Giáo trình chăn nuôi cơ bản - Chương 1

Tác dụng của các chất dinh dưỡng ñối với ñộng vật hoặc là phân giải thành nhiệt năng ñể xúc tiến sự hoạt ñộng của cơ thể hoặc là tổng hợp thành các vật chất phức tạp ñể tu bổ cho các tổ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO

TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP 1-HÀ NỘI

MSc Ph¹m Quang Hïng – GS.TS §Æng Vò B×nh ThS NguyÔn V¨n Th¾ng – ThS §oµn Liªn – ThS NguyÔn ThÞ Tó

Chñ biªn: MSc Ph¹m Quang Hïng

Gi¸o tr×nh Ch¨n nu«i c¬ b¶n

Hµ Néi - 2006

Lời nói ñầu

Giáo trình Chăn nuôi cơ bản (CNCB) ñược một số thầy cô giáo trong khoa CNTY trường ðHNN I biên soạn

Giáo trình này trang bị cho sinh viên những kiến thức cơ bản nhất về các biện pháp kỹ thuật chăn nuôi trong giai ñoạn hiện nay và trong thời gian sắp tới Những kiến thức này dùng

ñể giảng dạy cho các ñối tượng là sinh viên ðH Nông nghiệp mà không ñược học chuyên ngành chăn nuôi như kinh tế, trồng trọt, cơ khí…

Chúng tôi ñã tham khảo nhiều tài liệu của các tác giả trong và ngoài nước ñể biên soạn giáo trình này Nhưng do yêu cầu của ñối tượng phục vụ và khuôn khổ của chương trình nên các chương chỉ giới thiệu những kiến thức cần thiết nhất Trong chừng mực, giáo trình biên soạn và xuất bản lần ñầu tiên nên không tránh khỏi thiếu sót Mong các ñộc giả thông cảm và góp ý ñể bổ sung giáo trình hoàn thiện hơn

Các tác giả

Một trong những nguồn nguyên liệu là thực phẩm mà gia súc, gia cầm ñã cung cấp như trứng, thịt, sữa, có giá trị dinh dưỡng cao, không những cung cấp thêm chất bổ mà còn thay thế một phần lương thực

1.2 Cung cấp phân bón

Phân do gia súc thải ra hàng ngày là phân hữu cơ, có tác dụng làm tăng thêm ñộ xốp

và ñộ phì của ñất Phân này có hàm lượng cao về nitơ, phốt phát và kali , ñóng góp tích cực vào việc thâm canh tăng năng suất cây trồng

Lượng phân do gia súc, gia cầm thải ra:

Trung bình: Gà : 50 - 60 kg/con/năm

Vịt : 75 - 90 kg/con/năm Ngỗng : 125 - 150 kg/con/năm Trâu : 4500 kg/con/năm Lợn : 1000 kg/con/năm

1.3 Cung cấp sức kéo

Hiện nay ñối với nước ta chăn nuôi còn là nguồn sức kéo chính cho ngành trồng trọt Như việc khai thác, vận chuyển gỗ ở các lâm trường, việc cày, bừa ñất, kéo xe vận chuyển hàng hoá vẫn ñang là nhu cầu lớn với nhân dân

Ngay cả ở một số nước tiên tiến vẫn còn phải dùng sức kéo của gia súc như trâu,bò, ngựa, lạc ñà

1.4 Cung cấp nguyên liệu cho ngành công nghiệp và y học

- Da, xương, sừng, móng: dùng trong công nghiệp và thủ công nghiệp tạo ra các sản phẩm như giầy, dép, bóng, keo dán, ñồ mỹ nghệ

- Lông dùng làm chăn gối, len và các loại áo ấm

- Ngành y học ñã sử dụng mật gấu ñể chế biến thành một số loại thuốc chữa bệnh

- Chó dùng ñể phát hiện

-Voi ñể kéo và vận chuyển

-Thịt ñể nuôi quân

1.7 -Cung cấp nguồn hàng xuất khẩu

- Con giống ñược bán ra nước ngoài

- Da dùng ñể làm dầy, áo mũ ñể xuất khẩu

- Thịt hộp là mặt hàng tiêu dùng trong nước và xuất khẩu

- Trứng gia cầm còn làm trứng muối ñể tiêu dùng và xuất khẩu

- Vỏ trứng ñà ñiểu làm ñồ trang sức ñể xuất khẩu

II Tình hình chăn nuôi trong nước và trên thế giới

2.1 Tình hình chăn nuôi trong nước

Việt Nam là một nước nông nghiệp, có nghề trồng lúa, ngô, khoai, sắn và chăn nuôi lợn, gà, vịt, ngan, ngỗng, trâu bò … ñã từ lâu ñời

2.1.1 Tình hình chăn nuôi lợn

Các giống lợn của Việt Nam thường nhỏ con, có tỷ lệ nạc thấp Do vậy từ những năm

1960, nước ta ñã tiến hành nhập một số giống lợn ngoại, chủ yếu ñể phục vụ lai giống là chính Trong các giống lợn nhập từ nước ngoài thì giống lợn Landrace và Yorkshire ñang ñược coi là 2 giống tốt nhất và ñược nuôi rộng rãi ở nhiều trại chăn nuôi trong cả nước Giống lợn Yorkshire ñược nhập từ năm 1964 và giống lợn Landrace ñược nhập từ năm 1970, ñây là

2 giống lợn thiên hướng nạc, với tỷ lệ nạc trên 50% Lợn Landrace và Yorkshire ñược lai với lợn cái nội tạo ra con lai F1 có 1/2 máu ngoại, và tiếp tục dùng lợn ñực ngoại cho lai với con cái F1 ñể tạo ra con lai 3/4 và 7/8 máu ngoại

Theo ðinh Văn Chỉnh và cộng tác viên (2001) cho biết kết quả ñánh giá chỉ tiêu sinh

lý, sinh dục và khả năng sinh sản của lợn Landrace, và Yorkshire như sau:

Bảng: Số lượng lợn phân theo ñịa phương (Theo niên giám thống kê năm 2004 - ðV: nghìn con)

Hà Tây 780.9 830.8 896.8 1030.7 1117.4 1224.8 1137.8 Hải Dương 566.7 589.7 613.5 709.4 752.9 787.3 820.1 Hải Phòng 430.8 464.8 483.0 518.2 562.9 588.0 589.2 Hưng Yên 344.3 400.2 432.8 459.2 499.3 545.6 Thái Bình 582.1 690.8 778.3 794.6 905.9 1015.1

Hà Nam 251.6 268.2 278.4 308.2 327.2 348.3 348.9 Nam ðịnh 523.0 537.6 562.7 629.1 675.4 716.2 736.8 Ninh Bình 262.6 270.5 283.7 323.5 340.5 351.7 361.1

Hà Giang 220.2 235.8 248.0 271.2 277.6 290.6 308.1 Cao Bằng 230.5 238.6 245.0 262.9 269.6 284.1 295.9 Bắc Kạn 124.5 128.1 157.2 152.7 147.3 154.0 158.6 Tuyên Quang 243.3 256.5 266.1 276.4 293.5 315.0 330.6 Lào Cai 211.1 219.1 229.1 316.7 326.3 342.9 316.8 Yên Bái 257.9 268.1 283.0 296.1 307.3 321.2 336.8 Thái Nguyên 335.9 339.1 348.1 430.4 448.3 465.9 502.4 Lạng Sơn 240.4 257.2 277.5 304.4 315.5 333.6 333.8 Quảng Ninh 258.9 271.5 289.2 305.0 328.2 355.4 366.4 Bắc Giang 669.7 703.9 718.3 781.0 803.4 843.0 899.2 Phú Thọ 398.6 420.6 448.3 471.2 490.4 530.4 542.4

