Chúng tôi hướng đến việc khảo sát những VB này từ một số yêu cầu về ngữ liệu ĐH như đề tài của VB, độ dài của VB, nguồn trích dẫn của VB, các phương tiện thể hiện của VB và trên cơ sở đố
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Vũ Ngọc Mai
LỰA CHỌN VĂN BẢN THÔNG TIN
SỬ DỤNG TRONG PHẦN ĐỌC HIỂU CỦA ĐỀ THI TUYỂN SINH LỚP 10 MÔN NGỮ VĂN TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN
TP HỒ CHÍ MINH – 07/2020
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Vũ Ngọc Mai
LỰA CHỌN VĂN BẢN THÔNG TIN
SỬ DỤNG TRONG PHẦN ĐỌC HIỂU CỦA ĐỀ THI TUYỂN SINH LỚP 10 MÔN NGỮ VĂN TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp giảng dạy
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
ThS Nguyễn Phước Bảo Khôi
TP HỒ CHÍ MINH – 07/2020
Trang 3Đề tài “LỰA CHỌN VĂN BẢN THÔNG TIN SỬ DỤNG TRONG PHẦN ĐỌC HIỂU CỦA ĐỀ THI TUYỂN SINH LỚP 10 MÔN NGỮ VĂN TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH” là nội dung em chọn để nghiên cứu và làm luận văn tốt nghiệp sau 4 năm theo
học chương trình Đại học, chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn tại trường Đại học Sư phạm Tp.HCM
Để hoàn thành và hoàn thiện đề tài luận văn này, lời đầu tiên em xin chân thành cảm ơn sâu sắc đến ThS Nguyễn Phước Bảo Khôi, giảng viên Tổ Lý luận và Phương pháp giảng dạy đã tận tình chỉ bảo và hướng dẫn em trong suốt quá trình nghiên cứu để kiến thức của em ngày một càng hoàn thiện hơn
Nhân dịp này, em cũng xin trân trọng cảm ơn quý Thầy/Cô giảng viên tại Khoa Ngữ văn nói chung và Tổ Lý luận và Phương pháp giảng dạy nói riêng đã truyền dạy những kiến thức quý báu trong suốt 4 năm theo học tại khoa
Đồng thời xin gửi lời cám ơn đến quý Thầy/Cô Giáo viên Ngữ văn lớp 9 tại Tp.HCM đã tận tình tham gia trả lời bảng hỏi khảo sát của luận văn tốt nghiệp này Ngoài ra, sự động viên từ gia đình, bạn bè đã luôn ở bên và hỗ trợ tinh thần giúp con/em hoàn thành khóa học và bài luận văn này
Cuối cùng em kính chúc quý Thầy/Cô dồi dào sức khỏe và thành công trong sự nghiệp giảng dạy của mình
Trân trọng cảm ơn!
Tp.HCM, tháng 7 năm 2020
Sinh viên
Vũ Ngọc Mai
Trang 4MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 8
0.1 Lí do chọn đề tài 8
0.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9
0.3 Đối tượng nghiên cứu 9
0.4 Phạm vi nghiên cứu 9
0.5 Giả thuyết khoa học 9
0.6 Phương pháp nghiên cứu 10
0.7 Bố cục của đề tài 11
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 13
1.1 Những vấn đề về Văn bản và Văn bản thông tin 13
1.1.1Khái niệm Văn bản và Văn bản thông tin 13
1.1.2Đặc điểm và phân loại Văn bản thông tin 16
1.2 Việc sử dụng Văn bản thông tin trong nội dung đọc hiểu của các kỳ kiểm tra - đánh giá trên thế giới 21
1.2.1Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế (PISA) phần Đọc hiểu 21
1.2.2Các kỳ thi năng lực ngoại ngữ cho người không sử dụng tiếng Anh là ngôn ngữ thứ nhất - Trường hợp TOEIC, IELTS 25
1.2.3Các phần thi đánh giá năng lực Đọc - hiểu ngôn ngữ Tiếng Anh - Trường hợp SAT, ACT 27
1.2.4Các kỳ thi đánh giá HS trên diện rộng môn Ngôn ngữ Tiếng Anh - Trường hợp Kỳ thi TSA của Hongkong, NAPLAN của Úc 30
1.3 Xu hướng đổi mới trong kiểm tra - đánh giá 33
1.3.1 Định hướng đổi mới của Bộ Giáo dục & Đào tạo 33
1.3.2Trường hợp Kỳ thi Tuyển sinh lớp 10 tại Tp.HCM và đề thi môn Ngữ văn 38 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG VĂN BẢN THÔNG TIN TRONG SÁCH GIÁO KHOA NGỮ VĂN HIỆN HÀNH BẬC THCS VÀ PHẦN ĐỌC HIỂU CỦA ĐỀ THI TUYỂN SINH LỚP 10 MÔN NGỮ VĂN TẠI TP.HCM 47
2.1 Khảo sát về Văn bản thông tin trong SGK môn Ngữ văn hiện hành bậc THCS .47
Trang 52.1.1 Số lượng, độ dài, nguồn trích dẫn của văn bản 47
2.1.2 Đặc điểm của văn bản 53
2.1.3 Chủ đề, đề tài của văn bản . 55
2.2 Khảo sát về Văn bản thông tin trong Phần Đọc hiểu của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 tại Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2009-2019 57
2.2.1 Số lượng, độ dài, nguồn trích dẫn của văn bản 57
2.2.2 Đặc điểm của văn bản 61
2.2.3 Chủ đề, đề tài của văn bản . 62
2.3 Khảo sát đánh giá của giáo viên về Ngữ liệu Đọc hiểu trong Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM từ năm 2014 đến nay 62
2.3.1 Hình thức khảo sát 62
2.3.2 Đối tượng thực hiện khảo sát 63
2.3.3 Kết quả khảo sát 64
2.3.4 Nhận xét của đề tài 76
CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT YÊU CẦU LỰA CHỌN VĂN BẢN THÔNG TIN TRONG PHẦN ĐỌC HIỂU CỦA ĐỀ THI TUYỂN SINH LỚP 10 MÔN NGỮ VĂN TẠI TP HỒ CHÍ MINH 79
3.1 Cơ sở lí luận để đề xuất yêu cầu 79
3.1.1 Định hướng để đánh giá theo năng lực 79
3.1.2 Đặc điểm tâm lí đối tượng thực hiện 81
3.1.3 Lí thuyết về “vùng phát triển gần” 84
3.2 Cơ sở thực tế để đề xuất yêu cầu 86
3.2.1 Yêu cầu “tương đương văn bản trong SGK” đối với văn bản sử dụng đánh giá năng lực Đọc hiểu . . 86
3.2.2Một số yêu cầu từ thực tiễn sử dụng Văn bản thông tin trong dạy học và kiểm tra - đánh giá. 88
3.3 Đề xuất yêu cầu lựa chọn Văn bản thông tin sử dụng trong phần Đọc hiểu của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM 99
3.3.1 Những yêu cầu chung 99
3.3.2 Những yêu cầu cụ thể 102
Trang 6KẾT LUẬN 107
1 Kết quả nghiên cứu của đề tài 107
2 Những nội dung chưa hoàn thành 109
3 Hướng phát triển của đề tài 109
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 110
PHỤ LỤC PL1
PHỤ LỤC 1: Phiếu khảo sát ý kiến của GV Ngữ văn lớp 9 tại Tp.HCM PL1
PHỤ LỤC 2: Số liệu thống kê từ kết quả khảo sát PL14
PHỤ LỤC 3: Một số VB ngữ liệu minh họa theo yêu cầu đã đề xuất PL22
Trang 7DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1 Mô tả các đề xuất về yêu cầu lựa chọn VBTT của
CT GDPT môn Ngữ văn năm 2018
20
Bảng 1.5 Mô hình các VB sử dụng trong đề thi SAT phần ĐH của Hoa Kì 28
Bảng 1.6 Mô hình các VB sử dụng trong đề thi ACT phần ĐH của Hoa Kì 29
Bảng 1.7 Mô tả các VB sử dụng trong đề thi TSA phần ĐH của Hongkong 30
Bảng 1.8 Bảng thống kê số lượng theo loại các VB ngữ liệu ĐH
sử dụng trong Đề thi NAPLAN năm 2014-2016
33
Bảng 1.9 Bảng mô tả một số đặc trưng cơ bản của giáo dục thay đổi khi
chuyển CT từ định hướng nội dung sang định hướng năng lực
36
Bảng 1.10 Bảng so sánh giữa Đánh giá kiến thức, kỹ năng
và Đánh giá năng lực
37
Bảng 1.11 Bảng thống kê cấu trúc đề thi qua các năm từ 2009 đến nay 39
Bảng 1.12 Mô tả sự đổi mới Hình thức - Nội dung - Mục tiêu của Đề thi
Tuyển sinh lớp 10 Môn Ngữ văn tại Tp.HCM
40
Bảng 1.13 Tái hiện ma trận đề thi Tuyển sinh lớp 10
Môn Ngữ văn tại Tp.HCM
44
Bảng 2.1 Khảo sát số lượng VBTT dạy học ĐH chính thức trong
SGK môn Ngữ văn hiện hành bậc THCS
48
môn Ngữ văn hiện hành bậc THCS
49
Bảng 2.3 Thống kê tỉ lệ xuất hiện của các loại VB ngữ liệu dạy học ĐH
chính thức trong SGK môn Ngữ văn bậc THCS
49
Bảng 2.4 Khảo sát độ dài VBTT trong SGK môn Ngữ văn bậc THCS 50
Bảng 2.5 Độ dài trung bình của VBTT trong SGK môn Ngữ văn bậc THCS 51
trong SGK môn Ngữ văn bậc THCS
52
Trang 8Bảng 2.7 Khảo sát sự xuất hiện của các phương tiện phi ngôn ngữ của VBTT
trong SGK môn Ngữ văn bậc THCS
54
Bảng 2.8 Phân loại chủ đề, đề tài của VBTT trong SGK Ngữ văn bậc THCS 56
Bảng 2.9
Mô tả theo loại các VB sử dụng trong phần đánh giá năng lực
ĐH trong Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn
tại Tp.HCM từ năm 2014 đến nay
Bảng 2.11 Khảo sát độ dài của VBTT xuất hiện trong đề thi Tuyển sinh lớp 10
môn Ngữ văn tại Tp.HCM từ năm 2014 đến nay
60
Bảng 2.12 Khảo sát nguồn trích dẫn của VBTT xuất hiện trong đề thi Tuyển
sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM từ năm 2014 đến nay
61
Bảng 2.13 Khảo sát sự xuất hiện của các phương tiện phi ngôn ngữ của
VBTT trong Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn Tp.HCM
61
Bảng 2.14 Khảo sát đề tài của VBTT trong Đề thi Tuyển sinh lớp 10
môn Ngữ văn Tp.HCM từ năm 2014 đến nay
62
Biểu đồ 2.1 Mô tả số lượng GV thực hiện khảo sát theo Quận/ Huyện 64
Biểu đồ 2.3 Mức độ đáp ứng Mục tiêu ra đề của Cấu trúc phần ĐH VB 66
Biểu đồ 2.4 Đánh giá về Độ dài của VB ngữ liệu ĐH trong
Biểu đồ 2.6 Đánh giá về Đề tài của VB ngữ liệu ĐH trong Đề thi năm 2014 68
Biểu đồ 2.7 Đánh giá về Đề tài của VB ngữ liệu ĐH trong Đề thi năm 2015 69
Biểu đồ 2.8 Đánh giá về Đề tài của VB ngữ liệu ĐH trong Đề thi năm 2016 69
Biểu đồ 2.9 Đánh giá về Đề tài của VB ngữ liệu ĐH trong Đề thi năm 2017 70
Biểu đồ 2.10 Đánh giá về Đề tài của VB ngữ liệu ĐH trong Đề thi năm 2018 70
Biểu đồ 2.11 Đánh giá về Đề tài của VB ngữ liệu ĐH trong Đề thi năm 2019 71
Biểu đồ 2.12 Đánh giá về Yếu tố trực quan của VB ngữ liệu ĐH Đề thi năm 2017 72
Biểu đồ 2.13 Đánh giá về Yếu tố trực quan của VB ngữ liệu ĐH Đề thi năm 2018 72
Trang 9Biểu đồ 2.14 Đánh giá về Yếu tố trực quan của VB ngữ liệu ĐH Đề thi năm 2019 73
Biểu đồ 2.15 Xác định loại VB của các VB ngữ liệu ĐH trong
Đề thi năm 2014 - 2019
74
Biểu đồ 2.16 Đánh giá vai trò của VBTT trong Ngữ liệu phần ĐH của đề thi 75
Bảng 3.1 Đối chiếu các yếu tố tác động đến việc thực hiện hoạt động
ĐH VB của HS ở hai môi trường lớp học và giờ kiểm tra
83
Bảng 3.2 Các yêu cầu đặt ra về kĩ năng ĐH, kiến thức và kinh nghiệm
của người đọc khi tiếp xúc với VB
87
Bảng 3.3 Cụ thể hóa nội dung của tiêu chí “tương đương VB trong SGK” 88
Bảng 3.4 Thống kê số lần xuất hiện của các đề tài trong các VBTT và các
VBTT dạy học ĐH chính thức trong SGK Ngữ văn bậc THCS
89
Bảng 3.5 Thống kê các yêu cầu của CT và đề tài cụ thể của VB nhật dụng
trong SGK Ngữ văn bậc THCS
90
Bảng 3.6 Khảo sát đề tài của VBTT trong Đề thi Tuyển sinh lớp 10
