Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học toán 11

giai đoạn hoạt động trải nghiệm lại gắn liền với những mục tiêu cụ thể; riêng ở bậc THPT qua các hoạt động trải nghiệm sẽ giúp học sinh hình thành những phẩm chất chủ yếu – phẩm chất của

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Trần Minh Phụng

THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG

TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC TOÁN 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2019

Trần Minh Phụng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG

TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC TOÁN 11

Chuyên ngành : Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán

Mã số : 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS DƯƠNG HỮU TÒNG

Thành phố Hồ Chí Minh - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi tên Trần Minh Phụng, là học viên cao học khóa 28, chuyên ngành Lí Luận

và phương pháp dạy học bộ môn Toán, trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh

Tôi xin cam đoan luận văn này là của tôi, các thông tin trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng và các tài liệu sử dụng được công bố công khai Tôi xin chịu trách nhiệm mọi vấn đề liên quan đến luận văn này

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn:

 Tiến sĩ Dương Hữu Tòng, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong việc nghiên cứu, luôn động viên và giúp đỡ tôi vượt qua những khó khăn trong quá trình thực hiện luận văn

 Ban lãnh đạo và các thầy cô phòng Sau đại học, các thầy cô khoa Toán –Tin trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, đã tạo điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn thành luận văn này

 Tập thể các thầy cô trực tiếp giảng dạy, đã nhiệt tình chỉ bảo cho tôi trong suốt thời gian theo học

 Các bạn học cùng lớp Didactic Toán 28, đã cùng tôi vượt qua bao khó khăn và chia sẽ những vui buồn trong quá trình học tập

 Ban lãnh đạo và các đồng nghiệp trường THPT Nguyễn Khuyến, đã tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt thời gian theo học cao học

 Các thầy cô, cùng các em học sinh trường THPT Nguyễn Khuyến và THPT Nguyễn Văn Thoại đã nhiệt tình hỗ trợ tôi trong quá trình thực nghiệm

 Ba mẹ và các em luôn là chỗ dựa cho tôi về mọi mặt

Trần Minh Phụng

MỤC LỤC

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục các bảng

Danh mục các sơ đồ

Danh mục các hình

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 9

1.1 Cơ sở lí luận 9

1.1.1 Một số khái niệm 9

1.1.2 Nội dung hoạt động trải nghiệm 15

1.1.3 Một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm 16

1.1.4 Phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm 18

1.1.5 Quy trình thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm 20

1.1.6 Đánh giá học sinh trong hoạt động trải nghiệm 21

1.1.7 Một số mô hình học tập từ trải nghiệm 23

1.2 Cơ sở thực tiễn 27

1.2.1 Tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm với mục tiêu giáo dục theo chương trình giáo dục phổ thông mới 27

1.2.2 Thực trạng việc dạy và học môn Toán ở trường phổ thông 28

Kết luận chương 1 39

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM 42

2.1 Một số lưu ý khi thiết kế hoạt động trải nghiệm 42

2.2 Gợi ý cấu trúc cơ bản của việc thiết kế hoạt động trải nghiệm 42

2.3 Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán 11 44

2.3.1 Thực trạng việc dạy và học một số chủ đề trong SGK Toán 11 cơ bản

hiện hành 44

2.3.2 Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Cấp số cộng 48

2.3.3 Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Cấp số nhân 52

Kết luận chương 2 56

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 57

3.1 Mục đích thực nghiệm 57

3.2 Hình thức và đối tượng thực nghiệm 57

3.3 Nội dung 57

3.4 Dự kiến kịch bản 59

3.5 Phân tích thực nghiệm 60

3.5.1 Phân tích tiên nghiệm 60

3.5.2 Kết quả thực nghiệm 64

Kết luận chương 3 71

KẾT LUẬN 72

TÀI LIỆU THAM KHẢO 74 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CSC CSN

