cứ 2 tuần 1 tiết, chiếm khoảng 1/5 tổng số thời gian của chươngtrình học kì 1 Cụ thể như sau:

1 Măng non Làm quen với phép so sánh 8

3 Mái ấm Tìm hình ảnh so sánh và tìm các

từ chỉ sự so sánh

24

5 Tới trường So sánh hơn kém, cách thêm các

từ so sánh vào những câu chưa

có từ so sánh

43

7 Cộng đồng So sánh sự vật với con người 58

10 Quê hương Làm quen so sánh âm thanh với

"Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch”

(TV3, t.1, tr 8)

- So sánh: Sự vật - Con người

Dạng của mô hình so sánh này là:

A như B: + A có thể là con người

Ví dụ: Trong những đoạn trích sau, những hoạt động nào được so sánh vớinhau:

“Xuồng con đậu quanh thuyền lớn giống như đàn con nằm quanh bụng mẹ Khi

có gió, thuyền mẹ cót két rên rỉ, đám xuồng con lại húc húc vào mạn thuyền nhưđòi bú tí.”

(TV3, t.1, tr.98)

- So sánh: Âm thanh - Âm thanh

Mô hình này có dạng sau:

A như B: + A là âm thanh thứ 1

+ B là âm thanh thứ 2

Cái so sánh và cái được so sánh là âm thanh đó là tiếng suối với tiếng đàn, tiếngchim với tiếng xóc của những rổ tiền đồng Bất kì một âm thanh quen thuộchay không quen thuộc đều trở thành đối tượng của phép so sánh miễn là chúng

ta có một thính giác nhạy bén, một tâm hồn tế nhị và một trình độ thẩm âm nhấtđịnh

Ví dụ: Hãy tìm những âm thanh được so sánh với nhau trong câu thơ dưới đây:Tiếng suối trong như tiếng hát xa

Ở loại bài tập này, hình thức bài tập thường là nêu ngữ liệu (câu văn, câu thơ;đoạn văn, đoạn thơ) trong đó, có sử dụng phép tu từ so sánh; yêu cầu học sinhchỉ ra các hình ảnh so sánh, các sự vật được so sánh, các vế so sánh, các từ sosánh, các đặc điểm so sánh với nhau trong các ngữ liệu đó Sau đây, là một sốdạng bài tập trong loại bài tập nhận biết.

Ví dụ: Tìm những sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ dưới đây:

Ơ, cái dấu hỏi

Ví dụ: Tìm hình ảnh so sánh trong câu văn dưới đây:

Những đêm trăng sáng, dòng sông là một đường trăng lung linh dát vàng

(TV3, t.1, tr.24)

Dạng 3: Tìm các từ so sánh

Trong sinh hoạt hằng ngày, chúng ta thường dùng từ như khi muốn so sánh một

thứ gì đó Chẳng hạn đẹp như tiên, xấu như ma, hiền như bụt Tuy nhiên, trong phép tu từ so sánh có rất nhiều những từ dùng để so sánh như: là tựa, giống, như thể, như là, Để giúp các em nhận ra được sự phong phú, đa dạng cũng

như sự tinh tế của so sánh tu từ, sách giáo khoa đã cung cấp cho các em dạngbài tập tìm các từ so sánh

Ví dụ: Hãy ghi lại các từ chỉ sự so sánh trong những câu sau

a Mắt hiền sáng tựa vì sao

Bác nhìn đến tận Cà mau cuối trời

Trời là cái bếp lò nung

(TV3, t.1, t.43)

4.2 Bài tập vận dụng phép tu từ so sánh

Dạng này có 2 loại bài tập nhỏ Đó là, tập nhận biết tác dụng của phép tu

từ so sánh và tập đặt câu có dùng phép so sánh Ở loại thứ nhất, chương trìnhkhông yêu cầu cụ thể học sinh phải chỉ ra tác dụng của phép so sánh mà họcsinh phải cảm nhận được cái hay của hình ảnh so sánh và diễn đạt cảm nhận ấythành lời Ở loại thứ hai, sách giáo khoa đã cung cấp sẵn nội dung so sánh quacác tranh vẽ từng cặp sự vật có đặc điểm giống nhau (hoặc gần giống nhau) vềhình thức, học sinh chỉ cần xác định đối tượng so sánh và đối tượng đưa ra làmchuẩn để so sánh ở từng cặp Cũng loại bài tập này còn có dạng bài điền từ thíchhợp vào chỗ trống, bài tập cho trước cái so sánh yêu cầu học sinh tìm ra cái đểlàm chuẩn so sánh Cái khó là các em phải tìm được những hình ảnh so sánhhợp lí và sinh động

