Thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 6 tuổi tại trường mầm non thần tiên thành phố pleicu, tình gia lai​

Trong thực tế, khi tham gia vào trò chơi đóng vai theo chủ đề, trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi còn gặp nhiều khó khăn như chủ đề chơi, nội dung chơi còn nghèo nàn; khả năng phối hợp với bạn, phâ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Đặng Thị Hiền Trang

THỰC TRẠNG TỔ CHỨC TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ

CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI TẠI TRƯỜNG MẦM NON TUỔI THẦN TIÊN

THÀNH PHỐ PLEIKU, TỈNH GIA LAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2020

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Đặng Thị Hiền Trang

THỰC TRẠNG TỔ CHỨC TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ

CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI TẠI TRƯỜNG MẦM NON TUỔI THẦN TIÊN THÀNH PHỐ PLEIKU, TỈNH GIA LAI

Chuyên ngành: Giáo dục học (Giáo dục mầm non)

Mã số: 8140101

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS LÊ XUÂN HỒNG

Thành phố Hồ Chí Minh – 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là của riêng tôi, được sự hướng dẫn của giảng viên: TS Lê Xuân Hồng Các nội dung nghiên cứu trong đề cương là trung thực và chưa từng công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào khác

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 4 năm 2020

Tác giả

Đặng Thị Hiền Trang

LỜI TRI ÂN

Mỗi một chặng đường của những người thành công luôn có sự hiện diện của những người thầy tài giỏi Người Thầy ở đây chính là người đã dạy dỗ, quan tâm, giúp đỡ ta Điều mà một người thành công không thể nào quên đó chính là sự hướng dẫn của người Thầy

Với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn nhiệt tình của Cô, Lê Xuân Hồng, Cô đã giúp đỡ, chỉ dẫn khoa học cho tôi hoàn thành đề cương nghiên cứu này

Tôi cũng xin gửi lòng biết ơn sâu sức đến Quý Thầy Cô trong khoa Giáo dục Mầm non, Phòng Sau đại học Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh đã truyền thụ cho tôi những kiến thức và kinh nghiệm vô cùng quý báu cũng như chỉ dẫn nhiệt tình cho tôi trong suốt quá trình học tập tại trường

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Ban giám hiệu, tập thể các cô giáo mầm non tại một số Trường mầm non trên địa bàn thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai và các cháu mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường Mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề cương nghiên cứu

Và cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình và bạn bè tôi, những người đã ở bên cạnh động viên, khích lệ, hết lòng giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn chỉnh đề cương này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 4 năm 2020

Tác giả

Đặng Thị Hiền Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời tri ân

VAI THEO CHỦ ĐỀ CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI 6 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề về việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 6

1.1.1 Những nghiên cứu ở nước ngoài về việc tổ chức trò chơi đóng vai

theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 6 1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam về việc tổ chức trò chơi đóng vai

theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 9 1.2 Lý luận về tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo

5 – 6 tuổi 12 1.2.1 Trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi 121.2.2 Đặc điểm chơi trò chơi đóng vai theo chủ đề và những yêu cầu

“trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi cần đạt khi tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề 301.2.3 Lý luận về biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ

mẫu giáo 5 – 6 tuổi 321.2.4 Tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi ở

trường mầm non 33Tiểu kết chương 1 47

CHỦ ĐỀ CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI TẠI TRƯỜNG MẦM NON TUỔI THẦN TIÊN, THÀNH PHỐ

PLEIKU, TỈNH GIA LAI 48

2.1 Khái quát về khảo sát thực trạng 48

2.1.1 Vài nét về cơ sở giáo dục được khảo sát 48

2.1.2 Mục đích khảo sát thực trạng 49

2.1.3 Đối tượng khảo sát 49

2.1.4 Nội dung khảo sát 49

2.1.5 Phương pháp khảo sát 50

2.2 Phân tích kết quả khảo sát thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 51

2.2.1 Thực trạng nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên mầm non về việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi 51

2.2.2 Thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 52

2.2.3 Những khó khăn mà giáo viên và trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi thường gặp khi tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề 80

2.3 Đánh giá chung thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 82

2.3.1 Ưu điểm của việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 82

2.3.2 Hạn chế của việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 84

trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố

Pleiku, tỉnh Gia Lai 88

2.4.1 Cơ sở của việc đề xuất biện pháp nhằm cải tiến trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 88

2.4.2 Đề xuất một số biện pháp nhằm cải tiến trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 88

2.4.3 Tổ chức khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp 98

Tiểu kết chương 2 103

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ SƯ PHẠM 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 109 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Trình độ chuyên môn của cán bộ quản lý và giáo viên mầm non

Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 48 Bảng 2.2 Thâm niên công tác của cán bộ quản lý và giáo viên mầm non tại

Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 49 Bảng 2.3 Khả năng tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo

5 – 6 tuổi tại lớp cô N phụ trách với đề tài “Quầy bán một số đặc sản, quà lưu niệm của Gia Lai” 57 Bảng 2.4 Phương pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu

giáo 5 – 6 tuổi của cô N với đề tài “Quầy bán một số đặc sản, quà lưu niệm của Gia Lai” 63 Bảng 2.5 Khả năng tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo

5 – 6 tuổi tại lớp cô M phụ trách với đề tài “Phòng khám bệnh” 66 Bảng 2.6 Phương pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu

giáo 5 – 6 tuổi của cô M với đề tài “Phòng khám bệnh” 70 Bảng 2.7 Khả năng tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo

5 – 6 tuổi tại lớp cô Th phụ trách với đề tài “Cô giáo” 73 Bảng 2.8 Phương pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu

giáo 5 – 6 tuổi của cô Th với đề tài “Cô giáo” 78 Bảng 2.9 Chế độ sinh hoạt cho trẻ mẫu giáo theo quy định của Bộ giáo dục

và đào tạo 93 Bảng 2.10 Thang đo kết quả khảo nghiệm tính khả thi các biện pháp 99 Bảng 2.11 Kết quả khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp 99

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Tần suất tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo

5 – 6 tuổi trong một tuần tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai 53Biểu đồ 2.2 Kết quả khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp 100

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chơi là cách trẻ kết nối với người khác, khám phá thế giới xung quanh và tìm hiểu về bản thân mình Khi chơi, trẻ em có cơ hội được học hỏi và thực hành các kỹ năng Các kỹ năng này rất cần thiết trong thời thơ ấu và suốt cuộc đời của con người Có rất nhiều loại trò chơi khác nhau và trẻ em có thể tham gia vào nhiều loại trò chơi bất kỳ lúc nào mà trẻ thích, đó là trò chơi thể chất, trò chơi ngôn ngữ, trò chơi khám phá, trò chơi xây dựng, trò chơi đóng vai (trò chơi giả bộ), trò chơi thực hành các kỹ năng xã hội (Gray, 2013)

Trong những loại trò chơi trên, trò chơi đóng vai theo chủ đề là một trong những trò chơi trọng tâm của trẻ mẫu giáo Đây cũng là loại trò chơi được các nhà giáo dục hết sức quan tâm Họ đánh giá cao vai trò của loại trò chơi này đối với sự phát triển của trẻ mẫu giáo, đặc biệt là trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi Điển hình, Tiến sĩ Diane Horm – Trung tâm Giáo dục mầm non tại Đại học Oklahoma, Tulsa nói rằng, những đứa trẻ đi học tại trường mầm non – nơi có những khoảng thời gian lớn dành cho trò chơi giả bộ thì chúng có xu hướng học tập tốt sau này Khi tham gia vào trò chơi đóng vai theo chủ đề, trẻ có cơ hội khám phá các mối quan hệ khác nhau với mọi người xung quanh Ngoài ra, trẻ còn khám phá mối quan hệ của con người với các đối tượng xung quanh và khám phá cách các đối tượng hoạt động trong thế giới của con người (Đinh Văn Vang, 2009; Nguyễn Ánh Tuyết, 2007) Hơn hết, trò chơi đóng vai theo chủ đề có vai trò quyết định sự phát triển toàn diện đời sống tâm lý lứa tuổi và hình thành đặc điểm tâm lý mới về chất đặc trưng cho tuổi mẫu giáo Trong thực tế, khi tham gia vào trò chơi đóng vai theo chủ đề, trẻ mẫu giáo 5 –

6 tuổi còn gặp nhiều khó khăn như chủ đề chơi, nội dung chơi còn nghèo nàn; khả năng phối hợp với bạn, phân chia vai còn gặp nhiều mâu thuẫn; còn hạn chế khi sử dụng vật thay thế; vốn kinh nghiệm chưa phong phú… Những khó khăn này xảy ra

sẽ làm cho trò chơi đóng vai theo chủ đề không phát huy hết lợi ích của nó đối với

sự phát triển của trẻ mẫu giáo Hơn thế nữa, nó còn làm cho trẻ mất hứng thú và khả năng chơi giả bộ của trẻ cũng bị ảnh hưởng Để giúp trẻ được thoả mãn cũng như phát huy hết khả năng của mình khi tham gia trò chơi này thì trước tiên người giáo

viên cần phải tìm cách hỗ trợ trẻ Việc cung cấp một không gian và nguyên vật liệu phong phú, đa dạng sẽ góp phần truyền cảm hứng cho trẻ rất nhiều Bên cạnh đó, quan sát lối chơi là điều quan trọng để giáo viên nhìn thấy tiềm năng của trẻ nhỏ Nhờ quan sát, giáo viên giúp trẻ lên kế hoạch chơi và theo dõi sự tiến bộ của trẻ Ngoài ra, mức độ chơi của trẻ sẽ được nâng cao hơn nếu như trẻ được cung cấp ý tưởng cho các chủ đề chơi, nội dung chơi Giáo viên có thể tham gia vào trò chơi của trẻ với tư cách là người hỗ trợ khi trẻ gặp khó khăn hay không biết phải làm gì Tuy nhiên, giáo viên chỉ nên can thiệp khi cần thiết và sau đó nhanh chóng rời khỏi tình huống chơi Sự can thiệp này cần phải thực hiện một cách khéo léo và tinh tế để không phá vỡ trò chơi và phá huỷ lối chơi của trẻ em (Scharer, 2017)