ðiện Biên

Lai Châu 221.2 220.8 232.4 268.1 275.9 287.3

199.8 143.0 Sơn La 333.9 336.5 340.4 419.7 431.1 441.0 452.9 Hoà Bình 263.6 277.6 294.7 339.1 343.9 370.6 380.5

Thanh Hoá 1009.3 1037.7 1088.1 1114.9 1290.2 1359.1 1351.0 Nghệ An 775.8 794.5 821.7 1093.8 1117.8 1190.4 1215.2

Hà Tĩnh 351.0 355.2 366.9 406.3 400.3 473.9 466.5 Quảng Bình 267.3 273.0 278.5 281.0 293.7 300.8 317.7 Quảng Trị 172.0 136.2 185.6 211.5 222.8 226.8 242.4 Thừa Thiên-Huế 198.9 113.1 203.2 244.4 245.1 252.4 259.6

Duyên hải Nam Trung Bộ 1617.8 1626.1 1725.0 1922.0 2028.7 2137.7 2220.5

đà Nẵng 101.4 89.4 107.4 106.6 108.8 108.5 111.0 Quảng Nam 459.7 431.9 474.2 501.7 526.5 542.3 555.8 Quảng Ngãi 354.2 386.1 402.7 482.5 517.4 539.5 562.8 Bình định 384.5 393.0 411.1 545.2 574.9 627.6 663.0 Phú Yên 202.2 206.4 209.5 164.6 172.7 181.1 187.2 Khánh Hoà 115.8 119.3 120.1 121.4 128.4 138.7 140.7

Kon Tum 118.2 120.7 123.9 125.1 106.9 119.7 122.7 Gia Lai 268.1 283.8 302.0 280.2 294.2 317.0 337.7 đắk Lắk

đắk Nông 382.0 442.4 497.9 507.7 549.9 622.6

589.9 117.3 Lâm đồng 179.7 183.4 199.0 198.6 240.2 270.5 321.1

Ninh Thuận 66.7 69.9 72.6 65.1 67.8 81.8 99.8 Bình Thuận 190.1 194.1 211.8 212.2 234.7 242.5 260.4 Bình Phước 106.8 120.0 134.5 127.3 146.2 160.0 187.5 Tây Ninh 107.4 113.3 120.4 118.0 130.7 156.3 184.5 Bình Dương 118.2 135.1 178.9 222.8 246.7 269.0 288.2 đồng Nai 487.5 537.2 580.8 575.5 681.1 771.5 966.7

Bà Rịa-Vũng Tàu 127.1 137.3 138.9 136.8 144.0 169.5 194.5

TP Hồ Chắ Minh 190.2 190.9 211.7 194.1 211.5 221.9 221.1

Long An 178.4 183.8 187.1 212.1 213.7 241.1 280.2 Tiền Giang 384.2 406.3 429.1 437.6 464.6 486.4 495.4 Bến Tre 252.2 261.8 280.8 272.6 288.5 312.1 315.4 Trà Vinh 202.3 208.1 225.2 232.0 282.5 307.8 349.6 Vĩnh Long 217.5 234.7 245.7 256.9 269.0 285.2 300.9 đồng Tháp 176.5 186.9 186.5 214.3 227.4 272.2 304.0

An Giang 162.6 165.5 186.1 164.9 179.8 203.8 252.3 Kiên Giang 220.2 263.1 277.0 265.2 296.7 331.0 358.2 Cần Thơ

Hậu Giang 217.0 242.6 242.6 289.2 288.0 314.5

149.3 181.0 Sóc Trăng 204.9 218.2 224.7 226.4 236.3 256.1 273.8 Bạc Liêu 168.9 185.7 206.0 187.1 203.3 222.3 226.4

Cà Mau 208.9 240.7 285.8 187.8 201.8 216.1 227.3

2.1.2 Tình hình chăn nuôi gia cầm

Vào những năm 1960-1970 của thế kỷ 20, ngành chăn nuôi gia cầm của nước ta còn phát triển theo phương thức chăn thả là chắnh Sau những năm 1970, nước ta ựã từng bước chuyển vào chăn nuôi trang trại theo phương thức công nghiệp, ựã nhập nhiều giống gia cầm vào nuôi nhân thuần hoặc lai tạo như giống gà Leghorn, Rhode Island, Hybro, Gold-line,

Brown Nick, Hy-line, Sasso, Kabir, Tam Hoàng, Lương Phượng và các giống vịt như vịt siêu trứng QH1, Khakicampbell, CV2000 Layer; các giống ngan R31, R51, R71, …

Số lượng gia cầm phân theo ñịa phương (Nguồn: Tổng cục Thống kê năm 2004 - ðV: nghìn con)

2000 2001 2002 2003 Sơ bộ 2004

Hà Nội 2938 3155 3299 3321 2759 Vĩnh Phúc 5018 6871 5231 6028 5030 Bắc Ninh 3038 3406 3802 3956 3388

Hà Tây 7743 8824 9912 11393 10485 Hải Dương 7003 7312 7981 8592 7758 Hải Phòng 4247 4438 4567 5051 4396 Hưng Yên 5543 5790 6073 6179 6206 Thái Bình 6615 6360 7085 8531 7796

Hà Nam 2573 3187 3276 3510 3348 Nam ðịnh 4846 5027 5415 5729 5068 Ninh Bình 3013 2767 3054 3213 2850

Hà Giang 1223 1597 1745 2055 2047 Cao Bằng 1549 1509 1590 1845 1909 Bắc Kạn 1227 948 990 1208 1220 Tuyên Quang 2432 3029 3366 3982 4131 Lào Cai 1376 1965 2074 2100 1857 Yên Bái 2411 2429 2526 2674 2324 Thái Nguyên 2621 4700 5015 4818 4735 Lạng Sơn 2962 3495 3534 3641 3658 Quảng Ninh 2165 1815 2299 2448 2167 Bắc Giang 7077 7564 8102 9662 8257 Phú Thọ 6559 6295 7060 7757 7205

2.1.3 Tình hình chăn nuôi trâu bò

Từ xa xưa, con trâu, con bò ñược coi như "ñầu cơ nghiệp" của người nông dân Việt Nam với chăn nuôi nhỏ, lẻ thì ngày nay vị trí của chúng ñược mở rộng rất nhiều, ñặc biệt là ñàn bò ñược mở rộng với quy mô lớn như các nông trường, trang trại ở khắp nơi trong cả

nước ðồng thời nhiều giống bò cũng ñược nhập từ nước ngoài vào ñể nuôi thuần chủng và cải tạo giống ñịa phương như:

- bò Holstein Friesian ñược nhập từ Hà Lan là giống chuyên sữa có màu lông lang trắng ñen

- bò Sahival có nguồn gốc từ Ấn ðộ lông màu ñỏ nâu, ñỏ vàng

- bò Zebu, bò Red Sindhi lông màu ñỏ cánh gián có nguồn gốc từ Ấn ðộ và Pakistan

Số lượng trâu và bò phân theo ñịa phương (Nguồn: Tổng cục Thống kê năm 2004 - ðV: nghìn con)

Hà Tây 28.6 27.4 26.2 98.2 105.7 119.8 Hải Dương 27.0 24.7 21.6 42.2 43.1 44.6 Hải Phòng 12.9 12.2 10.9 10.5 11.1 12.0 Hưng Yên 5.2 4.8 3.9 30.5 31.6 36.9 Thái Bình 7.6 7.1 6.7 41.0 43.6 47.4

