Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn trần nhã thụy

Lí do chọn đề tài Luận văn chọn đề tài Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần Nhã Thụy vì muốn đi sâu vào nghiên cứu các tác phẩm truyện ngắn của tác giả Trần Nhã Th

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Ngô Hoàng Yến Như

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN NHÃ THỤY

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Thành phố Hồ Chí Minh – 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Ngô Hoàng Yến Như

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI

TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN NHÃ THỤY

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam

Mã số : 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS HÀ THANH VÂN

Thành phố Hồ Chí Minh – 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Các kết quả nghiên cứu trong luận văn không sao chép của bất kì ai, tôi tự tìm hiểu một cách trung thực, khách quan và chưa từng công bố trong bất kì nghiên cứu nào khác Nếu không đúng như đã nêu trên, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về đề tài của mình

Người cam đoan

Ngô Hoàng Yến Như

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn người hướng dẫn là TS Hà Thanh Vân, các thầy cô giảng dạy trong suốt quá trình tôi học cao học tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh và tác giả Trần Nhã Thụy đã tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành công trình nghiên cứu này

Em cũng xin cảm ơn lãnh đạo và các thầy cô Phòng Sau Đại học Trường Đại học Sư phạm TP.HCM vì đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho em hoàn thành đúng kế hoạch học tập, đạt được kết quả tốt nhất

Xin tri ân tất cả với một tấm lòng nhiệt thành nhất!

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 4 năm 2020

Tác giả luận văn

Ngô Hoàng Yến Như

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG VĂN HỌC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA TRẦN NHÃ THỤY 9

1.1 Vấn đề con người trong văn học 9

1.1.1 Con người - đối tượng phản ánh của văn học 9

1.1.2 Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam hiện đại 12

1.2 Quan niệm nghệ thuật trong sáng tác của Trần Nhã Thụy 17

1.2.1 Tác giả Trần Nhã Thụy và các tập truyện ngắn 17

1.2.2 Trần Nhã Thụy và quan niệm về văn chương 25

Chương 2 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN NHÃ THỤY NHÌN TỪ CÁC KIỂU LOẠI NHÂN VẬT 31

2.1 Con người tha hương 31

2.1.1 Con người tha hương vì cuộc sống mưu sinh 31

2.1.2 Con người trốn chạy 38

2.1.3 Con người ra đi để tự vấn trước cuộc đời 42

2.2 Con người phức cảm 46

2.2.1 Con người muốn vùng vẫy trước cuộc đời 46

2.2.2 Con người và vấn đề thể xác 50

2.2.3 Con người chấn thương 54

2.2.4 Con người bất tính - phản tỉnh 61

2.3 Con người nghệ sĩ 63

2.3.1 Những người làm nghệ thuật 63

2.3.2 Những người có tâm hồn nghệ sĩ 69

2.3.3 Những người là người phát ngôn của nhà văn 74

Chương 3 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN NHÃ THỤY NHÌN TỪ NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN 78

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật nhiều xung đột 78

3.1.1 Xung đột bên ngoài 81

3.1.2 Xung đột bên trong 87

3.2 Giọng điệu trần thuật 89

3.2.1 Giọng điệu trữ tình da diết 91

3.2.2 Giọng điệu triết lí, suy ngẫm trước cuộc đời 95

3.3 Kết cấu 99

3.3.1 Kết cấu truyện không có truyện 102

3.3.2 Kết cấu theo lối kết thúc mở 109

KẾT LUẬN 116

TÀI LIỆU THAM KHẢO 118

TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 125 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Luận văn chọn đề tài Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện

ngắn Trần Nhã Thụy vì muốn đi sâu vào nghiên cứu các tác phẩm truyện

ngắn của tác giả Trần Nhã Thụy, một cây bút trẻ, giàu nội lực và có nhiều đóng góp đáng kể cho văn học đương đại Việt Nam dưới góc nhìn con người Trần Nhã Thụy là cây bút tài năng của văn học Việt Nam, sớm khẳng định tài năng của mình trên văn đàn bằng hàng loạt giải thưởng danh giá, là cây bút có sức sáng tạo dồi dào, với lối tư duy mới lạ, giọng văn nhẹ nhàng

mà thấm thía Với các tác phẩm của mình, Trần Nhã Thụy đã sớm tạo được dấu ấn trong lòng độc giả bởi lối viết mộc mạc mà không thiếu sự cách tân trong nghệ thuật Một trong những điểm đặc biệt ta dễ nhận thấy trong sáng tác của anh chính là hình ảnh những con người với số phận bấp bênh, chông chênh

Vấn đề con người trong văn học không phải là đề tài mới mẻ, bởi vốn dĩ con người chính là đối tượng phản ánh chính của văn học, đặc biệt trong văn học hiện đại thì việc đi sâu vào khám phá đời sống con người là một sứ mạng quan trọng của những nhà văn chân chính, nó hướng đến việc khám phá con người trong cuộc sống hằng ngày với những góc khuất đa chiều, đa diện, đời sống nội tâm phong phú Cũng trong khuynh hướng sáng tác đó, Trần Nhã Thụy cũng lấy con người trong đời sống thường nhật làm cảm hứng chính trong những truyện ngắn của mình, nhưng những số phận con người qua trang văn của anh lại mang màu sắc rất riêng, đó là những con người khiến ta vừa

lạ vừa quen Qua giọng kể của tác giả, ta ngỡ như đã gặp những con người ấy

ở đâu đó trong cuộc sống vội vàng, tấp nập này Nhưng cũng rất lạ vì con người qua ngòi bút của Trần Nhã Thụy không phải là sự sao chép vẹn nguyên của đời sống mà qua cái nhìn, bằng sự trải nghiệm sâu sắc, cảm nhận tinh tế

của Trần Nhã Thụy, những con người đó khiến người đọc trăn trở, ám ảnh

Đó chính là nét độc đáo của tác giả này, cũng là đóng góp đáng ghi nhận của Trần Nhã Thụy trong việc góp phần làm đa dạng thêm đời sống văn học đương đại Việt Nam Tuy nhiên cho đến nay, vẫn chưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu một cách đầy đủ về vấn đề quan niệm nghệ thuật con người trong truyện ngắn của tác giả này, một khía cạnh thú vị trong sáng tác của Trần Nhã Thụy Vì thế, khi nghiên cứu về quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần Nhã Thụy, người viết muốn làm rõ được những nét độc đáo trong việc xây dựng số phận nhân vật nói riêng cũng như tài năng viết truyện ngắn của Trần Nhã Thụy, qua đó ghi nhận được những đóng góp của tác giả này đối với sự phát triển của văn học đương đại Việt Nam nói chung và trong thể loại truyện ngắn nói riêng

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Về vấn đề con người trong văn học Việt Nam hiện đại

Phùng Văn Khai trong bài viết Người đàn ông ở bến không chồng từng

viết “Thân phận con người là mối quan tâm vĩnh cửu của các nhà văn chân chính Nó là mạch nước ngọt ngào để các nhà văn hòa mình vào đó, đi tiếp trong bước đường sáng tạo không mấy bằng phẳng của nghề cầm bút.” (Phùng Văn Khai, 2012)

Vì thế vấn đề con người luôn được các nhà văn quan tâm, phản ảnh trong các tác phẩm của mình Đã có nhiều bài báo, công trình nghiên cứu bàn

về vấn đề con người trong văn học đương đại dưới nhiều góc nhìn khác nhau

Lê Kim Thùy trong bài viết Cảm thức về nỗi đau thân phận trong tiểu

thuyết Quyên của nhà văn Nguyễn Văn Thọ cho rằng “khám phá hiện thực đời

sống là thuộc tính của văn học nên bất kì một tác phẩm nào cũng là sự khúc

xạ từ những vấn đề trong cuộc sống Đó có thể là những xúc cảm, rung động hay tư tưởng, quan điểm của nhà văn trước cuộc sống, nó luôn náu mình trong những hình tượng nghệ thuật của tác phẩm mà tập trung trước hết ở các nhân

vật” (Lê Kim Thùy, 2012)

Nguyễn Thái Hoàng trong bài Sự trở lại của khuynh hướng hiện sinh

trong văn xuôi Việt Nam đương đại đã có cái nhìn khá bao quát về các sáng

tác của các nhà văn hiện nay như Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài, Trần Nhã Thụy, Nguyễn Danh Lam… mà cụ thể hơn là con người trong các sáng tác của họ “Trong tác phẩm họ, thân phận con người hiện đại được tái hiện ở tình trạng vong thân, phi lí, cô đơn, bị bủa vây bởi những ám ảnh bi thiết về cái chết, bị đẩy đến đường cùng để rồi nổi loạn và tha hoá trên con đường kiếm tìm bản ngã, kiếm tìm tự do, cái đẹp, hay nói cách khác đó là những con người hiện sinh trong văn học” (Nguyễn Thái Hoàng, 2015)

Luận văn Số phận con người trong tiểu thuyết của Dương Hướng của

Nguyễn Thị Thu bảo vệ năm 2013 tại trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội khi đi vào nghiên cứu thân phận con người trong tiểu thuyết của Dương Hướng cũng đã thấy được rằng “Con người là đối tượng nghiên cứu, miêu tả đồng thời cũng là đối tượng tác động của văn học Điều này đã thành nguyên lí có tính phổ quát Nói về đối tượng của văn chương, ta thường nhắc đến câu nói nổi tiếng của M.Gorki “Văn học

là nhân học” (Nguyễn Thị Thu, 2013) Tác giả đã phát hiện được chất đời thường, những vấn đề “liên quan trực tiếp đến cá nhân nhất như tình yêu, hạnh phúc” (Nguyễn Thị Thu, 2013) được phản ánh trong tác phẩm của Dương Hướng

Trịnh Thị Huệ trong công trình nghiên cứu Thân phận con người trong

tiểu thuyết Giã từ vũ khí của Ernest Hemingway và Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đi sâu vào nghiên cứu thân phận con người trong hai tác phẩm trên

dưới ánh sáng của chủ nghĩa hiện sinh, tác giả đã chỉ ra được các biểu hiện của con người hiện sinh trong trong văn học, đó là “sự phi lí, hư vô, cái chết, nỗi lo âu, sự cô đơn, nổi loạn” (Trịnh Thị Huệ, 2015)