Hiện nay, tại một số trường mầm non, giáo viên đã quan tâm đến trò chơi đóng vai theo chủ đề nhưng chưa đúng mức Trò chơi này chưa thực sự thu hút hứng thú của trẻ như phương pháp tổ chức, cách hướng dẫn của giáo viên chưa phù hợp với độ tuổi của trẻ, nội dung chơi chưa phong phú, không gian chơi chưa đa dạng, trò chơi được diễn ra một cách thụ động, thiếu nguồn cảm hứng và nguyên vật liệu còn hạn chế… Do đó, khi tham gia trò chơi này nhiều trẻ chưa thể hiện hết khả năng của mình

Với những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai”

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai

4 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu xác định rõ ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai, thì người nghiên cứu có thể đề xuất một số biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm góp phần phát triển toàn diện cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

(1) Hệ thống hoá những vấn đề lý luận về việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại trường mầm non

(2) Khảo sát thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề của giáo viên mầm non cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai

(3) Đề xuất một số biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai và khảo nghiệm tính khả thi của một số biện pháp

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

6.1 Giới hạn về nội dung

Đề tài tập trung nghiên cứu việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi trong giờ hoạt động vui chơi ở một trường mầm non

6.2 Giới hạn về địa bàn nghiên cứu

Đề tài tiến hành nghiên cứu ở các lớp mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Tham khảo các công trình nghiên cứu, sách, báo, tạp chí chuyên ngành về các vấn đề liên quan, từ đó hệ thống và khái quát hoá các khái niệm công cụ làm cơ sở

lý luận cho đề tài

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Chúng tôi sử dụng phương pháp quan sát là phương pháp chủ đạo Bên cạnh

đó, chúng tôi sử dụng phương pháp phỏng vấn trực tiếp các cán bộ quản lý và giáo

viên mầm non của trường để hỗ trợ cho phương pháp quan sát

7.2.1 Phương pháp quan sát

Tiến hành quan sát một số hoạt động của giáo viên và trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi ở trong lớp tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai để tìm hiểu rõ hơn về thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề của giáo viên mầm non cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

7.2.2 Phương pháp phỏng vấn

Tiến hành phỏng vấn một số giáo viên và cán bộ quản lý Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai nhằm tìm hiểu thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề của giáo viên mầm non với trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi và đề xuất các biện pháp cần thực hiện để nâng cao việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho các giáo viên mầm non

7.2.3 Phương pháp phân tích kế hoạch

Nghiên cứu kế hoạch hoạt động vui chơi trong lớp của giáo viên mầm non nhằm kiểm chứng việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

7.2.4 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến dành cho cán bộ quản lý và giáo viên mầm non để đánh giá mức độ khả thi của các biện pháp đã đề xuất

7.2.5 Phương pháp xử lý số liệu

7.2.5.1 Phương pháp xử lý dữ liệu định tính

Tổng hợp và xử lý các ý kiến của cán bộ quản lý và giáo viên mầm non qua phỏng vấn về cách tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề của giáo viên, các biểu hiện của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi khi chơi với nhau

7.2.5.2 Phương pháp xử lý dữ liệu định lượng

Phương pháp toán học tính phần trăm để phân tích thực trạng dựa vào số liệu thu thập được từ phỏng vấn Đồng thời đánh giá hiệu quả của phương án khảo nghiệm

8 Những đóng góp mới của đề tài

(1) Làm rõ thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo

5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai (2) Đề xuất một số biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần tài liệu tham khảo, phụ lục và danh mục các bảng biểu, chữ viết tắt, đề tài được trình bày theo cấu trúc ba phần:

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ CHO TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề về việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo

1.1.1 Những nghiên cứu ở nước ngoài về việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo

Ở các nước trên thế giới, trò chơi đóng vai theo chủ đề là một trong những loại trò chơi đón nhận nhiều sự quan tâm của các nhà giáo dục Chính vì thế, số lượng công trình nghiên cứu về loại trò chơi này khá nhiều

Tác giả J Piaget – nhà Tâm lý học người Thuỵ Sĩ ở thế kỷ XX đã đề cập đến trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ em qua những thành tựu nghiên cứu về sự phát triển trí tuệ trẻ em, đặc biệt qua các thời kì phát triển của trẻ em (O’Reilly, 1995; Striano, Tomasello, & Rochat, 2001, được trích dẫn trong Berk, 2012) và cho rằng trò chơi giả vờ là một hoạt động nhằm củng cố lược đồ (schemas), giúp trẻ phát triển tư duy trừu tượng, biết tự điều chỉnh cảm xúc qua những gì mà trẻ đã và đang trải nghiệm (Piaget, 1962, được trích trong Saskatchewan Online Curriculum, 2010)

Nhà Tâm lý học người Nga – Lev Vygotsky (1933, 1978) giải thích nó như một hoạt động quan trọng giúp hỗ trợ sự phát triển các chức năng nhận thức của trẻ

em (Smolucha & Smolucha, 1998; Vygotsky, 1933/1967, 1933/1976, được trích trong O Korat, E Bahar, & M Snapir, 2003) như: giúp trẻ thể hiện những mong muốn (Karpov, 2003, được trích dẫn trong Scharer, 2017) và giải quyết mâu thuẫn của chính bản thân (mâu thuẫn giữa nhu cầu muốn thực hiện và khả năng chưa cho phép); giúp trẻ phát triển trí tưởng tượng, tức là trẻ học cách hành động phù hợp với

ý tưởng cũng như trẻ tưởng tượng với vật thay thế; giúp trẻ biết kiểm soát bản thân, tuân thủ các chuẩn mực xã hội vì trong trò chơi luôn có các quy tắc; giúp trẻ phát triển về mặt nhận thức và tình cảm xã hội do trò chơi giả bộ tạo ra một vùng phát triển gần nhất của trẻ em (zone of proximal development (ZPD)); giúp trẻ phát triển ngôn ngữ do trẻ thường xuyên sử dụng ngôn ngữ trong khi chơi

Tiếp tục công trình nghiên cứu của tác giả J Piaget và L Vygotsky, nhiều tác giả đã nghiên cứu một cách toàn diện về trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo, điển hình một số tác giả sau:

Tác giả Sara Smilansky (1990, được trích trong Matthews, 2008) tập trung nghiên cứu vào trò chơi đóng vai theo chủ đề và tìm hiểu rõ tầm quan trọng của loại trò chơi này đối với việc học của trẻ em Theo tác giả, trò chơi đóng vai theo chủ đề

đề cập đến việc trẻ em giả vờ là một ai đó, không phải là chính mình (Smilansky,

1968, được trích trong Bluiett, 2009) Trong trò chơi này, trẻ biết giao tiếp với bạn chơi và tích hợp kiến thức hoặc tái diễn lại những điều trẻ hiểu về thế giới xung quanh (Farver, 1992; Garver, 1990, được trích trong Bluiett, 2009) Trò chơi đóng vai theo chủ đề cũng là môi trường để trẻ có thể học cách giải quyết các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống (Smilansky & Sheftaya, 1990, được trích trong Saskatchewan Online Curriculum, 2010) Bà kết luận rằng, trò chơi đóng vai theo chủ đề là một trong những loại trò chơi có ảnh hưởng đến sự thành công của trẻ em

Trong bài báo có tựa đề “Tầm quan trọng của chơi” (The Importance of Play) của Saskatchewan Online Curriculum (2010) cho rằng, khi trẻ mẫu giáo tham gia vào trò chơi đóng vai theo chủ đề, trẻ thể hiện sự hiểu biết ngày càng nhiều về thế giới xung quanh thông qua ngôn ngữ nói, ngôn ngữ cơ thể (phi ngôn ngữ) và trí tưởng tượng

Tác giả McClellan & Katz (1992, được trích trong Saskatchewan Online Curriculum, 2010) cho biết, những hành vi xã hội của trẻ khi tham gia vào trò chơi đóng vai theo chủ đề có thể khác nhau vì một số lý do như sau: tính khí, tính cách, nhu cầu, khả năng của từng trẻ, môi trường gia đình và kinh nghiệm trong quá khứ Tác giả Dinham & Chalk (2018, được trích trong Victoria State Government, 2019) đề cập đặc điểm của trò chơi đóng vai theo chủ đề như sau: Trò chơi này có vai chơi được mở rộng, cốt truyện được xây dựng bởi chính trẻ, có ngôn ngữ riêng của trẻ, có sự tương tác với nhau, có chỉ đạo nhau Tác giả cũng cho biết thêm, trẻ

em sử dụng trò chơi này để thực hành ngôn ngữ và kỹ năng xã hội Điển hình: trong lúc tham gia chơi, khi chia sẻ kinh nghiệm, chờ tới lượt, khi tương tác trong các mối

quan hệ khác nhau (cha/ con, anh/ chị, bác sĩ/ bệnh nhân…), khi trao đổi với nhau

Trong nghiên cứu của S Smilansky (1990, được trích trong Matthews, 2008),

bà quan sát những đứa trẻ từ những ngôi nhà khó khăn, ít có khả năng tham gia vào các trò chơi đóng vai theo chủ đề Bà thấy rằng, những đứa trẻ này không có kinh nghiệm và kỹ năng chơi trò chơi đóng vai theo chủ đề do chúng không nhận được

sự quan tâm và giao tiếp với người lớn

Tác giả Jones & Reynold (1992, được trích trong Saskatchewan Online Curriculum, 2010) cho rằng người lớn đóng góp cho trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ bằng cách người lớn giúp trẻ mở rộng ngôn ngữ nói, khả năng đọc viết đơn giản, cung cấp kiến thức và vật liệu để làm phong phú trò chơi

Tác giả Amy Halliburton (2009) cũng nhấn mạnh vai trò của người lớn khi hỗ trợ trẻ em tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề như sau: (1) Giáo viên cần tạo một khu vực chơi và cung cấp cho trẻ nhiều loại đồ vật Hãy đảm bảo có khu vực lưu trữ