Hà Nam 3.6 3.6 3.4 27.2 29.9 34.8 Nam ðịnh 9.4 9.3 9.1 27.1 29.4 34.1 Ninh Bình 18.8 19.0 19.8 31.5 34.9 40.3

Hà Giang 129.9 133.0 134.7 62.6 65.6 69.0 Cao Bằng 107.5 108.8 111.2 111.4 114.5 117.9 Bắc Kạn 83.0 81.7 83.5 33.5 35.3 37.2 Tuyên Quang 131.8 129.5 131.8 26.7 32.5 38.5 Lào Cai 120.9 124.4 102.4 18.5 19.2 16.6 Yên Bái 89.2 93.2 96.3 27.5 26.5 26.3 Thái Nguyên 121.5 114.7 112.3 26.1 32.4 39.9 Lạng Sơn 185.2 188.2 188.7 46.0 48.4 48.8 Quảng Ninh 62.1 62.1 61.8 15.2 15.8 18.9 Bắc Giang 99.0 94.2 94.3 76.7 82.4 90.5 Phú Thọ 92.3 94.3 96.1 99.7 105.2 115.1

Thanh Hoá 204.4 212.4 216.7 236.2 243.3 282.3 Nghệ An 283.4 287.9 288.8 294.7 315.2 350.0

Hà Tĩnh 101.1 104.8 109.0 146.5 157.0 167.7

2.1.4 Tình hình thức ăn cho vật nuôi

Trong các ñiều kiện sống của cơ thể thì dinh dưỡng là nhân tố quan trọng nhất mà ñộng vật không ngừng lấy thức ăn từ bên ngoài ñể nuôi cơ thể

Tác dụng của các chất dinh dưỡng ñối với ñộng vật hoặc là phân giải thành nhiệt năng

ñể xúc tiến sự hoạt ñộng của cơ thể hoặc là tổng hợp thành các vật chất phức tạp ñể tu bổ cho các tổ chức chết hoặc già cỗi Vì vậy thức ăn không những là nhu cầu cần thiết ñể duy trì sự sống mà còn là nhu cầu của sự sinh trưởng, cho sản phẩm…

Nước ta là một nước nông nghiệp trồng nhiều lúa, ngô, khoai, sắn, ñậu tương… là những nguyên liệu tốt làm thức ăn cho vật nuôi, ñược trồng nhiều ở các vùng trong cả nước

Về diện tích gieo trồng và sản lượng thu ñược cũng có ảnh hưởng không nhỏ ñến tình hình chăn nuôi

Bảng: Diện tích trồng các loại cây lương thực năm 2000 và 2004 phân theo ñịa phương

(Nguồn: Tổng cục Thống kê năm 2004 - ðV: nghìn ha)

Hà Tây 20.6 14.3 3.1 2.9 11.2 9.0 4.2 4.7 12.5 19.0 Hải Dương 5.2 5.6 0.1 0.1 7.7 3.7 1.6 1.4 1.8 1.9 Hải Phòng 0.6 1.6 0.2 0.1 4.1 2.7 0.1 0.1 - - Hưng Yên 7.2 6.7 - - 3.7 1.3 2.9 2.5 3.6 5.5 Thái Bình 4.7 11.3 0.1 0.1 8.9 4.2 2.6 2.6 3.0 6.0

Hà Nam 7.9 5.6 1.1 0.2 3.4 2.1 1.0 1.0 2.3 3.5 Nam ðịnh 3.4 4.1 0.3 0.3 7.0 4.3 3.7 6.1 2.0 2.8 Ninh Bình 6.7 5.1 0.8 0.8 3.3 3.0 5.1 5.5 - -

Hà Giang 41.8 43.7 3.2 2.5 1.2 1.3 2.1 3.6 6.2 14.8 Cao Bằng 31.5 34.4 1.6 2.3 2.1 1.8 0.6 0.8 6.9 7.3

Bắc Kạn 9.9 13.5 3.1 2.9 0.4 0.4 0.4 0.5 1.1 2.5 Tuyên Quang 11.7 14.3 3.7 3.5 2.4 4.7 3.0 2.9 1.8 2.1 Lào Cai 22.5 23.9 6.2 5.1 0.4 0.4 0.7 1.0 3.6 5.2 Yên Bái 9.9 13.0 8.6 12.0 2.5 2.4 1.1 1.4 - - Thái Nguyên 10.7 15.9 3.6 4.2 11.8 10.1 5.5 4.3 3.4 3.6 Lạng Sơn 12.7 17.6 4.7 4.5 2.6 2.7 1.6 1.7 2.0 2.3 Quảng Ninh 4.9 5.8 1.6 1.3 6.7 6.2 2.5 2.9 1.4 1.0 Bắc Giang 11.4 13.8 3.5 3.2 14.8 12.9 7.3 9.1 5.5 4.8 Phú Thọ 16.2 20.1 8.6 8.0 4.8 4.1 6.8 6.2 - -

Bảng: Sản lượng các loại cây lương thực năm 2000 và 2004 phân theo ñịa phương

(Nguồn: Tổng cục Thống kê năm 2004 - ðV: nghìn tấn)

Hà Tây 69.0 64.8 24.0 35.5 85.3 73.4 5.7 8.9 14.4 28.9 Hải Dương 19.4 24.8 0.8 0.7 72.1 36.8 2.2 2.2 3.3 3.4 Hải Phòng 1.8 7.4 1.6 1.2 37.8 26.4 0.3 0.4 - - Hưng Yên 19.1 28.3 - - 33.1 14.0 7.3 7.5 5.7 10.2 Thái Bình 19.1 55.4 0.8 0.9 85.2 48.1 5.4 6.5 6.4 11.9

Hà Nam 23.3 22.7 15.5 3.4 23.1 19.9 2.2 2.5 3.5 6.2 Nam ðịnh 10.9 15.6 2.0 2.6 52.1 33.2 11.0 21.8 2.9 4.7 Ninh Bình 18.9 17.6 9.0 14.5 19.0 21.6 7.5 11.3 - -

Hà Giang 71.7 88.6 21.2 18.6 4.2 5.9 1.8 3.3 4.4 12.6 Cao Bằng 75.8 88.7 13.0 19.4 8.9 8.4 0.3 0.5 4.3 5.2 Bắc Kạn 21.2 36.9 26.8 30.6 1.4 1.6 0.3 0.4 1.2 2.6 Tuyên Quang 38.6 56.2 38.2 40.3 14.8 25.8 3.9 6.1 2.1 2.9

Lào Cai 38.3 61.0 64.1 56.7 1.7 2.2 0.7 1.0 2.2 4.2 Yên Bái 19.5 30.3 68.5 206.9 12.5 12.3 1.2 1.7 - - Thái Nguyên 30.8 54.4 31.4 40.9 54.9 55.2 5.4 5.0 3.8 4.3 Lạng Sơn 44.8 76.5 37.0 35.7 11.7 12.9 2.0 2.5 2.3 2.4 Quảng Ninh 12.9 19.3 13.5 10.4 39.4 36.1 2.4 4.2 1.2 1.1 Bắc Giang 29.4 45.8 32.2 30.7 115.7 117.4 8.7 17.1 6.4 7.3 Phú Thọ 42.5 71.8 80.8 90.6 21.8 21.6 8.7 9.6 - -

2.1.5 Những thuận lợi và khó khăn của ngành chăn nuôi ở Việt Nam

a) Thuận lợi

- Nhà nước ñã có nhiều chính sách ñể khuyến khích chăn nuôi

- ðội ngũ cán bộ khoa học kỹ thuật ñược ñào tạo ngày càng nhiều

- Các trang thiết bị phục vụ cho ngành chăn nuôi ngày càng hiện ñại

- Các trang trại tư nhân cũng ñầu tư phát triển chăn nuôi các loại gia súc gia cầm