2.2 Về tác giả Trần Nhã Thụy và quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm

Tác giả Trần Nhã Thụy bắt đầu viết văn từ rất sớm, từ khi nhận được

giải thưởng truyện ngắn trẻ năm 1998 của báo Văn nghệ Trẻ - Hội Nhà Văn

Việt Nam, tài năng của Trần Nhã Thụy đã được công nhận qua hàng loạt các tác phẩm được đánh giá cao bởi giới chuyên môn, các tác phẩm của anh được nhiều bạn đọc đón nhận nhiệt tình Các bài báo, tạp chí, trang web, blog có khá nhiều bài viết về Trần Nhã Thụy cũng như các tác phẩm của anh

Nhã Thuyên trong bài viết Chống cách tân trên trang blog nhathuyenaz

có những cảm nhận khá thấu đáo về chất văn của Trần Nhã Thụy khi viết

truyện ngắn nói chung và tập truyện Mùi nói riêng, Nhã Thuyên đã thấy được

chất đời trong những sáng tác của Trần Nhã Thụy, những truyện ngắn của tác giả không hề cố ý lên gân hay tạo dựng những cái khác lạ mà nó chỉ là

“những khoảnh khắc được phát hiện bất ngờ trong đời sống, thường gặp ở những kẻ mơ mộng về một tình yêu rất lâu và rất sâu những cái đẹp trừu tượng vốn quyến rũ những tâm hồn trẻ” Và Nhã Thuyên đã kết thúc bài viết của mình bằng một nhận xét rất tinh tế về văn của Trần Nhã Thụy “Trần Nhã Thụy đã đủ điềm tĩnh để học và đón nhận nhiều kiểu văn chương khác nhau

và khác mình, mà cũng không cần nóng nảy, luống cuống tìm bằng được những cách thức làm mới Văn chương của anh đáng được mến yêu và thưởng thức.” (Nhã Thuyên, 2014)

Nhà văn Hồ Thị Ngọc Hoài trong phóng sự về Trần Nhã Thụy của hãng phim thành phố Hồ Chí Minh TFS đã có những nhận xét về thế giới nhân vật của Trần Nhã Thụy: “Tôi thích nhân vật nội tâm của sáng tác có những cái day dứt, dằn vặt, trăn trở, những biến cố hay là những quan sát trong đời sống hằng ngày, những chi tiết đời thường nhưng qua đó ta thấy được hiện thực bề bộn gương mặt của cuộc sống xấu, tốt hay là thanh cao, tầm thường, trần trụi Qua

đó thì người đọc cũng soi vào đời sống tâm lí của mình…” (Thu Trang, 2017)

Trần Văn Nghệ trong bài viết Nhà văn Trần Nhã Thụy năm tháng trôi

qua như nháy mắt đã nói về chất riêng, không nhầm lẫn vào đâu trong văn

Trần Nhã Thụy “Từ cái thấy của riêng mình, Thụy có một đôi điều phát hiện

mà mọi người đọc xong phải ồ lên thích thú hoặc phải trầm ngâm chia sẻ với những điều anh cảm nhận” (Trần Văn Nghệ, 2017)

Huệ Thanh có những đánh giá rất xác đáng và chính xác về Trần Nhã Thụy: “Trần Nhã Thụy là nhà văn trẻ đáng chú ý hiện nay Trầm tĩnh Sắc sảo Sống nghĩa tình Óc quan sát nhanh nhạy, tinh tế Bút lực lại mạnh mẽ” (Huệ Thanh, 2009)

Nguyễn Ngọc Thuần trong phần giới thiệu ở đầu tập truyện ngắn - tản

văn Mùi của Trần Nhã Thụy có viết

Ở anh có cái nền nã của một người vừa đủ vui, buồn và chừng mực Không phải tất cả những gì anh viết tôi cũng đều thích cả, tất nhiên rồi (nhất là cái vẻ chừng mực đáng ghét của anh, thay vì trong âm thầm, tôi vẫn mong anh quá khích hơn chẳng hạn) nhưng tôi luôn luôn tin chắc mình có thể tìm trong đó những trăn trở đau đáu và tìm kiếm không ngừng sự chân thực cho một lối viết (Trần Nhã Thụy, 2011)

Văn Thành Lê trong bài báo Nhà văn Trần Nhã Thụy trầm lắng đến bất

ngờ đã có đôi dòng cảm nhận về phong cách sáng tác của tác giả này

Với văn chương, ngay từ đầu, Trần Nhã Thụy đã xác định lối đi không chiều lòng số đông, khi anh hướng đến những truyện không có chuyện, hay là chuyện đấy, nhưng không theo lối thông thường với rõ ràng mở đầu - kết thúc Sẽ là khó cho ai đó muốn đọc để kể lại cho người khác nghe Phải tiếp nhận trực tiếp Tự trải nghiệm với văn bản Bởi đấy là thứ

văn được dụng công trong việc xây dựng không khí truyện và hướng đến cảm - giác - sống Mà cảm giác, thì phải tự cảm nhận mới chân xác nhất

(Văn Thành Lê, 2016)

Hà Thanh Vân thì nhận định về Trần Nhã Thụy như sau

Trần Nhã Thụy bước đầu khẳng định được một phong cách riêng, một giọng văn riêng: Đó là giọng kể trầm buồn, chậm và phảng phất bóng dáng của những câu triết lý Không ồn ào, tô vẽ, không chao chát, đay nghiến như một số giọng văn thời thượng, giọng văn của Trần Nhã Thụy

đi vào lòng độc giả rất khẽ, rất nhẹ, nhưng lưu lại lâu (Hà Thanh Vân, 2015)

Nhà báo Trần Hoàng Nhân trong bài: “Trần Nhã Thụy xả xì-trét với Váy

ơi là váy” có nhận định: “ Trần Nhã Thụy là một cây bút “đa năng”, anh được

biết đến với tư cách tác giả truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản phim và hàng ngàn bài báo và tiểu phẩm Như một đầu bếp giỏi, Trần Nhã Thụy chế biến được nhiều món ngon từ “nguồn nguyên liệu chữ” ở vườn văn của mình” (Trần Hoàng Nhân, 2015)

Đoàn Ngọc Trí trong luận văn Đặc điểm truyện ngắn Trần Nhã Thụy bảo

vệ tại hội đồng Đại học Vinh năm 2005 đã đi vào nghiên cứu các tác phẩm

truyện ngắn của tác giả này dưới ánh sáng thi pháp học, tác giả luận văn đi sâu khai thác các đặc điểm truyện ngắn của Trần Nhã Thụy ở các phương diện đề tài, cảm hứng, nhân vật, kết cấu, tình huống, ngôn ngữ và giọng điệu Khi nghiên cứu đặc điểm truyện ngắn của tác giả Trần Nhã Thụy, tác giả của công trình này cũng đã chỉ ra được một trong những đề tài chính trong sáng tác của Trần Nhã Thụy là nỗi buồn thân phận con người, tuy nhiên do phạm

vi nghiên cứu nên công trình này chưa đi sâu vào khai thác con người trong

các truyện ngắn này mà chỉ dừng lại ở mức khái quát

Qua quá trình tìm tòi, sưu tầm, khảo sát trên các luận văn, sách, báo chí, các trang web, blog… người viết nhận thấy tuy có nhiều bài viết về tác giả Trần Nhã Thụy tuy nhiên chỉ dừng lại ở việc giới thiệu sách, nhận định chung

về phong cách sáng tác của tác giả, chưa có một công trình nào nghiên cứu cụ thể về quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần Nhã Thụy một cách đầy đủ và có hệ thống Chính vì thế chúng tôi chọn đề tài này để nghiên cứu với mong muốn góp thêm một cái nhìn mới trong việc tiếp cận tác phẩm truyện ngắn của Trần Nhã Thụy cũng như các tác phẩm khác của tác giả này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn sẽ đi vào nghiên cứu quan niệm nghệ thuật về con người trong các truyện ngắn của tác giả Trần Nhã Thụy

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài này, chúng tôi sẽ khảo sát trong phạm vi 4 tập truyện ngắn đã

in của Trần Nhã Thụy là: Lặng lẽ rừng mai (Nxb Công an Nhân dân, 2000),

Những bước chậm của thời gian (Nxb Thanh niên, 2004), Chàng trẻ măng ở phố treo đầu (Nxb Hội Nhà văn, 2008) và Mùi (Nxb Hội Nhà văn, 2011)

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp hệ thống: phương pháp này giúp người viết đặt các tác phẩm truyện ngắn của Trần Nhã Thụy trong một hệ thống các sáng tác của tác giả để thấy được những nét đặc trưng trong sáng tác của nhà văn

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: phương pháp này giúp người viết đi vào nghiên cứu, đánh giá từng tác phẩm cụ thể, làm cơ sở khái quát vấn đề

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: được sử dụng trong việc nghiên cứu mối quan hệ, sự tương đồng, khác biệt, sự phát triển giữa các tác phẩm của tác giả Trần Nhã Thụy và trong sự liên hệ với các tác giả cùng thời khác với chủ

đề thân phận con người

- Phương pháp thi pháp học: được sử dụng trong việc tiếp cận về vấn đề con người trong văn học nói chung cũng như quan niệm về con người của tác giả Trần Nhã Thụy nói riêng

5 Đóng góp mới

Với đề tài Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần

Nhã Thụy người viết tập trung nghiên cứu các nhân vật được phản ánh trong

sáng tác của nhà văn Trần Nhã Thụy, qua đó cho thấy được sự sáng tạo, cái nhìn độc đáo của tác giả này trong sáng tác văn chương

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo phần nội dung của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Vấn đề con người trong văn học và quan niệm nghệ thuật

của Trần Nhã Thụy

Chương 2: Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần

Nhã Thụy nhìn từ các kiểu loại nhân vật

Chương 3: Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần

Nhã Thụy nhìn từ nghệ thuật thể hiện

Chương 1 VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG VĂN HỌC

VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA TRẦN NHÃ THỤY

1.1 Vấn đề con người trong văn học

1.1.1 Con người - đối tượng phản ánh của văn học

Văn học là một hình thức ý thức xã hội bắt nguồn từ cuộc sống, phản ánh cuộc sống và thể hiện cái nhìn, ý kiến, quan điểm, cảm xúc về cuộc sống Nhưng nghệ thuật, đặc biệt là văn học, khác với các hình thức ý thức xã hội khác bởi vì nó có những đặc điểm thẩm mỹ riêng về đối tượng, nội dung và biểu hiện, do đó khác với các hình thức ý thức xã hội khác