đồ chơi (2) Giáo viên cần khuyến khích trẻ nói về trò chơi đóng vai theo chủ đề bằng cách yêu cầu trẻ mô tả trò chơi như: Trẻ đóng vai ai? Tại sao trẻ lại muốn đóng vai người đó? Tuy nhiên, giáo viên không nên làm gián đoạn cuộc chơi của trẻ với nhiều câu hỏi đặt ra (3) Người lớn có thể tham gia chơi cùng trẻ em, chẳng hạn như đưa ra các đề xuất cho các hoạt động và giới thiệu các từ vựng mới cho trẻ

em Nhưng, giáo viên chỉ là người hướng dẫn, còn trẻ là người dẫn dắt trò chơi (4) Đưa ra các chủ đề chơi dựa vào nhu cầu của trẻ Trên đây là những điều mà giáo viên cần phải thực hiện khi tổ chức trò chơi giả bộ cho trẻ mẫu giáo Từ đó cho

thấy, giáo viên không chỉ chuẩn bị cơ sở vật chất đầy đủ mà còn có biện pháp sư phạm phù hợp để kích thích trẻ tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề

Tác giả Sophia Hermann (2017) cũng tuyên bố ủng hộ quan điểm cần phải có

sự hướng dẫn của người lớn để trò chơi được phát triển Người lớn có thể dạy cho trẻ các chuẩn mực xã hội, điều chỉnh cảm xúc, hành vi xã hội, đồng thời hợp tác với bạn cùng chơi (Gioia & Tobin, 2010, được trích dẫn trong Hermann, 2017) Tác giả đưa thêm một số biện pháp mà giáo viên có thể thực hiện trong trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mầm non như: Giúp trẻ lên kế hoạch chơi; cho trẻ đảm nhận và duy trì vai chơi; kéo dài trò chơi của trẻ trong một thời gian dài; kích thích trẻ sử dụng ngôn ngữ để phát triển nội dung của trò chơi; khuyến khích trẻ phối hợp với bạn Tuỳ thuộc vào cấp độ chơi (khả năng chơi) của từng trẻ mà người lớn đưa ra những cách hỗ trợ phù hợp nhất

Các công trình nghiên cứu về trò chơi đóng vai theo chủ đề luôn được các nhà nghiên cứu giáo dục hết sức quan tâm Đa số các tác giả đều cho rằng để trẻ mầm non tham gia vào trò chơi đóng vai theo chủ đề thành công thì người lớn có vai trò hết sức quan trọng Hiện nay, các nhà giáo dục Việt Nam vẫn luôn tiếp thu các thành quả mà các nhà nghiên cứu nước ngoài đã để lại về việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề và họ cũng đánh giá cao vai trò của người giáo viên trong trò chơi của trẻ

1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam về việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo

Trên thực tế, có rất nhiều nhà Tâm lý học và Giáo dục học ở Việt Nam đã đưa

ra quan điểm của mình về trò chơi đóng vai theo chủ đề như tác giả Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thị Sinh, Nguyễn Thị Ánh Tuyết, Nguyễn Thị Như Mai, Đinh Thị Kim Thoa, Nguyễn Thị Hoà, Nguyễn Thị Thanh Hà, Đinh Văn Vang… Sau đây là nhận định của một số tác giả:

Tác giả Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, & Trần Thị Sinh (2004) cho biết trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo gồm có các thành phần cấu trúc như sau: chủ đề chơi, vai chơi, nội dung chơi, luật chơi Tất cả những yếu tố này có liên

quan mật thiết với nhau và chi phối lẫn nhau Trò chơi đóng vai theo chủ đề sẽ không được diễn ra nếu thiếu một trong những yếu tố trên

Theo tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà (2006), trò chơi đóng vai dành cho trẻ khoảng 2,5 tuổi hoặc 3 tuổi trở lên Trò chơi đóng vai còn có tên gọi khác là trò chơi sắm vai Trò chơi này có chủ đề rõ ràng Khi chơi, trẻ thể hiện vai một cách rõ nét

Khi nghiên cứu về trò chơi đóng vai theo chủ đề, bà khẳng định, khi chơi trẻ

em sẽ được nâng cao về nhiều mặt như: Nội dung cốt truyện của trò chơi (gọi tắt là nội dung trò chơi); kĩ năng chơi giả bộ; khả năng phối hợp của trẻ với bạn khi chơi; mức độ tự lực, tự sáng tạo của trẻ khi chơi (Nguyễn Thị Thanh Hà, 2006) Những mặt này ngày càng được nâng cao sẽ làm cho hoạt động chơi của trẻ trở nên hấp dẫn hơn Nếu các mặt này được trẻ thực hiện tốt thì trẻ sẽ thoả mãn nhu cầu làm người lớn của mình Các mặt này rất cần thiết đối với trẻ, nó giúp trẻ phát triển tình cảm đạo đức – xã hội Trong khi chơi, trẻ tái hiện lại những gì mà trẻ nhìn thấy trong thế giới của người lớn, trẻ học cách ứng xử và giao tiếp Hơn nữa, trẻ chơi cùng với bạn

bè, trẻ sẽ nảy sinh những tình cảm tốt đẹp với bạn, có tinh thần trách nhiệm trước nhóm chơi, thậm chí trẻ còn biết hy sinh những mong muốn của bản thân vì lợi ích chung của cả nhóm Chính ở nhóm chơi này, trẻ biết đánh giá hành vi của bản thân, hành vi của bạn và biết tự điều chỉnh hành vi của mình (Nguyễn Thị Hoà, 2013)

Để giúp trẻ phát triển tốt khả năng của mình khi tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề, thì người giáo viên có vai trò rất lớn trong việc hỗ trợ trẻ Tác giả Đinh Văn Vang (2009) và Nguyễn Thị Thanh Hà (2006) cũng đồng quan điểm với nhà Tâm lý L Vygotsky, cả hai tác giả đều nói rằng, người lớn có ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển hoạt động chơi của từng trẻ Vai trò này được các nhà giáo dục ví như là “giá đỡ” (Scaffolds) trợ giúp sự phát triển các trò chơi trẻ em Dưới đây là trình bày của hai tác giả về vai trò của giáo viên trong trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo:

Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà (2006) cho rằng, quan điểm trên hoàn toàn không mâu thuẫn với việc “lấy trẻ làm trung tâm” mà đặt ra cho người hướng dẫn những yêu cầu cao mang tính sư phạm Bên cạnh đó, giáo viên cần phải biết xây

dựng môi trường đồ chơi cho trẻ Đồ chơi dành cho trẻ phải phù hợp với độ tuổi, phù hợp với nhu cầu của trẻ, phải có tính thẩm mĩ và đảm bảo tính an toàn Khi trang bị đồ chơi cho trẻ, giáo viên cần phải đảm bảo đầy đủ cả về số lượng lẫn thể loại Hơn nữa, giáo viên phải biết cách sắp xếp đồ chơi sao cho hợp lí, dễ dàng lấy

và cất, thu hút sự chú ý của trẻ… Không những thế, tác giả còn cho biết, sự tham gia của giáo viên vào trò chơi của trẻ là điều cần thiết Ở bất cứ lứa tuổi nào, dù tự lực đến đâu, khi chơi trẻ vẫn cần có sự có mặt của người lớn – người giàu kinh nghiệm Việc tham gia của người lớn sẽ có kết quả nếu như người lớn khéo léo, tinh

tế và nhạy bén

Tác giả Đinh Văn Vang (2009) cho rằng, khi hướng dẫn trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo, giáo viên cần phải thực hiện những điều sau: Tôn trọng tính tự nguyện, tự chủ của trẻ trong khi chơi; cần hướng dẫn trẻ lựa chọn những trò chơi có nội dung tích cực, lành mạnh; cần giúp trẻ thiết lập các mối quan hệ giữa các vai trong khi chơi; khi tổ chức cho trẻ chơi trò chơi đóng vai theo chủ đề cần thường xuyên tạo ra tình huống để gợi ra ở trẻ các cách ứng xử khác nhau phù hợp với từng tình huống xảy ra; tạo quan hệ thân tình, bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau giữa giáo viên với trẻ em và giữa trẻ em với nhau Ông còn nói thêm, khi hướng dẫn trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi, giáo viên cần chú trọng vào việc: Phát huy tính tự nguyện, tự lực của trẻ; cần mở rộng mối quan hệ trong trò chơi đóng vai theo chủ đề; cần hướng dẫn trẻ xây dựng một xã hội thu nhỏ trong các buổi chơi; cần giúp trẻ chính xác hoá những hành động với đồ vật (đồ chơi); cần giúp trẻ mở rộng vốn hiểu biết, đặc biệt là các mối quan hệ giữa người với người trong xã hội người lớn; cần mở rộng thêm những chủ đề mới; cần phải phát huy sáng kiến của trẻ trong khi chơi; cần phải tăng cường tổ chức các trò chơi theo chủ

đề trường học để giúp trẻ làm quen với cuộc sống và học tập ở nhà trường

Nhóm tác giả Lê Thu Hương, Trần Thị Ngọc Trâm và Lê Thị Ánh Tuyết (2018) không những đưa ra gợi ý hướng dẫn tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi mà còn nêu rõ vai trò của người giáo viên, đó là cần phải cung cấp nguyên vật liệu, thiết kế môi trường, giám sát và hỗ trợ trẻ

Tóm lại, qua phân tích các công trình nghiên cứu ngoài nước và trong nước về trò chơi đóng vai theo chủ đề cho thấy:

(1) Trò chơi đóng vai theo chủ đề xuất hiện từ rất sớm và phát triển mạnh mẽ

ở lứa tuổi mẫu giáo nhằm giúp trẻ tìm hiểu mọi thứ xung quanh cũng như thoả mãn nhu cầu muốn được làm người lớn Lúc đầu, trò chơi diễn ra với những hành động bắt chước người lớn một cách đơn giản; càng về sau, nhờ sự phát triển của trí tưởng tượng, trò chơi được diễn ra phong phú, phức tạp hơn

(2) Trò chơi đóng vai theo chủ đề giúp trẻ phát triển về mặt nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm xã hội và biết tự điều chỉnh bản thân

(3) Để giúp trẻ chơi một cách hiệu quả cần một quá trình tác động sư phạm có định hướng Sự can thiệp của người lớn trong khi chơi ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng chơi Hơn nữa, trẻ em sẽ sẵn sàng hơn sau khi nhận được sự khuyến khích của người lớn Những công trình này là bước đầu nêu lên cơ sở cho việc nghiên cứu

đề tài thực trạng tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tại Trường mầm non Tuổi Thần Tiên, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai

1.2 Lý luận về tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi 1.2.1 Trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

1.2.1.1 Khái niệm hoạt động vui chơi

Đối với trẻ hài nhi, hoạt động chủ đạo là hoạt động giao lưu bằng cảm xúc trực tiếp; còn đối với trẻ ấu nhi, hoạt động chủ đạo là hoạt động với đồ vật; còn ở tuổi mẫu giáo, trẻ được tham gia nhiều hình thức hoạt động phong phú hơn so với những lứa tuổi trước đó như hoạt động vui chơi, hoạt động học tập, hoạt động lao động… trong những hoạt động này thì hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo được xem là hình thức hoạt động chủ đạo

Vậy hoạt động vui chơi là gì?