- Các công ty nước ngoài ñã ñầu tư, liên doanh ñể phát triển ngành chăn nuôi ở Việt Nam như ñầu tư con giống và thức ăn

- Việt Nam có ñiều kiện thuận lợi về khí hậu ñể phát triển các loại cây trồng quanh năm

- Nhân dân ta lại có nhiều kinh nghiệm tận dụng và chế biến thức ăn cho vật nuôi

- Nhiều giống vật nuôi ở Việt Nam ñã thích nghi với ñiều kiện nhiệt ñới và có khả năng chống bệnh tật cao như lợn Ỉ , lợn Móng Cái , gà Ri…

- Trên thế giới có nhiều giống vật nuôi tốt mà chúng ta có thể nhập vào ñẻ nuôi thuần chủng hoặc lai tạo

b) Khó khăn

Ngành chăn nuôi vẫn còn ñang gặp nhiều hạn chế như

- Nhà nước chưa quản lý ñược hết các con giống, mà các con giống phần nhiều thường

do các công ty hoặc các trang trại tùy tiện nhập ở nước ngoài vào hoặc tự lai tạo

- Các con giống còn do các hộ chăn nuôi tùy tiện lai tạo ở khắp nơi gây ảnh hưởng không nhỏ ñến chất lượng ñàn giống

- Về thức ăn cho vật nuôi, các ñịa phương ñua nhau sản xuất chạy theo lợi nhuận mà nhà nước chưa có ñiều kiện ñể kiểm tra chất lượng

- Về diện tích dùng cho chăn nuôi cũng do ảnh hưởng của chuyển ñổi cơ cấu cây trồng hoặc do bố trí lại khu dân cư cũng làm ảnh hưởng ñến nguồn thức ăn của vật nuôi

- Về khí hậu, do những năm gần ñây nạn phá rừng nghiêm trọng ñã xảy ra nắng hạn hoặc lũ, lụt cũng ảnh hưởng ñến khả năng sinh trưởng, phát triển của vật nuôi

- Về tình hình bệnh dịch ở nhiều nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam ñã gây thiệt hại ñáng kể cho ngành chăn nuôi

2 2 Tình hình chăn nuôi trên thế giới

Sự phát triển chăn nuôi trên thế giới ngày nay ñược thể hiện ở tốc ñộ phát triển cả về

số lượng và chất lượng vật nuôi cũng như về sức sản xuất của chúng (thịt, trứng, sữa,…)

Số lượng vật nuôi trên thế giới

(Theo tạp chí chăn nuôi số 3 năm 2004)

Loại vật nuôi Năm 2002

Sản xuất và phân phối thịt lợn của một số quốc gia năm 2001

CHƯƠNG I

SINH LÝ GIA SÚC, GIA CẦM

Trong chương sinh lý gia súc, gia cầm, chúng tôi chỉ ñề cập ñến những vấn ñề cơ bản nhất như sinh lý tiêu hóa, sinh lý nội tiết, sinh lý sinh dục của vật nuôi nhằm ñáp ứng kịp thời cho những ñối tượng không ñược học chuyên ngành chăn nuôi nhưng muốn hiểu biết ñể nâng cao hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi

I Sinh lý tiêu hoá

1.1 Ý nghĩa của quá trình tiêu hoá thức ăn

Tiêu hoá là quá trình phân giải các chất dinh dưỡng trong thức ăn từ những hợp chất hoá học phức tạp ñến dạng ñơn giản ñể cơ thể ñộng vật có thể hấp thụ và lợi dụng ñược

Trong quá trình trao ñổi chất ñộng vật phải lấy thức ăn từ bên ngoài vào ñể cung cấp các chất dinh dưỡng cho cơ thể Trong thức ăn có chứa các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể ñể duy trì quá trình sống bình thường

Cho nên trong chăn nuôi có thể thông qua con ñường thức ăn và hoạt ñộng tiêu hoá, hấp thu ñể ñạt tới mục ñích cải tạo giống vật nuôi

1.2 Quá trình tiêu hoá và hấp thu

1.2.1 Tiêu hóa thức ăn ở miệng

Miệng có nhiệm vụ lấy thức ăn và nước uống nhờ vào hai cơ quan thị giác và khứu giác ñể phân biệt và chọn lọc thức ăn cho thích hợp Vì thế khi nuôi gia súc, gia cầm chúng ta phải căn cứ vào khẩu vị của gia súc, gia cầm ñể chế biến thức ăn

ðộng tác lấy thức ăn ở các loài gia súc có khác nhau: lợn dùng môi dưới nhọn ñưa thức ăn vào miệng, kết hợp với răng, lưỡi và vận ñộng ñặc biệt của ñầu ñể lấy thức ăn; trâu bò dùng lưỡi vì lưỡi trâu bò rất dài, vận ñộng linh hoạt và mạnh, kết hợp với răng hàm dưới và lợi hàm trên hoặc nhờ ñộng tác kéo giật của ñầu ñể lấy thức ăn; ngựa chủ yếu dùng môi trên

và răng cửa ñể lấy thức ăn; dê, cừu lấy thức ăn gần giống như ngựa, môi trên của cừu có khe

hở tiện cho việc gặm cỏ rất ngắn

Cách uống thì ñộng vật nhờ vào tác ñộng hấp dẫn của áp lực âm xoang miệng

Ở trong xoang miệng, thức ăn chịu tác dụng của hai quá trình là tiêu hoá hoá học và tiêu hoá cơ học:

+ Tiêu hoá cơ học: là nhờ tác ựộng chủ yếu của răng và cơ hàm nhai nghiền thức ăn Cho nên có thể dựa vào ựộ mòn của răng mà ựoán tuổi trâu bò Quá trình nhai còn ựể hỗn hợp thức ăn với nước bọt, làm tăng diện tắch tiếp xúc của thức ăn với dịch vị tiêu hoá ựồng thời thức ăn ựược thấm ựều với nước bọt Ngoài ra ựộng tác nhai còn kắch thắch các thụ quan trong miệng gây ra sự tiết dịch tiêu hoá và sự vận ựộng của dạ dày, ruột một cách phản xạ, chuẩn bị tốt cho quá trình tiêu hoá

+ Tiêu hoá hoá học: Chủ yếu nhờ vào các enzym có trong nước bọt tiết ra Khi nhai thì

có 3 tuyến nước bọt là

- đôi tuyến dưới hàm

- đôi tuyến dưới lưỡi

- đôi tuyến dưới tai tiết ra dịch ựổ vào xoang miệng Ngoài ra còn nhiều tuyến nước bọt nhỏ ựược phân bố tản mạn trên bề mặt của xoang miệng cũng ựược tiết ra ựổ vào xoang miệng

* Về thành phần, tắnh chất, tác dụng của nước bọt

- Thành phần:

Trong nước bọt chứa 99-99,4 % nước và 0,6-1 % vật chất khô Trong vật chất khô có chứa chất hữu cơ mà chủ yếu là Protein (ở thể keo là chất nhày Muxin và enzym) Chất vô cơ thì gồm các loại muối như muối clorua, muối sunphat, muối photphat của các nguyên tố natri, canxi, kali và magiê Nước bọt còn chứa một số sản phẩm trao ựổi như CO2, urê, muối Bicacbonat natri Trong nước bọt còn chứa enzym Amilaza và Mantaza

- Tắnh chất:

Nước bọt là dịch thể không có màu sắc, chỉ hơi ánh, có phản ứng kiềm (pH của nước bọt: 7,32 (ở lợn); 7,36 (ở chó và ngựa); 8,1 (ở ựộng vật nhai lại)) Tỷ trọng của nước bọt: từ 1,002 - 1,009

- Tác dụng của nước bọt:

+ Nhờ chất nhày Muxin làm cho thức ăn ựược dắnh lại từng viên ựể gia súc dễ nuốt + Phân giải tinh bột của thức ăn thành những vật chất ựơn giản như:

(C6H10O5) n Dextrin + Mantoza Khi nhai tạo thành ựường Mantoz:

C12H22O11 + H2O 2 Glucoz (C6H12O6)

Nước bọt có thể hoà tan ựược các chất trong thức ăn, làm xuất hiện vị giác và các phản

xạ tiết dịch tiêu hoá Nước bọt của ựộng vật nhai lại còn có tác dụng trung hoà axit hữu cơ sinh ra trong quá trình lên men của vi sinh vật trong dạ cỏ

Nước bọt còn có khả năng diệt khuẩn, ựặc biệt nó có khả năng hoà tan vi khuẩn

Ở những gia súc mà tuyến mồ hôi kém phát triển thì sự thải nước bọt có tác dụng ựiều hoà thân nhiệt Ở gia súc trưởng thành, trong một ngày ựêm bò tiết ra khoảng 60 lắt, ngựa tiết

ra khoảng 40 lắt, lợn tiết ra khoảng 15 lắt

Amilaza

Mantaza

Ở gia cầm thì mỏ không có khả năng nghiền nát thức ăn Quá trình tiêu hoá thức ăn ở miệng không ựáng kể vì tuyến nước bọt của gia cầm không phát triển, nước bọt rất ắt men tiêu hoá

Mỏ là một cơ quan vạn năng của gia cầm Ở gà và gà tây thì mỏ ựược bao phủ bởi một lớp sừng cứng Ở ngỗng và vịt, mỏ ựược phủ một lớp màng mỏng bằng sáp Màng này có các ựầu mút thần kinh nên cũng là một cơ quan xúc giác Vòm của khoang miệng là ựáy của khoang mũi, ựồng thời là chỗ ựặt của thân lưỡi trong nửa trước của khoang Trong phần sau của khoang miệng có lõ mũi sau, qua ựó mà liên hệ ựược với hốc mũi hàng loạt các mấu gờ của hầu làm ranh giới cho khoang miệng và hầu, những mấu gờ này xếp theo hàng ngang ựi qua vòm trên của khoang miệng đáy khoang miệng có lưỡi gắn vào khoang miệng nhờ các dây hãm của lưỡi Phù hợp với hình dạng của mỏ, lưỡi gà hẹp và nhọn ựầu, lưỡi ngỗng và vịt rộng hơn Ở vịt hai bên lưỡi còn có các mấu gờ mảnh như sợi Ngoài các mấu gờ (chồi) vị giác còn có những chồi xúc giác

Khoang miệng có màng nhầy Các tuyến của khoang miệng và hầu phát triển rất mạnh

ở gà và gà tây cũng như ở tất cả các loài chim ăn hạt khác Tuyến nước bọt tiết ra dịch nhầy

ựể bọc lấy thức ăn và làm cho thức ăn ựược bôi trơn tạo ựiều kiện dễ nuốt

1.2.2 Tiêu hóa thức ăn ở dạ dày

1.2.2.1 Tiêu hoá thức ăn ở dạ dày ựơn

Thức ăn từ miệng ựược ựưa xuống dạ dày nhờ phản xạ phức tạp có sự tham gia của cơ lưỡi, cơ hàm

Như dạ dày ựơn của chó, mèo, ngựa, từ ngoài vào trong ựược chia làm 4 lớp:

+ Lớp tương mạc: là lớp ngoài cùng + Lớp cơ

+ Lớp dưới màng nhày + Lớp màng nhày: là lớp trong cùng Trong lớp màng nhày thì có tuyến tiết ra dịch nhày và tuyến tiết dịch tiêu hoá, chỉ có một số ắt ở sâu vào dưới lớp màng nhày Màng nhày của dạ dày ựược chia làm 3 vùng rõ rệt: thượng vị, thân vị và hạ vị Các tuyến ở vùng thân vị có tế bào chủ, tế bào vách và tế bào phụ Tuyến vùng thượng vị có tế bào phụ Tuyến vùng hạ vị có tế bào chủ và tế bào phụ

- Tế bào chủ tiết ra men

- Tế bào vách tiết ra HCL

- Tế bào phụ tiết ra dịch nhày Gia súc có dạ dày ựơn thì tiêu hoá gồm hai quá trình :

- Tiêu hoá cơ học: nhờ tác dụng co bóp của các lớp cơ dạ dày

- Tiêu hoá hoá học: ựược thực hiện nhờ dịch vị của dạ dày tiết ra

Ảnh: Sự phân bố các khu tuyến của các loại dạ dày

A Người, B Chó, C Ngựa, D Lợn, E Loài nhai lại

1 Thực quản, 2 Khu tuyến thượng vị, 3 Khu tuyến thân vị

Tỷ trọng của dịch vị: 1,002 - 1.004 (ở chó); 1,003 (ở bê); 1,006 (ở dê)

Trong dịch vị có chứa 99,5% nước và 0,5% vật chất khô Trong vật chất khô có chứa chất hữu cơ và chất vô cơ Thành phần của chất vô cơ gồm axit HCl, muối clorua, muối sunphat, muối photphat của các nguyên tố Ca, Na, K, Mg Chất hữu cơ gồm có: Protein (chủ yếu là các enzym, axit lactic, adenozin triphotphat, urê, axit uric

Hàm lượng của chúng trong dịch vị khác nhau ở các loài gia súc Nó phụ thuộc vào tuổi và các loại thức ăn Axit HCl có trong dịch vị tồn tại ở 2 dạng: tự do và liên kết (ở dạng liên kết thì liên kết với dịch nhày hoặc với chất hữu cơ trong thức ăn) Dịch vị tiết ra càng nhanh thì hàm lượng HCl tự do càng nhiều Axit HCl tự do là thành phần chủ yếu quyết ñịnh

ñộ axit của dịch vị (ñộ axit của dịch vị do HCl tự do, HCl liên kết, photphat axit và axit lactic tạo nên) Trong các bệnh khác nhau thì hàm lượng axit HCl ở dịch vị cũng biến ñổi

HCl ñược hình thành từ các tế bào vách ở phần màng nhày thân vị Quá trình trao ñổi chất trong tế bào nhờ xúc tác của anhydraza cacbonic CO2 kết hợp với nước:

CO2 + H2O H2CO3

Khi vận chuyển các chất ñể nuôi tế bào vách thì trong thành phần của máu có muối NaCl cho nên có sự kết hợp:

NaCl + H2CO3 NaHCO3 + HCl Sau khi HCl ñược hình thành thì ñổ vào xoang dạ dày ñể tạo thành thành phần của dịch vị

+ Axit HCl trong dịch vị có tác dụng:

- Hoạt hoá men pepxinogen

- Làm trương nở khối thức ăn ñể làm tăng diện tích tiếp xúc của thức ăn với dịch tiêu hoá

- Duy trì ñộ pH của dịch vị

- Diệt vi khuẩn không có lợi ở dạ dày

- Kích thích ñóng mở van hạ vị và tiết dịch tụy

* Một số enzym (men) của dịch vị

- Pepxin

Là enzym chủ yếu của dịch vị Khi mới tiết ra ở dạng không hoạt ñộng (pepxinogen) Nhờ tác dụng hoạt hoá của HCl một phần pepxinogen chuyển thành pepxin hoạt ñộng, pepxin này lại tiếp tục hoạt hoá pepxinogen còn lại (giai ñoạn tự xúc tác)