Khái niệm đối tượng văn học trước tiên khẳng định thực tế cuộc sống là

cơ sở để phản ánh và thể hiện nghệ thuật và văn học hay đối tượng của văn học và nghệ thuật là toàn bộ xã hội và đời sống tự nhiên Tsécnưsépxki, nhà

mỹ học Nga từng nói: "Vẻ đẹp là cuộc sống" nhưng phạm vi này rất rộng Bởi

vì nếu đối tượng của văn học là cuộc sống, nó sẽ không tách rời khỏi khoa học và các hình thức ý thức xã hội khác (như lịch sử, địa lý, hóa học, y học, chính trị, đạo đức) Văn học phải có cách nhận thức và thể hiện các đối tượng khác nhau Đối tượng của triết học là quy luật chung nhất của tự nhiên,

xã hội và tư tưởng, mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Đối tượng của lịch sử

là các sự kiện lịch sử, quá trình thay ngôi đổi chủ của một quốc gia dân tộc hay rộng hơn là những biến đổi của xã hội loài người từ khởi nguyên đến nay Đối tượng của đạo đức là tiêu chuẩn đạo đức trong quan hệ của con người Nhưng không giống như các khoa học khác, văn học không coi các hiện tượng và vật thể trong thế giới thực là vật thể đơn thuần Văn học tập trung vào việc khám phá mối quan hệ với mọi người Đối tượng của văn học là toàn

bộ hiện thực cuộc sống, nhưng chỉ là hiện thực có ý nghĩa đối với đời sống tâm hồn, thế giới bên trong của con người

Thế giới có ý nghĩa đối với đời sống tinh thần của con người kết tinh trong những điều mới mẻ và đây mới chính là đối tượng của sự khám phá và khám phá văn học Văn học có thể mô tả cuộc sống của thiên nhiên, động vật

để bày tỏ quan điểm hoặc đặc điểm về cuộc sống của một số người Văn học

có thể mô tả môi trường của một người, đời sống bên trong và các vật thể có thể tiếp cận để thể hiện năng lực, sức mạnh và tính cách của con người ấy Văn học cũng chọn việc trực tiếp mô tả cuộc sống nội tâm của con người như một hiện tượng khách quan Việc hiện thực hóa mọi thực tại khách quan liên quan đến con người đặt con người vào trung tâm của văn học

Văn học luôn đặt sự mô tả về con người lên hàng đầu, và nhìn thế giới từ góc nhìn của con người.Thế giới khách quan của văn học là thế giới của mối quan hệ với con người Con người gặp phải nhiều dạng sống khác nhau trong văn học Các hiện tượng tự nhiên bao gồm mây, gió, mặt trăng, hoa, tuyết, núi, sông, sấm sét, hạt mưa và sóng dưới góc nhìn của nhà văn không chỉ là những cảnh sắc vô hồn, thuộc về tự nhiên mà thay vào đó, cho thấy tâm trạng,

số mệnh và số phận của con người: chẳng hạn tiếng nói của những người dậy sớm là âm thanh của niềm vui, những đám mây trắng vô tận là hư vô, ảo ảnh

và hình ảnh thoáng qua, cát bụi là hình ảnh cho kiếp người Đồng thời, văn học cũng coi con người là điển hình của các mối quan hệ xã hội nhất định Điều mà văn học quan tâm là mối quan hệ giữa các cá nhân được kết tinh trong mọi thứ: chẳng hạn dòng sông là nơi lưu giữ những ký ức tuổi thơ, ngôi làng là biên giới của linh hồn văn minh thôn quê Đây là những giá trị mà con người thể hiện trong sự vật Về vấn đề này, văn học coi con người là những cá tính, bởi vì mỗi tính cách thể hiện một loại quan hệ xã hội nhất định

Khái niệm về đối tượng văn học cũng quyết định tính toàn diện và toàn vẹn của cuộc sống mà nhà văn thể hiện với tất cả các khuôn mặt cụ thể (cảm xúc, cá tính) Nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng nhận thức con người

và cuộc sống của họ dựa trên các chủ đề và các thể loại cụ thể Từ những vấn

đề trên ta thấy rằng trong thế giới thực này, con người và tất cả các mối quan

hệ của họ là đối tượng trung tâm của văn học

Trong sáng tác văn học con người chính là khởi nguồn cảm hứng cho nhà văn, là mảnh đất màu mỡ để các nhà văn vun trồng, kết tinh các sản phẩm tinh thần và cũng là đích đến cuối cùng của các sản phẩm văn chương chân chính Văn học chọn con người là đối tượng phản ánh chính, con người luôn giữ vị trí trung tâm Những vấn đề kinh tế chính trị xã hội, bức tranh thiên nhiên, bức tranh đời sống, những bình luận đều góp phần tạo nên sự phong phú cho tác phẩm văn học, nhưng quyết định sự thành công, sự đón nhận của tác phẩm chính là những tình cảm, sự suy tư trăn trở những vấn đề của con người được nhà văn thể hiện Không thể phủ nhận một điều rằng dù viết về bất kỳ đề tài gì thì văn học vẫn xoay quanh một đối tượng chính là con người

Có hướng vào con người thì văn học mới thực hiện trọn vẹn chức năng của nó vì “văn học là một phương tiện quan trọng giúp con người trở thành con người vì nó mở ra những bí mật của con người, giúp con người hiểu thêm

về chính mình, trở nên phong phú hơn và một phần từ chỗ hiểu mình, từ sự phong phú của chính mình, con người hiểu thêm về thế giới và sự phong phú của thế giới” (Lê Ngọc Trà, 1990)

Văn hào Đức W Goethe từng cho rằng con người là điều thú vị nhất với con người, và con người cũng chỉ hứng thú với con người Bởi thế nhà văn luôn đào sâu vào thế giới con người tìm tòi những cái mới Những vấn đề của con người đều nằm trong phạm vi hướng tới của văn học Dù thế giới nhân vật của văn học vô cùng đa dạng, nhân vật của văn học có thể là người cô Tấm, Thạch Sanh, Mị, Lão Hạc, hoặc không phải là người như trong truyện ngụ ngôn, truyện cổ tích loài vật, hay cho dù viết về đề tài gì, khai thác thế giới thần linh hay yêu ma, nhưng mục đích chính của tác phẩm văn học vẫn là tiếng nói của con người, là tâm tư tình cảm, là những góc khuất bên trong bên ngoài của con người, như Trần Đình Sử đã viết con người là “phạm trù văn

hóa, là nội dung cơ bản của văn học và trình độ ý thức về con người, đánh dấu trình độ phát triển của văn học” (Trần Đình Sử, 2005) Những chân dung con người của văn học không chỉ phản ánh bức tranh đời sống xã hội mà con người ấy tồn tại, mặt khác còn cho thấy cá tính sáng tạo độc đáo của người cầm bút

1.1.2 Sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

Việt Nam hiện đại

Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù quan trọng trong thi pháp học, là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá sáng tạo trong việc thể hiện con người qua các khía cạnh khác nhau của nhà văn Quan niệm nghệ thuật về con người cũng là tiền đề gợi mở cho chúng ta những bí

ẩn trong sáng tạo nghệ thuật của mỗi nhà văn nói riêng và của mọi thời đại nói chung Là vấn đề quan trọng của thi pháp học, tuy nhiên khái niệm quan

niệm nghệ thuật về con người vẫn còn nhiều cách lí giải khác nhau Từ điển

thuật ngữ văn học định nghĩa “quan niệm nghệ thuật là hình thức bên trong

của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ sở của tư duy nghệ thuật.” (Lại Nguyên Ân, 1999) Trần Đình Sử cho rằng “quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lý giải tầm hiều biết, tầm đánh giá trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” (Trần Đình Sử, 1993) Như đã nói ở trên thì dù hoàn cảnh xã hội nào, giai đoạn lịch sử nào thì văn học luôn hướng nội dung về con người Huỳnh Như Phương cho rằng: “quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lý của tác phẩm” (dẫn theo Hoài An, 2013) Như vậy từ các định nghĩa tuy cách diễn đạt có khác nhau nhưng chúng ta có thể hiểu quan niệm nghệ thuật về con người chính là cách cảm, cách nhìn, cách khám phá, mổ xẻ, những lý giải các khía cạnh con người của nhà văn

được truyền tải qua từng tác phẩm, là cơ sở để nhà văn thể hiện quan niệm của mình về cuộc sống Quan niệm nghệ thuật về con người còn cho thấy được sự sáng tạo của nhà văn gắn liền với cái nhìn đầy mới mẻ và không ngừng phát hiện ra những điều độc đáo của đời sống thể hiện qua việc thay đổi góc nhìn về con người trong sáng tác

Cùng với sự ra đời của quan niệm mới về con người, nền nghệ thuật

cũng có những thay đổi mới V Sherbina trong Quan niệm con người trong

thế kỉ XX nhấn mạnh “quan niệm con người tạo thành cơ sở, thành nhân tố

vận động của nghệ thuật, thành bản chất nội tại của hình tượng nghệ thuật” Chắc chắn một điều sự biến động của thực tế sẽ làm xuất hiện những con người mới và việc chọn họ để phân tích mổ xẻ sẽ làm văn học đổi mới Nhưng ở một khía cạnh khác, quan niệm nghệ thuật về con người còn thay đổi ở việc “đổi mới cách giải thích và cảm nhận của con người cũng làm cho văn học thay đổi căn bản” (Trần Đình Sử, 1998) Tức là với những nhân vật

cũ, cốt truyện cũ nhưng nhà văn đã cắt nghĩa lý giải hiện tượng dưới góc độ của con người hiện đại, những trăn trở, băn khoăn phù hợp với những xu thế

mới Có thể kể đến như trường hợp Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu

Quang Vũ lấy cốt truyện từ truyện dân gian nhưng nhà văn đã đặt ra một vấn

đề rất mới, Nguyễn Thị Kim Hòa với Con chim phụng cuối cùng cũng là một

cách đánh giá khác của nữ tác giả về những nhân vật lịch sử dưới cái nhìn đầy

tính nữ Những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp mang đậm yếu tố

thần thoại cổ tích đã phản ánh chân thật thế giới cuộc sống đương đại, phơi bày toàn bộ cái xấu, cái ác trên hành trình tìm kiếm, nuôi dưỡng chân thiện

mỹ

Lịch sử xã hội luôn có sự thay đổi biến động từ đó dẫn đến sự xuất hiện những con người mới phù hợp với nền tảng xã hội đó, việc đi sâu phản ánh những con người ấy cũng đồng nghĩa với việc con người trong văn học cũng

sẽ có sự đổi mới Cách cảm nhận, cách phân tích con người của nhà văn cũng

thay đổi kéo theo sự thay đổi của nghệ thuật “Quan niệm con người là hình thức đặc thù nhất cho sự phản ánh nghệ thuật, trong đó thể hiện sự tác động qua lại của nghệ thuật với các hình thái ý thức xã hội khác” (Hoàng Trác Việt, 1992) Cho nên dù ở mỗi thời khác nhau có thể phong phú, đa dạng nhưng vẫn mang dấu ấn của bối cảnh xã hội của thời đại đó