J Piaget và các cộng sự (1962) đề cập đến lĩnh vực hoạt động vui chơi của trẻ

em qua những công trình nghiên cứu sự phát triển trí tuệ trẻ em Theo ông, chơi là một nhân tố quan trọng đối với sự phát triển trí tuệ của trẻ Chơi tạo ra sự kích thích của trẻ với môi trường Chơi là một phương tiện quan trọng để thu nhận kiến thức

Như vậy, đối với J Piaget, chơi không thể tách rời khỏi sự phát triển của trẻ (Gordon Biddle và các cộng sự, 2013).

Trong lý thuyết của L Vygotsky chỉ nói đến một loại trò chơi, đó là trò chơi giả bộ Ông xem trò chơi giả bộ là nguồn phát triển hàng đầu trong những năm đầu của lứa tuổi mầm non Vì vậy, định nghĩa chơi của L Vygotsky không bao gồm nhiều loại hoạt động khác, chẳng hạn như các hoạt động thể chất, thao tác với đồ vật, trò chơi khám phá (Bodrova & Leong, 2015) L Vygotsky (1978) đã mô tả hoạt động chơi của trẻ như hoạt động “mong muốn”, “luôn luôn liên quan đến một tình huống tưởng tượng” và “luôn luôn liên quan đến các quy tắc” (trong tâm trí của người chơi)

Khái niệm hoạt động vui chơi không chỉ được định nghĩa bởi các tác giả nước ngoài mà các nhà giáo dục trong nước cũng hết sức quan tâm Khái niệm về hoạt động vui chơi được tác giả Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thị Sinh trình bày:

Hoạt động vui chơi là một trong các loại hình hoạt động của trẻ ở trường mầm non, là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo được người lớn tổ chức, hướng dẫn nhằm giúp trẻ thoả mãn các nhu cầu vui chơi và nhận thức, đồng thời nhằm giáo dục và phát triển toàn diện cho trẻ lứa tuổi này (2011, tr.147)

Nhận định về “vui chơi” của tác giả Nguyễn Ánh Tuyết được thể hiện rõ trong khái niệm sau:

Vui chơi là hoạt động chủ đạo không chỉ vì trẻ mẫu giáo dành nhiều thời gian cho nó, mà chính trò chơi (trò chơi đóng vai theo chủ đề) đã gây ra những biến đổi

về chất trong tâm lý của trẻ Nó chi phối các dạng hoạt động khác (“học tập”, “lao động”…) làm cho chúng mang màu sắc độc đáo của tuổi mẫu giáo (2007, tr 221) Khi định nghĩa về hoạt động vui chơi, tác giả Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng

sự (2011) cũng giống như tác giả L Vygotsky đều nhấn mạnh đến trò chơi đóng vai theo chủ đề Trò chơi này mô phỏng lại đời sống xã hội của con người Trong khi chơi, trẻ em được thoả mãn ước muốn của mình là được sống và làm việc như người lớn Như vậy, trò chơi là một hiện tượng mang tính chất xã hội Ngoài ra, trò chơi giúp trẻ luyện tập được những năng lực vận động, cảm giác và những năng lực

trí tuệ, luyện tập những chức năng và các mối quan hệ xã hội Chính vì thế, trò chơi được xem là một trong những phương tiện giáo dục quan trọng cho trẻ em, không

có gì có thể thay thế được (Nguyễn Thị Thanh Hà, 2006)

Có rất nhiều tác giả trong nước và ngoài nước đã đưa ra khái niệm “hoạt động vui chơi” Tuy nhiên, để nói khái niệm nào chính xác và đầy đủ nhất thì không thể xác định

Tóm lại, sau khi tìm hiểu các quan điểm về hoạt động vui chơi của các nhà nghiên cứu, nhà giáo dục trên thế giới và cũng như ở Việt Nam, người nghiên cứu

hiểu về “hoạt động vui chơi” như sau: Hoạt động vui chơi là hoạt động trọng tâm

hay còn gọi là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo Chơi không chỉ giúp trẻ thoả mãn những nhu cầu của bản thân mà còn hình thành những đặc điểm tâm lý mới đặc trưng của trẻ mẫu giáo, và đồng thời giúp trẻ mẫu giáo phát triển toàn diện đời sống tâm lý

1.2.1.2 Đặc điểm hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

Thứ nhất, hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo không mang tính bắt buộc mà trẻ được tự do lựa chọn, tự định hướng, tự lập và trẻ có quyền từ bỏ chơi khi cần thiết

Đầu tiên, chơi không mang tính bắt buộc, tức là không bắt buộc trẻ chơi mà trẻ chơi theo tự nguyện, trẻ thích thì trẻ chơi, trẻ không thích là trẻ không chơi Ở hoạt động vui chơi không đòi hỏi trẻ phải tạo ra sản phẩm hay tạo ra kết quả mà động cơ thúc đẩy trẻ chơi là sự hấp dẫn của trò chơi Khi trẻ tham gia hăng say, nhiệt tình tức là trẻ không bị ràng buộc bởi bất cứ điều gì, ngay cả kết quả chơi Nếu trẻ bị ràng buộc kết quả chơi khi tham gia vào hoạt động thì hoạt động đó không phải là chơi Chẳng hạn, trò chơi “bán bánh” hấp dẫn trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi là việc trẻ tự tay làm ra những cái bánh với nhiều hình thù khác nhau và đem những cái bánh ấy bán cho người mua; người mua thì được thưởng thức những cái bánh và sử dụng những tờ tiền giấy để trao đổi mua bán Trong khi chơi, cái mà trẻ quan tâm chính

là những thao tác, hành động của vai chơi chứ không phải là kết quả chơi Với động

cơ của vui chơi nằm ngay trong quá trình hoạt động, nên trò chơi mang tính tự nguyện cao, mang lại hạnh phúc, niềm vui sướng cho trẻ Đây là một trong những

đặc điểm đặc biệt của hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo (Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng sự, 2011)

Chơi là một biểu hiện của tự do Trẻ làm những gì mà trẻ muốn thay vì làm những gì bị buộc phải làm “Chơi không phải luôn đi kèm với nụ cười và tiếng cười, cũng không phải nụ cười và tiếng cười là dấu hiệu của chơi nhưng chơi luôn đi kèm với một cảm giác muốn thực hiện ngay lập tức” (Gray, 2008) Khi tham gia trò chơi, trẻ không chỉ được chọn chơi (chơi những gì mà họ thích) hay từ chối chơi mà chúng còn điều khiển được hành động của mình Trong trò chơi bao giờ cũng có luật chơi và tất cả mọi người khi chơi đều phải chấp nhận luật chơi

Tự do huỷ bỏ, không chơi cũng được xem là tự do trong trò chơi Trò chơi sẽ trở nên vô nghĩa nếu như trẻ cảm giác bị ép buộc khi tham gia vào trò chơi hay không thể bỏ cuộc (khi trò chơi không đáp ứng nhu cầu…) Nếu người tham gia vào trò chơi bị bắt nạt cũng như bị người khác điều khiển thì người chơi có quyền được

từ bỏ trò chơi bất cứ khi nào Quyền từ bỏ trò chơi cũng có thể xảy ra khi người chơi không chấp nhận sự thay đổi của luật chơi Đây cũng là lý do vì sao khi thay đổi luật chơi cần phải có sự đồng ý của tất cả các thành viên trong trò chơi để trò chơi được tiếp tục tiếp diễn Bên cạnh đó, người chơi cũng có thể từ bỏ trò chơi khi

họ cảm thấy không còn hứng thú với trò chơi đó nữa

Với lối chơi tự chọn và tự định hướng, nhiều người lớn có lẽ không biết nên

đã vô tình kiểm soát trong lối chơi của trẻ Thay vì kiểm soát thì khi trẻ chơi, người lớn cũng có thể tham gia trực tiếp vào trò chơi của trẻ em Tuy nhiên, người lớn cần phải khéo léo, nhạy cảm và tinh tế khi tham gia vào trò chơi của trẻ Người lớn không phải là người dẫn trẻ mà chính trẻ là người dẫn đầu Sự can thiệp của người lớn không đúng, không phù hợp sẽ làm cho trẻ bị gò bó, không phát huy hết khả năng của bản thân

Đối với trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi, trò chơi là một dạng hoạt động mang tính tự lập Trong khi chơi, trẻ thể hiện rõ ý thức làm chủ, trẻ hoạt động hết mình, tích cực

và độc lập như trẻ tự lập phân vai chơi với nhau, nhập vai, tự lập xây dựng nội dung chơi, môi trường chơi, ngoài ra trẻ còn thể hiện tính tự lập ở sự điều chỉnh hành vi của mình khi chơi… Trong hoạt động vui chơi, hành động chơi của trẻ xuất phát từ

nhu cầu, nguyện vọng và hứng thú cá nhân chứ không phải do sự áp đặt máy móc từ người lớn Do đó, người lớn không thể áp đặt hay chơi thay cho trẻ mà người lớn chỉ có thể gợi ý, hướng dẫn Khi trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi nhận thấy được những điều gợi ý, hướng dẫn của người lớn phù hợp với nhu cầu và hứng thú của mình thì trẻ tiếp thu và thực hiện lại những điều mà người lớn đã hướng dẫn, gợi ý Ở giai đoạn lứa tuổi này, trẻ có tính tự lập là do ngôn ngữ của trẻ phát triển nên trẻ có khả năng bàn bạc, trao đổi với nhau Đức tính này tạo cho trẻ niềm vui sướng, lòng tự tin khi chơi và đặc biệt hơn là giúp trẻ phát huy được khả năng tự lập của mình trong cuộc sống sau này Tính tự nguyện trong hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo rất cần thiết bởi vì trong hoạt động vui chơi của trẻ đầy tính tự nguyện sẽ giúp cho trẻ phát huy mạnh tính tích cực và nảy sinh nhiều ý tưởng, sáng kiến (Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng sự, 2011).