Pepxin có tác dụng phân giải protein của thức ăn tạo thành những thành phần ñơn giản (anbumoz và pepton) Enzym pepxin chỉ hoạt ñộng trong môi trường axit và tốc ñộ phân giải Protein cũng khác nhau Nồng ñộ HCl thích hợp cho sự phân giải các loại protein cũng khác nhau (thường dao ñộng từ 0,1 - 0,5 %)

- Chymozin

Enzym này có tác dụng làm ngưng kết sữa Chymozin thuỷ phân lớp protein bảo vệ trên bề mặt mixen cazeinogen, tách polipeptit Sau ñó cazeinogen chuyển thành cazein Enzym này có tác dụng trong môi trường toan yếu, trung tính và kiềm yếu với sự có mặt của muối Canxi, tạo Ca-Cazeinat ñông vón ñể lưu lại trong dạ dày lâu hơn Ở ñộng vật bú sữa enzym chymozin nhiều hơn enzym pepxin vì nó có liên quan ñến dinh dưỡng sữa

- Catepxin

Enzym này có tác dụng phân giải protein giống pepsin, pH thích hợp cho enzym này hoạt ñộng dao ñộng từ 4 - 5 chủ yếu ở gia súc non Nếu pH = 7 thì enzym này không hoạt ñộng Trong dịch vị của ñộng vật bú sữa enzym này ở dạng hoạt ñộng Ở ñộng vật trưởng thành hầu như nó không hoạt ñộng

- Lipaza

Enzym này hoạt ñộng yếu Nó phân giải mỡ trung tính thành axit béo và glyxerin Tác dụng của nó biểu hiện rõ ở mỡ sữa (mỡ nhũ hoá) Trong dịch vị ñộng vật trưởng thành lipaza hoạt ñộng yếu hơn, pH thích hợp cho lipaza hoạt ñộng phụ thuộc vào từng loài ñộng vật

Ở các vùng khác nhau của dạ dày, hoạt lực của dịch vị tiết ra cũng khác nhau Ví dụ: Dịch vị của tuyến ñường cong nhỏ tiết ra có hoạt tính cao hơn so với dịch vị ñược tiết ra ở ñường cong lớn

* ðối với gia cầm thì tiêu hóa thức ăn ở diều, dạ dày tuyến, dạ dày cơ

Diều của gia cầm là túi chứa thức ăn rất phát triển ở gà Vịt ngỗng không có diều, nhưng ở ñoạn dưới thực quản có một chỗ phình ra tạo thành hình bầu dục Khả năng tiêu hoá thức ăn ở diều rất kém Thức ăn dừng lại ở diều từ 3-4 giờ, lâu nhất từ 16-18 giờ, thức ăn ñược làm mềm ướt và ñẩy dần xuống dạ dày

- Tiêu hoá thức ăn ở dạ dày tuyến (cuống mề):

Trong dạ dày tuyến thức ăn chịu sự biến ñổi hóa học Trong nếp màng nhày của dạ dày tuyến có nhiều tuyến hình ống và hình mấu lồi Các tuyến hình ống tiết ra dịch nhầy ñể tránh cho thành dạ dày không tự tiêu hóa mình, còn các tuyến hình mấu lồi tiết ra enzym pepxin làm phân giải protein

- Tiêu hoá ở dạ dày cơ (mề):

Phần dạ dầy cơ ở gà và gà tây có thành rất dầy, ñược tạo thành chủ yếu nhờ các cơ trơn rất khỏe màu ñỏ lẫn màu xanh Hai bên mặt ngoài của dạ dầy có lớp gân sáng, tất cả các

cơ trơn ñều gắn chặt vào ñó Ở phần trên và phần dưới dạ dầy có ở mỗi phần một túi kín Bên trong có màng nhầy chứa nhiều tuyến hình ống chia thành từng ñám Chất tiết của tuyến này thấm vào thức ăn rắn Cùng với biểu bì ở bề mặt, lớp sừng dầy tạo thành một bề mặt vững chắc Do phải làm việc liên tục, lớp sừng luôn luôn ñược bổ sung thêm

Gà và gà tây thường ăn thêm các viên ñá nhỏ vào dạ dày cơ Với sự co bóp mạnh của một hệ thống cơ khỏe, thức ăn dễ bị nghiền giữa các hòn ñá nhỏ

1.2.2.2 Tiêu hoá thức ăn ở dạ dày kép

Như dạ dày 4 túi ở trâu, bò, dê, cừu

+ Túi 1 là dạ cỏ có dung tích 80%

+ Túi 2 là dạ tổ ong có dung tích 5%

+ Túi 3 là dạ lá sách có dung tích 7%

+ Túi 4 là dạ múi khế có dung tích 8%

Các túi 1, 2, 3 gọi là dạ dày trước Ở dạ dày trước không có tuyến tiết dịch tiêu hoá

Và sự tiêu hoá nhờ vào vi sinh vật sống cộng sinh ở ñó Ở dạ múi khế thì có tuyến tiết ra dịch tiêu hoá

Trâu, bò, dê, cừu khi ăn chỉ nhai sơ bộ rồi nuốt xuống dạ cỏ, ñến lúc nghỉ ngơi yên tĩnh mới ợ lên ñể nhai lại

Nhai lại ñược xem như một thích ứng sinh lý của loại gia súc này Nhai lại có tác dụng giúp cho con vật ăn nhanh, dự trữ ñược khối lượng thức ăn lớn trong dạ cỏ Sau khi vào dạ cỏ thức ăn ñược nước bọt và dịch trong dạ cỏ thấm ướt làm mềm Khi vận ñộng của dạ cỏ bị ngừng thì thức ăn sẽ tích tụ lại trong dạ cỏ, từ ñó các thể khí do quá trình lên men và thối rữa sinh ra sẽ không ñược thải ra ngoài và gây nên hiện tượng trướng hơi

Sau khi ñẻ 3 tuần, bê nghé bắt ñầu nhai lại Nếu như cho bê nghé ăn thức ăn thô sớm thì ñộng tác nhai lại sẽ xuất hiện sớm hơn

Bình thường sau khi ăn 30-70 phút thì trâu, bò bắt ñầu nhai lại (dê cừu sau khi ăn 20-45 phút)

Thời gian của mỗi lần nhai lại trung bình từ 40 - 50 phút Sau ñó nghỉ một thời gian rồi lại tiếp tục nhai lại Mỗi ngày ñêm con vật nhai lại từ 6 - 8 lần (gia súc non khoảng 16 lần) Thời gian nhai lại trung bình trong mỗi ngày là 7 giờ

Trong một ngày ñêm loài nhai lại có thể sử dụng ñược khoảng 100g protein có giá trị hoàn toàn từ vi sinh vật

Vi sinh vật ở dạ cỏ có 3 loại: Thảo phúc trùng, nấm, vi khuẩn

Khi thay ñổi khẩu phần ăn thì hệ vi sinh vật cũng thay ñổi cho nên ñối với loài nhai lại, việc chuyển dần từ khẩu phần này sang khẩu phần kia có ý nghĩa hết sức quan trọng

+ Thảo phúc trùng: có khoảng 100 loài khác nhau và sinh sản nhanh, một ngày từ 4 - 5 thế hệ Tác dụng của thảo phúc trùng là tiêu hoá về mặt cơ giới tức là xé rách màng xelluloz bên ngoài màng tế bào ñể làm nguồn dinh dưỡng của bản thân và tạo ñiều kiện cho các loại vi khuẩn khác tiếp tục phân giải Thảo phúc trùng biến ñổi protein, tinh bột, ñường và một phần celluloz thành protein, polisacarit của bản thân Trong 1g chất chứa ở dạ cỏ chứa khoảng 1 triệu thảo phúc trùng