Văn học trung đại Việt Nam kéo dài xuyên suốt mười thế kỷ là sản phẩm của xã hội bị chi phối bởi các hệ tư tưởng phong kiến Con người trong văn học trung đại Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu đậm ba hệ tư tưởng Nho - Phật -Lão Vì thế con người xuất hiện trong văn học giai đoạn này mang dấu ấn giai cấp Con người luôn được nhìn nhận trong mối quan hệ tương quan với vũ trụ, con người là một cá thể của vũ trụ mang dấu ấn của vũ trụ Từ ngoại hình, tính cách, tầm vóc, chiến công, lý tưởng của con người trung đại trong văn học đều lấy chuẩn mực từ vũ trụ “sự song hành vũ trụ - con người là cảm thức chung của một mô hình văn học, một thời đại văn học” (Trần Đình Sử, 1998) Con người trung đại “luôn ở trong cuộc đấu tranh thiện/ác, tốt/xấu, cao đẹp và tầm thường, hữu đạo và vô đạo” (Trần Đình Sử, 1998)

Nền văn học cách mạng Việt Nam đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình trong việc cổ vũ tinh thần chiến đấu chống ngoại xâm qua hai cuộc chiến ngoan cường của cả dân tộc chống Pháp và chống Mỹ Chủ nghĩa anh hùng cách mạng như tiếp thêm ngọn lửa đấu tranh, mang lại hiệu quả trong việc động viên quần chúng Con người được văn học phản ánh là những con người đại diện cho sức mạnh ý chí cho cả dân tộc, trung thành với đường lối của Đảng, giữ vững lập trường, kiên định với lý tưởng đấu tranh giải phóng dân tộc Con người cá nhân trong giai đoạn này bị xem là dị biệt, tiếng nói cá nhân mờ nhạt, cá tính của con người bị coi nhẹ Những khát vọng rất đời thường của con người như hạnh phúc, tình yêu, tình dục rất ít được đề cập đến

Từ sau năm 1986, với công cuộc đổi mới toàn diện, văn học được “cởi trói”, các cây bút thỏa sức sáng tạo trong lĩnh vực nghệ thuật này, mạnh mẽ phản ánh những vấn đề của xã hội mới và làm thay đổi thị hiếu của người tiếp nhận Văn học có những bước chuyển mình mạnh mẽ, những luồng gió mới làm phong phú khởi sắc cho một nền văn học vốn đã bị “cầm tù”, đi vào sáo mòn không còn phù hợp với thời đại mới Đây là thời kỳ văn học lột xác, vượt qua mọi hạn chế nghệ thuật của giai đoạn trước, không còn bị cấm kị, kìm hãm, văn học đã mạnh dạn cất lên tiếng nói của riêng mình Với rất nhiều gương mặt tiêu biểu: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái,

Võ Thị Hảo, Dạ Ngân, Tạ Duy Anh, Phan Thị Vàng Anh, Đỗ Hoàng Diệu, Bích Ngân, Trần Nhã Thụy, Nguyễn Ngọc Tư, sáng tác của các nhà văn mới có nhiều cách tân trên nhiều phương diện, trong đó đặc biệt chú ý nhất là

sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người Đây là một bước chuyển quan trọng khiến đời sống văn học trở nên sôi nổi, bức tranh văn học Việt Nam đương đại trở nên nhiều màu sắc, gần với hơi thở hiện đại của cuộc sống Cái nhìn về con người của các nhà văn đã có những chuyển biến rõ rệt Sự phức tạp của đời sống tinh thần xã hội là hệ quả tất yếu của giai đoạn hậu chiến, đời sống kinh tế xã hội có nhiều diễn biến phức tạp trước sự xâm nhập của các trào lưu tư tưởng của văn hóa ngoại lai Đứng trước hiện thực đó nhiều nhà văn đã nhìn thấy được những tính cách đa chiều đa diện của con người đương thời Con người trong cuộc sống thời bình được phát hiện, thể hiện và đánh giá trên bình diện đạo đức, hoàn thiện nhân cách, giữ những giá trị tốt đẹp Trước những biến cố của cuộc đời, con người đã có những thay đổi trong suy nghĩ tính cách như một lẽ dĩ nhiên và đội ngũ nhà văn giai đoạn mới này đã đầu tư đi sâu khám phá tính cách của những con người ấy Quan niệm con người trong văn học Việt Nam đương đại là con người giữa đời thường, tốt

có, xấu có Con người trở thành trung tâm phản ánh của văn học, phản ánh mối quan hệ cá nhân với cộng đồng, cá nhân với cá nhân, phản ánh những

xung đột trong chính cuộc sống của con người Con người được nhìn nhận dưới góc độ nhân bản tự nhiên, có cá tính, có tình yêu, có ham muốn, có mặt tối, mặt sáng

Sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện qua các kiểu nhân vật trong văn học bởi nhân vật văn học “là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống người” (Trần Đình Sử, 1998), cũng là một dấu ấn trong việc đổi mới văn học con người trong các tác phẩm văn học không phải là sự sao chép bê nguyên từ thực tế cuộc sống, cũng không phải là những con người chung chung, mà là con người cụ thể đã được mã hóa qua cái nhìn chủ quan, cách cảm nhận riêng của người nghệ sĩ Quan niệm về con người thay đổi nên các kiểu nhân vật cũng đa dạng hơn rất nhiều, nhằm truyền tải thông điệp của nhà văn với cuộc sống nên rất nhiều kiểu nhân vật được xây dựng như nhân vật bi kịch là hệ quả của một quá trình xung đột những nỗi đau không thể điều hòa trước tác động của hiện thực, là một trạng huống tâm lý đầy mâu thuẫn của một con người cụ thể, chẳng hạn như số phận đau đớn bất hạnh giữa cuộc

sống đời thường như Giang Minh Sài trong Thời xa vắng của Lê Lựu, nhân vật Tôi trong Vết xước của Trần Nhã Thụy, nhân vật ông Huấn trong Tướng

về hưu, nhân vật đối lập hay mâu thuẫn chính là kết quả từ việc nhà văn phát

hiện những mâu thuẫn vốn có của con người Kiểu nhân vật này có thể tìm

thấy trong các truyện ngắn như Phiên chợ Giát, Người đàn bà trên chuyến tàu

Như vậy, quan niệm nghệ thuật về con người là cách thức thể hiện con người trong văn học dưới cái nhìn của nhà văn, ứng với sự biến đổi của đời sống xã hội, đời sống tinh thần của con người Chính điều này tạo nên những tác phẩm văn học không trùng lặp, dấu ấn màu sắc riêng biệt cho từng giai đoạn văn học “Quan niệm nghệ thuật về con người là yếu tố cơ bản, then

chốt nhất của một chỉnh thể nghệ thuật, chi phối toàn bộ tính độc đáo và hệ thống nghệ thuật của chỉnh thể ấy” (Trần Đình Sử, 1998)

Việc thay đổi quan niệm về con người chủ yếu tập trung ở thay đổi quan niệm về quan hệ và được cụ thể hóa qua các mối quan hệ Quan niệm về các mối quan hệ càng nhiều thì xã hội, một mặt, càng phức tạp, mặt khác, càng trở nên có ý hướng dân chủ hơn (Nguyễn Hồng Dũng, 2017)

Tư duy mới về con người trong tác phẩm văn học đòi hỏi các nhà văn phải chú ý đến sự hình thành đạo đức và nhân cách xã hội để hiểu những ưu

và nhược điểm của con người trong xã hội đó Một quan niệm nghệ thuật sáng tạo, mới mẻ về con người chính là là vấn đề then chốt trong việc tạo nên một tác phẩm văn học có giá trị

1.2 Quan niệm nghệ thuật trong sáng tác của Trần Nhã Thụy

1.2.1 Tác giả Trần Nhã Thụy và các tập truyện ngắn

1.2.1.1 Chân dung nhà văn Trần Nhã Thụy

Xuất hiện trên văn đàn từ những năm 1991, khi còn là sinh viên của trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh Trong một lần nói chuyện trực tiếp với người viết luận văn, nhà thơ Hoài Vũ đã đánh giá Trần Nhã Thụy là cây bút “viết khỏe, sung sức, tài năng” Trong suốt những năm qua Trần Nhã Thụy như một chú ong chăm chỉ miệt mài trong khu vườn sáng tạo nghệ thuật, đóng góp không nhỏ cho văn học thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và văn học Việt Nam đương đại nói chung

Trần Nhã Thụy tên khai sinh là Trần Trung Việt, sinh năm 1973 tại xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi Xuất thân trong một gia đình nông dân, tình yêu văn chương nảy nở khá sớm với anh Trần Nhã Thụy tập tành viết từ khi ngồi trên ghế nhà trường Những năm học trung học phổ

thông anh có viết một số truyện ngắn dự thi Tác phẩm tuổi xanh của báo Tiền

Phong nhưng không được đăng Năm 1991, Trần Nhã Thụy sau khi tốt nghiệp

phổ thông đã vào Sài Gòn theo học chuyên ngành Văn học - Khoa Ngữ văn

và Báo chí của Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh Sau khi tốt nghiệp đại học (1995) nhà văn quyết định gắn bó với thành phố này Trần Nhã Thụy sống bằng nghề làm báo và viết văn, anh từng làm

việc tại Ban Văn hoá – Văn nghệ báo Tuổi trẻ, Trưởng đại diện báo Tuổi Trẻ

& Đời sống tại TPHCM Năm 2011 Trần Nhã Thụy trở thành Hội viên Hội

Nhà văn TPHCM, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam Sau gần 15 năm gắn bó với nghiệp viết văn cùng với những đóng góp không nhỏ cho văn học Việt Nam đương đại, hiện tại Trần Nhã Thụy đang giữ chức vụ Trưởng Chi nhánh NXB Hội Nhà văn tại TPHCM, Uỷ viên Ban Chấp hành, Trưởng ban Kiểm tra kiêm Trưởng ban Nhà văn trẻ Hội Nhà văn TPHCM khoá VII nhiệm kỳ 2015-2020 Bên cạnh đó Trần Nhã Thụy cùng với nhiều nhà văn, nhà thơ, các nhà nghiên cứu văn học đang sinh sống và làm việc tại Sài Gòn còn chủ trương nhóm Văn học Sài Gòn và có nhiều hoạt động sôi nổi trong thời gian

từ cuối năm 2019 đến nay

Từ những năm 1998 với Giải thưởng Truyện ngắn trẻ (báo Văn nghệ Trẻ

- Hội Nhà văn Việt Nam 1998) Trần Nhã Thụy đã khẳng định được tài năng của mình Từ những tác phẩm xuất bản đầu tay, với giọng văn nhẹ nhàng, giàu chất thơ, tác phẩm của Trần Nhã Thụy đã được công chúng yêu văn

chương nồng nhiệt đón nhận Đặc biệt với tiểu thuyết Sự trở lại của vết xước

(2007) Trần Nhã Thụy đã cho thấy sự đa tài của mình khi lần đầu thử sức với thể loại tiểu thuyết và đã tạo được tiếng vang lớn