môn Ngữ văn tại Tp.HCM
91
Bảng 3.7 Khảo sát đề tài của VBNL trong Đề thi Tuyển sinh lớp 10
môn Ngữ văn tại Tp.HCM
91
Bảng 3.8 Khảo sát đề tài của VBVH trong SGK môn Ngữ văn bậc THCS 92
Bảng 3.9 Khảo sát độ dài và số chữ/tiết của VBTT sử dụng dạy học ĐH
chính thức trong SGK Ngữ văn bậc THCS
95
Bảng 3.10 Thời gian ước tính HS sử dụng để thực hiện phần ĐH trong
Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM
96
Bảng 3.11 Định mức độ dài ước lượng từ việc quy chiếu theo số chữ HS thực
hiện ĐH VBTT được dạy học chính thức trong 45 phút
96
Bảng 3.12 Khảo sát độ dài của các VB ngữ liệu dùng trong phần ĐH của
Đề thi Tuyển sinh lớp 10 tại Tp Hồ Chí Minh từ năm 2015 đến nay
97
Bảng 3.13 Khảo sát sự xuất hiện của phương tiện phi ngôn ngữ của VBTT
trong SGK môn Ngữ văn hiện hành bậc THCS
98
Bảng 3.14 Khảo sát sự xuất hiện của phương tiện phi ngôn ngữ của VBTT
trong Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM
98
Bảng 3.15 Khảo sát nội dung Tiếng Việt – Làm văn trong phần ĐH của Đề thi
Tuyển sinh lớp 10 tại Tp Hồ Chí Minh từ năm 2009 đến nay
101
Trang 11MỞ ĐẦU 0.1 Lí do chọn đề tài
Thứ nhất, VBTT có một vai trò quan trọng trong việc dạy học Ngữ văn nói riêng
và trong đời sống nói chung Không phải vô tình mà kết quả đánh giá từ NAEP cho
biết: số lượng VBVH trong CT GDPT cần giảm dần còn số lượng VBTT sẽ tăng thêm
theo cấp lớp nhằm đáp ứng mục tiêu của những bậc đào tạo sau trung học, đáp ứng nhu
cầu nghề nghiệp và cuộc sống của người học trong tương lai Thực chất, VBTT chủ yếu
là những dạng VB mà HS tiếp xúc hàng ngày Đó cũng là một trong những tiêu chí để
các em cảm thấy môn Ngữ văn thiết thực, gắn bó chặt chẽ với cuộc sống và định hướng
nghề nghiệp về sau
Thứ hai, từ năm 2014 đến nay, Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại
Tp.HCM đều được cấu trúc thành hai phần: phần ĐH và phần Làm văn Đáng chú ý
hơn, từ năm 2015, nội dung đánh giá năng lực ĐH và cấu trúc nội dung này cũng giữ
sự ổn định cao với các VB ngữ liệu ngoài SGK Chiếm 3.0/10 điểm của Đề thi Tuyển
sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM hiện nay, chắc chắn nội dung đánh giá năng lực
ĐH đã và đang có một vai trò rất quan trọng Những VB ngữ liệu này cùng với hệ thống
câu hỏi với ba mức độ (nhận biết, thông hiểu, vận dụng) đã giúp đánh giá năng lực ĐH
của HS một cách hiệu quả, khách quan và toàn diện hơn Điều đặc biệt là từ năm 2017
đến nay, ngữ liệu phần ĐH của đề thi thường xuất hiện các VBTT
Thứ ba, việc đổi mới CT và SGK môn Ngữ văn sau năm 2018 cũng như việc
cập nhật lí thuyết ĐH hiện đại đã đặt ra những yêu cầu mới cho vấn đề lựa chọn VB
ngữ liệu Việc sử dụng VB trong nội dung đánh giá năng lực ĐH của đề thi có vai trò
quan trọng nhưng trên thực tế, những yêu cầu đối với vấn đề này chưa được quan tâm
đúng mức Tuy CT Ngữ văn 2018 đã có nêu những tiêu chí, yêu cầu lựa chọn ngữ liệu
nhưng chưa kết nối thành hệ thống và chi tiết hóa đến từng loại VB, từng khối lớp và
mục đích sử dụng (dùng để dạy học ĐH hay dùng để kiểm tra - đánh giá)
Thứ tư, việc sử dụng VBTT trong nội dung đánh giá năng lực ĐH của HS lớp 9
tại Tp.HCM vẫn còn nhiều bất cập Trên thực tế, việc lựa chọn VBTT nói riêng hay các
loại VB khác nói chung để đưa vào đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM
chưa được Sở GD&ĐT Tp.HCM quy định cụ thể trong ma trận đề thi Tất yếu, cơ sở lí
luận và thực tiễn để lựa chọn các VBTT trong đề thi cũng như các yêu cầu cụ thể đối
với việc lựa chọn VBTT phù hợp với đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM
Trang 12là một khoảng trống trong nghiên cứu và thực nghiệm Việc tìm hiểu vấn đề này là điều
vô cùng cần thiết, có ý nghĩa không chỉ trong thực tế mà còn đóng góp hữu ích về mặt
lí luận
Xuất phát từ những lí do đã nêu trên, chúng tôi chọn vấn đề “Lựa chọn Văn
bản thông tin sử dụng trong phần Đọc hiểu của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ
văn tại Thành phố Hồ Chí Minh” để tiến hành đề tài nghiên cứu của mình
0.2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Chúng tôi xác định ba vấn đề sau để định hướng nghiên cứu cho đề tài:
Một là nghiên cứu thực trạng sử dụng VBTT trong SGK Ngữ văn hiện hành bậc
THCS và trong phần ĐH của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM
Hai là xác lập cơ sở cho việc lựa chọn VBTT trong phần ĐH của Đề thi Tuyển
sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM
Ba là bước đầu đề xuất một số yêu cầu về việc lựa chọn VBTT trong phần ĐH
của của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM
0.3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là việc lựa chọn VBTT để sử dụng trong phần
ĐH của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM Đối tượng này sẽ được
nghiên cứu trên cơ sở đối chiếu với việc sử dụng VBTT trong SGK Ngữ văn hiện hành
bậc THCS
0.4 Phạm vi nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu các VBTT được sử dụng trong trong phần ĐH của
Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM Chúng tôi hướng đến việc khảo
sát những VB này từ một số yêu cầu về ngữ liệu ĐH (như đề tài của VB, độ dài của
VB, nguồn trích dẫn của VB, các phương tiện thể hiện của VB) và trên cơ sở đối chiếu
với kết quả khảo sát hệ thống VBTT trong SGK môn Ngữ văn hiện hành bậc THCS
theo định hướng trên
0.5 Giả thuyết khoa học
Một trong những hạn chế của việc ra đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại
Tp.HCM hiện nay là chưa nêu được các yêu cầu để lựa chọn được các VB để đáp ứng
được mục tiêu đánh giá Nếu đề xuất được một số tiêu chí cụ thể, khả thi thì sẽ lựa chọn
được các VBTT phù hợp với yêu cầu của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại
Trang 13Tp.HCM trước khi CT năm 2018 được chính thức đưa vào thực hiện ở khối lớp 9 (từ
niên khóa 2023 - 2024)
0.6 Phương pháp nghiên cứu
Để phù hợp với mục đích nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu, chúng tôi sử dụng
một số phương pháp nghiên cứu sau đây:
❖ Phương pháp nghiên cứu lí luận:
• Cách thức thực hiện: Chủ yếu triển khai việc hồi cứu tư liệu
• Mục đích:
- Tổng hợp các thông tin về các vấn đề có liên quan đến đề tài như những tài liệu
đề cập đến VB ngữ liệu trong dạy học môn Ngữ văn, VBTT và những yếu tố tác động
đến việc lựa chọn VB trong kiểm tra - đánh giá Để xác định những nội dung cần kế
thừa khi tiến hành nghiên cứu đề tài thì việc làm này rất cần thiết
- Trên cơ sở tổng kết nguồn tư liệu liên quan, chúng tôi phân tích, đánh giá, lựa
chọn để rút ra những nội dung sử dụng làm cơ sở lí luận để thực hiện đề tài
❖ Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi:
• Mô tả công cụ: Bộ câu hỏi khảo sát thực trạng gồm các nội dung như sau:
- Phần 1: Đánh giá tổng quan của GV về Đề thi và VB Ngữ liệu
- Phần 2: Đánh giá cụ thể về các khía cạnh (độ dài, đề tài, các phương tiện phi
ngôn ngữ) và nhận thức về loại VB của các VB ngữ liệu trong Đề thi từ năm 2014 đến
2019
- Phần 3: Đánh giá về vai trò của VBTT trong Ngữ liệu Phần ĐH của Đề thi và
gợi ý một số yêu cầu lựa chọn VB sử dụng trong Đề thi (nếu có)
• Quy trình thiết kế công cụ:
Dựa trên việc xác định những đặc điểm của loại VB, xác định những khía cạnh
của VB bị ảnh hưởng để đáp ứng các yêu cầu của việc lựa chọn VB ngữ liệu theo định
hướng phát triển năng lực HS, chúng tôi xác lập các câu hỏi khảo sát thực trạng sử dụng
VB ngữ liệu trong Đề thi từ năm 2014 đến nay Đồng thời, dựa trên quan điểm phân
loại VB theo CT GDPT môn Ngữ văn hiện hành và CT mới, khảo sát có những câu hỏi
về nhận thức loại VB của VB ngữ liệu được sử dụng
• Cách thức thực hiện:
Chúng tôi phát phiếu khảo sát trực tiếp gửi và khảo sát trực tuyến cho đối tượng
Trang 14GV môn Ngữ văn lớp 9 tại Tp.HCM thực hiện Sau khi thống kê, chúng tôi sẽ dựa trên
tần số trả lời để tìm ra các vấn đề nổi trội nhất trong nhận thức phân loại VB cũng như
trong thực trạng sử dụng VBTT trong phần ĐH của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ
văn
• Mục đích:
Từ cơ sở phần trả lời của các đối tượng tham gia khảo sát, chúng tôi tổng kết
những đánh giá của về thực trạng việc sử dụng VBTT trong phần ĐH của Đề thi Tuyển
sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM từ năm 2009 đến nay và nhận thức về việc phân
loại VB của GV môn Ngữ văn lớp 9 tại Tp.HCM hiện nay
❖ Phương pháp thống kê:
Chúng tôi sử dụng phần mềm Excel phiên bản Office 365 và phần mềm SPSS
phiên bản 22.0 để xử lí, tổng hợp các số liệu có liên quan đến nhiệm vụ nghiên cứu
0.7 Bố cục của đề tài
Ngoài phần MỞ ĐẦU và KẾT LUẬN, báo cáo đề tài được cấu trúc thành ba
(03) chương, cụ thể như sau:
• Trong chương 1 - Tổng quan vấn đề nghiên cứu, gồm ba (03) vấn đề:
- Đề tài trình bày khái quát những vấn đề chung về khái niệm VB và VBTT, đặc
điểm, phân loại VBTT với những quan điểm trong và ngoài nước Đồng thời trình bày
những nhận định về việc sử dụng VBTT hiện nay và sau khi thực hiện CT năm 2018
- Đề tài trình bày những nghiên cứu về việc sử dụng VBTT trong nội dung đọc
hiểu của các kỳ kiểm tra - đánh giá trên thế giới
- Đề tài trình bày những nhận định về xu hướng đổi mới trong kiểm tra - đánh
giá tại Việt Nam và trường hợp cụ thể là Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại
Tp.HCM
• Trong chương 2 - Thực trạng sử dụng VBTT trong SGK môn Ngữ văn hiện
hành bậc THCS và phần ĐH của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại
Tp.HCM, chúng tôi tập trung tìm hiểu ba (03) vấn đề quan trọng:
- Về việc sử dụng VBTT trong SGK môn Ngữ văn hiện hành bậc THCS, các vấn
đề được tìm hiểu là số lượng VB và tỉ lệ tương quan với các loại VB còn lại, đề tài, độ
dài, nguồn trích dẫn và đặc điểm của mỗi VB Mục đích của nội dung này là xác định
những kinh nghiệm/ mức độ quen thuộc của HS đối với những vấn đề trên
Trang 15- Về việc sử dụng VBTT trong phần ĐH của đề thi Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn
Ngữ văn tại Tp.HCM, chúng tôi cũng nghiên cứu vấn đề này qua số lượng VB và tỉ lệ
tương quan với các loại VB còn lại, đề tài, độ dài, nguồn trích dẫn và đặc điểm của mỗi
VB Mục đích của nội dung này là kiểm định sự phù hợp của việc sử dụng VBTT trong
đề thi với kinh nghiệm/ mức độ quen thuộc của HS đã được xác định trong nội dung
trên
- Triển khai khảo sát đánh giá của GV về ngữ liệu ĐH trong Đề thi Tuyển sinh
lớp 10 tại Tp.HCM từ năm 2014 đến nay và trình bày những nhận xét dựa trên thống
kê phân loại ý kiến đánh giá về VB ngữ liệu ĐH trong phạm vi đã nêu trên
• Trong chương 3 - Đề xuất yêu cầu lựa chọn VBTT trong phần ĐH của Đề thi
Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM, chúng tôi lần lượt trình bày những
nội dung như sau:
- Cơ sở lí luận (cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn) để đề xuất yêu cầu lựa chọn
VBTT sử dụng trong phần ĐH của Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM
- Đề xuất những yêu cầu cụ thể để lựa chọn VBTT sử dụng trong phần ĐH của
Đề thi Tuyển sinh lớp 10 môn Ngữ văn tại Tp.HCM với những yêu cầu liên quan đến
nội dung, yêu cầu liên quan đến hình thức và yêu cầu liên quan đến nhiệm vụ ĐH của
VB
Trang 16CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Những vấn đề về Văn bản và Văn bản thông tin
1.1.1 Khái niệm Văn bản và Văn bản thông tin
1.1.1.1 Khái niệm VB
❖ Những quan điểm trên thế giới
Trong tài liệu PISA (The Programme for International Student Assessment) 2018
Reading Framework, VB được hiểu là “tất cả ký hiệu ngôn ngữ được trình bày trong
một dạng đồ họa cụ thể như dạng viết tay (handwritten), dạng in (printed) và dạng hiển
thị trên màn hình (screen-based)”1 VB có thể là các phương tiện trực quan như biểu
đồ (diagrams), hình ảnh (pictures), bản đồ (maps), bảng biểu (tables), đồ thị (graphs) và
tranh truyện (comic strips), chúng có thể tồn tại độc lập hoặc đi kèm với ít hay nhiều
phần ngôn ngữ viết trong một VB tổng thể lớn hơn Tuy nhiên, trong phạm vi VB mà
PISA không sử dụng không bao gồm các yếu tố âm thanh như đoạn ghi âm (voice
recordings), film, TV, hình minh họa trực quan không đính kèm chữ (animated visuals
and pictures without words) Như vậy, PISA đã mở rộng rất nhiều về định nghĩa VB khi
đồng thời ghi nhận các dạng thức VB trực tuyến hỗn hợp như các VB động (dynamic
texts) với các phần của VB cũng có thể được liên kết với nhau qua siêu liên kết
(hypertext links)
Từ điển tiếng Việt chỉ rõ “VB” là “chuỗi kí hiệu ngôn ngữ nói chung hay những
kí hiệu thuộc một hệ thống nào đó, làm thành một chỉnh thể mang nội dung ý nghĩa trọn
vẹn” 2 Đồng tình với quan điểm này, Từ điển thuật Ngữ văn học trình bày quan điểm
về VB như sau: “VB là bất cứ chuỗi kí hiệu nào có khả năng tiềm tàng có thể đọc ra
được, bất kể là có do kí hiệu ngôn ngữ tạo thành hay không” 3 Như vậy, các tác giả này
khẳng định VB được tạo thành từ các phương tiện ngôn ngữ hay các phương tiện phi
ngôn ngữ, “bất kì chuỗi kí hiệu nào”, chỉ cần đảm bảo yêu cầu “đọc ra được”
Qua các định nghĩa trên, ta có thể thấy hầu hết các tác giả quan niệm VB là một
chỉnh thể phục vụ cho nhiều mục đích giao tiếp khác nhau Xét về dạng thức tồn tại, VB
có thể tồn tại ở dạng nói, viết, đa phương thức, in ấn, kỹ thuật số, trực tuyến, v.v và chứa
đựng các phương tiện phi ngôn ngữ như biểu đồ, bản đồ, sơ đồ, hình ảnh, v.v
1 PISA (2018) PISA 2018 Reading Framework Tr 29
2 Hoàng Phê (chủ biên) (2011) Từ điển tiếng Việt Tr.1406
3 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên) (2004) Từ điển thuật ngữ văn học Tr 395
Trang 17Mặt khác, trong phạm vi giáo dục, CT và SGK môn Ngữ văn hiện hành, VB
được định nghĩa “là sản phẩm của hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ, gồm một hay
nhiều câu, nhiều đoạn” 4 Quan niệm này nhận định hai vấn đề cốt lõi của VB gồm chất
liệu hình thành VB là ngôn từ và cách thức tồn tại của VB là dạng nói hoặc dạng viết
Quan niệm mà chúng tôi sử dụng trong luận văn có sự tương đồng với cách định
nghĩa của CT và SGK môn Ngữ văn hiện hành Có thể lí giải sự lựa chọn này dựa trên
ba cơ sở như sau: Thứ nhất, cách định nghĩa VB này đang được sử dụng trong hoạt
động dạy học ĐH Thứ hai, cách định nghĩa VB này được sử dụng trong việc chọn lựa
và khai thác VB đánh giá năng lực ĐH Thứ ba, trong luận văn này, với mục đích đưa
ra những yêu cầu về việc lựa chọn VBTT trong phần ĐH của một kỳ thi cụ thể, một
trong những nhiệm vụ nghiên cứu của chúng tôi là tiến hành khảo sát hệ thống VB của
SGK môn Ngữ văn hiện hành bậc THCS Vì vậy, việc chọn cách hiểu tương đồng với
CT và SGK hiện hành là hợp lí, góp phần tạo thuận lợi cho đề tài nghiên cứu
1.1.1.2 Khái niệm VBTT
Trong nghiên cứu Reading to Learn from the Very Beginning: Information
Books in Early Childhood, Nell K.Duke đã định danh VBTT như sau: “Tôi định nghĩa
VBTT là VB được viết với mục đích chính là truyền đạt thông tin về thế giới tự nhiên và
xã hội (thường là từ một người có hiểu biết tốt hơn về chủ đề này đến ai đó có hiểu biết
ít hơn) và có các đặc trưng cụ thể của VB để đạt được mục đích đó Các đặc trưng
thường được thể hiện trong VBTT bao gồm các yếu tố đồ họa (như sơ đồ và hình ảnh);
cấu trúc VB (như so sánh / tương phản và nguyên nhân - kết quả); các hình thức trình
bày (như tiêu đề và chỉ mục); các dạng thức, hình thái của ngôn ngữ (như sử dụng các
động từ vô thời và danh từ có tính chất chung) … và một số yếu tố khác” 5 Như vậy, tác
giả đã chỉ ra các tiêu chí về mục đích sử dụng và yếu tố cấu thành để đánh giá một VB
có phải là VBTT hay không
Mở rộng từ cách xác định một VB là VBTT như trên, trong một tài liệu “Reading
& Writing Informational Text in the primary grades”, Duke đã trình bày một khái niệm
VBTT mang tính hệ thống và toàn diện hơn:
“VBTT là:
4 Bộ GD&ĐT (2011) Ngữ văn 10 nâng cao, tập 1 Tr.24
5 Duke, N (2003) Reading to learn from the very beginning: Information books in early childhood Tr 1 Truy xuất
từ: https://fliphtml5.com/gwcd/kmvh/basic
Trang 18- Loại VB có mục đích chính là truyền tải thông tin về thế giới tự nhiên và xã hội
- Loại VB có những nét đặc trưng tiêu biểu như trình bày về toàn bộ các lớp, loài, loại
của sự vật trong cách tiếp cận không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố thời gian
- Loại VB có nhiều hình thức thể hiện khác nhau, có thể tìm thấy trong các nguồn như
sách, tạp chí, tài liệu giấy, quảng cáo, đĩa CD và Internet
VBTT không phải là:
- Loại VB mà mục đích chính của nó bên ngoài việc truyền tải thông tin về thế giới tự
nhiên và xã hội, ví dụ như kể về cuộc đời của một cá nhân, về một sự kiện hay chuỗi các
kiện hoặc kể về quy trình thực hiện một điều gì đó
- Loại VB luôn chỉ có những đặc trưng cụ thể; thay vào đó, đặc điểm của loại VB này
sẽ thay đổi theo từng kiểu loại
- Chỉ là sách.” 6
Trong bản trình bày7 tại Hội thảo “PREL’s A Focus on Comprehension”, Duke
đã quan niệm rằng VBTT không đồng nghĩa với VB phi hư cấu (non-fiction) mà chỉ
được xem là một tiểu loại của VB ấy đồng thời đưa ra sự khác biệt về cách đọc của
VBTT, thường được đọc không liền mạch (nonlinearly), đọc có lựa chọn và tốc độ đọc
thay đổi tùy khu vực của VB Duke cùng các cộng sự đặt VBTT trong thế đối lập với
VB tự sự (bao gồm tiểu loại hư cấu và phi hư cấu) và các loại VB khác theo cách phân
biệt mục đích giao tiếp
CT GDPT môn Ngữ văn của Bộ GD&ĐT ban hành năm 2018 định nghĩa thuật
ngữ “VBTT” là “loại VB chủ yếu dùng để cung cấp thông tin”8 Việc chính thức đưa ra
khái niệm này cũng hoàn thiện bên hệ thống VB dùng trong dạy học ĐH
Từ việc tổng hợp, đối chiếu, một số quan điểm về việc phân loại VB và định danh
VBTT của các nghiên cứu trong và ngoài nước, chúng tôi nhận thấy những điểm gặp gỡ
về cách định danh loại VB này Cụ thể, các quan điểm đã chỉ ra các yếu tố sau:
• Một là, đây là nhóm VB không chứa các yếu tố tưởng tượng
• Hai là, chức năng của VB dùng để cung cấp thông tin, kiến thức về đời sống
• Ba là, các VB loại này sử dụng đa dạng các yếu tố trực quan, yếu tố phi ngôn
ngữ, các kết cấu đặc thù nhằm mang lại hiệu quả cao trong truyền đạt thông tin
6 Duke, N & Bennett-Armistead, V.S (2003) Reading & writing informational text in the primary grades Tr 17
7 Duke, N (2004) Presentation “Strategies for Building Comprehension of Information text” Tr 3-4
8 Bộ GD&ĐT (2018) CT GDPT môn Ngữ văn Tr.88
Trang 19Trên cơ sở những nét tương đồng này, người viết đưa ra một định nghĩa thống
nhất làm nền tảng để phục vụ việc nghiên cứu các vấn đề về VBTT nói chung và đề xuất
các tiêu chí lựa chọn VBTT sử dụng trong kiểm tra - đánh giá nói riêng bằng cách phát
triển mở rộng định nghĩa của VBTT mà Bộ GD&ĐT trình bày trong CT môn học năm
2018:
“VBTT là loại VB dùng để cung cấp thông tin về các vấn đề đời sống - xã hội,
khoa học, v.v hoặc dùng trong mục đích thông báo, giao dịch VB này không chứa
các yếu tố tưởng tượng và sử dụng hiệu quả các phương tiện phi ngôn ngữ, kết cấu
đặc thù đa dạng nhằm đáp ứng được mục đích truyền đạt.”