+ Nấm: Có tác dụng là mọc chồi làm phá vỡ các cấu trúc vách các tế bào của thức ăn thức vật và tiết một số enzym tiêu hóa xơ

+ Vi khuẩn: Chiếm một số lượng lớn ở dạ cỏ, trong 1g chất chứa có tới 1010 vi khuẩn

- Vi khuẩn phân giải tinh bột Phần lớn các vi khuẩn phân giải chất xơ ñều có khả năng phân giải tinh bột như Bacteroides, amilophilus, succiamylolytica …

- Vi khuẩn tạo NH3 như Bacteroides ruminicola, selenomonas ruminanticum …

- Vi khuẩn tạo CH4 như methano bacterium ruminanticum …

- Vi khuẩn phân giải lipit Một số vi khuẩn có khả năng phân giải axit béo mạch dài tạo xeton, một số khác hydro hoá axit béo không bão hoà thành bão hoà

- Vi khuẩn tổng hợp vitamin Vi khuẩn dạ cỏ có khả năng tổng hợp vitamin nhóm B …

Tiêu hoá cellulo:

Do enzym cellulaza của vi khuẩn phân giải cellulo thành những phần nhỏ hơn ñầu tiên thành dixacarit cellobioza, sau ñó ñến dạng monoxacarrit như glucoz Sản phẩm cuối cùng là axit béo bay hơi

Tiêu hoá tinh bột và ñường:

Trong dạ cỏ loài nhai lại, tinh bột lên men dễ dàng tạo thành axit béo bay hơi và không bay hơi Mặt khác, chúng tổng hợp các polixacarit, glicogen và amilopectin trong tế bào của chúng

Axit béo bay hơi tạo thành ở dạ cỏ sẽ ñược hấp thu ở dạ dày trước và ñược sử dụng làm nguồn năng lượng của cơ thể vật nuôi

Tiêu hoá protein:

Trong dạ cỏ loài nhai lại, dưới tác dụng của vi sinh vật, protein sẽ ñược phân giải ñến peptit, axit amin, sau ñó ñến amoniac Sản phẩm tạo thành sẽ ñược vi sinh vật sử dụng ñể tổng hợp thành protein của bản thân chúng Trong quá trình tổng hợp, phần lớn protein thức ăn (40-80%) ñược chuyển thành protein vi sinh vật, protein còn lại không ñược phân giải sẽ chuyển vào dạ múi khế và ruột

Tổng hợp vitamin:

Trong quá trình hoạt ñộng sống, vi sinh vật trong dạ cỏ còn tổng hợp ñược vitamin như riboflavin, axit nicotinic, biotin, B12 và vitamin K

* Tiêu hoá ở dạ tổ ong

Dạ tổ ong ñược coi như một bộ phận kéo dài của dạ cỏ, chỉ có các loại thức ăn loãng

và thức ăn ñược vi sinh vật tiêu hoá một cách sơ bộ mới chuyển qua ñược dạ tổ ong

Dạ tổ ong có tác dụng co bóp làm một phần thức ăn thô sẽ trở lại dạ cỏ và một phần lỏng sẽ chuyển xuống dạ lá sách cho nên có thể xem dạ tổ ong như một nơi vận chuyển

* Tiêu hoá ở dạ lá sách

Dạ lá sách ñược xem như một dụng cụ lọc Khi nó co bóp thì phần thức ăn loãng sẽ chuyển vào dạ múi khế còn loại thức ăn thô sẽ ñược giữ lại giữa các lá sách ñể các lá sách

nghiền nhỏ hơn (dạ lá sách coi như bộ phận tiêu hoá cơ học) ở dạ lá sách có khả năng hấp thu nước và axit béo bay hơi

* Tiêu hoá ở dạ múi khế

Dạ múi khế chia làm hai phần : thân vị và hạ vị, ở lớp màng nhày của dạ múi khế có các tuyến tiết dịch vị, thành phần của dịch có các enzym pepxin, chymozin và lipaza Lượng axit HCl chiếm 0,12-0,46% nên dịch nhày thường có phản ứng axit, pH = 2,17-3,12 Vì vậy sau quá trình tiêu hoá ở dạ cỏ thì các chất chứa ở dạ cỏ cùng các vi sinh vật ñược chuyển xuống dạ tổ ong, qua dạ lá sách vào dạ múi khế thì vi sinh vật sẽ bị tiêu diệt bởi axit HCl nên các loại enzym ở dạ múi khế và ruột non sẽ phân giải xác vi sinh vật ñể cung cấp các thành phần dinh dưỡng cho cơ thể gia súc

1.2.2.3 Tiêu hoá thức ăn ở dạ dày trung gian

Như dạ dày của lợn

- Giống dạ dày ñơn là có thượng vị, thân vị, và hạ vị

- Giống dạ dày kép là có túi mù ở túi mù có các loại vi sinh vật thực hiện quá trình phân giải thức ăn giống như dạ dày trước của dạ dày kép

Dạ dày lợn là dạ dày trung gian giữa dạ dày ñơn và dạ dày kép Phần màng nhày của thượng vị ở dạ dày lợn có các tuyến tiết dịch nhày và có sự tiêu hoá tinh bột (dịch nhày không

có enzym và HCl) ở túi mù có quá trình lên men của vi khuẩn, kết quả của quá trình lên men này là sản sinh ra các axit hữu cơ mà chủ yếu là axit lactic nhưng nồng ñộ thấp (0,1%) cho nên quá trình lên men không nhiều Phần thân vị và hạ vị có các tuyến tiết ra dịch vị, trong thành phần có enzym pepxin, chymozin, HCl (0,35 - 0,45%)

Ảnh: Các bộ phận tiêu hóa của lợn

a - dạ dày, b - hạ vị , c - ruột non , d - ruột già , h - gan , i - thận

Enzym pepxin có hoạt tính phân giải protein mạnh Chymozin làm ngưng kết sữa nhanh, enzym này có ở cả lợn con và lợn lớn Trong dạ dày lớn ñường cũng ñược tiêu hoá

nhờ enzym trong nước bọt và trong thức ăn thực vật Nơi có ñiều kiện thuận lợi ñể tiêu hoá ñường là vùng thượng vị và manh nang

Lợn tiết ra dịch vị liên tục và khi cho ăn thì lượng dịch vị ñược tăng lên

ðối với lợn con trước một tháng tuổi trong dịch vị không có axit HCl tự do vì lúc này lượng axit tiết ra ít và nhanh chóng liên kết với dịch nhày Hiện tượng này gọi là "thiểu HCl", ñây là một ñặc ñiểm quan trọng trong quá trình tiêu hoá ở dạ dày lợn con Khi thiếu HCl tự do trong dịch vị nên vi sinh vật có ñiều kiện phát triển gây bệnh ñường tiêu hoá ở lợn con Enzym trong dịch vị ñã có từ khi lợn con mới ñẻ nhưng trước 20 ngày tuổi chưa có khả năng tiêu hoá vì trong dịch vị không có HCl

Sức tiêu hoá của dịch vị lợn con tăng theo tuổi một cách rõ rệt (ở 9 ngày tuổi tiêu hoá