Trần Nhã Thụy sáng tác khá đều tay và đa dạng về thể loại, tính đến năm

2019, Trần Nhã Thụy đã xuất bản hơn 10 đầu sách thuộc nhiều thể văn khác nhau (tản văn, tạp văn, truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện thiếu nhi ) Với

truyện ngắn Trần Nhã Thụy đã xuất bản được 4 tập truyện ngắn là Lặng lẽ

rừng mai (2000), Những bước chậm của thời gian (2004), Chàng trẻ măng ở phố treo đầu (2008), Mùi (2011) Đầu năm 2020, Trần Nhã Thụy cho xuất

bản tập truyện ngắn Ba tao bay ra ngoài cửa sổ và 9 truyện ngắn khác, nhưng

đó không thuộc phạm vi khảo sát của luận văn này Bên cạnh đó là hàng loạt các truyện ngắn khác được đăng báo Đến thời điểm hiện tại có thể nói truyện ngắn là thể loại mang lại khá nhiều thành tựu cho tác giả này, giúp Trần Nhã Thụy ghi dấu ấn đậm nét với độc giả Truyện ngắn của Trần Nhã Thụy là cái nhìn của nhà văn về cuộc sống đương đại, là bức tranh đủ màu sắc sáng tối về

xã hội với những góc nhìn đa diện, đặc sắc Giọng văn nhẹ nhàng, trầm tư, đầy chất tự sự đã tạo nên nét riêng giúp đọc giả nhận diện được Trần Nhã Thụy giữa các tác giả đương đại Trong các truyện ngắn của mình

Trần Nhã Thụy dẫn dụ người đọc đi theo những lối nhỏ bất ngờ, và vừa khi chớm đến đại lộ của một hiện thực rộng lớn thì nhà văn rời bỏ chúng

ta, câu chuyện kết thúc, để ta giữa hai chọn lựa: hoặc đi tới trước, đi thẳng vào một phương diện xã hội học mà tìm hiểu và phát hiện; hoặc đứng đó hồi nhớ lại một phương diện mỹ học của cuộc đời Cách nào thì chúng ta cũng thấy thú vị và cách nào cũng đem đến cho ta ít nhiều gặt hái (Mai Sơn và Nhã Thuyên, 2018)

Tản văn là một mảng đáng chú ý của Trần Nhã Thụy Theo Trần Nhã Thụy tản văn là sự kết hợp giữa suy nghĩ và cảm xúc bất chợt có thật Nếu thiếu một trong hai thì coi như thất bại Với nhà văn, tản văn hầu như thật đến 99%, không cấu trúc như truyện ngắn và tưởng tượng như tiểu thuyết Phần tái bút cũng như một kiểu ghi chú, tại sao lúc đó mình viết bài này, cái bài này sau khi đăng báo thì có chuyện gì xảy ra? Tái bút là phần “nói thêm”, cũng là phần “sống thêm” của tác giả trong một bài tản văn vốn rất ngắn ngủi

Bên cạnh tản văn, tiểu thuyết là một thể loại rất thành công của Trần Nhã

Thụy Hai tiểu thuyết Sự trở lại của vết xước và Hát khi ra đời đều được bạn đọc đón nhận nồng nhiệt Đặc biệt là tiểu thuyết đầu tay Sự trở lại của vết

xước Không phải nhà văn nào có tiểu thuyết đầu tay cũng được bạn đọc đón

nhận như Trần Nhã Thụy, mới in đã tái bản, dù đây không phải cuốn sách dễ đọc, dễ cảm khi anh thể hiện bằng thi pháp khá hiện đại Và không chỉ bạn đọc, mà ngay cả trong giới văn chương cũng đánh giá cao tác phẩm này, ít nhất thể hiện qua tặng thưởng của Hội Nhà văn TPHCM và vào chung kết giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2008 Một lần nữa, qua ngòi bút của nhà văn, một thế giới u uẩn của nỗi đau cá nhân lại tái hiện

Qua các sáng tác của Trần Nhã Thụy người đọc dễ dàng nhận thấy thành phố ồn ào, náo nhiệt với những con người nơi đây trở thành cảm hứng sáng tác chính của tác giả Người ta cũng dễ nhận thấy ở nhà văn này tài quan sát sắc sảo, cảm nhận độc đáo mới mẻ, đôi lúc khá hài hước trước các vấn đề xã hội, bên cạnh đó Trần Nhã Thụy vốn xuất thân từ một nhà báo nên anh khá nhạy trong việc đưa các vấn đề nóng hổi của đời sống đô thị vào trang văn như vấn đề triều cường, vấn đề sức khỏe, kẹt xe, tốc độ đô thị hóa vì thế văn Trần Nhã Thụy khá dễ đọc và gần gũi với công chúng Một điều nữa đáng chú

ý ở các sáng tác của Trần Nhã Thụy đó là nhân vật của anh thường được gọi bằng những cách xưng hô chung chung, hay nói cách khác thường có ít các tác phẩm mà nhân vật được đặt tên, nhà văn hay gọi họ là gã, hắn, y đây có thể coi là cách nhà văn thể hiện cái nhìn bao quát của mình, nhân vật không là một ai trông giống ai ngoài đời thực nhưng lại giống rất nhiều người trong cuộc sống Trần Nhã Thụy cũng được coi là một cây bút có vốn ngôn ngữ phong phú, đầy góc cạnh, đôi khi mộc mạc như một gã nhà quê nhưng đôi khi lại ý vị, đầy chất thơ “Truyện ngắn Trần Nhã Thụy thường ghim vào người đọc một chi tiết, một cảm giác Dù có câu chuyện, và nhiều khi câu chuyện khá dài dòng, thì (may sao) chúng cũng dễ dàng tan loãng đi cùng với chữ

nghĩa, hay lui xuống bình diện quan trọng thứ mấy, thứ mấy (Mai Sơn và Nhã Thuyên, 2018)

Trần Nhã Thụy nhận được khá nhiều các giải thưởng về văn học nghệ thuật ghi nhận quá trình cống hiến của anh với văn học nước nhà như Giải

thưởng Truyện ngắn trẻ (báo Văn nghệ Trẻ - Hội Nhà văn Việt Nam 1998), Giải thưởng Truyện ngắn Văn học cho tuổi trẻ (NXB Thanh Niên - báo Văn

nghệ - Hội Nhà văn VN 2003), Tặng thưởng Hội Nhà văn TP.HCM cho tiểu

thuyết Sự trở lại của vết xước (năm 2009)

Các tác phẩm đã được xuất bản bao gồm:

- Lặng lẽ rừng mai (tập truyện ngắn)

- Thị trấn có tháp đồng hồ (truyện dài)

- Những bước chậm của thời gian (tập truyện ngắn)

- Gối đầu trên mây (tập tạp văn)

- Sự trở lại của vết xước (tiểu thuyết)

- Chàng trẻ măng ở phố treo đầu (tập truyện ngắn)

- Cuộc đời vui quá không buồn được (tập tạp văn)

- Mùi (tập truyện ngắn và tạp văn)

- Hát (tiểu thuyết)

- Váy ơi là váy (tiểu phẩm)

- Triều cường, chân ngắn và rau sạch (tạp văn)

- Ba tao bay ra ngoài cửa sổ và 9 truyện ngắn khác (tập truyện ngắn) 1.2.1.2 Về các tập truyện ngắn của Trần Nhã Thụy

Trong sự nghiệp văn chương, Trần Nhã Thụy thể nghiệm qua rất nhiều thể loại, mỗi một thể loại, nhà văn vẫn giữ được cái giọng điệu trầm buồn, phảng phất sự khôi hài Góc nhìn và cách thể hiện vấn đề của Trần Nhã Thụy

đa dạng, đó là sự trình bày về nhiều mặt đời sống tưởng chừng như rất quen thuộc nay được khai thác ở một khía cạnh khác hay thậm chí, có cả những góc nhìn rất mới, rất độc đáo Tất cả những đặc điểm sáng tác ấy được Trần Nhã

Thụy vận dụng vào những trang tản văn, tùy bút, truyện dài, tiểu thuyết và truyện ngắn cũng là thể loại đáng chú ý, thể hiện trọn vẹn nhất phong cách viết văn lẫn cái quan niệm với đời sống mà tác giả khéo léo cài vào nhân vật của mình Trong khuôn khổ đề tài, chúng tôi xin trình bày sơ lược về bốn tập truyện ngắn của Trần Nhã Thụy

Ghi danh tên mình trên văn đàn Việt Nam là tập truyện ngắn đầu tay có

nhan đề Lặng lẽ rừng mai (Nxb Công an nhân dân, 2000), tập truyện tập hợp

14 truyện ngắn với độ dày 156 trang Các truyện ngắn có trong tập truyện

gồm: Sông Phố, Chợ Chiều, Câu chuyện tình yêu, Huyền thoại phố, Người

mẹ, Con chim bìm bịp, Quán trà, Quận mới, Ngửa cỏ lên trời, Bồng, Lặng lẽ rừng mai, Lũng Voi, Con ngựa, Thời tiết Dù là tác phẩm đầu tay, Trần Nhã

Thụy cũng đã mang về cho mình “Giải thưởng Truyện ngắn trẻ (báo Văn

nghệ Trẻ - Hội Nhà văn Việt Nam 1998)” với chùm ba truyện ngắn: Lặng lẽ rừng mai, Lũng Voi, Con ngựa Nhìn chung phần lớn nhân vật xuất hiện trong

tập truyện là những nhân vật tha hương, mỗi người một hoàn cảnh Phảng phất trong những nhân vật ấy, có lẽ cũng chính là hình ảnh của nhà văn Trần Nhã Thụy trong giai đoạn anh rời quê vào Sài Gòn lập nghiệp Là một người con xa quê, Trần Nhã Thụy có dịp quan sát, hiểu thấu những góc khuất tâm trạng suy nghĩ của những nhân vật lưu lạc nơi đất khách trong những trang sách của mình