Với đặc điểm này, người lớn tuyệt đối không nên bắt buộc, gò ép trẻ khi trẻ tham gia vào hoạt động vui chơi Nếu trẻ không tham gia vào trò chơi thì người lớn cần tạo ra sự hấp dẫn của trò chơi bởi vì trò chơi hấp dẫn sẽ lôi cuốn trẻ chơi còn trò chơi không hấp dẫn thì trẻ sẽ không chơi Khi tổ chức trò chơi cho trẻ, người giáo viên cần phải tôn trọng trẻ, hướng dẫn cho trẻ được vui chơi Người lớn cần phát huy tính tự lập của trẻ, giáo viên không được làm thay trẻ

Thứ hai, hoạt động vui chơi là hoạt động mang tính hợp tác cao

Trong các hoạt động vui chơi, đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề đòi hỏi phải có sự phối hợp giữa các thành viên với nhau Nguyên nhân trẻ có nhu cầu đòi hỏi sự phối hợp này là do trò chơi đóng vai theo chủ đề phản ánh các quan hệ xã hội cho nên cần phải có sự phối hợp giữa các thành viên thì mới có thể tái tạo được quan hệ xã hội trong trò chơi; và trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi có nhu cầu chơi với nhau, chơi cùng nhau cho nên cần có sự phối hợp giữa các thành viên để thoả mãn nhu cầu chơi với nhau và chơi cùng nhau Tính hợp tác là một nét mới và tiêu biểu trong hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo Trong hoạt động vui chơi, trẻ hợp tác với nhau

sẽ thành một nhóm (Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng sự, 2011)

Dựa vào đặc điểm này, người lớn cần chú ý mở rộng vốn kinh nghiệm về xã hội cho trẻ để trẻ có thể vận dụng những kinh nghiệm của mình trong mọi tình

huống chơi Song song đó, người lớn cũng nên mở rộng các vai chơi trong trò chơi

để trẻ có thể phối hợp, trao đổi với nhau nhiều hơn Hơn nữa, cần chú ý các mối quan hệ của trẻ trong trò chơi Chẳng hạn, người lớn nhận thấy trẻ bị tách biệt với các bạn khác khi tham gia cùng một trò chơi thì người lớn giúp đỡ trẻ có thể hoà nhập với nhau Người lớn cũng nên dạy cho trẻ biết cách hợp tác với các bạn cùng chơi

Thứ ba, hoạt động vui chơi là hoạt động mang tính ký hiệu – tượng trưng

Khi tham gia trò chơi, đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề, trẻ thường dùng một vật nào đó để thay thế cho vật khác Khi trẻ đã ngầm định vật mà trẻ sẽ dùng là vật thay thế thì trẻ thực hiện những hành động với vật thay thế đó như là hành động với vật thật Chẳng hạn, trẻ sử dụng vật “ống hút” để làm vật thay thế

“kim tiêm” khi trẻ chơi trò chơi “bác sĩ” Trong trò chơi, trẻ còn đóng vai tượng trưng và thực hiện hành động giả vờ Chẳng hạn, trong thực tế, trẻ không thể cưỡi ngựa nhưng trong trò chơi, trẻ có thể cưỡi ngựa bất cứ khi nào mà trò chơi quy định Trẻ giả vờ ốm như ho khi đóng vai bệnh nhân trong trò chơi “bác sĩ” Việc trẻ sử dụng vật thay thế và trẻ ướm mình vào vai nhân vật mà trẻ đang đóng đã làm xuất hiện một chức năng mới của ý thức đó là chức năng ký hiệu – tượng trưng Chức năng ký hiệu – tượng trưng này thể hiện ở đứa trẻ đã có khả năng nhận thức được hiện thực thông qua một số ký hiệu Chính vì thế, các chức năng tâm lý khác như tư duy, tưởng tượng được phát triển theo chức năng tâm lý người (Nguyễn Ánh Tuyết

và các cộng sự, 2011)

Dựa vào đặc điểm này, người lớn cần khuyến khích trẻ hoá thân vào các vai khác nhau như trẻ có thể nhập vào vai bà cụ, em bé, người mẹ, người cha, người bán, người mua, bệnh nhân, bác sĩ… Hơn nữa, người lớn cần khuyến khích trẻ sử dụng vật thay thế phong phú hơn để làm cho trò chơi trở nên hấp dẫn, thú vị Người lớn cũng có thể tạo một số tình huống mới mở rộng nội dung chơi để trẻ thực hiện vai chơi của mình đa dạng hơn

Thứ tư, chơi gắn liền với các quy tắc, luật chơi

Chơi luôn có cấu trúc và cấu trúc đó xuất phát từ các quy tắc được định hình sẵn trong tâm trí của người chơi Các quy tắc chơi là phương tiện Khi chơi, trẻ cần

phải hành xử theo các quy tắc được tự chọn, phải ghi nhớ và tuân theo (Gray, 2008) Trong tất cả các trò chơi dành cho trẻ mầm non thì trò chơi đóng vai theo chủ

đề là loại trò chơi có quy tắc, luật chơi phức tạp nhất Với loại trò chơi này, trẻ có nghĩa vụ tuân theo các quy tắc xã hội chi phối nhân vật mà chúng đang thể hiện, tức

là trẻ cần phải hiểu về vai trò mà chúng đang chơi (Gray, 2008)

Để minh hoạ bản chất dựa trên quy tắc của trò chơi, đặc biệt là trò chơi xã hội tác giả L Vygotsky đã viết về “hai chị em – 5 tuổi và 7 tuổi” – cùng tham gia trò chơi “chị em” Trên thực tế, họ là chị em nhưng họ hiếm khi nghĩ về tình chị em của

họ và cách cư xử với nhau không nhất quán Có lúc họ thích nhau nhưng có lúc họ lại cãi nhau Tuy nhiên, khi hai đứa trẻ này cùng tham gia vào trò chơi xã hội – trò chơi “chị em” thì họ cư xử đúng với cách chị em cư xử với nhau “Họ tự chủ nhiều hơn và tuân theo các quy tắc có liên quan đến việc chơi chị em hơn là làm chị em” (Gray, 2008; Hughes, 2014)

Thứ năm, hoạt động vui chơi là hoạt động giàu trí tưởng tượng

Trí tưởng tượng được thể hiện rõ nhất trong các trò chơi đóng vai theo chủ đề Đây chính là nơi mà trẻ hoá thân vào các nhân vật

Trí tưởng tượng phải liên quan đến bản chất dựa trên quy tắc của trò chơi

“Bởi vì chơi diễn ra trong một thế giới tưởng tượng, nó phải được điều chỉnh bởi các quy tắc trong tâm trí của người chơi hơn là theo luật tự nhiên” (Gray, 2008) Ngoài năm đặc điểm chính trên thì chúng ta cần chú ý đến những đặc điểm sau đây: Hoạt động vui chơi cần phải mang tính hồn nhiên, vô tư tức là khi chơi trẻ không chú tâm đến một lợi ích nào; hoạt động vui chơi là hoạt động mang màu sắc xúc cảm chân thực, mạnh mẽ tức là khi tham gia trò chơi, mặc dù trẻ biết mọi thứ đều là giả vờ nhưng tình cảm, biểu hiện, thái độ mà trẻ thể hiện đều là những tình cảm chân thật, hồn nhiên, trong sáng, thẳng thắn và không mang tính giả tạo; hoạt động vui chơi của trẻ mang tính sáng tạo tức là trẻ không bắt chước, sao chép nguyên si hành động, cuộc sống của người lớn mà trẻ hành động, tỏ thái độ theo hứng thú, ý muốn và cảm nhận của chính bản thân trẻ; trò chơi của trẻ mẫu giáo đã được thay đổi so với những lứa tuổi trước đó (Hồ Thị Hạnh, 2011)

Tóm lại, khi tổ chức trò chơi cho trẻ mầm non, giáo viên cần chú trọng quan sát quá trình chơi của trẻ Kết quả hay sản phẩm không phải là tiêu chí duy nhất để đánh giá trẻ chơi Giáo viên cần phải đảm bảo rằng trẻ được chơi theo cách của mình, không có bất kì sự gò bó, ép buộc dưới mọi hình thức Cần chú ý mức độ khả năng tự lực của trẻ Tính tự lực giúp cho trẻ thành công hơn trong cuộc sống sau này Ngoài ra, giáo viên cần tích cực trao dồi vốn sống cho trẻ mọi lúc mọi nơi bằng nhiều nguồn thông tin khác nhau Đồng thời, giáo viên tạo cơ hội để trẻ được thực hiện đa dạng các hành động chơi, vai chơi nhằm mục đích giúp trẻ bộc lộ nhiều cảm xúc khác nhau Khi hiểu rõ đặc điểm hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi, các nhà nghiên cứu cũng như giáo viên có thể tổ chức hoạt động vui chơi cho trẻ một cách tốt nhất Giáo viên chỉ gợi ý, hướng dẫn và nói không với thái độ làm thay, áp đặt, đưa ra mệnh lệnh cho trẻ

1.2.1.3 Vai trò của trò chơi trong sự phát triển tâm lý của trẻ mẫu giáo

Thứ hai, hoạt động vui chơi ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

Hoạt động vui chơi ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ của trẻ, tức là ảnh hưởng đến sự phát triển tư duy và tưởng tượng Khi trẻ tham gia vào trò chơi thì trò

chơi như là phương tiện kích thích tư duy trực quan hình ảnh phát triển Đây là đặc điểm tâm lý mới về chất, đặc trưng cho tuổi mẫu giáo Chẳng hạn, khi trẻ tham gia trò chơi xây dựng thì trò chơi bắt buộc trẻ phải tư duy trực quan hình ảnh, trẻ phải dựa vào những biểu tượng trong đầu, thao tác ngầm trong đầu để giải quyết nhiệm

vụ của trò chơi như: Cần xây cái gì, xây như thế nào… Như vậy, trò chơi là phương tiện, điều kiện để kích thích tư duy trực quan hình ảnh phát triển Bên cạnh đó, trò chơi cũng được xem là phương tiện kích thích trí tưởng tượng phát triển Chẳng hạn, khi trẻ tham gia trò chơi đóng vai, trẻ phải tưởng tượng ra được vai mà trẻ đóng; trẻ phải biết sử dụng những kí hiệu tượng trưng, vật thay thế để tưởng tượng… (Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng sự, 2011)