30 mg fibrin trong 19 giờ, 28 ngày tuổi chỉ cần 2- 3 giờ, ñến 50 ngày tuổi chỉ cần 1 giờ) Khả năng tiết ngưng kết sữa của dịch vị lợn con cũng biến ñổi theo tuổi Lượng enzym chymozin trong dịch vị lợn con tăng lên trước 1 tháng tuổi sau ñó lại giảm, ñồng thời thức ăn khác nhau cũng ảnh hưởng khác nhau ñến sự tiết dịch vị Thức ăn hạt kích thích tiết dịch vị mạnh hơn là sữa, dịch vị chứa axit HCL nhiều hơn và sức tiêu hoá mạnh hơn

1.2.3 Tiêu hoá thức ăn ở ruột

Thức ăn sau khi tiêu hoá ở dạ dày sẽ lần lượt chuyển xuống ruột

Ruột ñược chia làm hai phần: ruột non và ruột già

+ Ruột non gồm:

- Tá tràng

- Không tràng

- Hồi tràng + Ruột già gồm:

- Manh tràng

- Kết tràng

- Trực tràng

1.2.3.1 Tiêu hoá thức ăn ở ruột non

Ruột non chiếm ñịa vị quan trọng trong toàn bộ quá trình tiêu hoá Ở ñây thức ăn chịu tác ñộng trực tiếp của các dịch là dịch tụy, dịch mật và dịch ruột, sẽ ñược phân giải ñến sản phẩm cuối cùng ñể dễ dàng ñược ñưa vào máu và bạch huyết

* Dịch tụy

Do tuyến tụy nằm bên cạnh tá tràng tiết ra có hai chức năng

- Chức năng nội tiết thì chỉ có một số tế bào tập trung thành cụm như quần ñảo ở chung quanh có mạch máu ñể thẩm thấu

- Chức năng ngoại tiết là tiết dịch tiêu hoá qua ống dẫn ñổ vào ruột

Dịch tụy tiết ra ở trong tuyến tụy qua 1-2 ống dẫn ñổ vào tá tràng Dịch tụy có tác dụng phân giải từ 60- 80% các thành phần protein, gluxit và lipit của thức ăn Về tính chất thì dịch tụy là một dịch thể có phản ứng kiềm pH = 7,8 - 8,4 (ngựa 7,3-7,6; lợn 7,7-7,9; bò 8,0) dịch tụy không có màu và trong suốt

Lượng dịch tụy tiết ra trong một ngày ñêm ở lợn khoảng 8 lít, ngựa khoảng 7 lít, bò là 6-7 lít, chó 200-300 ml

Về thành phần gồm có: 90% nước, 10% vật chất khô Trong thành phần của vật chất khô thì chất hữu cơ chủ yếu là protein tồn tại ñưới dạng men tiêu hoá Chất vô cơ thì gồm các loại muối như muối Bicacbonat Natri (NaHCO3), muối clorua, muối photphat của các nguyên

tố Na, Ca, K

Trong dịch tụy có chứa các nhóm enzym:

Một số enzym phân giải protein của thức ăn

- Tripxin

ðây là men chủ yếu của dịch tụy, khi mới tiết ra ở dạng không hoạt ñộng là tripxinogen, sau nhờ tác dụng hoạt hoá của enzym enterokinaza tiết ra ở vách tá tràng thì tripxinogen thành tripxin có tác dụng phân giải protein thành peptit và axit amin

- Chymotrypxin

Enzym này khi mới tiết ra ở dạng không hoạt ñộng là chymotripxingen, sau ñó nhờ tác dụng hoạt hoá của enzym tripxin trở thành chymotripxin hoạt ñộng Chymotripxin có tác dụng phân giải protein và polipepetit phân tử lớn thành peptit và axit amin Chymotripxin có tác dụng yếu hơn tripxin

Enzym này phân giải axit nucleic thành mononucleotit

Một số enzym phân giải gluxit của thức ăn

- Amilaza

ðây là enzym phân giải tinh bột và ñường glycogen thành ñường mantoz Tác dụng của amilaza dịch tụy mạnh hơn nhiều so amilaza của nước bọt Amilaza dịch tụy phân giải cả tinh bột sống và tinh bột chín, tác dụng của nó ñược tăng cường bởi dịch mật

Thuỷ phân sacaroz thành glucoz và fructoz

Nhóm enzym phân giải lipit của thức ăn

Sự tiết dịch mật ở gan là một quá trình tiết dịch tiêu hố nhưng đồng thời cũng là một quá trình bài tiết các sản phẩm của sự phân giải các hồng cầu già ở gan Hồng cầu cĩ tuổi thọ khoảng 130 ngày, sau khi trở về gan, hồng cầu lại bị tiêu huỷ chỉ cịn giữ lại sắt nên dịch mật

cĩ màu Dịch mật ở gan khi chuyển đến túi mật thì cĩ sự biến đổi về thành phần cho nên người ta chia làm hai loại là dịch mật ở gan và dịch mật ở túi mật

Dịch mật ở gan cĩ pH = 7,5 và tỷ trọng là 1,009-1,013

Dịch mật ở túi mật cĩ pH = 6,8 và tỷ trọng là 1,026-1,048

Sở dĩ cĩ sự thay đổi này là do khi đến túi mật thì một số chất hồ tan và một số chất khác bị túi mật hấp thu, mặt khác lớp màng nhày lại tiết ra dịch nhày đổ vào túi mật nên dịch mật ở túi mật đậm đặc hơn và tỷ trọng cũng cao hơn

Về tính chất thì dịch mật cĩ màu xanh, màu vàng, cĩ vị đắng và cĩ phản ứng kiềm Trong thành phần của dịch mật cĩ hai loại sắc tố mật:

+ Bilirubin: Thường cĩ màu vàng thẫm, cĩ ở trong lồi gia súc ăn thịt

+ Bilivecdin: Cĩ máu xanh thẫm ở lồi gia súc ăn cỏ Sắc tố mật thường xuất hiện trong máu cho nên nĩ là một chỉ tiêu để chẩn đốn bệnh

Các axit mật gồm cĩ: axit colic, axit desoxicolic, axit glicocolic Trong mật các chất này ở dạng kết hợp với các chất khác như glicocol và taurin

Trong thành phần của mật, ngồi sắc tố mật và axit mật cịn cĩ colesterin, photphatit,

mỡ thuỷ phân và tự do, sản phẩm phân giải protein (urê và axit uric, kiềm purin), muối kali, natri, canxi, photphat và các axit khác

- Tác dụng của dịch mật:

Lượng mật thải ra trong một ngày đêm ở ngựa từ 6 - 8 lít, bị từ 7 - 9,5 lít, cừu và dê từ

1 - 1,5 lít và ở lợn từ 2,4 - 3,8 lít Nĩ làm giảm sức căng bề mặt của dung dịch và làm nhũ hố

mỡ và làm tăng diện tích tiếp xúc của mỡ với dịch tiêu hố Các muối kiềm trong dịch mật cĩ tác dụng trung hồ axit từ dạ dày đưa xuống ruột non và làm ngừng tác dụng của enzym pepxin phân giải enzym tripxin; làm tăng cường hoạt lực của enzym lipaza, amilaza và proteaza của dịch tuỵ và dịch ruột Các axit mật dễ dàng liên kết với các axit béo để tạo thành một phức chất hồ tan Từ phức chất này dễ được hấp thu vào máu và bạch huyết

Trong dịch ruột cịn cĩ các enzym hoạt động yếu như: nucleaza, lipaza, amilaza Ngồi ra cịn chứa cả enzym enterokinaza và peptidaza Thành phần dịch ruột cũng thay đổi tuỳ thuộc vào tính chất của thức ăn Nếu thức ăn giàu protein thì hàm lượng enzym phân giải protein trong dịch ruột tăng lên; thức ăn nhiều tinh bột thì hàm lượng enzym phân giải tinh bột tăng lên