Tập truyện ngắn thứ hai của Trần Nhã Thụy thể nghiệm một cách viết

khác mang tên Những bước chậm của thời gian (Nxb Thanh niên, 2004), gồm

12 truyện ngắn: Phong cảnh Tây Liêu, Con Quỷ vả Thằng Nhỏ, Thằng Mèo,

Lũng Voi, Miền Đông, Câu chuyện nước đá, Con ngựa, Đường chim bay, Những bước chậm của thời gian, Dưới cơn mưa tầm tã, Người đàn ông và con chó nhỏ, Cửa sau thành phố Ở tập truyện ngắn này, Trần Nhã Thụy

chậm rãi kể cho độc giả nghe về số phận của con người, mà những số phận này phần lớn là những người kiệt quệ về tinh thần, họ có những khao khát tự

do, họ trăn trở truy vấn trước cuộc đời và cả những kiếp người khuất phục thỏa hiệp với đời dù đời sai trái Bằng một giọng văn giàu hình ảnh, những

câu chuyện thú vị trong Những bước chậm của thời gian khiến cho bất kì ai

thưởng thức tác phẩm, dù đã đọc đến dòng cuối cùng cũng phải suy tư, bởi trang văn khép lại, nhưng số phận cuộc đời nhân vật do nhà văn dựng nên, vẫn cứ mãi ngân vang, day dứt khôn nguôi

Chàng trẻ măng ở phố treo đầu (Nxb Hội Nhà văn, 2008) là tập truyện thứ ba của Trần Nhã Thụy, gồm 15 truyện ngắn: Cửa sau thành phố, Cô gái

trên tàu, Ghi chú về những tấm gương, Linh tinh chuyện linh chi, Chú bé trên cầu, Những bông lúa chín phạt tôi, Người pê-đê già, Xảy ra ở thị trấn thứ ba, Chàng trẻ măng ở phố treo đầu, Thèm… hôn, Sự cố hàng không, Thời gian xao động, Đệ tử haiku, Chàng bán mía, N mất tích Tập truyện ngắn khai

thác nhân vật ở đủ mọi tầng lớp, từ người dân lao động đến người trí thức Tập truyện thể hiện được những tinh vi trong suy nghĩ nội tâm nhân vật, ở mỗi nhân vật đều có những khát vọng, suy nghĩ, ước muốn thầm kín cho thấy cách nhìn nhận khá tinh tế và đầy nhân văn của Trần Nhã Thụy

Tuyển tập truyện ngắn, tản văn có tựa đề Mùi lại có một đặc điểm khác

Mùi (Nxb Hội Nhà văn, 2011) là tổng hợp của 8 truyện ngắn và 12 tản văn

của Trần Nhã Thụy Các truyện ngắn có trong tác phẩm: Con Quỷ vả Thằng

Nhỏ, Phong cảnh Tây Liêu, Dưới cơn mưa tầm tã, Người đàn ông và con chó nhỏ, Cả thảy gãy bốn ngón chân, Những kẻ câu đêm, Băng đầu trọc, Nhà văn quèn và đạo diễn lừng danh Phần lớn các truyện ngắn đã được Trần Nhã

Thụy ra mắt trước đó, nhưng lần này chắt lọc rồi tổng hợp đăng lại, đó cũng là

một sự dụng tâm Đến với Mùi lần này, cái mà Trần Nhã Thụy đem đến cho

người đọc là những trải nghiệm thú vị, dù nó vẫn là những chuyện cũ Đó là

sự gần như nhất quán trong tư tưởng, một cuộc sống an nhiên, tự tại, tự nhiên hoặc ước muốn có một cuộc sống như thế hầu như xuất hiện xuyên suốt tập truyện Cách kể chuyện của những truyện ngắn cũng làm độc giả hết sức bất

ngờ Trần Nhã Thụy kể cứ như không những chuyện thường tình có, bất

thường có, sắp đặt có, vu vơ có Có thể nói, những truyện ngắn trong Mùi cho

độc giả nhiều chiêm nghiệm, Trần Nhã Thụy đã đưa độc giả đến gần hơn với các giá trị mỹ học của văn chương

Trần Nhã Thụy là cái tên đã thân quen trên văn đàn Việt Nam hiện đại

Từ những mặt cuộc sống ít ai để ý, từ những góc thầm kín của con người ít ai quan tâm thì Trần Nhã Thụy, với cái nhìn đầy nhân văn, với bản lĩnh nhà văn trẻ, có nhiều cách khai thác vấn đề độc đáo đã nhìn ra được và đưa vào những trang viết của mình

Với những truyện ngắn và thế giới nhân vật của Trần Nhã Thụy, cuộc sống đang được khôi phục lại từ một trong những nguyên liệu ban sơ mà thiết yếu nhất, đó là tính tự khởi (spontaneity) giản dị của mỗi người – nguồn mạch thực sự của cuộc sống lành mạnh, chứ không phải những cấu trúc phức hợp của xã hội hiện đại, là thứ về bản chất chỉ chực chờ nuốt chửng nhân tính (Mai Sơn và Nhã Thuyên, 2018)

Lối viết truyện như không viết, đơn giản chỉ đưa ra một câu chuyện có tính vấn đề, còn giải quyết nó như thế nào, là chuyện của người đọc, bởi với Trần Nhã Thụy, các nhân vật trong truyện cũng là hình ảnh con người trong

xã hội, vẫn tiếp tục sống cuộc đời mình, không cần ai sắp đặt Giọng văn vừa nhẹ nhàng đượm chút buồn nhưng cũng pha chút hóm hỉnh, cười với đời (hay cười cho chính mình) Những câu chuyện tự nó như trăng chảy trên đồng cỏ, lênh láng mà vẫn nguyên vẹn, tan loãng mà không tan biến mất Ở đấy, cái thực, rất thực, rất đời thường lại trở nên phi thực, dù ngôn ngữ và câu chuyện của Trần Nhã Thụy không đi sâu vào thế giới ẩn ức, cũng không chủ ý tạo dựng cái phi thực Tất cả làm nên nét độc đáo của truyện ngắn Trần Nhã Thụy, nhà văn vốn được nhiều người trong giới công nhận tài năng

1.2.2 Trần Nhã Thụy và quan niệm về văn chương

Các nhà văn đều có tuyên ngôn nghệ thuật của mình Tùy theo lí tưởng

xã hội và quan điểm thẩm mĩ mà nội dung của mỗi tuyên ngôn nghệ thuật có những nét riêng biệt Văn chương không phải là cách đem đến cho người đọc

sự thoát li hay sự quên; trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối, Theo cách hiểu trước đây thì văn chương mang hàm nghĩa rộng bao gồm cả triết học, sử học, văn học Theo nghĩa hẹp dùng để gọi các tác phẩm văn học, nghĩa hẹp hơn nữa là để chỉ tính nghệ thuật, vẻ đẹp của câu văn, lời thơ… Khởi nghiệp văn chương từ khi còn rất trẻ, ngay từ thuở chập chững sáng tác, Trần Nhã Thụy đã nói lên quan niệm văn chương của mình: “Viết, là tự lưu đày bản thân” như Linda Lê nói hay “tự sát thương” mình, theo tôi cũng

là theo nghĩa đó Quả là buồn khi người đọc chỉ chăm chú theo dõi truyện kể

gì, mà không hề để ý tới việc tác giả ứng xử với câu chữ như thế nào (Phong Điệp, 2010)

Với Trần Nhã Thụy, văn chương thuộc về “những kẻ yếu, những người tầng đáy, những người chịu đựng lịch sử” và “văn chương không có chức năng lên án có chăng chỉ nói lên thân phận con người” Một con người đã từng sống trong gian khổ, trải qua biết bao thăng trầm của cuộc sống thì càng vững vàng hơn trong thử thách cuộc sống Theo Trần Nhã Thụy nghề văn giống như một cái nghiệp không dễ gì chối bỏ Anh viết về những người bạn văn chương, về những con người công nhân viên chức nghèo, những người trẻ đang chới với giữa những biến động khôn lường của cuộc sống “Phải rất

kĩ lưỡng với chính mình thì mới có thể sống lơ đãng mà giàu có Cũng vậy, phải ăn nằm với văn chương đến mức đá vàng thì những nguồn sống ấy mới trôi chảy được trong cái vẻ tự nhiên của câu văn” (Thất Sơn, 2015) Đó dường như là cách Trần Nhã Thụy tìm mình trong khi tìm đến cái “tự tính” của đời sống Cái thì hiện tại với các lát cắt (gợi đến những cách viết truyện ngắn khá

“cổ điển”) như cách Trần Nhã Thụy thường đưa người đọc tham dự vào các câu chuyện của mình, đó cũng là một cách làm hiển hiện cái đời sống ở dạng thuần giản chắt lọc Như thể anh đã tìm được cách yêu cái số phận của mình, cái trời cho mình nên ung dung tự thích Dù không thật tin một người còn trẻ, lại viết văn, lại dễ dàng mất đi cái nóng nảy, cái bức bối, cái ngột ngạt… Khi đến độ tiêu dao, người ta ắt sẽ không màng tới văn chương nữa mà văn chương vẫn tự đến - đó là một hình ảnh viên mãn đầy chất mơ tưởng

Trần Nhã Thụy cho rằng văn chương chính là cuộc đời Nhưng cái tôi trong văn chương (tác phẩm) khác với cái tôi ngoài đời Cho dù có tác giả cố tình sao y lý lịch của mình vào tác phẩm thì cũng không thể đồng nhất đó chính là cái tôi “nguyên xi” của họ Bởi, bản chất của văn chương là hư cấu, diễn giải Do đó, theo nhà văn, dù người viết nào cố ý viết chuyện đời mình thật thế nào đi chăng nữa, thì vẫn lộ ra những khoảng trống và những khoảng trống đó chỉ có thể được lấp đầy bằng sự dụng công có đầu tư và nghiêm túc của người viết Điều đó cũng để phân biệt đâu là một tác phẩm văn chương, đâu là tự truyện