* Bài tập nhận biết tác dụng của phép tu từ so sánh

Để nhận biết được tác dụng của phép so sánh, bài tập đã mở ra cho học sinh mộthướng tiếp nhận mới đó là tự mình đưa ra những đánh giá, những nhận xét củariêng mình dưới dạng như phát biểu cảm nghĩ Chính vì mọi so sánh đều mangđậm dấu ấn cá nhân của người so sánh nên mỗi học sinh sẽ có một cách cảm thụcủa riêng mình

Ví dụ: Trong những hình ảnh so sánh ở bài tập, em thích hình ảnh nào? Vì sao?

a Hai bàn tay em

Như hoa đầu cành

b Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch

c Cánh diều như dấu “á

Ai vừa tung lên trời

d Ơ, cái dấu hỏi

Trông ngồ ngộ ghê,

Như vành tai nhỏ

Hỏi rồi lắng nghe

(TV3, t.1, tr.8)

Đây cũng là loại bài tập kích thích sự tưởng tượng, khả năng liên tưởng của các

em, tạo cơ hội cho các em hoá thân vào phép so sánh để cảm nhận được cái hay,cái đẹp của phép so sánh

Ví dụ: Đọc đoạn thơ sau:

Đã có ai lắng nghe

Tiếng mưa trong rừng cọ

Như tiếng thác dội về

Như ào ào trận gió

Qua sự so sánh trên, em hình dung tiếng mưa trong rừng cọ ra sao?

(TV3, t.1, tr.80)

* Bài tập đặt câu có dùng phép tu từ so sánh

Đây là yêu cầu cao nhất mà các em phải thực hiện khi học phép so sánh Vớinhững kiến thức đã được học, cộng với sự tri giác qua các bức tranh học sinh sẽtìm được sự giống nhau giữa các sự vật trong tranh từ đó viết ra những câu cóhình ảnh so sánh Hoặc từ những cấu trúc cho trước, học sinh sẽ tìm những từphù hợp điền vào chỗ trống để hoàn chỉnh thành câu

Ví dụ 1: Quan sát từng cặp sự vật được vẽ dưới đây rồi viết những câu có hìnhảnh so sánh các sự vật trong tranh

(TV3, t.1, tr.126)

Ví dụ 2: Tìm những từ ngữ thích hợp với mỗi chỗ trống:

a Công cha nghĩa mẹ được so sánh như , như

b Trời mưa, đường đất sét trơn như

c Ở thành phố có nhiều toà nhà cao như

* Giáo viên giúp học sinh chữa một phần của bài tập để làm mẫu

* Giáo viên tổ chức cho học sinh làm bài

* Giáo viên tổ chức cho học sinh trao đổi, nhận xét về kết quả, rút ra nhữngđiểm ghi nhớ về phép tu từ so sánh.

Qua quá trình tìm hiểu một số phương pháp dạy học tiếng Việt ở tiểu học vànghiên cứu tính khả thi của chúng trong việc dạy phép tu từ so sánh cho họcsinh lớp 3, tôi đưa ra một cách ứng dụng như sau:

5.1 Ứng dụng phương pháp phân tích ngôn ngữ vào việc dạy phép tu từ so sánh cho học sinh lớp 3

Đây là phương pháp rất quan trọng trong quá trình dạy học tiếng Việt nói chung

và dạy học phép tu từ so sánh nói riêng Giáo viên có thể vận dụng phương phápnày vào việc dạy các loại bài tập về phép tu từ so sánh trong phân môn Luyện

từ và câu Sau đây, chúng tôi sẽ trình bày cách sử dụng phương pháp phân tíchngôn ngữ vào dạy 2 loại bài tập cơ bản của phép tu từ so sánh: Bài tập nhậndiện và bài tập vận dụng