1.1.2 Đặc điểm và phân loại Văn bản thông tin
1.1.2.1 Đặc điểm của VBTT
❖ Đặc điểm về ngôn ngữ
VBTT nổi bật bởi tính đa dạng các kiểu loại, dạng thức sản phẩm thể hiện Do
đó, đặc điểm về ngôn ngữ cũng đa dạng tùy thuộc vào các kiểu loại ấy Tuy nhiên, khái
quát chung, có thể đánh giá những nét nổi bật của ngôn ngữ của loại VBTT như sau:
Thứ nhất là tính chính xác, cụ thể Hầu hết các VBTT rất ít dùng ẩn dụ, biểu
tượng như ngôn ngữ của VBVH Điều này đồng nghĩa với việc ngôn ngữ VBTT phải
đảm bảo tính rõ nghĩa, đơn nghĩa để đảm bảo những người đọc khác nhau khi tiếp xúc
cùng một VB phải có cách hiểu giống nhau bởi mục tiêu cung cấp thông tin của nó
Ngoài ra, tính cụ thể của các VBTT còn thể hiện ở việc các phần trong một VB có tính
thống nhất cao khi trình bày về cùng một đề tài
Thứ hai là tính chuyên môn, học thuật Đối với các VB cung cấp tri thức khoa
học, thuyết minh các đối tượng đặc thù sẽ sử dụng lớp từ vựng có tính chuyên ngành,
học thuật với đề tài tương ứng Tuy nhiên, ở những kiểu loại thông dụng, có đối tượng
tiếp cận phổ thông (như đơn thư, biểu mẫu, áp phích quảng cáo,…) thì yếu tố này chỉ
dừng lại ở việc sử dụng nhóm từ vựng riêng của lĩnh vực, không quá tập trung vào tính
chuyên môn, học thuật
❖ Đặc điểm về kết cấu
Mỗi VBTT nói chung và các phần trong mỗi VBTT nói riêng thường được tác
giả trình bày theo một trật tự nhất định và có dụng ý Sự thành công của một VBTT cũng
phụ thuộc rất nhiều vào việc người viết có khả năng xây dựng, sắp xếp một kết cấu
Trang 20VBTT hợp lí, khoa học và thể hiện rõ được mục đích trình bày của mình Với bố cục
đơn giản nhất là Mở đầu (Giới thiệu về đối tượng được trình bày) - Nội dung - Kết luận
(Tổng kết khái quát về đối tượng) dành cho mọi loại VB, VBTT cũng không ngoại lệ
Tác giả Reutzel và Cooter đã đưa ra quan điểm rằng các phần này thường được
trình bày theo các kiểu kết cấu đặc trưng như: Nguyên nhân - kết quả; So sánh - đối
chiếu; Mô tả; Hỏi và trả lời; Liệt kê và Trình tự thời gian, đồng thời mô tả và giải thích
mục đích sử dụng của từng kiểu9:
- Nguyên nhân - kết quả: trình bày một sự việc, sự kiện đã dẫn đến một sự việc,
sự kiện hay kết quả như thế nào
- So sánh - đối chiếu: phân tích những điểm giống và khác nhau giữa các khái
niệm hay sự việc
- Mô tả: giải thích một ý hay một khái niệm
- Hỏi và trả lời: Trình bày một vấn đề với những giải pháp
- Liệt kê: sắp xếp các số liệu, khái niệm hay sự kiện
- Trình tự thời gian: sắp xếp thông tin theo trật tự thời gian
Qua sự tìm hiểu của người viết, hầu hết các học giả, nhóm nghiên cứu khác cũng
phân tích đặc điểm về kết cấu VB của VBTT thông qua 5 kiểu cấu trúc như: Mô tả
(Description); Trình tự (Sequence/Instruction/Process); Nguyên nhân - kết quả (Cause
Effect); So sánh đối chiếu (Compare Contrast) và Vấn đề và Giải pháp (Problem
-Solution) tương tự như Reutzel và Cooter Ở đây, kiểu Liệt kê được xếp chung vào nhóm
Trình tự
❖ Đặc điểm về hình thức trình bày và phương tiện phi ngôn ngữ
Ngoài những đặc điểm về kết cấu đã trình bày ở trên, các VBTT thường tập trung
làm nổi bật những ý quan trọng, những vấn đề, khái niệm trọng tâm bằng cách sử dụng
đa dạng hình thức trình bày khác nhau Các hình thức này có thể bao gồm các yếu tố:
tiêu đề lớn, các tiêu đề phụ, mục lục, bảng tra cứu, bảng chú giải thuật ngữ, lời tựa, các
đoạn văn, lời chú thích ở cuối trang, các hình ảnh minh họa, một từ ngữ hay đoạn văn
đặc biệt được in nghiêng, in đậm, tô màu, … Mục đích của các kiểu định dạng đặc biệt
này vừa có chức năng thẩm mỹ, đồng thời nhằm làm rõ sự phân cấp thông tin được trình
bày trong VB, hỗ trợ quá trình tìm kiếm và ĐH thông tin trong VB nhanh chóng hơn
9 Reutzel, D.R & Cooter, R.B (2007) Strategies for Reading Assessment and Instruction: Helping Every Child
Succeed (Dẫn từ Nguyễn Thị Hồng Nam, Dương Thị Hồng Hiếu (2017) Giáo trình Phương pháp dạy đọc VB Tr.18
Trang 21Bên cạnh đó, ngoài ngôn ngữ chữ viết, VBTT cũng thường sử dụng các phương
tiện khác như sơ đồ, biểu bảng, hình ảnh, hình vẽ, kí hiệu, … để thể hiện nội dung hoặc
minh họa cho nội dung Các phương tiện phi ngôn ngữ này cũng làm tăng tính thẩm mỹ
của VB, được dùng để gây sự chú ý, kích thích sự hứng thú tìm hiểu và thu hút độc giả
Đây là một trong những đặc điểm nổi bật của VBTT khác biệt so với các loại VB khác
Mặt khác, với sự đa dạng về kiểu loại, VBTT có những đặc điểm hình thức trình bày và
các phương tiện phi ngôn ngữ riêng tương ứng ở các kiểu loại ấy nhằm đạt được những
hiệu quả tốt nhất về mặt thông tin truyền tải
1.1.2.2 Phân loại VBTT
VBTT nói chung hay các ngữ liệu dạy học ĐH là VBTT là những VB xuất hiện
hầu như mọi lúc mọi nơi trong cuộc sống thường ngày, trong chuyên môn từ các VB in
đến các VB kỹ thuật số Do đó, khó có thể liệt kê một cách chi tiết và đầy đủ các VB
này vào hệ thống Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng các tác giả của tài liệu Real world
reading10 đã trình bày hệ thống phân loại tương đối đầy đủ và khái quát của các VBTT
bao gồm các kiểu loại như sau:
• Nhãn (Labels)
• Hướng dẫn (Instructions)
• Thời khóa biểu, Lịch trình (Schedules)
• VB sử dụng trong kinh doanh, thương mại (Personal Business Documents)
• Quảng cáo/ Bản tin (Brochures/ Newsletters)
• Danh mục/ Phiếu, đơn đăng ký (Catalogues/ Order Forms/ Registration Forms)
• Giao tiếp điện tử (Electronic Communication)
• Chỉ mục và Danh mục (Indexes and Directories)
• Trang web (World Wide Web)
• Thư rác (Junk Mail and Spam)
Ngoài ra, theo công trình Teaching Language in Context11, 2 nhà nghiên cứu
người Úc, Derewianka và Jones đã khái quát, phân loại các phương diện sử dụng ngôn
ngữ gắn với các ngữ cảnh trong cuộc sống thành các nhóm khác nhau gồm: Nhóm VBTT
thể hiện sự quan sát và mô tả, Nhóm VBTT chỉ dẫn quy trình, Nhóm VBTT trình bày
10 Dobler, E & Azwel, T (2007) Real world reading: Making sense of the texts that matter in our everyday lives
11 Derewianka, B & Jones, P (2016) Teaching Language in Context Tr 158-227
Trang 22tường thuật các sự kiện, Nhóm VBTT trình bày những đánh giá, giới thiệu về các đối
tượng, Nhóm VBTT hỗn hợp, điều tra, nghiên cứu
CT GDPT môn Ngữ văn ban hành năm 2018 đã xác định VBTT là một thành
phần của hệ thống phân loại VB trong dạy học ĐH Kèm theo đó, CT đưa ra những yêu
cầu về loại ngữ liệu VBTT dành cho từng lớp học và một số kiểu loại VB đề xuất tương
ứng Nhằm cung cấp cái nhìn tổng quan về các kiểu loại VBTT được học trong CT mới,
chúng tôi hệ thống các thông tin này trong bảng sau:
1 - VB giới thiệu những sự vật, sự việc
gần gũi với học sinh
- VB chỉ dẫn một số tín hiệu dễ hiểu, gần gũi với học sinh
- VB giới thiệu một số sự vật, hiện tượng
- VBTT đơn giản, thông dụng như mục lục sách, thời khoá biểu
- VB ngắn thuật 2 - 3 việc làm cụ thể
- VB giới thiệu về loài vật, VB hướng dẫn thực hiện một hoạt động
- VB giới thiệu (tả thực) một đồ vật
- VB thuyết minh về một đối tượng
- Thông báo ngắn, tờ khai in sẵn
2
- VB giới thiệu về loài vật, đồ dùng;
VB hướng dẫn một hoạt động đơn giản
bao gồm cả dạng kí hiệu
- Danh sách học sinh; mục lục sách;
thời khoá biểu; thời gian biểu
3
- VB giới thiệu một đồ vật, VB thuật
lại một hiện tượng gồm 2 - 3 sự việc
- Thông báo ngắn, tờ khai in sẵn
- Thư thăm hỏi, thư cảm ơn, thư xin lỗi
- Đơn (xin nghỉ học, xin nhập học)
- Báo cáo công việc
- VB giới thiệu sách, phim
- VB chỉ dẫn (đơn giản) các bước thực hiện một công việc hoặc sử dụng một sản phẩm
- Thư cảm ơn hoặc xin lỗi, thư thăm hỏi;
đơn (xin nghỉ học, xin nhập học); giấy mời, báo cáo công việc, chương trình hoạt động
- VB giải thích về một hiện tượng tự nhiên
- VB giới thiệu một quy trình
- VB quảng cáo (tờ rơi, áp phích, )
5
- VB giải thích về một hiện tượng
tự nhiên
- VB giới thiệu sách, phim
- CT hoạt động; quảng cáo
Trang 236
- VB thuật lại một sự kiện
- Biên bản ghi chép
- Sơ đồ tóm tắt nội dung
- VB thuật lại một sự kiện lịch sử (thuyết minh)
- VB giới thiệu một quy tắc hay luật lệ trong trò chơi hay hoạt động (thuyết minh)
- VB kiến nghị, biên bản, tin nhắn, thư điện tử
7
- VB giới thiệu quy tắc hoặc luật lệ
trong trò chơi hay hoạt động
- VB tường trình
8
- VB thuyết minh giải thích một hiện
tượng tự nhiên, VB giới thiệu một
- Bản tin (báo in và báo mạng); văn bản tường trình, quảng cáo, bài phỏng vấn
- Báo cáo nghiên cứu; VB thuyết minh
có lồng ghép một hay nhiều yếu tố
miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận
- Nội quy, văn bản hướng dẫn
- VBTT tổng hợp: thuyết minh có lồng ghép một hay nhiều yếu tố như miêu tả,