Một xu hướng nổi lên khá rõ rệt trong đời sống văn học hiện nay, đó là các nhà văn đang trình làng những cuốn sách có bóng dáng bản thân mình Nó vẫn dán nhãn tiểu thuyết hay truyện ngắn, nhưng yếu tố tự truyện là có Khi một nhà văn viết về chính mình thì thường có yếu tố nhu cầu tự thân và ảnh hưởng của trào lưu Với Trần Nhã Thụy, tiểu thuyết thực sự là hư cấu Chúng

ta thường có những nhầm lẫn về lý thuyết Ví dụ: thực tế khác sự thật Thực tế

là anh có một vợ hai con, nhà hai lầu, ba chiếc xe gắn máy,… Đó là thực tế Không phải sự thật Sự thật anh nghĩ gì tôi không biết, anh đang muốn giết ai (bằng ý nghĩ) tôi bó tay, anh đang buồn hay vui tôi cũng chỉ có thể phỏng đoán… Để biết sự thật của anh, tôi cũng không thể cưỡng ép anh nói ra Nhưng, bằng công cụ là câu chữ, tôi có thể đi tới tận cùng sự thật của anh Sự thật tận cùng (trong văn chương) chính là sự hư cấu Tự do hư cấu Còn tự

truyện kiểu “chuyện đời tự kể” thì đó là một thể loại khác rồi, dán nhãn tiểu thuyết là “ăn gian” đấy, tức là “tự ăn thịt mình”, điều ấy chứng tỏ rằng họ đang thiếu vốn sống (Phong Điệp, 2010)

Trước đây các nhà văn đi thực tế bằng việc xuống tận cơ sở, sống và làm việc ở đó hàng năm trời Vốn sống của họ được tích lũy từ đó Nhưng giờ đây, nhiều người cho rằng, thông tin chúng ta không thiếu, vốn sống của từng người vì vậy mà có thể được tích lũy bằng nhiều cách, chứ không nhất thiết là phải “ba lô trên vai” Vốn sống tích lũy từ thực tế, nhưng cũng nảy sinh trong những liên tưởng sáng tạo Nhưng nhà văn thu hoạch vốn sống khác nông dân (hay người đi du lịch) Những ghi ghép của nhà văn là để ứng dụng vào trang viết Vốn sống được tích lũy bằng nhiều cách chứ không nhất thiết phải đi Nhưng đi là để thay đổi không gian và tâm trạng sống, đi giúp cái nhìn mở ra ngoại cảnh và soi rọi nội tâm Đi, đọc, viết Nhà văn nào cũng mong được như thế Thực tế là đã và đang có một xu hướng sáng tác phi thể loại, nhưng ở góc

độ các nhà nghiên cứu và độc giả, họ lại đòi hỏi một sự rạch ròi về thể loại Trần Nhã Thụy không viết tự truyện nhưng thường viết tạp văn Ở thể loại này suy nghĩ, tình cảm, tình huống có thể nói là rất gần với con người thật hằng ngày của nhà văn Còn khi viết truyện ngắn thì thiết kế, cài đặt nhiều hơn Viết tiểu thuyết thì quả là khó khăn hơn nữa Khi viết tiểu thuyết, Trần Nhã Thụy đặc biệt chú trọng đến ngôn từ Tức là nhà văn khi viết tiểu thuyết, theo Trần Nhã Thụy, là thường trực ra vào cái “ngõ nội tâm đó”, như

là tự “sát thương” mình (Phong Điệp, 2010)

Văn chương là những góc nhìn riêng biệt Nhiều người cho rằng, sâu sắc

là phải ăn theo tư tưởng của nhà văn này, nhà văn kia Cái gọi là tư tưởng hay bút pháp hiện đại, theo nhà văn, nó nằm ngay cách chúng ta lao động với con chữ, ứng xử với những chi tiết Một nhà văn có trăn trở, có ý thức viết mới, thường tránh lặp lại những câu chữ tầm thường Với Trần Nhã Thụy thì: “Tôi đang nỗ lực viết, chứ chưa dám nghĩ mình có được thành tựu gì Ý nghĩa lớn

nhất đối với tôi lúc này là vẫn còn đầy những dự định viết” (Thất Sơn, 2015) Cũng theo Trần Nhã Thụy, nhà văn thực sự có tài quá ít và có nhiều dạng nhà văn rất thông minh Họ biết là nên kết thân với ai để được in sách đẹp, chơi với ai thì có được suất đi nước ngoài, quen với ai thì được giải thưởng Viết mà lòng mình không tốt thì rất nguy hiểm Thêm nữa, văn chương không phải là chỗ của tư duy ứng dụng Với khoa học công nghệ thì

có thể như thế Trong văn chương anh phải tự tạo ra con đường của mình, phải có lối đi riêng Có thể lần đầu anh viết dở, lần hai, lần ba cũng vậy, nhưng đến lần thứ n nào đó anh có thể khá hơn, đó là sự hấp dẫn lẫn thử thách khắc nghiệt của văn chương Công việc viết văn nghiêm túc là một con đường rất khó nhọc Nhưng có cảm giác, các cây viết hiện nay thay vì chọn con đường đi khó nhất trong văn chương thì lại chọn con đường dễ nhất Chẳng hạn, chỉ cần 15 phút có thể tưởng tượng ra được một truyện ngắn, nhưng lại nhàn nhạt, không có một chút suy tư, nghiền nghẫm ở trong đấy

Là một người viết, Trần Nhã Thụy tâm niệm người giỏi nhất là người mình chưa biết Luôn học hỏi là điều hết sức quan trọng Học trong cuộc sống bình thường, đọc chậm, viết ít nhưng cần có sức nặng trên trang viết Đó là những điều muốn mình “thấm nhuần” Mà muốn như thế là cả một quá trình phải luyện tập Cũng như cách luyện đứng tấn trong khi học võ, một bài tập cần phải luyện hoài Càng đứng tấn vững thì càng giỏi võ Văn chương cũng vậy, rất cần phải luyện tâm, luyện viết thường xuyên

Chính vì vậy mà Trần Nhã Thụy có khoảng thời gian viết có lẽ không giống ai Đó là thời gian buổi chiều Nhà văn thường dậy sớm, sau đó cà phê, rồi đi làm, cố gắng giải quyết công việc trong buổi sáng Đến trưa thì về nhà, ngủ một giấc, rồi ngồi dậy viết Nếu bị cuốn hút vào trang viết thì thường viết cho đến bữa cơm tối Đó là nói thường vậy, nhưng cũng có khi Trần Nhã Thụy viết vào buổi sáng hay buổi tối Nói chung là anh viết vào những lúc có thể Đặc biệt, Trần Nhã Thụy không viết đề cương Thường việc viết của anh

bắt đầu bằng một ý nghĩ hay hình ảnh gì đó, rồi viết Trần Nhã Thụy viết chậm, không phải vì cầu toàn, mà kỳ thực chỉ có thể viết được khi có “tâm trạng viết” Chú trọng việc viết nháp, làm tư liệu, ghi chú ít khi anh viết được liền một mạch Nhưng Trần Nhã Thụy hay nghĩ đến trang viết một cách liên tục Những ý nghĩ này có khi kéo dài rất lâu sau khi tác phẩm đã hoàn thành Trong đời một nhà văn, nên làm việc liên tục (viết, xuất bản), nhưng lại có ý cho rằng nhà văn chỉ cần “dồn nén” cảm xúc và chiêm nghiệm của mình vào một tác phẩm “để đời” Nhà văn người Colombia G G Marquez có nói đại ý rằng, đời mỗi nhà văn chỉ nên viết một cuốn sách để đời, nhưng vì không viết được một cuốn như thế, nên nhà văn phải… viết nhiều cuốn Ý kiến đó cũng đáng lưu ý Thà viết được một cuốn hay còn hơn viết một đống cuốn dở Trên thế giới có những nhà văn âm thầm làm việc hàng chục năm, rồi mới xuất hiện Đó là tư chất của những nhà văn lớn Như thế việc làm việc liên tục (trên văn bản) và “dồn nén” cảm xúc vào một tác phẩm “để đời” về cơ bản là giống nhau Nhưng, có lẽ nói như G.G.Marquez, viết nhiều tác phẩm thì… dễ hơn là viết một tác phẩm Tất nhiên, nói như thế là loại trừ những nhà văn phải viết vì… nhuận bút Hoặc là phải viết ít nhất hai tác phẩm để đủ tiêu chuẩn vào Hội nhà văn

Trong văn chương, Trần Nhã Thụy đề cao phong cách viết thật, nói thật,

chẳng thế mà anh nhà văn quèn trong Nhà văn quèn và đạo diễn lừng danh lại

có có một tuyên ngôn: “Nếu làm nhà văn thì không nên bắt chước người

khác, tuyệt đối không được ăn cắp, chẳng hay ho gì mà phải đứng trên vai của

người khác” (Trần Nhã Thụy, 2011)

Anh nhà văn quèn trong tạp văn Nhà văn quèn và đạo diễn lừng lanh

phải chăng lấy nguyên mẫu từ chính Trần Nhã Thụy Cái anh nhà văn ấy không quên thực tế hoàn cảnh của mình Một anh nhà văn quèn đang sống trong mâu thuẫn và bế tắc Cuộc sống khó khăn mâu thuẫn và bế tắc ấy bỗng nhiên đem đến cho anh ta cơ hội hợp tác với đạo diễn lừng danh Nhưng

không biết phải làm thế nào Anh đã từ chối hợp tác với đạo diễn lừng danh,

mặc dù theo lời đạo diễn nói, họ “xem ra là một cặp phản ứng nhanh rất hiệu quả” (Trần Nhã Thụy, 2011) Nguyên nhân vì sao anh ta từ chối? Là vì anh ta

không thể, không thể viết một cái mà phải ăn cắp hay dựa dẫm trên rất nhiều cái của người khác mà ông đạo diễn yêu cầu Vấn đề không phải đạo đức hay ngạo mạn, mà đó là do những thói quen từ khi còn rất bé Khi còn bé, anh ta

đã được dạy rằng “Nếu làm nhà văn thì không nên bắt chước người khác,

tuyệt đối không được ăn cắp, chẳng hay ho gì mà phải đứng trên vai của

người khác” (Trần Nhã Thụy, 2011) Có lẽ chính sự kĩ lưỡng và nghiêm khắc

trong sáng tác văn chương đó đã tạo nên một nét riêng biệt trong văn chương Trần Nhã Thụy, một thứ văn chương đáng được thưởng thức và yêu mến Tiểu kết: Vấn đề con người trong văn học không phải là một vấn đề quá mới

mẻ, nhưng chưa bao giờ là vấn đề bị bỏ quên của văn học, thậm chí nó còn là mối quan tâm hàng đầu của người cầm bút Tùy theo từng giai đoạn của xã hội cũng như tùy vào cảm quan của người sáng tác mà con người qua các thời

kì khác nhau, qua ngòi bút của những nhà văn khác nhau sẽ có những đặc tính khác nhau Trong văn học Việt Nam đặc biệt là văn học Việt Nam đương đại vấn đề con người được các nhà văn hết sức lưu tâm Là một nhà văn trẻ có nhiều đóng góp cho văn học nước nhà, Trần Nhã Thụy cũng đã góp tiếng nói riêng của mình trong việc tạo dấu ấn cho văn học Việt Nam đương đại, đặc biệt là thể hiện ở cái nhìn về con người và điều đó sẽ được người viết nghiên cứu cụ thể ở chương hai và chương ba của luận văn