GV

: Cấp số cộng : Cấp số nhân : Giáo viên GD-ĐT : Giáo dục – Đào tạo

THPT : Trung học phổ thông

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Ý kiến GV về mức độ cần thiết tổ chức cho HS hoạt động trải nghiệm và

thái độ của HS khi tham gia HĐTN 29

Bảng 1.2 Ý kiến GV về lợi ích của HĐTN 30

Bảng 1.3 Mức độ, khó khăn của GV khi tổ chức HĐTN trong dạy học 31

Bảng 1.4 Các hình thức và phương pháp GV sử dụng tổ chức HĐTN 32

Bảng 1.5 Quan niệm của GV về HĐTN 32

Bảng 1.6 Ý kiến GV về mức độ hứng thú của HS khi học toán lớp 11 và nguyên nhân 33

Bảng 1.7 Quan niệm của HS về HĐTN 35

Bảng 1.8 Cảm xúc của HS và lợi ích khi tham gia HĐTN 35

Bảng 1.9 Mức độ hứng thú của HS khi học Toán lớp 11 và nguyên nhân 36

Bảng 1.10 Những khó khăn của HS, phương pháp và hình thức sử dụng khi tham gia HĐTN 37

Bảng 2.1 Các kiểu nhiệm vụ liên quan khái niệm Cấp số cộng 45

Bảng 2.2 Các kiểu nhiệm vụ liên quan khái niệm Cấp số nhân 46

Bảng 3.1 Thống kê chiến lược ở câu hỏi 1 trong pha 1 64

Bảng 3.2 Thống kê câu trả lời ở câu hỏi 2 trong pha 1 65

Bảng 3.3 Thống kê chiến lược ở câu hỏi 3 trong pha 1 66

Bảng 3.4 Thống kê chiến lược trong pha 2 67

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Các khâu thiết kế theo phương pháp dạy học dự án 19

Sơ đồ 1.2 Chu trình học tập trải nghiệm của D.Kolb 23

Sơ đồ 1.3 Mô hình dạy học trải nghiệm của Betts, S.C.&Dalla, R.L., 25

Sơ đồ 1.4 Mô hình HĐTNST trong môn Sinh học theo hướng phát triển năng lực học sinh 26

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1 Hoạt động 3 trang 94 SGK Đại số và Giải tích 11 cơ bản 44

Hình 2.2 Hoạt động 1 trang 98 SGK Đại số và Giải tích 11 cơ bản 44

Hình 2.3 Xếp các que diêm thành hình tháp 49

Hình 3.1 Minh họa bài làm của các nhóm ở câu hỏi 1 trong pha 1 65

Hình 3.2 Minh họa bài làm của các nhóm ở câu hỏi 2 trong pha 1 66

Hình 3.3 Minh họa bài làm của một nhóm ở câu hỏi 3 trong pha 1 67

Hình 3.4 Minh họa lần 1 bài làm của một nhóm trong pha 2 68

Hình 3.5 Minh họa lần 2 bài làm của một nhóm trong pha 2 68

Hình 3.6 Minh họa lần 1 bài làm của một nhóm trong pha 4 69

Hình 3.7 Minh họa lần 2 bài làm của một nhóm trong pha 4 70

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Với mục tiêu giáo dục hiện nay, giáo dục con người phát triển toàn diện, giúp

học sinh phát triển hài hòa về đức, trí, thể, mĩ Cùng phương châm giáo dục “Học đi

đôi với hành”, “Lí luận gắn liền với thực tiễn” Để đáp ứng được những yêu cầu đó

buộc nhà giáo dục phải có những phương pháp dạy học tích cực, khắc phục nhược điểm của phương pháp truyền thụ một chiều Nói riêng môn Toán:

Ngày càng có nhiều ứng dụng trong cuộc sống, những kiến thức và kĩ năng toán học cơ bản đã giúp cho con người giải quyết các vấn đề trong thực tế

và từ đó góp phần thúc đẩy sự phát triển của xã hội Ngoài ra, môn Toán

ở trường phổ thông còn góp phần hình thành và phát triển phẩm chất, nhân cách học sinh; phát triển kiến thức, kĩ năng then chốt và tạo cơ hội để học sinh được trải nghiệm, áp dụng toán học vào đời sống thực tiễn; tạo sự kết nối giữa các ý tưởng toán học, giữa Toán học với thực tiễn (Bộ Giáo dục

và đào tạo, 2018)