tự sự, biểu cảm, nghị luận
- Báo cáo kết quả nghiên cứu về một vấn
đề tự nhiên hoặc xã hội, có sử dụng sơ
đồ, bảng biểu, có thuyết minh các hình ảnh minh hoạ, có sử dụng trích dẫn, cước chú và phần tài liệu tham khảo
- VB đa phương thức (kịch bản sân khấu hoá một tác phẩm có trong chương trình môn Ngữ văn được chuyển thể)
11
- Bài thuyết minh có lồng ghép một
hay nhiều yếu tố như miêu tả, tự sự,
biểu cảm, nghị luận
- Báo cáo nghiên cứu
12
- Bài thuyết minh có lồng ghép một
hay nhiều yếu tố như miêu tả, tự sự,
biểu cảm, nghị luận
- Báo cáo nghiên cứu, thư trao đổi công
việc
Bảng 1.1 Mô tả các đề xuất về yêu cầu lựa chọn VBTT của
CT GDPT môn Ngữ văn năm 2018
Khái quát hơn, chúng tôi nhận thấy VBTT trong CT môn Ngữ văn 2018 đề cập
đến các nhóm VB thuyết minh, giới thiệu về các đối tượng (sự vật, hiện tượng, con
Trang 24người, cách thức), VB tin tức, VB đơn, thư, VB hành chính nhà nước, sản phẩm quảng
cáo, báo cáo khoa học, v.v Về mặt độ dài VB, các nhà biên soạn CT mới cũng đưa ra
khoảng độ dài khuyến nghị cho VBTT đọc ở cấp Tiểu học là: Lớp 1 (90 chữ), Lớp 2
(110-140 chữ), Lớp 3 (120-150 chữ), Lớp 4 (15-180 chữ) và Lớp 5 (230 chữ)
Mặt khác, chúng tôi còn quan tâm đến các Yêu cầu cần đạt trong hoạt động ĐH
VBTT mà CT năm 2018 đặt ra vì đây là một trong những cơ sở để xây dựng các yêu
cầu cụ thể để lựa chọn VBTT làm VB ngữ liệu trong đánh giá năng lực ĐH khi CT mới
được áp dụng VBTT thực sự được dạy học ĐH một cách bài bản với các yêu cần cần
đạt ở các mặt ĐH nội dung, ĐH hình thức, Liên hệ, so sánh, kết nối và Đọc mở rộng
tương tự với hai (02) loại VB còn lại là VBVH và VBNL HS được dạy học đáp ứng tìm
hiểu các đặc điểm của loại VB, cụ thể hơn là được học tập và rèn luyện các đặc trưng
nổi bật như ĐH kết hợp các phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ trong VB (như đồ
thị, sơ đồ, biểu đồ, hình ảnh, v.v.) Chính vì vậy, khi CT và SGK mới được đưa vào áp
dụng, HS sẽ có đủ điều kiện để hình thành năng lực ĐH loại VB này và việc đánh giá
năng lực ĐH VBTT cũng trở nên hệ thống và hợp lí hơn Tuy nhiên, trong giai đoạn CT
chưa được áp dụng, chúng tôi cho rằng tinh thần của CT về việc sử dụng VBTT và
những yêu cầu đổi mới, sáng tạo trong dạy học và kiểm tra - đánh giá cũng có những
ảnh hưởng quyết định đến việc thực hiện đánh giá năng lực ĐH VB có bao gồm loại
VBTT này trong các kỳ thi mang tính khu vực Bên cạnh đó, trên thực tế ma trận Đề thi
THPT Quốc gia của Bộ GD&ĐT ban hành cũng đã xuất hiện tên gọi loại VB này Vì
vậy, việc sử dụng VBTT trong nội dung đánh giá năng lực ĐH của Kỳ thi Tuyển sinh
lớp 10 môn Ngữ văn là hợp lí, chấp nhận được và có tính áp dụng đổi mới, sáng tạo cao
1.2 Việc sử dụng Văn bản thông tin trong nội dung đọc hiểu của các kỳ kiểm tra -
đánh giá trên thế giới
1.2.1 Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế (PISA) phần Đọc hiểu
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) đã thực hiện
CT đánh giá PISA định kỳ 3 nằm một lần với quy mô quốc tế, nhiều nước ở các khu vực
tham gia nhằm mục đích kiểm tra, đánh giá và so sánh trình độ HS ở độ tuổi 15 giữa ở
nhiều lĩnh vực Đề cập đến PISA, chúng tôi không chỉ quan tâm đến việc sử dụng VBTT
trong đề thi mà nhấn mạnh vào quan điểm đổi mới, hiện đại của PISA về việc đánh giá
ĐH PISA năm 2009 đã định nghĩa việc biết đọc trong chuẩn biết đọc viết (reading
Trang 25literacy) là “hiểu (understanding), sử dụng (using) và phản chiếu lại (reflecting on) và
kết nối (engaging) với VB dạng chữ viết (written texts) để đạt được mục đích, phát triển
kiến thức, tiềm năng bản thân và tham gia vào xã hội” PISA đưa ra quan điểm rằng họ
không đặt ra bất kỳ quy định nào về độ dài và độ phức tạp, tinh vi của VB12, họ chú
trọng vào mục đích chọn các VB có đầy đủ thông tin cho người đọc thực hiện tốt việc
đọc hiểu nghĩa và giải quyết những yêu cầu được đưa ra Đồng thời, trong đề thi của
PISA, CT này yêu cầu HS cần tiếp cận đa dạng các loại VB, kể cả nhóm VB phức hợp
(multiple texts) là các VB liên tục (continuous texts) hoặc không liên tục
(non-continuous texts) Mặt khác, đây có thể là VB dạng in (print) hoặc cả dạng sử dụng công
nghệ kỹ thuật số (digital technologies) Nhóm VB kỹ thuật số này yêu cầu người đọc để
đọc tốt cần có nhiều kỹ năng riêng biệt so với các VB in khác
Khái quát lại, chúng ta có cách nhìn phổ quát hơn về việc phân loại hệ thống VB
của PISA theo các tiêu chí: Phương tiện thể hiện (medium), Môi trường thể hiện
(environment), Hình thức (format) và Thể loại (type)13 Cách phân loại trên được triển
khai từ năm 2009 đến năm 2015, và các VB được PISA sử dụng đều là VB in hoặc VB
có nguồn gốc là VB giấy Tuy nhiên, đến năm 2018, PISA đã lược bỏ tính chất “dạng
chữ viết (written)” trong việc định nghĩa hoạt động ĐH VB, chính thức đưa vào sử dụng
trong đánh giá ĐH loại VB kỹ thuật số Và đến đây thì PISA cũng hoàn thiện hệ thống
phân loại VB được sử dụng trong đề thi đáp ứng sự đa dạng theo 4 chiều hướng, được
cụ thể thành sơ đồ dưới đây:
12 PISA (2017) The PISA-D reading literacy framework Tr 29
13 Nguyễn Thị Hồng Nam, Dương Thị Hồng Hiếu (2017) Giáo trình Phương pháp dạy đọc VB Tr 5-6
Trang 26
Sơ đồ 1.1 Sơ đồ phân loại VB sử dụng trong PISA 2018
PISA khẳng định tầm quan trọng của việc sử dụng các VB để đánh giá khả năng
của HS ở mức 15 tuổi trong việc thực hiện các yêu cầu dựa trên VB có nội dung liên
quan đến việc làm (work-related texts) hay khái quát hơn là đánh giá khả năng sử dụng
ngôn ngữ và kỹ năng đọc để đáp ứng các yêu cầu thực trong cuộc sống (real-life
challenges) HS cần được kiểm tra việc đọc các VB không trang trọng (informal) như
nội quy CLB (rules for clubs), biên bản trận đấu (records of games) Do đó, các VB gắn
với thế giới thực (real-world texts) cũng được sử dụng ở tần suất cao trong các đề thi
của PISA
Các thang đo quốc tế về việc Đọc dành cho HS như National Assessment of
Educational Progress (NAEP); IEA Reading Literacy Study (IEARLS) và IEA
Programme in International Reading Literacy Study (PIRLS) đã phân loại cơ bản VB
thành 2 loại VB hư cấu (fictional texts) hay VB văn học (literary texts) trong sự đối sánh
với nhóm còn lại là VB phi hư cấu (non-fictional texts) Nhóm VB phi hư cấu được
NAEP và PIRLS xác định mục đích sử dụng là đọc để có hiểu biết kỹ năng đọc viết và
đọc để lấy thông tin hoặc thực hiện một yêu cầu có nhiều điểm tương đồng với nhóm
VBTT theo quan niệm của chúng tôi Tuy nhiên, PISA nhận định ranh giới khác biệt
giữa 2 loại này bị xóa nhòa khi tác giả sử dụng hình thức và cấu trúc đặc trưng của VB
thực khi viết VB hư cấu Và CT đánh giá năng lực Đọc PISA sử dụng cả VB thực và
VB hư cấu cũng như VB không xác định được chính xác là loại nào, CT không đo lường
Cố định (static)
Động (dynamic)
Theo Hình thức
Liên tục (continuous)
Không liên tục (non-continuous)
Hỗn hợp (mixed)
Theo Loại
Miêu tả (description)
Tự sự (narration) Giải thích (exposition) Lập luận (argumentation) Hướng dẫn (instruction) Giao dịch/
Giao tiếp (transaction)
Trang 27sự khác biệt trong việc đọc thành thạo 2 loại VB này14 Mặt khác, PISA 2018 đã mô tả
chi tiết cách phân loại VB theo thể loại trong bảng dưới đây với những minh họa cụ thể:
VB
Miêu tả
Bài miêu tả một nơi cụ thể trong nhật ký du lịch; Danh mục sản phẩm; Bản
đồ địa lí; Lịch trình chuyến bay; Phần mô tả đặc điểm, chức năng hay quy trình trong Hướng dẫn kỹ thuật
VB Tự sự Tiểu thuyết; Truyện ngắn; Vở kịch; Tiểu sử; Truyện tranh; Báo; Phóng sự
VB
Giải thích
Giải thích, định nghĩa các khái niệm; Bản tổng hợp, tóm tắt; Biên bản cuộc họp; Bài luận xin học bổng; Sơ đồ hoạt động và chức năng sinh học của bộ phận cơ thể; Đồ thị xu hướng dân số; Bách khoa toàn thư trực tuyến
Luật lệ; Nội quy; Quy định; Công thức nấu ăn; Sơ đồ hướng dẫn quy trình
sơ cấp cứu; Hướng dẫn cài đặt phần mềm
Bảng 1.2 Bảng mô tả các loại VB được phân loại theo thể loại của PISA 201815
Tuy rằng PISA không đưa ra tỉ lệ VBTT được sử dụng, nhưng dựa trên các kiểu
loại cụ thể trong bảng trên cùng những nguồn VB mà họ sử dụng như Văn chương
(literature), SGK (textbooks), Thư điện tử (e-mails), Trang nhật ký cá nhân trực tuyến
(blogs), Trang web (websites), Tài liệu chính sách (policy documents), tài liệu lịch sử
cơ bản (primary historical documents), v.v 16, chúng ta có thể xác nhận PISA rất chú
trọng sử dụng các VB thuộc loại VBTT theo quan niệm của chúng tôi
Bên cạnh đó, PISA quan niệm việc đánh giá năng lực ĐH được thực hiện hiệu
quả nhất bằng cách tạo ra các kịch bản mô phỏng thực tế (realistic scenario) Khác với