Chương 2 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN TRẦN NHÃ THỤY NHÌN TỪ CÁC KIỂU LOẠI NHÂN VẬT

Như đã nói ở trên, quan niệm nghệ thuật về con người là một vấn đề quan trọng của văn học nói chung và quá trình sáng tạo của nhà văn nói riêng Qua việc cấu thành các nhân vật trong sáng tác của mình nhà văn đã đưa vào đấy những quan niệm, những cái nhìn mới mẻ sâu sắc của mình về con người Trong các tác phẩm truyện ngắn, Trần Nhã Thụy đã tạo ra được một hệ thống các nhân vật đa đạng và phong phú, đó chính là kết quả của quá trình nhào nặn từ thực tiễn cuộc sống và những suy tư, trải nghiệm riêng của nhà văn Do vậy, việc tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần Nhã Thụy nhìn từ các kiểu loại nhân vật chính là bước đi thiết thực để đến với chiều sâu của các tác phẩm, cũng như nhìn nhận chính xác cái tầm của nhà văn

2.1 Con người tha hương

2.1.1 Con người tha hương vì cuộc sống mưu sinh

Thế giới nhân vật trong các tác phẩm truyện ngắn của Trần Nhã Thụy khá đa dạng, nhưng người đọc dễ nhận thấy một điều, đó là phần lớn các nhân vật của tác giả đều là những con người tha hương, xa xứ để đến các thành phố, các vùng đất mới làm ăn sinh sống, có lẽ điều này ít nhiều bị sự ảnh hưởng bởi bản thân nhà văn cũng là người con xa xứ lập nghiệp tại một vùng đất khác nơi mình sinh ra

Những con người tha hương đó chấp nhận xa xứ vì cuộc sống mưu sinh, cuộc sống vùng quê quẩn quanh thiếu thốn, cuộc sống chật vật, họ phải vật lộn hằng ngày với miếng cơm, manh áo, buộc họ phải ra đi với hi vọng thay đổi cuộc sống vốn quá nhiều khốn khó của mình Họ là những con người lam

lũ, ngày ngày oằn mình chống lại cái đói cái nghèo Họ là những con người

đủ mọi lứa tuổi, đến thành phố làm đủ các nghề: thợ xây, phụ việc ở các cửa hàng, phục vụ quán cà phê, bán hàng rong họ không ngại vất vả, chỉ mong sao thoát khỏi cảnh đói ăn, thiếu mặc Nhưng tác giả không chỉ đơn thuần dựng lên, tái hiện lại những con người chật vật cơm áo gạo tiền ngoài kia Tác giả muốn gửi đến cho ta một thông điệp Đó là từ những hoàn cảnh khốn khổ, những con người mưu sinh lại có những cách ứng xử tích cực Chúng ta nhận

ra những thông điệp tích cực này có khi qua ẩn ý của tác giả, hay qua các tình huống, phản ứng của nhân vật truyện

Cặp vợ chồng ăn mày trong truyện ngắn Câu chuyện tình yêu chính là

một ví dụ, họ từ đâu đến chẳng ai biết, chỉ biết họ xuất hiện một cách đột ngột trong một đêm thành phố bình thường như bao đêm khác, ban ngày họ xin ăn, tối về nương náu dưới hiên nhà “Đó là hai người ăn mày, một anh chàng, một

cô gái Họ kéo lê những bước chân xệch xoạc Bộ quần áo, đúng hơn là những mảnh vải tả tơi cũng xệch xoạc, tung nhịp theo những bước chân” (Trần Nhã Thụy, 2000) Niềm vui của họ nhỏ nhoi vô cùng

“Chợt họ nhìn thấy miếng cơm rơi Anh chàng ngồi sà xuống, bốc một cục cơm đưa lên mũi thăm dò rồi bỏ vào miệng nhai Chấp nhận được, anh chàng lấy một miếng đưa cho cô gái Và họ ngồi nhai một cách ngon lành, lần lượt cho đến hết chỗ cơm rơi Ăn xong họ lại chỗ cũ nằm Anh chàng

có vẻ khoái chí vì đột nhiên có bữa ăn, bây giờ nằm vỗ bụng phinh phinh, mồm rên ư ư có vẻ như đang hát Cô gái phải xua tay từng chặp, không nhịn được cười” (Trần Nhã Thụy, 2000)

Chỉ cần thế là đủ, chỉ cần qua khỏi cơn đói, với họ đó chính là hạnh phúc

“Bỗng cả hai cùng bật cười Tiếng cười thật hồn nhiên và trẻ trung làm sao” (Trần Nhã Thụy, 2000) Đôi vợ chồng ăn mày sống dưới tận tầng đáy của xã hội, làm nghề ăn mày bẩn cực, nhưng đó chỉ là cái nghề, cái bề ngoài chứ con người họ, tâm tính họ, rất trong trẻo sáng rực Họ hồn nhiên dành tình cảm cho nhau Tác giả tả cảnh họ nhặt cơm rơi trên phố ăn, hay khép nép bên hiên

nhà tránh mưa không có cảm giác e sợ hay ái ngại mà thật sự rất tình cảm, rất vui vẻ, rất hạnh phúc, rất viên mãn Điều đó lan truyền cảm hứng tích cực cho người đọc Ở tận cùng xó xỉnh, chỉ cần chúng ta có nhau, yêu nhau, tin vào nhau và vào cuộc sống, mặc kệ hoàn cảnh ra sao, cứ hồn nhiên thì đời sẽ bình yên, hạnh phúc

Một hình ảnh đẹp là hình ảnh ông Chín Chim trong truyện ngắn Con

Hành nghề bán chim, ông Chín Chim rất cưng một con chim bìm bịp với

bộ lông xám, một con chim thô thiển, theo như lời nhân vật Hoài nhận xét Cơn cớ gì mà ông Chím Chim quý con chim này, chả ai biết, chỉ biết nó đến với ông vào một đêm khi ông đang kể chuyện cổ tích cho cháu ngoại nghe, cái đêm mà vợ chồng con gái ông ly dị Cái sự quý con chim thể hiện ở chỗ

có đám thanh niên đòi mua con bìm bịp nhưng Chín Chim không bán, chúng nổi cơn đánh ông, ông chịu đòn và che cho con bìm bịp Sau lần đấy, ông yếu dần và trước khi mất, ông trăn trối với Hoài: “Con Quyên! Con chim bìm bịp… cái tên bịp nhưng mà… nó không bịp.” Đến đây chúng ta có thể hiểu, ở lời nói của ông Chín Chim, qua hình ảnh quý con chim bìm bịp, là một triết lí sống Con người nên tin yêu nhau mà sống Con chim bìm bịp đến ngay ngày con gái ông li dị, tình yêu tan vỡ, chim bìm bịp mang ẩn dụ “biểu trưng cho niềm - tin - vào - tình - yêu” Ông Chín Chim nghèo, bươn chải mưu sinh nhưng ở ông vẫn toát lên sự nhàn nhã sống Ông nâng niu con bìm bịp như nâng giữ cái nhàn ấy Nhưng ông Chín Chim nào có phải kiểu người vô tư sống Ông lão già ngoài sáu mươi tuổi hiểu thấu lẽ đời này, nhìn ra được hoàn

cảnh của Hoài, một chàng thanh niên có hoài bão nhưng vì cuộc sống vướng mắc vào hoàn cảnh cùng cực và có dấu hiệu bất mãn Lão nhìn ra được Hoài thích cháu gái lão nhưng vì cuộc đời Hoài đang trúc trắc mà anh cứ mãi đứng ngoài lề với cuộc tình này, không dám tiến tới Cho nên trước khi chết, lão nhắc tên Quyên, cháu lão, như sự gửi gắm Quyên cho Hoài, nhắc con chim tên bìm bịp nhưng không là bịp

Trong truyện ngắn Huyền thoại phố có nhân vật Phương, một anh chàng

lãng tử, hướng đến mẫu hình quân tử, tràn đầy lí tưởng Anh là người gốc Bắc, dân ngụ cư, thuở trước đánh nhau vì bị vu oan trộm tiền nên bị đuổi học,

lí tưởng hoài bão bị dập tắt và rồi phải đi làm phụ hồ Tuy nhiên, khi anh nhận thấy những căn nhà có dấu hiệu sụt lún vì xây dựng trên nền đất yếu nhưng công trình vẫn thi công vì lợi nhuận, anh nhận ra “thì ra người ta cũng có thể sống giàu có, nhởn nhơ trên nền móng chông chênh” Và cũng nhờ thế, Phương nhận ra giá trị cuộc đời, bản thân mình không thể tạm bợ mãi như thế được, lỗi lầm của quá khứ là bài học cho cuộc sống hiện tại, anh không thể bỏ cuộc và trượt dài trong chán chường Phương nghĩ đến tương lai, bắt tay làm lại cuộc đời theo hướng tích cực Phương bỏ việc phụ hồ và thi lại đại học, tiếp tục viết tiếp ước mơ còn dở dang

Những người như đôi vợ chồng ăn xin như Hồng, như ông Chín Chim, Phương, họ có thể là một gương mặt mà đâu đó nơi thành phố chật chội và đông đúc này chúng ta đã từng thoáng thấy qua, là người bần cùng nhất trong cuộc sống nhưng tận cùng trong cơn bĩ cực họ không thôi lạc quan vào một ngày mai tốt đẹp hơn

Không chỉ lo cho bản thân mình, trên vai những người con xa xứ ấy là

gánh nặng gia đình như cô “ca sĩ” trong truyện ngắn Thời tiết đã rất thật mà

tâm sự rằng “Cô bảo, “ Em muốn kiếm thật nhiều tiền” Anh bảo “ Nhiều tiền thì giải quyết được gì” Cô bảo “Có đấy ạ! Gia đình em nghèo lắm Có tiền

mọi người sẽ tốt hơn” (Trần Nhã Thụy, 2000) Hoài trong truyện ngắn Con