Chính vì thế, chương trình giáo dục phổ thông mới đã đặt ra yêu cầu “chương

trình Toán ở trường phổ thông cần đảm bảo sự cân đối giữa “học” kiến thức và “áp

dụng” kiến thức vào giải quyết các vấn đề cụ thể” Gần đây trong các chương trình

dự thảo về đổi mới giáo dục, nhiều phương pháp dạy học mới được nhắc đến như mô hình trường học mới, phương pháp bàn tay nặn bột, giáo dục STEM, học tập thông qua trải nghiệm,…Một trong những phương pháp dạy học có thể đáp ứng được yêu cầu vừa nêu trên, đó là phương pháp dạy học thông qua hoạt động trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội cho học sinh huy động kiến thức, kĩ năng của các môn học và từ nhiều lĩnh vực khác nhau để trải nghiệm thực tiễn cuộc sống hằng ngày Có nhiều hình thức khác nhau để tổ chức hoạt động trải nghiệm, hơn nữa ở mỗi

giai đoạn hoạt động trải nghiệm lại gắn liền với những mục tiêu cụ thể; riêng ở bậc THPT qua các hoạt động trải nghiệm sẽ giúp học sinh hình thành những phẩm chất chủ yếu – phẩm chất của người lao động tương lai và những năng lực cần thiết – năng lực thích ứng với cuộc sống, năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động, năng lực định hướng nghề nghiệp…

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục đã được nhiều nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới quan tâm từ rất lâu Tại Việt Nam, trong chương trình giáo dục tổng thể, hoạt động trải nghiệm được xem là một bộ phận của chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015 Tuy nhiên, hiện nay ở một số trường hoạt động trải nghiệm vẫn chưa thật sự được chú trọng, nó chỉ dừng lại ở mức độ những hoạt động ngoại khóa hay các tiết ngoài giờ lên lớp…, chưa đạt được mục tiêu như trong chương trình giáo dục phổ thông mới đã đề ra; giáo viên còn “e ngại” trong việc tổ chức dạy học thông qua HĐTN với nhiều lí do như chưa có nhiều kinh nghiệm, thiếu nguồn tài liệu tham khảo,…

Ngày 26 tháng 12 năm 2018, chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 được ban hành, hoạt động trải nghiệm là một trong các hình thức dạy học bắt đầu được các trường quan tâm hơn Trong một bài báo được đăng trên trang Vietnamnet.vn ngày

nhau như: đánh giá qua bài thuyết trình, qua thái độ học tập của học sinh;

qua hồ sơ học tập, vở hoặc sản phẩm học tập; qua việc học sinh báo cáo kết quả thực hiện một dự án, nghiên cứu khoa học kỹ thuật, báo cáo kết

quả thực hành, thí nghiệm, tiết học trải nghiệm ngoài nhà trường…

Từ những phân tích trên, chúng tôi nhận thấy tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy và học Toán là điều cần thiết trong giai đoạn hiện nay, chính vì thế chúng

tôi lựa chọn đề tài “Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán 11”

với những câu hỏi nghiên cứu ban đầu như sau:

Thế nào là hoạt động trải nghiệm trong dạy học? Quy trình thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán?

Học sinh sẽ ứng xử ra sao khi các em được tham gia các hoạt động trải nghiệm trong quá trình học tập?