5.1.1 Đối với loại bài tập nhận diện

Cách tiến hành

Ví dụ: Tiết luyện từ và câu tuần 1 (Tiếng Việt 3)

Bài tập 2: Tìm những sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn dưới đây:

a Hai bàn tay em

Như hoa đầu cành

b Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch

c Cánh diều như dấu “á”

Ai vừa tung lên trời.

d Ơ, cái dấu hỏi

Trông ngồ ngộ ghê,

Như vành tai nhỏ

Hỏi rồi lắng nghe

(TV3, t.1, tr.8)

Bước 1: Giáo viên nêu nhiệm vụ và phổ biến hình thức tổ chức hoạt động

Thao tác 1: Học sinh đọc to ngữ liệu trong sách giáo khoa, cả lớp đọc thầm

bằng mắt

Thao tác 2: Giáo viên nêu nhiệm vụ: Các em hãy đọc kĩ các câu thơ, câu văn rồi

tìm ra những sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn đó

Thao tác 3: Phổ biến hình thức tổ chức hoạt động (làm việc theo nhóm hoặc cá

nhân)

Thao tác 4: Phát phiếu giao việc cho học sinh

Bước 2: HS tiến hành phân tích ngữ liệu và ghi kết quả vào phiếu

Bước 3: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả

Thao tác 1:Giáo viên treo bảng phụ có ghi những câu thơ, câu văn làm ngữ liệu

trong sách giáo khoa

Thao tác: Học sinh báo cáo kết quả Giáo viên dùng phấn gạch chân dưới những

sự vật được so sánh với nhau

Thao tác: Học sinh cả lớp theo dõi phân tích kết quả của bạn, nêu nhận xét bổ

Hình thức tổ chức

Khi sử dụng này với hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh, GVcần phối hợp vận dụng các hình thức dạy học như: dạy học theo nhóm, học cánhân có sự hỗ trợ của phiếu giao việc

5.1.2 Đối với loại bài tập vận dụng

Với loại bài này, khi sử dụng phương pháp phân tích ngôn ngữ chủ yếu là thaotác phân tích chứng minh và phân tích phán đoán Vì vậy, giáo viên cần hướngdẫn học sinh các điều kiện cần thiết khi tiến hành các mức độ phân tích đó

Cách tiến hành

Ví dụ: Tiết Luyện từ và câu tuần 15 (Tiếng Việt 3)

Bài 3: Quan sát từng cặp sự vật được vẽ dưới đây rồi viết những câu có hìnhảnh so sánh các sự vật trong tranh

Bước 1: Xác định rõ yêu cầu bài tập

Nhiệm vụ 1: Quan sát từng cặp sự vật trong tranh

Nhiệm vụ 2: Viết những câu có hình ảnh so sánh các sự vật trong tranh

Bước 2: Quan sát kĩ các cặp trong tranh, viết tên từng cặp sự vật được so sánh

trong tranh

Bước 3: Nhớ lại những kiến thức về phép tu từ so sánh (cách so sánh)

Bước 4: Học sinh tiến hành làm việc và ghi kết quả vào phiếu

Bước 5: Học sinh trình bày kết quả

Dưới sự dẫn dắt của giáo viên, học sinh rút ra kiến thức cần củng cố: Muốn viếtđược những hình ảnh so sánh, trước hết ta cần quan sát kĩ các sự vật được sosánh với nhau, sau đó tìm ra sự giống nhau giữa chúng và từ đó viết hình ảnh sosánh

5.2 Ứng dụng phương pháp rèn luyện theo mẫu vào việc dạy phép tu từ so sánh cho học sinh lớp 3

Đây là một phương pháp quan trọng trong việc dạy phép tu từ so sánh phươngpháp rèn luyện theo mẫu thường được sử dụng trong việc tạo ra các hình ảnh so

sánh Để áp dụng phương pháp rèn luyện theo mẫu, giáo viên có thể tiến hành

theo các bước sau đây:

* Cung cấp mẫu lời nói hoặc hành động lời nói

* Hướng dẫn học sinh phân tích mẫu theo một số yêu cầu

* Học sinh mô phỏng mẫu để tạo ra lời nói của mình

* Kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm

Sau đây, chúng tôi giới thiệu cách sử dụng phương pháp này vào việc dạy phép

tu từ so sánh cho học sinh