những đánh giá ĐH truyền thống, HS đọc nhiều VB có chung chủ đề nhưng không có
sự liên kết, khiến HS chỉ thực hiện được những yêu cầu cụ thể của mỗi VB, mẫu
“scenario” này được tổ chức bởi các VB đa nguồn được liên kết với nhau, qua đó sẽ
14 PISA (2018) PISA 2018 Assessment and Analytical Frameworks Tr.48
15 PISA (2018) PISA 2018 Assessment and Analytical Frameworks Tr 46-48
16 PISA (2018) PISA 2018 Assessment and Analytical Frameworks Tr 41
Trang 28tăng cường sự chủ động của người đọc và có thể đánh giá chính xác hơn năng lực ĐH
của HS Các “scenario” sẽ cung cấp mục đích bao quát chung của các VB trong chuỗi
để HS thực hiện các nhiệm vụ ĐH phức tạp hơn dựa trên sự kết nối các VB Tuy việc
sử dụng VB đa nguồn không tỉ lệ thuận với độ khó của VB nhưng sẽ yêu cầu HS thực
hiện các thao tác ĐH phức tạp hơn, sử dụng các chiến lược đọc để tìm kiếm thông tin,
tích hợp thông tin để tạo ra các suy luận thậm chí phải phân tích sự mâu thuẫn trong các
VB ngữ liệu được cung cấp17
1.2.2 Các kỳ thi năng lực ngoại ngữ cho người không sử dụng tiếng Anh là ngôn
ngữ thứ nhất - Trường hợp TOEIC, IELTS
1.2.2.1 Kỳ thi TOEIC
Kỳ thi TOEIC (Test of English for International Communication) là một kỳ thi
đánh giá năng lực sử dụng ngôn ngữ Tiếng Anh (bao gồm Nghe - hiểu và Đọc - hiểu)
chỉ sử dụng cho người không bản ngữ Bên cạnh đó, kỳ thi còn đánh giá khả năng thực
hiện một bài kiểm tra trắc nghiệm chuẩn Chủ đề các VB liên quan đến các lĩnh vực kinh
doanh như làm hợp đồng, thỏa thuận; tiếp thị; lên kế hoạch tổ chức hội thảo; sử dụng
máy tính; viết thư; tuyển dụng nhân sự Ngoài ra, còn có các VB sử dụng trong mua
sắm; đặt mua thiết bị, vật tư; kiểm tra xác minh trạng thái tài chính; thực hiện đầu tư; du
lịch; giải trí; ăn uống và chăm sóc sức khỏe Phần thi Đọc - hiểu (Reading) bao gồm 3
phần nhỏ: Hoàn thiện câu (Incomplete Sentences); Hoàn thiện đoạn VB (Text
Completion) và Đọc hiểu VB (Reading Comprehension) Mỗi mô hình đề kiểm tra bao
Điền các từ/cụm từ bị khuyết vào đoạn VB
VB thường là Thư, Thư điện tử, Bài báo hoặc các đoạn
VB liên quan đến kinh doanh
04
Phần 3: Đọc hiểu một vài VB đơn và 4 cặp VB thuộc nhiều loại ≤ 14 28%
17 OECD (2019) PISA in Focus 2019/101: How does PISA define and measure reading literacy? Tr.2
18 Lougheed, Lin (2012) Longman Preparation series for the TOEIC test Tr 105,106,132
Trang 29ĐH
VB đơn
để trả lời câu hỏi
VB thường là Quảng cáo, Bản tin/Tin vắn, Biểu mẫu, Bảng, Nhãn, Thư, Thư điện tử và Ghi chú
VB đơn
20%
Bảng 1.3 Mô hình các VB sử dụng trong đề thi TOEIC Qua khảo sát các đề thi thực tế và tài liệu Longman Preparation series for the
TOEIC test, chúng tôi nhận thấy ngoại trừ các câu hỏi, đáp án, yêu cầu và hướng dẫn
làm bài và nội dung được in trong Phần 1: Hoàn thiện câu thì tất cả các VB trong đề thi
TOEIC được trình bày đa dạng kiểu dáng, hình thức, mô phỏng dạng trình bày khi được
in ấn của chúng trong thực tế với kích thước, kiểu dáng và hiệu ứng chữ, đường kẻ, bố
cục trình bày, v.v Các VB trong đề thi xét về nội dung và hình thức trình bày có sự
tương đồng cao với các đặc điểm của loại VBTT và có thể xếp vào loại VBTT theo quan
niệm của chúng tôi
1.2.2.2 Kỳ thi IELTS
Kỳ thi IELTS (International English Language Testing System) cũng là một kỳ
thi đánh giá năng lực sử dụng ngôn ngữ Tiếng Anh chỉ sử dụng cho người không bản
ngữ Với hai đối tượng chính là người sử dụng Tiếng Anh trong môi trường học tập và
môi trường làm việc, sinh sống, phần Đọc hiểu trong kỳ thi này cũng chia làm 2 loại
tương ứng là Academic Reading và General Training Reading
Mỗi mô hình đề kiểm tra của cả 2 loại bao gồm 03 VB với 40 câu hỏi ĐH, tuy
nhiên loại VB có sự khác biệt như sau19:
Academic Reading
VB 1
Đề tài viết về các chủ đề khái quát hoặc cụ thể và có độ phức
tạp tăng dần Trong đó có tối thiểu 01 VB là VBNL
Tạp chí khoa học, Sách, Báo, Tạp chí, v.v
VB 2
VB 3
General Training Reading
VB 1 VB liên quan đến ngôn ngữ cơ bản trong ngữ cảnh sinh tồn, Thông báo,
19 University of Cambridge (2009) Cambridge English IELTS Tr 5
Trang 30chủ yếu là khai thác các thông tin thực Quảng cáo, Tờ
rơi, Báo, Hướng dẫn sử dụng, Sách, Tạp chí, v.v
VB 2 VB có độ phức tạp hơn, liên quan đến ngôn ngữ trong ngữ
cảnh môi trường làm việc
VB 3 VB tiếp tục tăng độ phức tạp, thường là VB mô tả và VB
hướng dẫn hơn là VBNL
Bảng 1.4 Mô hình các VB sử dụng trong đề thi IELTS
Như vậy, dựa trên mô tả nội dung và yêu cầu của VB, nguồn VB, chúng tôi nhận
thấy VBTT, đặc biệt là các VB khoa học, nghiên cứu chuyên ngành thường được sử
dụng trong kỳ thi IELTS dành cho cả 2 nhóm đối tượng và chiếm tỉ lệ cao, riêng các
VBTT tiểu loại VB hướng dẫn được khai thác thêm ở nhóm General Training Reading
Từ thực tế cho thấy, các VB ngữ liệu trong đề thi IELTS cũng thường được trình bày đa
dạng hình thức, mô phỏng dạng trình bày khi được in ấn của chúng trong thực tế với
kích thước, kiểu dáng và hiệu ứng chữ, đường kẻ, bố cục trình bày, v.v tương tự với VB
trong đề thi TOEIC
1.2.3 Các phần thi đánh giá năng lực Đọc - hiểu ngôn ngữ Tiếng Anh - Trường
hợp SAT, ACT
1.2.3.1 Kỳ thi SAT phần Đọc hiểu
Kỳ thi SAT (Scholastic Assessment Test Suite of Assessments là kỳ thi lấy điểm
để đăng ký vào học tại các trường Đại học, Cao đẳng cộng đồng, v.v tại Hoa Kì, ngôn
ngữ bài thi là Tiếng Anh Đồng thời, kỳ thi này mở rộng đối tượng dành cho tất cả những
người có nhu cầu, không phân biệt quốc gia, ngôn ngữ tiếng mẹ đẻ và độ tuổi Các nhà
giáo dục tập trung vào kiến thức và kỹ năng tích lũy được tại trường Trung học và cần
thiết để vào trình độ Đại học Theo Hội đồng Đại học Quốc gia (The College Board),
mục tiêu của các VB không nhằm để đánh giá trí nhớ định nghĩa và các sự thật mà hướng
đến khả năng sử dụng thông tin từ VB do đề thi cung cấp và không kiểm tra những kiến
thức tiền VB
VB sử dụng trong Đề thi có thể ở dạng đơn hoặc kết hợp nhiều VB và VB có sử
dụng các yếu tố hình ảnh đồ họa có thông tin như bảng biểu (tables), đồ thị (graphs),
biểu đồ (charts) Mỗi mô hình đề kiểm tra bao gồm các VB như sau20:
20 Truy xuất từ https://collegereadiness.collegeboard.org/sat/inside-the-test/reading
Trang 31TT Nội dung Số lượng Tỉ lệ
Những tài liệu do Hoa Kì phát hiện/ công bố hoặc các
VB mà chính quyền Hoa Kì muốn truyền cảm hứng
01 VB hoặc 01 cặp VB
VB khoa học xem xét, phân tích các khái niệm nền
tảng, các giả thuyết và sự phát triển của lĩnh vực khoa
học Trái đất, sinh học, hóa học hoặc vật lí
02 VB hoặc 01
VB và 01 cặp VB
40%
Bảng 1.5 Mô hình các VB sử dụng trong đề thi SAT phần ĐH của Hoa Kì
Mở rộng hơn về nội dung các đơn vị VB, các nhà đánh giá Hoa Kì đã đưa ra một
số VB tài liệu do Hoa Kì công bố như Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kì, Tuyên ngôn về Nhân
quyền, Hệ thống VB Liên bang hoặc các VB về các vấn đề thiết yếu có tính ảnh hưởng
đương đại về tự nhiên hay trong đời sống công dân như tự do, công bằng, bình đẳng và
nhân phẩm, v.v Các tác giả, người phát ngôn, học giả tạo lập VB có thể là người Hoa
Kì hay các quốc gia khác như Edmund Burke, Mary Wollstonecraft, Nelson Mandela
hay Mohandas Gandhi
Với các nội dung mang tính chất vấn đề toàn cầu, các VB không chỉ là phương
tiện để HS trau dồi kỹ năng đọc, chuẩn bị cho nền tảng học Đại học - Cao đẳng mà còn
là cơ hội cho HS tiếp cận, nâng cao hiểu biết và cung cấp thông tin cho người đọc, thực
hiện bài kiểm tra Do đó, ngoài trừ các VBVH trong đơn vị VB số 1, các đơn vị VB còn
lại hầu hết là VBTT, hoặc kết hợp với VBNL theo quan điểm của chúng tôi
1.2.3.2 Kỳ thi ACT phần Đọc hiểu
Kỳ thi ACT (American College Testing), tương tự SAT, là một kỳ thi chuẩn hóa
được sử dụng đánh giá năng lực học tập của HS trung học và làm một trong những điều
kiện tiên quyết khi xét tuyển vào học tại các trường Đại học, Cao đẳng cộng đồng, v.v
và ngôn ngữ bài thi là Tiếng Anh Tuy nhiên, nét khác biệt so với SAT là kỳ thi ACT
chủ yếu nhằm mục đích đánh giá năng lực của HS dựa theo CT học tại Hoa Kì và không
Trang 32đánh giá năng lực để sẵn sàng cho những cấp học cao hơn Theo Trang web chính thức
của ACT21, đề thi phần ĐH gồm 4 đơn vị VB, trong đó có 03/04 đơn vị VB là một (01)
đoạn văn xuôi dài và 01/04 đơn vị VB gồm hai (02) đoạn văn xuôi ngắn hơn
Đồng thời, mỗi đơn vị VB được cung cấp trong phần tiêu đề gồm các thông tin
về loại VB, tên tác giả và có thể kèm một ghi chú ngắn giúp hiểu được nội dung VB Đề
thi ĐH sử dụng toàn bộ các câu hỏi trắc nghiệm và tương tự SAT, những câu hỏi này