2 Tổng quan về một số công trình liên quan đến vấn đề nghiên cứu

Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2014), Phương pháp Lí luận dạy học hiện

đại - Cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học, Nxb Đại học Sư

phạm

Các tác giả cũng đã nhận định: Đổi mới PPDH là một trong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục nói chung cũng như cải cách cấp trung học phổ thông Trong một số năm gần đây, các trường THPT đã có những cố gắng trong việc đổi mới PPDH và đã đạt được những tiến bộ trong việc phát huy tính tích cực của học sinh Tuy nhiên, các phương pháp dạy học truyền thống, nói chung còn hạn chế việc phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh

Bên cạnh đó, các tác giả cũng nhắc đến những quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục THPT- phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh Hình thức tổ chức giáo dục trung học phổ thông bao gồm các hình thức tổ chức dạy học và hoạt động giáo dục ở trong phòng học, trong nhà trường, ngoài phòng học, ngoài nhà trường sao cho bảo đảm sự cân đối và hài hoà giữa dạy học và hoạt động giáo dục theo tập thể lớp, nhóm nhỏ, cá nhân; giữa dạy học nội khoá và ngoại khoá, dạy học bắt buộc và

tự chọn; giữa phát triển các năng lực cá nhân của HS và nâng cao chất lượng giáo dục cho mọi đối tượng học sinh

Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tưởng Duy Hải, Đào Thị Ngọc Minh

(2017), Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông, Nxb

Giáo dục Việt Nam

Nhóm tác giả đã khẳng định: “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một hợp phần quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông mới bên cạnh các môn học và các lĩnh vực học tập khác Chính vì thế, việc định danh một cách tường minh về bản chất, nội dung, cách thức triển khai tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông trở nên rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay”

Thông qua quyển sách, nhóm tác giả cũng đã làm rõ các câu hỏi: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là gì? Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông như thế nào? Cách thức thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

ra sao? Một số hoạt động trải nghiệm mẫu được nhóm tác giả thiết kế như: Chế tạo

bếp dùng năng lượng mặt trời, Nghiên cứu bảo tồn nghề là cốm ở Làng Vòng, phường Dịch Vọng Hậu, Cầu Giấy, Hà Nội Chưa có hoạt động trải nghiệm nào liên quan đến

việc dạy và học môn Toán lớp 11

Đào Thị Ngọc Minh, Nguyễn Thị Hằng (2018), Hoạt động trải nghiệm-lí thuyết

và vận dụng vào thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm trong môn học ở trường phổ thông, Tạp chí khoa học, số 433, tr 36-40, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Trong bài báo, nhóm tác giả đã nghiên cứu lý thuyết hoạt động trải nghiệm

thông qua một số mô hình học tập trải nghiệm như Mô hình học tập trải nghiệm của

K Lewin (1890-1947), Mô hình học tập qua kinh nghiệm của J Dewey (1859-1952),

Mô hình học tập và phát triển nhận thức của J Piaget (1896-1980), đặc biệt nhóm

tác giả quan tâm nhiều đến lý thuyết hoạt động trải nghiệm của D Kolb (1984) Tuy

nhiên các tác giả này, chỉ dừng lại ở việc nêu ra các bước cơ bản thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm cùng với những yêu cầu chung khi thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm trong môn học Qua bài báo chúng tôi chưa thấy được sự vận dụng các

cơ sở lý thuyết đã phân tích vào thiết kế một hoạt động trải nghiệm cụ thể

Nguyễn Hữu Tuyến (2018), Những yếu tố ảnh hưởng tới việc thiết kế hoạt động

trải nghiệm trong dạy học môn Toán của học sinh trung học cơ sở, Tạp chí khoa học,

số 434 , tr 49 – 53;63, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Tác giả nghiên cứu một số quan niệm về tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán cho học sinh ở trường trung học cơ sở, những yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán ở trường trung học

cơ sở Liệu ở trường trung học phổ thông những những yếu tố ảnh hưởng đến việc thiết kế hoạt động trải nghiệm có điểm gì khác với trung học cơ sở, hay học sinh phổ thông quan niệm thế nào về hoạt động trải nghiệm trong học toán?

3 Xác định lại vấn đề nghiên cứu

Trước yêu cầu chung về tổ chức và thực hiện các hoạt động trải nghiệm trong dạy học, giáo viên có những định hướng gì?

Quan niệm của giáo viên ở trường phổ thông về hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán như thế nào? Những khó khăn giáo viên có thể gặp phải?

Khi được tiếp cận hình thức học tập thông qua hoạt động trải nghiệm học sinh

sẽ ứng xử ra sao?