Thứ ba, hoạt động vui chơi ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

Hoạt động vui chơi ảnh hưởng đến phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo Khi tham gia trò chơi (trò chơi đóng vai theo chủ đề hay trò chơi đóng kịch) thì những trò chơi này kích thích mạnh mẽ đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi, đặc biệt là phát triển vốn từ, cấu trúc câu, kỹ năng diễn đạt mạnh lạc và rèn luyện kỹ năng nghe… Ở lứa tuổi này, trẻ chơi với nhau cho nên những trẻ nào nói không tốt và phối hợp vai không tốt thì trẻ đó sẽ không được chơi nhiều Chính vì thế, để được chơi với nhau, trẻ phải vươn lên để phát triển ngôn ngữ của mình (Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng sự, 2011)

Thứ tư, hoạt động vui chơi, đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề có ý nghĩa đối với sự phát triển trí tưởng tượng của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

Như đã trình bày về đặc điểm hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi ở trên (phần 1.2.1.2) thì trong bốn đặc điểm mà người nghiên cứu đã đúc kết lại có một đặc điểm không kém phần quan trọng, đó là hoạt động vui chơi mang tính chất

ký hiệu – tượng trưng Chính vì dựa vào đặc điểm này, trẻ học được cách thay thế

đồ vật này bằng đồ vật khác, nhận đóng vai khác nhau Khi trẻ biết cách sử dụng vật thay thế và đóng vai khác nhau sẽ làm cho trí tưởng tượng của trẻ được phát triển Ngoài ra, do hoạt động vui chơi làm nảy sinh hoàn cảnh chơi cho nên làm nảy sinh hoàn cảnh tưởng tượng Vì thế, trong các hoạt động vui chơi của trẻ, trẻ đều được

thoả sức tưởng tượng Hơn nữa, vui chơi giúp cho tưởng tượng của trẻ chuyển từ bình diện bên ngoài (tưởng tượng gắn liền với đồ vật chơi và hành động chơi) vào bình diện bên trong (tưởng tượng không cần thiết phải có đồ chơi) tức là tưởng tượng thầm Đây là tưởng tượng đích thực của trẻ (Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng

cư xử và trong các mối quan hệ với nhau Hoặc trong trò chơi “bán hàng”, những lời nói của người bán hàng như “xin cảm ơn”, “hẹn gặp lại” sẽ tạo cho trẻ nhiều niềm vui và niềm vui này chính là những xúc cảm thẩm mỹ trong cách ứng xử (Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng sự, 2011)

Thứ sáu, hoạt động vui chơi giúp cho phẩm chất ý chí của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi được hình thành mạnh mẽ

Hoạt động vui chơi tác động mạnh mẽ tới sự hình thành các phẩm chất ý chí của trẻ mẫu giáo như là tính kỷ luật, tính kiên trì, tính tự kiềm chế… Như vậy, có những phẩm chất thúc đẩy hành động và có những phẩm chất kiềm hãm hành động khi cần thiết Chẳng hạn, khi tham gia trò chơi đóng kịch, trẻ hay nói leo, nói thay nhân vật mà bạn đang đóng, điều này cho thấy tính kiềm chế của trẻ kém Ngoài ra, khi tham gia trò chơi, trẻ mẫu giáo còn phát triển tính độc lập sáng tạo: độc lập sáng tạo theo nhóm hoặc độc lập sáng tạo theo cá nhân Tính kiên trì của trẻ cũng được thể hiện rõ ở các trò chơi có luật… Tuỳ vào từng loại trò chơi mà trẻ được phát triển mạnh về mỗi loại phẩm chất Như vậy, trò chơi là phương tiện để phát triển phẩm chất ý chí của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi (Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng sự, 2011)

Thứ bảy, hoạt động vui chơi tác động mạnh mẽ tới sự hình thành ý thức và tự

ý thức của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

Nhận thấy rằng, ý thức và tự ý thức chính là cốt lõi của nhân cách, bởi vì nhờ vào ý thức và tự ý thức con người mới sinh ra được những phẩm chất nhân cách khác Chẳng hạn, với tự ý thức, trẻ học cách tự đánh giá bản thân mình, khi trẻ đánh giá bản thân mình trẻ sẽ thấy mặt nào tốt, mặt nào chưa tốt (Lê Thị Luận, 2016) Từ

đó, trẻ sẽ phát huy những mặt tốt của mình và loại bỏ dần những mặt chưa tốt Còn

ý thức, trẻ biết ý thức về người khác, biết nhận thức đánh giá về mọi vật xung quanh… Chẳng hạn, trẻ biết ý thức về vai của mình đóng và vai của bạn mình đóng trong trò chơi đóng kịch, trẻ nhận ra được ai là người đóng tốt và ai là người chưa đóng tốt Nhờ sự phối hợp lẫn nhau trong hoạt động vui chơi mà trẻ có thể đánh giá được lẫn nhau Với tự ý thức này, nhiều trẻ tự sinh ra cho bản thân mình tính tự ti hay tự kiêu Chẳng hạn, khi trẻ tự ý thức được bản thân mình giỏi, trẻ sẽ tự kiêu; còn khi trẻ cảm thấy mình không làm tốt việc gì đó thì trẻ trở nên tự ti về bản thân mình Vì vậy, người lớn cần phải quan tâm nhiều hơn đến trẻ, nhất là những trẻ thiếu tự tin Nhờ sự quan tâm của người lớn sẽ giúp trẻ cảm thấy đỡ cô đơn, giúp trẻ không còn co mình lại Vì chính sự rụt rè của trẻ sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển ở giai đoạn sau này của trẻ

Tóm lại, hoạt động vui chơi không những mang đến cho trẻ một tinh thần vui tươi, thoải mái, sảng khoái mà còn giúp các chức năng tâm lý của trẻ được phát triển mạnh mẽ Những phẩm chất tâm lý và những đặc điểm nhân cách của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi được hình thành trong trò chơi sẽ chuẩn bị cho các bước phát triển ở các giai đoạn lứa tuổi tiếp theo

1.2.1.4 Khái niệm trò chơi đóng vai theo chủ đề

Trong tất cả các trò chơi như trò chơi thể chất, trò chơi ngôn ngữ, trò chơi khám phá, trò chơi xây dựng, trò chơi giả bộ, trò chơi thực hành các kỹ năng xã hội (Gray, 2013) thì trò chơi đóng vai theo chủ đề là loại trò chơi có ý nghĩa lớn trong cuộc sống của trẻ thơ

Để hiểu rõ về trò chơi đóng vai theo chủ đề (trò chơi xã hội), trước hết người nghiên cứu tìm hiểu về trò chơi giả bộ Vậy trò chơi giả bộ là gì? Trên thực tế, có

rất nhiều nhà giáo dục nước ngoài cũng như Việt Nam đã định nghĩa về trò chơi giả

bộ Tuy nhiên, không có định nghĩa nào được xem là chính xác, đầy đủ nhất về loại trò chơi này Để tìm hiểu rõ hơn về trò chơi giả bộ, một số tác giả đã trình bày như sau:

Theo tác giả J Piaget (1962) cho rằng, chơi tượng trưng (chơi giả bộ) là loại trò chơi phát triển mạnh ở thời kì tiền thao tác (2 – 7 tuổi) Ông nhận định, trò chơi tượng trưng có lẽ đánh dấu đỉnh cao nhất của trò chơi trẻ em Trò chơi này cho phép trẻ em hoà nhập với thế giới theo sở thích và kiến thức của chính bản thân trẻ Đây

là một trong những hình thức tư duy tượng trưng thuần tuý nhất dành cho trẻ nhỏ Trò chơi đóng góp mạnh mẽ cho sự phát triển trí tuệ của trẻ em Ngoài ra, J Piaget tin rằng, chơi tượng trưng rất cần thiết cho sự sáng tạo và phát triển lược đồ (schemas) của trẻ em Đó là những đóng góp hết sức quan trọng của ông trong lĩnh vực nghiên cứu hoạt động vui chơi của trẻ em

Còn đối với tác giả L Vygotsky, như đã trình bày ở khái niệm hoạt động vui chơi, trong lý thuyết của ông chỉ nói đến một loại trò chơi, đó là trò chơi giả bộ Với loại trò chơi này, ông cho biết, trong khi chơi điều đầu tiên là trẻ em phải hiểu các hành động (và các đối tượng mà con người có thể hành động) có thể tách rời khỏi thực tế và dựa trên ý nghĩa của một tình huống nhất định thay vì dựa trên các tính chất vật lý của các đối tượng (Vygotsky, 1933)

Ông còn cho biết thêm, chơi giả bộ là trò chơi quyết định về mặt xã hội và văn hoá Khi chơi, trẻ hiểu sâu hơn về đời sống xã hội và các quy tắc của cộng đồng (Vygotsky, 1978) Điều này được thể hiện rõ, trẻ sử dụng đồ vật, tham gia đóng vai

và tạo ra các kịch bản để hiểu ý nghĩa về chính bản thân chúng, nơi chúng đến, tìm hiểu về người khác, thế giới chúng sống và vai trò của con người trong xã hội (Rowell, 2010) Đúng như những gì L Vygotsky khẳng định, trò chơi này là công

cụ giúp trẻ phát triển nhận thức về bản sắc, văn hoá và cộng đồng

Ngoài ra, một loạt các nghiên cứu của L Vygotsky (1978) nói về tác động của trò chơi giả bộ đối với khả năng tưởng tượng của trẻ cũng như xem trò chơi này là phương tiện để trẻ có được sự tự điều chỉnh (Karpov, 2005, được trích trong Whitebread, 2012) Trong khi chơi, trẻ gạt bỏ thực tế sang một bên và tập trung

nhập vào vai Đứa trẻ tập trung bằng cách áp đặt luật chơi cho chính bản thân chúng (Elias & Berk, 2002, được trích trong Cemore, 2005)