không kiểm tra việc ghi nhớ các thông tin bên ngoài VB Ở đơn vị VB là một cặp VB,
sẽ có một số câu hỏi liên quan đến nội dung cả hai VB nhỏ này Các nội dung đề tài,
lĩnh vực cụ thể của từng đơn vị VB được trình bày trong bảng sau22:
Các bài viết về các lĩnh vực nhân chủng học, khảo cổ học, tiểu sử, kinh doanh, kinh tế, giáo dục, địa lí, lịch sử, khoa học chính trị, tâm lí học, và xã hội học
Đơn vị
VB số 3
Nhân văn (Humanities)
Hồi ký, bài luận cá nhân và các VB viết về các lĩnh vực như kiến trúc, nghệ thuật, khiêu vũ, luân lí, phim ảnh, ngôn ngữ, phê bình văn học, âm nhạc, triết học, phát thanh, truyền hình và nhà hát
Đơn vị
VB số 4
Khoa học
Tự nhiên (Natural Science)
Các bài báo khoa học về các lĩnh vực giải phẫu, thiên văn học, sinh học, thực vật học, hóa học, sinh thái học, địa chất, y học, khí tượng học, vi sinh học, lịch sử tự nhiên, sinh lí học, vật lí, công nghệ và động vật học
Bảng 1.6 Mô hình các VB sử dụng trong đề thi ACT phần ĐH của Hoa Kì
Như vậy, các VB ngữ liệu ĐH trong đề thi ACT ở Hoa Kì có tới 75% là nhóm
VB phi hư cấu và chiếm tỉ lệ cao trong các VB sẽ là các VBTT dưới dạng các bài báo
khoa học về các lĩnh vực đa dạng như Khoa học Xã hội và Nhân văn, Khoa học Tự
nhiên Về mặt hình thức thể hiện, các đề thi SAT và ACT không sử dụng các dạng hình
thức trình bày đặc biệt hay kết hợp các phương tiện phi ngôn ngữ VB ngữ liệu ĐH được
21 Truy xuất từ
https://www.act.org/content/act/en/products-and-services/the-act/test-preparation/description-of-reading-test.html
22 Truy xuất từ https://www.thoughtco.com/act-reading-test-questions-content-scores-3211571
Trang 33trình bày đơn giản và là các dạng VB bằng chữ Theo chúng tôi, đây có thể là sự khác
biệt giữa mục đích đánh giá năng lực ngoại ngữ hay đánh giá năng lực ĐH VB của nhóm
SAT và ACT so với nhóm TOEIC và IELTS đã trình bày ở phần 1.2.2
1.2.4 Các kỳ thi đánh giá HS trên diện rộng môn Ngôn ngữ Tiếng Anh - Trường
hợp Kỳ thi TSA của Hongkong, NAPLAN của Úc
1.2.4.1 Kỳ thi TSA của Hongkong
Kỳ thi TSA (Territory-wide System Assessment) được tổ chức bởi The Hong
Kong Examinations and Assessment Authority và được sự cho phép của Education
Bureau Từ năm 2006, kỳ thi hoàn thiện mô hình tổ chức dành cho các đối tượng cụ thể
như là HS ở Lớp 3 (bậc Tiểu học), Lớp 6 (bậc Tiểu học) và Lớp 9 (bậc Trung học) nhằm
mục đích đánh giá các năng lực cơ bản về Ngôn ngữ Tiếng Trung, Ngôn ngữ Tiếng Anh
và Toán học của HS trên toàn lãnh thổ Trong đó, 02 nội dung thi về Ngôn ngữ sẽ bao
gồm Phần thi Đánh giá bằng phương tiện lời nói và Phần thi Đánh giá bằng phương tiện
chữ viết Đối với Phần thi Nói, chỉ có một nhóm HS được chọn lựa ngẫu nhiên để dự
thi, tuy nhiên, Phần thi còn lại yêu cầu sự tham gia của tất cả HS của các trường Tiểu
học, Trung học tại Hongkong Phần thi thi Đánh giá bằng phương tiện chữ viết ở ngôn
ngữ Tiếng Trung và Tiếng Anh đều có các kỹ năng Viết, Nghe và Đọc
Thông qua nghiên cứu thông tin từ tài liệu Hướng dẫn kỳ thi năm 202023 và các
đề thi thực tế của năm 2019 dành cho lớp 9, chúng tôi trình bày một số vấn đề liên quan
đến VBTT trong Phần thi ĐH Với độ tuổi tương đồng của đối tượng thực hiện, chúng
tôi xem đây là một mô hình có thể học hỏi dành cho Việt Nam trong việc xây dựng, lựa
chọn các VB ngữ liệu trong việc đánh giá năng lực ĐH VB của HS ở cấp khu vực
ngữ cảnh của VB
Phương tiện phi ngôn ngữ được sử dụng
Đề thi năm 2019 số 1
VBTT
GV yêu cầu HS đọc 02 bản tin về 02
sự kiện diễn ra về vấn đề của sosola
và một vụ trộm
Hình ảnh minh họa về quy trình làm socola thành phẩm;
Hình minh họa đồ vật bị trộm
2 VBVH HS cần làm báo cáo về loài quái thú Hình ảnh minh họa hành động
23 Hong Kong Examinations and Assessment Authority (2020) Territory-wide System Assessment 2020
(Secondary Schools) Tr 1
Trang 34và được GV cung cấp 01 bài thơ của quái thú
HS sẽ thực hiện viết bài phỏng vấn một số HS khác và được GV cung cấp
01 bài báo để tìm hiểu
Hình ảnh minh họa về điều đặc biệt của các bạn HS
Hình ảnh minh họa về các loài động vật
VBTT
HS chuẩn bị viết 01 câu chuyện hư cấu và được GV cung cấp 01 bách khoa toàn thư, một phần thông tin và giới thiệu sách về chủ đề quái thú
Các hình ảnh minh họa về các loài quái thú;
Hình ảnh bìa sách và nội dung giới thiệu sách
Đề thi năm 2019 số 3
HS sẽ thực hiện bài viết về đề tài mội trường và được GV cung cấp 01 bài viết từ tạp chí để tham khảo
Bảng số liệu thông tin;
Các hình ảnh minh họa (quy trình, bản đồ về bão, lốc, v.v)
Đề thi minh họa năm 2020
1 VBVH HS tham gia dự án tìm hiểu về lửa và
2 VBTT HS được cung cấp 01 bài báo tìm hiểu
Bảng 1.7 Mô tả các VB sử dụng trong 04 đề thi TSA gần nhất phần ĐH của
Hongkong
Trang 35Dựa vào bảng mô tả trên, chúng tôi nhận thấy VBTT chiếm tỉ lệ tối thiểu là 02/03
số VB Các VBTT được sử dụng trong phần ĐH môn Tiếng Anh của Kỳ thi TSA đa
dạng về kiểu loại, tất cả đều sử dụng các phương tiện phi ngôn ngữ như hình vẽ minh
họa cho quy trình, các đối tượng, sự kiện trong VB Tuy nhiên, phần nhiều các phương
tiện phi ngôn ngữ nhằm mục đích minh họa sinh động phù hợp với ngữ cảnh Chỉ có
một hình vẽ quy trình và bảng số liệu thông tin được khai thác trong câu hỏi ĐH
1.2.4.2 Kỳ thi NAPLAN của Úc
Kỳ thi NAPLAN (National Assessment Program - Literacy and Numeracy)24
được tổ chức hằng năm bởi ACARA dành cho các đối tượng cụ thể của kỳ thi là HS ở
Lớp 3, Lớp 5, Lớp 7 và Lớp 9 nhằm mục đích đánh giá năng lực biết đọc viết và tính
toán của HS trên toàn lãnh thổ so với Yêu cầu cần đạt của CT Giáo dục Úc Kỳ thi
NAPLAN được tổ chức ở mỗi cấp lớp bao gồm 4 phần thi là Kiểm tra Đọc, Kiểm tra
Viết, Kiểm tra Khả năng tính toán và Kiểm tra Khả năng sử dụng ngôn ngữ Tiếng Anh
Trong đó, chúng tôi quan tâm đến các vấn đề của Đề thi Kiểm tra Đọc nhằm đánh giá
năng lực ĐH của HS lớp 9 tại Úc với mục đích tương tự khi tìm hiểu Kỳ thi TSA ở
Hongkong
Tài liệu NAPLAN Assessment Framework25 trình bày rằng Đề Kiểm tra ĐH của
NAPLAN đánh giá khả năng đọc và xem các VB hỗn hợp ở các yêu cầu định vị, sử
dụng, phân tích và đánh giá các thông tin từ VB ngữ liệu được cung cấp Với sự đổi mới
hình thức sang các bài kiểm tra trên máy tính từ năm 2017, đề thi cũng sử dụng các VB
kỹ thuật số Đối với Đề thi dành cho HS lớp 9, các loại VB được sử dụng gồm VB Tự
sự ở mức độ phức tạp, VB Thơ, VB Tiểu sử ở mức độ phức tạp, VB nghị luận và VBTT
ở ở mức độ phức tạp Với mục đích đánh giá năng lực ĐH của HS, trong các VBTT sử
dụng trong đề thi, HS sẽ được yêu cầu thực hiện các thao tác như26: Định vị vị trí thông
tin được nêu trực tiếp; Kết nối các thông tin được trình bày trong các phần của VB và
hình minh họa; Xác định mục đích chính của VB; Xác định nội dung chính của đoạn
trong VB; Xác định mục đích sử dụng của sơ đồ; Xác định đối tượng hướng đến của
VB; Xác định các yếu tố về hình thức trình bày của VB như cụm từ viết tắt hoặc in
24 Truy xuất từ https://www.acara.edu.au/assessment/naplan
25 ACARA (2017) NAPLAN Assessment Framework Tr 9
26 Truy xuất từ https://www.nap.edu.au/naplan/reading/minimum-standards
Trang 36nghiêng cho một từ nước ngoài Hay nói cách khác, HS được đánh giá cả việc Đọc hình
thức, Đọc nội dung của VBTT
Trên cơ sở quan sát các đề thi thực tế của các năm 2014, 2015, 2016 dành cho
lớp 9, mỗi đề thi có 08 VB, chúng tôi thống kê việc sử dụng VB ngữ liệu dùng trong
ĐH của Đề thi 03 năm này theo các loại VB ở bảng sau:
Bảng 1.8 Bảng thống kê số lượng theo loại các VB ngữ liệu ĐH
sử dụng trong Đề thi NAPLAN năm 2014-2016
Từ kết quả trên, chúng ta nhận thấy cả 03 loại VBVH, VBTT, VBNL đều xuất
hiện ở tỉ lệ gần như tương đồng qua các năm Về mặt hình thức trình bày, tất cả các VB
ngữ liệu ĐH được biên tập thành dạng tạp chí, có thiết kế đồ họa các VB và mang tính
thẩm mỹ cao và ở dạng in màu với các tiêu đề chính, tiêu đề phụ có kiểu chữ trang trí,
v.v Ngoài ra, trong VB ngữ liệu còn có dạng trình bày của Áp-phích và sử dụng Biểu
đồ như một nội dung thông tin ĐH trong Đề thi năm 2015 (Đề thi được trình bày trong
phần Phụ lục)
1.3 Xu hướng đổi mới trong kiểm tra - đánh giá
1.3.1 Định hướng đổi mới của Bộ Giáo dục & Đào tạo
Thông qua nghiên cứu tài liệu và quan sát một số cột mốc đổi mới của GDPT
Việt Nam nói chung và CT GDPT môn Ngữ văn nói riêng, chúng tôi ghi nhận những sự
thay đổi lớn trong quan điểm giáo dục, đó là chuyển đổi mạnh mẽ từ hình thức giáo dục
theo định hướng nội dung (nhấn mạnh sự cung cấp đầu vào) chuyển sang định hướng
theo năng lực (tập trung vào sản phẩm đầu ra) và kéo theo những sự đổi mới nhất định
trong phương pháp dạy học, phương pháp kiểm tra - đánh giá Xét về tính thời điểm,
giai đoạn 2014, 2015, sau khi Nghị quyết số 29-NQ/TW (năm 2013) ra đời là thời điểm
xuất hiện nhiều quan điểm đổi mới để chuẩn bị cho CT sau năm 2015 Đến năm 2018,
khi Dự thảo CT và CT được chính thức ban hành thì tinh thần đổi mới để chuyển giao
với CT mới càng diễn ra mạnh mẽ hơn
Trang 37Tuy vậy, quá trình đổi mới này là chủ động và không chỉ xuất hiện sau khi có các
VB pháp lí hoàn chỉnh Đỗ Ngọc Thống27 nhận xét về việc kiểm tra - đánh giá kết quả
học tập của môn Ngữ văn hiện hành từ CT môn học sau năm 2000: “Công tác kiểm tra
- đánh giá đã có những chuyển biến tích cực; chẳng hạn định hướng ra đề mở, tăng
cường nghị luận xã hội, kết hợp hình thức tự luận với trắc nghiệm, … Tuy nhiên việc
kiểm tra - đánh giá Ngữ văn hiện hành vẫn còn hạn chế Hạn chế lớn nhất là chưa đánh
giá đúng được sự vận dụng kiến thức một cách sáng tạo; đề thi Ngữ văn chủ yếu vẫn là
kiểm tra kiến thức, trí nhớ, tái hiện, làm theo, chép lại, học tác phẩm nào thi đúng tác
phẩm đó; chỉ được kiểm tra vào đúng những gì GV đã dạy, trừ một số đề về NL xã hội.”
Bên cạnh đó, từ thời điểm năm 2014, ông cũng đưa ra quan điểm rằng CT môn Ngữ văn
sau 2015 cần thay đổi theo hướng khuyến khích sự sáng tạo, khả năng vận dụng kiến
thức đã học cả nội dung lẫn phương pháp để giải quyết một nhiệm vụ tương tự, trong
một tình huống mới Nói cách khác là đổi mới đánh giá kết quả giáo dục theo hướng
đánh giá năng lực với mục tiêu đánh giá kết quả giáo dục nhằm cung cấp thông tin chính
xác, khách quan để điều chỉnh hoạt động dạy và học nâng cao dần năng lực cho HS và
xác định năng lực của HS dựa theo chuẩn cấp học, chuẩn môn học thống nhất trên toàn
quốc
Về mặt những cơ sở hành chính, pháp lí, chúng tôi thống kê một số VB của các
cấp lãnh đạo, hệ thống VB quy phạm pháp luật nhà nước có ảnh hưởng như sau:
Từ những góc độ khái quát nhất là Luật, Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều
28 quy định:“Phương pháp GDPT phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo
của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học,
khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động
đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS.” 28
Tiếp theo đó, Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI năm 2011 đã
yêu cầu thực hiện việc“đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương
pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng
giáo dục lí tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực
sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội” Đồng
thời, chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 - 2020 ban hành kèm theo Quyết định
27 Truy xuất từ
https://phebinhvanhoc.com.vn/chuong-trinh-ngu-van-trong-nha-truong-pho-thong-viet-nam-va-huong-phat-trien-sau-2015/
28 Quốc hội Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2005) Luật Giáo dục Điều 28
Trang 38711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới phương
pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự
giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học”; “Đổi mới kì thi tốt nghiệp
Trung học PT, kì thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng theo hướng đảm bảo thiết thực, hiệu
quả, khách quan và công bằng; kết hợp kết quả kiểm tra đánh giá trong quá trình giáo dục
với kết quả thi.” 29
Sự ra đời của Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung
ương khóa XI (năm 2013) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã trình bày
một loạt định hướng cho việc đổi mới cả trong dạy học và kiểm tra - đánh giá Chính vì
vậy, cũng từ năm 2014, Bộ GD&ĐT ban hành các Chỉ thị của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT
về nhiệm vụ trọng tâm của Giáo dục mầm non, GDPT, Giáo dục thường xuyên và Giáo
dục chuyên nghiệp, các Công văn về Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ Giáo dục Trung
học các năm học trong những năm vừa qua luôn nhấn mạnh việc chú trọng dạy học và
kiểm tra - đánh giá năng lực cho HS Điển hình như Công văn số 4099/BGDĐT-GDTrH
ngày 05 tháng 8 năm 2014 về Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ Giáo dục Trung học năm
học 2014-2015 đã yêu cầu: “Đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng chú trọng đánh giá
phẩm chất và năng lực học sinh; Các hình thức kiểm tra, đánh giá đều hướng tới phát
triển năng lực của HS; Việc kiểm tra đánh giá không chỉ là việc xem HS học được cái
gì mà quan trọng hơn là biết HS học như thế nào, có biết vận dụng không; Đối với các
môn khoa học xã hội và nhân văn cần tăng cường ra các câu hỏi mở; gắn với thời sự
quê hương đất nước để HS được bày tỏ chính kiến của mình về các vấn đề kinh tế, chính
trị, xã hội.”30
Bên cạnh các VB chỉ thị, hướng dẫn, Bộ GD&ĐT cùng các Vụ cũng triển khai
tập huấn nhiều cấp để đưa tinh thần đổi mới đến gần hơn với GV giảng dạy, trong Tài
liệu tập huấn đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực học sinh các
môn học31 của Vụ Giáo dục Trung học đã trình bày bảng so sánh một số đặc trưng cơ
bản sẽ thay đổi khi chuyển CT từ định hướng nội dung sang định hướng năng lực như
sau:
29 Thủ tướng Chính phủ Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2012) Chiến lược phát triển giáo dục giai
đoạn 2011 – 2020
30 Bộ GD&ĐT (2014) Công văn số 4099/BGDĐT-GDTrH
31 Bộ GD&ĐT (2014) Tài liệu tập huấn đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực học sinh các môn
học Tr 15
Trang 39CT định hướng nội dung
CT định hướng năng lực
Mục tiêu
giáo dục
Mục tiêu dạy học được
mô tả không chi tiết và không nhất thiết phải quan sát, đánh giá được
Kết quả học tập cần đạt được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được; thể hiện được mức
độ tiến bộ của HS một cách liên tục
Nội dung
giáo dục
Việc lựa chọn nội dung dựa vào các khoa học chuyên môn, không gắn với các tình huống thực tiễn Nội dung được quy định chi tiết trong CT
Lựa chọn những nội dung nhằm đạt được kết quả đầu
ra đã quy định, gắn với các tình huống thực tiễn CT chỉ quy định những nội dung chính, không quy định chi tiết
HS tiếp thu thụ động những tri thức được quy định sẵn
- GV chủ yếu là người tổ chức, hỗ trợ HS tự lực và tích cực lĩnh hội tri thức Chú trọng sự phát triển khả năng giải quyết vấn đề, khả năng giao tiếp, …
- Chú trọng sử dụng các quan điểm, phương pháp và
kỹ thuật dạy học tích cực; các phương pháp dạy học thí nghiệm, thực hành
Tiêu chí đánh giá dựa vào năng lực đầu ra, có tính đến sự tiến bộ trong quá trình học tập, chú trọng khả năng vận dụng trong các tình huống thực tiễn
Bảng 1.9 Bảng mô tả một số đặc trưng cơ bản của giáo dục thay đổi khi chuyển
CT từ định hướng nội dung sang định hướng năng lực
Những quan điểm, định hướng nêu trên tạo tiền đề, cơ sở và môi trường pháp lí
thuận lợi cho việc đổi mới GDPT nói chung, đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học,
kiểm tra - đánh giá theo định hướng năng lực người học Tuy nhiên, “xét về bản chất thì
không có mâu thuẫn giữa đánh giá năng lực và đánh giá kiến thức kỹ năng, mà đánh
Trang 40giá năng lực được coi là bước phát triển cao hơn so với đánh giá kiến thức, kỹ năng”32
Tài liệu Tập huấn cũng đã tổng hợp một số dấu hiệu khác biệt cơ bản giữa đánh giá năng
lực người học và đánh giá kiến thức, kỹ năng của người học như sau:
Tiêu chí Đánh giá kiến thức, kỹ năng Đánh giá năng lực
Mục
đích chủ
yếu nhất
- Xác định việc đạt kiến thức, kỹ năng theo mục tiêu của CT giáo dục
- Đánh giá, xếp hạng giữa những người học với nhau
- Đánh giá khả năng HS vận dụng các kiến thức, kỹ năng đã học vào giải quyết vấn đề thực tiễn của cuộc sống
- Vì sự tiến bộ của người học so với chính họ
Gắn với ngữ cảnh học tập và thực tiễn cuộc sống của học sinh
- Những kiến thức, kỹ năng, thái độ
ở nhiều môn học, nhiều hoạt động giáo dục và những trải nghiệm của bản thân HS trong cuộc sống xã hội (tập trung vào năng lực thực hiện)
- Quy chuẩn theo các mức độ phát triển năng lực của người học
Đánh giá mọi thời điểm của quá trình dạy học, chú trọng đến đánh giá trong khi học
Kết quả
đánh giá
- Năng lực người học phụ thuộc vào
số lượng câu hỏi, nhiệm vụ hay bài tập đã hoàn thành
- Năng lực người học phụ thuộc vào độ khó của nhiệm vụ hoặc bài tập đã hoàn thành
32 Đỗ Anh Dũng (2019) Đổi mới kiểm tra đánh giá theo định hướng tiếp cận năng lực học sinh Truy xuất từ:
https://moet.gov.vn/giaoducquocdan/giao-duc-trung-hoc/Pages/Default.aspx?ItemID=6273