Trong lý thuyết J Piaget và L Vygotsky có một số điểm tương đồng như sau:

J Piaget (1963, được trích dẫn trong Biserka, 2013) và L Vygotsky (1977, được trích dẫn trong Biserka, 2013) cho rằng, chơi giả bộ là một tính năng quan trọng cho

sự phát triển nhận thức và xã hội của một đứa trẻ, và là công cụ tốt nhất để giúp trẻ khám phá thế giới và hiểu mọi thứ xung quanh ngay từ khi còn nhỏ Đồng thời, cả hai ông đều nói đến tính quy tắc của trò chơi giả bộ (Vygotsky, 1966) Các quy tắc

này được thiết lập bởi những người tham gia trò chơi (Zhang, 2017)

Ngoài những nét tương đồng thì lý thuyết của J Piaget và L Vygotsky có một

số điểm khác biệt Tác giả J Piaget khẳng định, trò chơi tượng trưng xuất hiện trong đời sống của trẻ như một tất yếu nảy sinh vào một thời kì nhất định của quá trình phát triển trí tuệ Với quan điểm như vậy, ông chưa làm rõ bản chất xã hội của trò chơi Đây có thể xem là mặt hạn chế trong học thuyết của J Piaget về trò chơi của trẻ em Trong khi đó, tác giả L Vygotsky (1978) xem trò chơi giả bộ là một hiện tượng xã hội nhiều hơn so với J Piaget Chơi tưởng tượng tạo ra vùng phát triển gần nhất (ZPD), trong đó trẻ em cư xử vượt quá mức phát triển hiện tại của chúng

và tiến lên một cấp độ cao hơn của chức năng nhận thức (Moll, 2001; Whitington & Floyd, 2009, được trích dẫn trong Galotti, 2017) Khi chơi giả bộ, trẻ em nâng cao suy nghĩ của mình bằng cách: (1) Tạo ra các hành động bắt nguồn từ ý tưởng (chúng ta hãy giả vờ là bác sĩ và bệnh nhân); (2) Tách ý nghĩa của các vật thể khỏi hình dáng điển hình của chúng (cây bút cho ống tiêm); (3) Tạo bối cảnh tưởng tượng để thực hành vai trò, quy tắc và kỳ vọng mà trẻ có kinh nghiệm trong cuộc sống hàng ngày (đóng vai bác sĩ và khám cho bệnh nhân) (Galotti, 2017) Hơn nữa,

lý thuyết về trò chơi tượng trưng (trò chơi giả bộ) của J Piaget thiếu yếu tố văn hoá, trong khi L Vygotsky nói rằng trẻ em bị ảnh hưởng từ môi trường và những người xung quanh (Davison, 2006; Gelman, 2009, được trích dẫn trong Zhang, 2017) Trong một bài báo có tựa đề “Thế giới là một sân khấu của trẻ em – chơi đóng vai và sự phát triển của trẻ em” của tác giả P Rowell (2010), chơi giả bộ đóng góp cho trẻ sự phát triển về mặt nhận thức, trí tuệ và cảm xúc Trò chơi này tạo ra cho

trẻ nhiều cơ hội được “giao tiếp, sử dụng lời nói, hành động, cử chỉ và sử dụng đạo cụ” (Rowell, 2010) cho nên ngôn ngữ và khả năng đọc viết của trẻ được phát triển mạnh mẽ Điều này cũng được tác giả Tanya Thibodeau đăng trên trang web dành riêng cho các bậc phụ huynh: Khi trẻ em tiếp xúc với các hoạt động chơi giả vờ, trẻ

sẽ có kỹ năng ngôn ngữ và nhận thức cao hơn những người không tham gia chơi giả

vờ (Thibodeau) Bên cạnh đó, tác giả Deena Skolnick Weisberg (2015) – giảng viên khoa Tâm lý học của Trường Đại học Pennsylvania cho rằng, chơi giả bộ không chỉ phát triển về mặt ngôn ngữ mà đây còn là một dạng hoạt động giải trí có liên quan đến hoạt động phi ngôn ngữ Ngoài ra, đây cũng là “loại trò chơi giúp trẻ phát triển các kỹ năng như đồng cảm, giải quyết xung đột, giải quyết vấn đề và hiểu bản chất của các mối quan hệ” (Rowell, 2010) Chơi giả bộ cũng là nơi cho trẻ giải quyết cảm xúc và bày tỏ cảm giác về các vấn đề mà chúng đang lo lắng Các kỹ năng khác

có thể tăng cường bao gồm “vận động tinh, vận động thô, tính chủ động, tính độc lập, tính kiên trì, khả năng tập trung, khả năng phản xạ, khả năng nhạy cảm, các giác quan và sáng tạo” (Dau, 2005, được trích trong Rowell, 2010)

Trò chơi xã hội còn được gọi là trò chơi đóng vai theo chủ đề, trò chơi tưởng tượng xã hội, trò chơi giả bộ xã hội (Levy, 1986, được trích trong Rajapaksha, 2016) là cấp độ cao nhất trong trò chơi giả bộ (Christie, 1982, được trích trong Heidemann & Hewitt, 1992), bởi vì, nó đòi hỏi sự kết hợp giữa các kỹ năng chơi xã hội và chơi giả bộ Để hiểu sâu hơn về trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo, tác giả S Smilansky (1990, được trích trong Matthews, 2008) và tác giả Barbara Ann Nilsen (2009) đưa ra định nghĩa như sau: Trò chơi đóng vai theo chủ

đề là loại trò chơi có sự hợp tác của ít nhất hai đứa trẻ trong một chủ đề chơi với mỗi vai trò riêng biệt Đặc điểm chính của trò chơi đóng vai theo chủ đề (không giống với các hình thức chơi tưởng tượng khác) không phải là nó yêu cầu hai hay nhiều người cùng tham gia chơi mà những người chơi cần phải đảm nhận vai trò bổ sung và hợp tác cùng nhau trong sự phát triển một kịch bản duy nhất Để chơi đóng vai theo chủ đề thành công thì cần phải sự chia sẻ, phối hợp, hợp tác trong giao tiếp (Garvey, 1990, được trích trong Meakin, 2004) Trò chơi đóng vai theo chủ đề có hai yếu tố cơ bản, đó là bắt chước và tưởng tượng Đứa trẻ bắt chước một người

thực và một tình huống có trong thực tế (Wikipedia, 2017), bắt chước cả hành động

và lời nói của một người hoặc một vật Đối với tưởng tượng, trẻ sử dụng trí tưởng tượng của mình để tạo ra những gì chúng đang bắt chước Trí tưởng tượng rất cần thiết cho trẻ em khi trẻ em bắt chước các sự việc có trong thực tế Trò chơi này tạo

ra nhiều cơ hội phong phú cho trẻ em được “phát triển tư duy trừu tượng” (Piaget,

1962, được trích dẫn trong Saskatchewan Ministry of Education [SME], 2010); “tái hiện những điều mà trẻ biết về thế giới” (McCain, Mustard, & Shanker, 2007, được trích dẫn trong SME, 2010); “giải quyết các vấn đề trong bối cảnh an toàn” (Smilansky & Sheftaya, 1990, được trích dẫn trong SME, 2010); “có ý thức kiểm soát những gì trẻ trải nghiệm hoặc đang làm” (Piaget, 1962, được trích dẫn trong SME, 2010); “học cách hợp tác với các bạn trong nhóm một cách tích cực” (Saracho & Spodek, 2003, được trích dẫn trong SME, 2010) Ngoài ra, chơi đóng vai theo chủ đề không chỉ giúp trẻ được phát triển về mặt nhận thức, xã hội và cảm xúc (Dansky, 1980; Elias & Berk, 2001; Gupta, 2009; Hanline, Milton & Phelps, 2008; Thorp, Stahmer, & Schreibman, 1995; Vygotsky, 1930 – 1935, 1978, được trích trong Matteoni, 2013) mà còn ảnh hưởng tích cực đến mức độ tưởng tượng và sáng tạo của một đứa trẻ, cũng như giúp trẻ nhớ lại kí ức, từ vựng và được tương tác thông qua lời nói (Dansky, 1980; Thorp và các cộng sự, 1995, được trích trong Matteoni, 2013)

Bộ giáo dục Saskatchewan – Canada còn nhắc trong tài liệu “Tầm quan trọng của chơi” như sau: Trò chơi đóng vai theo chủ đề là trò chơi điển hình nhất của trẻ mẫu giáo 3 – 6 tuổi (SME, 2010) Nếu như tác giả P Rowell (2010) nêu rõ sự phát triển ngôn ngữ và khả năng đọc viết của trẻ trong trò chơi giả bộ thì Bộ giáo dục ở Canada tìm hiểu kĩ hơn ở trò chơi đóng vai như trẻ em thể hiện sự hiểu biết của mình về thế giới thông qua “ngôn ngữ cơ thể”, “ngôn ngữ nói tự phát” và “trí tưởng tượng sống động” (SME, 2010, trang 4) Để trẻ đạt được những lợi ích mà trò chơi mang đến thì người lớn có vai trò rất lớn trong trò chơi của trẻ Người lớn mô hình hoá ngôn ngữ nói và khả năng đọc viết cơ bản cũng như cung cấp tài liệu, vốn kinh nghiệm để làm cho trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ ngày càng phong phú (Jone

& Reynold, 1992, được trích trong SME, 2010)

Bên cạnh những khái niệm và lập luận của các tác giả nước ngoài về trò chơi giả bộ và cụ thể là trò chơi đóng vai theo chủ đề thì các nhà giáo dục ở Việt Nam cũng đã nghiên cứu và đưa ra khái niệm khá đầy đủ và rõ nét về loại trò chơi này Điển hình, tác giả Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thị Sinh, Nguyễn Thị Thanh Hà, Nguyễn Ánh Tuyết, Đinh Văn Vang… Sau đây là cách hiểu về khái niệm trò chơi giả bộ và trò chơi đóng vai theo chủ đề của các tác giả Việt Nam: Trong quyển sách “Giáo dục học mầm non”, tác giả Phạm Thị Châu và các cộng sự đã trình bày khái niệm trò chơi đóng vai theo chủ đề là:

Trò chơi đóng vai theo chủ đề là loại trò chơi trong đó trẻ đóng một vai chơi

cụ thể để tái tạo lại những ấn tượng, những xúc cảm mà trẻ thu nhận được từ một môi trường xã hội của người lớn nhờ sự tham gia tích cực của trí tưởng tượng (2004, trang 158)

Những ấn tượng này chính là những hình ảnh mà trẻ đã từng được thấy, những điều mà trẻ được nghe, những tình huống mà trẻ được trải nghiệm Tất cả những ấn tượng đã mang lại cho trẻ những cảm xúc, từ đó, trẻ muốn hoá thân vào những nhân vật để mô phỏng những sự việc diễn ra trong cuộc sống xung quanh Trẻ tái diễn bằng những hành động chơi mang tính tượng trưng độc đáo (Nguyễn Thị Thanh Hà, 2006) Bên cạnh việc hành động, thái độ giống như những nhân vật mà trẻ đang muốn đóng thì trẻ còn thể hiện rõ các mối quan hệ giữa họ với người khác, với những vật thay thế mang tính chất ký hiệu – tượng trưng (Đinh Văn Vang, 2009; Nguyễn Ánh Tuyết, 2007)

Dựa vào những quan niệm của các nhà giáo dục trên thế giới và Việt Nam đã làm rõ, đề tài nghiên cứu này sử dụng lý thuyết, khái niệm về trò chơi giả bộ của L Vygotsky vì lý thuyết của ông cho rằng sự phát triển nhận thức xảy ra trong suốt cuộc đời, nhấn mạnh vai trò của văn hoá và ngôn ngữ trong sự phát triển nhận thức của con người (Davison, 2006; Gelman, 2009; Sample, 2002, được trích dẫn trong Zhang, 2017) Hơn nữa, ông còn nêu cao vai trò của người hướng dẫn Đề tài nghiên cứu này chọn quan điểm của L Vygotsky, thực ra, sự hướng dẫn từ người lớn – những người có kinh nghiệm và hiểu biết là rất cần thiết cho sự phát triển của trẻ, vì thực tế cho thấy trẻ em học từ người lớn rất nhiều và trẻ có thể phát triển hơn

nữa với sự giúp đỡ của người lớn (Elias & Berk, 2002; Saltz và các cộng sự, 1977, được trích dẫn trong Zhang, 2017) L Vygotsky cho rằng, người lớn nên can thiệp vào lối chơi của trẻ và vai trò chính của người lớn là giúp trẻ hiểu được các vai trò

xã hội có trong thế giới xung quanh Nếu không có sự giải thích, trẻ em sẽ không thể chơi, và trò chơi giả bộ của chúng sẽ không phát triển, nghèo nàn (Karpov,

2003, được trích dẫn trong Scharer, 2017) Tuy nhiên, người lớn cần có sự can thiệp đúng lúc và nhanh chóng thoát ra khỏi trò chơi của trẻ em

Bên cạnh đó, người nghiên cứu chọn trò chơi đóng vai theo chủ đề làm đối tượng nghiên cứu chính cho đề tài nghiên cứu Bởi vì, khi tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề (trò chơi xã hội) đòi hỏi trẻ cần có sự tương tác lẫn nhau (2 người trở lên) và trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi có mức độ hợp tác rất cao Ngoài ra, ở lứa tuổi này, thời gian tham gia hoạt động cũng như mức độ hứng thú của trẻ có thể kéo dài cho nên trẻ có thể tham gia trò chơi này với những nội dung phức tạp hơn

Từ những khái niệm trên, người nghiên cứu đúc kết như sau: Trò chơi đóng

vai theo chủ đề là một trong những trò chơi trọng tâm của trẻ mẫu giáo Khi chơi, trẻ tái tạo lại các quan hệ xã hội Thông qua chơi, trẻ phát triển đặc điểm tâm lý mới về chất và có tác dụng phát triển toàn diện đời sống tâm lý của trẻ mẫu giáo

1.2.1.5 Đặc điểm của trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo

5 – 6 tuổi

Đối với lứa tuổi mẫu giáo, trò chơi đóng vai theo chủ đề là loại trò chơi đặc trưng, tiêu biểu và chủ yếu nhất Trò chơi đóng vai theo chủ đề có tất cả các đặc điểm mà một trò chơi cần phải có, đó là: Trò chơi không mang tính bắt buộc mà trẻ được tự do lựa chọn, tự định hướng, tự lập và trẻ có quyền từ bỏ chơi khi cần thiết; mang tính hợp tác cao; mang tính ký hiệu – tượng trưng; gắn liền với các quy tắc, luật chơi; giàu trí tưởng tượng

Chơi đóng vai theo chủ đề được biết đến như một hình thức chơi cao hơn so với các loại trò chơi khác, đòi hỏi các kỹ năng tư duy phức tạp, chẳng hạn như tư duy trừu tượng và tư duy tượng trưng Để tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề thành công, trẻ cần rèn luyện nhiều kỹ năng Hơn nữa, nội dung của trò chơi đóng vai theo chủ đề cần được xây dựng phong phú hơn Tác giả Nguyễn Ánh Tuyết,

Nguyễn Thị Như Mai, Đinh Thị Kim Thoa, Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thị Sinh, Đinh Văn Vang đã trình bày khá cụ thể và chi tiết về các thành phần cấu trúc của trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi như sau: Thứ nhất, chủ đề chơi Trong khi chơi, trẻ phản ánh những mảng hiện thực có trong cuộc sống sinh hoạt xung quanh của con người Những mảng hiện thực này hết sức da dạng, phong phú và được gọi là chủ đề chơi Do đó, chủ đề của trò chơi thường xoay quanh các lĩnh vực gần gũi như: gia đình, bác sĩ, cô giáo, cửa hàng, nấu ăn… Nếu kinh nghiệm sống của trẻ càng nhiều thì chủ đề chơi của trẻ càng phong phú Khi chơi, mọi hành động của trẻ đều xoay quanh chủ đề chơi (Đinh Văn Vang, 2009; Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng sự, 2011; Phạm Thị Châu và các cộng

sự, 2004)

Thứ hai, vai chơi Để trò chơi đóng vai theo chủ đề được thực hiện, trẻ cần phải đóng vai Trẻ phải hoá thân vào một vị trí của người lớn và thể hiện những hành động, ngôn ngữ, cử chỉ, thái độ, tình cảm… tương ứng với vị trí của họ trong đời sống xã hội Trong vai chơi, trẻ thực hiện một số công việc mang tính chất nghề nghiệp như làm bác sĩ, làm y tá, làm giáo viên, làm người kinh doanh… (Đinh Văn Vang, 2009; Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng sự, 2011; Phạm Thị Châu và các cộng

sự, 2004)

Thứ ba, nội dung chơi Những sự việc, sự kiện có trong cuộc sống của con người được trẻ tích luỹ thành kinh nghiệm, tức là lĩnh hội và thể hiện nó qua việc trẻ hoá thân vào nhân vật Kinh nghiệm sống của trẻ càng phong phú thì nội dung chơi càng hấp dẫn, mở rộng (Đinh Văn Vang, 2009; Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng

sự, 2011; Phạm Thị Châu và các cộng sự, 2004)

Thứ tư, luật chơi Đây chính là các quy định về phương thức hành động, cư

xử, thái độ tình cảm… của người chơi cần phải thể hiện sao cho phù hợp với vai chơi Vốn kinh nghiệm của trẻ càng phong phú bao nhiêu thì luật chơi mà trẻ thể hiện càng đa dạng, tỉ mỉ và giống thật bấy nhiêu Có thể nói, luật chơi ở trò chơi này được ẩn trong các vai chơi (Đinh Văn Vang, 2009; Nguyễn Ánh Tuyết và các cộng

sự, 2011; Phạm Thị Châu và các cộng sự, 2004)

Tóm lại, bốn thành phần cấu trúc của trò chơi đóng vai theo chủ đề, gồm chủ

đề chơi, vai chơi, nội dung chơi, luật chơi rất quan trọng và có liên quan mật thiết với nhau Nếu thiếu một thành phần trên thì không phải là trò chơi đóng vai theo chủ đề

Bên cạnh các thành phần cấu trúc trên, trò chơi đóng vai theo chủ đề còn có đặc điểm, đó là: Chứa đựng hai mối quan hệ: Quan hệ thực và quan hệ chơi

Quan hệ thực: Là những quan hệ qua lại giữa những người tham gia trò chơi, tham gia một công việc chung

Quan hệ chơi: Là những quan hệ qua lại của các vai trong trò chơi theo một chủ đề đã quy định sẵn, mô phỏng lại mối quan hệ của con người trong xã hội

1.2.2 Đặc điểm chơi trò chơi đóng vai theo chủ đề và những yêu cầu trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi cần đạt khi tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề

1.2.2.1 Đặc điểm chơi của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi khi tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề

Trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi tham gia vào nhiều hoạt động khác nhau, nhưng hoạt động vui chơi, đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề là hoạt động chủ đạo Trẻ lứa tuổi này đã gần như hoàn thiện về các chức năng tâm – sinh lý của con người Trẻ cũng tích luỹ nhiều vốn biểu tượng hơn và các mối quan hệ xã hội với người lớn được mở rộng, do đó, trẻ tham gia trò chơi đóng vai theo chủ đề một cách tích cực và đạt hiệu quả nhiều hơn so với các lứa tuổi khác

Trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi đã có kỹ năng tổ chức trò chơi (Phạm Thị Châu và những cộng sự, 2004) Lúc đầu, trẻ chỉ trao đổi và thoả thuận về chủ đề chơi, cũng

có thể có sự phân công vai chơi Dần dần, trẻ đã biết thoả thuận phát triển nội dung chơi

Trẻ mẫu giáo lớn chơi độc lập và sáng tạo hơn so với các lứa tuổi trước đó (Phạm Thị Châu và những cộng sự, 2004) Trẻ có khả năng tự lựa chọn chủ đề chơi, trò chơi, nhóm chơi, bàn bạc nội dung chơi, lên kế hoạch chơi, phân vai chơi, lựa chọn đồ dùng, đồ chơi, tự điều chỉnh hành vi chơi để thực hiện kế hoạch trò chơi, tự nhận xét và đánh giá hoạt động chơi và tự thu dọn đồ chơi