4 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc nghiên cứu sẽ xây dựng một số tình huống hoạt động trải nghiệm trong dạy học các chủ đề Toán 11, giúp giáo viên có cái nhìn tổng quan hơn về hình thức dạy học thông qua hoạt động trải nghiệm, đặc biệt là khâu thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm Đồng thời, tạo cơ hội cho học sinh được tham gia các hoạt động trải nghiệm nhằm giúp các em hứng thú hơn trong việc học toán Qua những điều đó, góp phần đẩy mạnh mô hình dạy học theo hướng hoạt động trải nghiệm, khắc phục những hạn chế của phương pháp dạy học truyền đạt kiến thức một chiều, đáp ứng yêu cầu về đổi mới giáo dục

5 Phạm vi lí thuyết tham chiếu

Chúng tôi sẽ vận dụng các công cụ của lý thuyết didactic toán như:

Thuyết nhân chủng học: phân tích chương trình sách giáo khoa, tìm hiểu một số tri thức gắn liền với thực tiễn và đồng thời khá gần gũi với học sinh, từ đó xác định các nội dung phù hợp cho học sinh thực hành trải nghiệm, đồng thời thông qua việc phân tích chương trình chúng tôi phần nào thấy được thực trạng của việc dạy và học toán hiện nay

Lý thuyết tình huống: với việc thiết kế các biến, sẽ ảnh hưởng đến việc lựa chọn chiến lược sao cho học sinh huy động hiệu quả nhất các kiến thức đã được học vào các giai đoạn của hoạt động trải nghiệm

Bên cạnh đó, chúng tôi còn sử dụng mô hình hoạt động trải nghiệm trong dạy học để thiết kế các tình huống thực nghiệm

6 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: hoạt động trải nghiệm trong dạy học một số chủ đề Toán

- Học sinh lớp 11 ở một số trường phổ thông trong huyện Thoại Sơn tỉnh An Giang

7 Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu của đề tài là thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán

11

Để đạt được mục tiêu, chúng tôi sẽ làm rõ các câu hỏi nghiên cứu sau:

Câu hỏi 1: Thế nào là hoạt động trải nghiệm trong dạy học? Quy trình tổ chức

hoạt động trải nghiệm trong dạy và học toán ra sao?

Câu hỏi 2: Thực trạng của việc tổ chức dạy và học thông qua hoạt động trải

nghiệm ở trường phổ thông? Giáo viên quan niệm như thế nào về hoạt động trải nghiệm trong dạy học? Những khó khăn giáo viên có thể gặp phải khi tổ chức cho học sinh học tập thông qua hoạt động trải nghiệm?

Câu hỏi 3: Những nội dung nào trong chương trình SGK Toán 11 cơ bản hiện

hành có thể tổ chức cho HS học tập thông qua hoạt động trải nghiệm? Hoạt động trải nghiệm liên quan đến những nội dung đó được thiết kế như thế nào?

Câu hỏi 4: Học sinh sẽ ứng xử ra sao khi các em được tham gia các hoạt động

trải nghiệm trong quá trình học Toán?

8 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu lí luận: phân tích, khái quát hóa và tổng hợp các bài báo khoa học hay các công trình có liên quan để làm cơ sở lí luận cho đề tài

Phương pháp quan sát và điều tra: điều tra thực trạng việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm dạy học Toán ở các trường THPT

Phương pháp thực nghiệm sư phạm: chúng tôi sẽ thiết kế một số hoạt động theo hướng học tập trải nghiệm

9 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chúng tôi tiến hành tìm hiểu các tài liệu nói về hoạt động trải nghiệm, cũng như

là tóm tắt các kết quả nghiên cứu từ các bài báo khoa học, luận văn và luận án có liên quan đến hoạt động trải nghiệm

Tiến hành khảo sát về việc tổ chức và thực hiện hoạt động trải nghiệm ở một số trường THPT

Dựa vào chương trình giáo dục phổ thông mới về dạy học môn Toán ở khối lớp

11, chúng tôi xác định một số chủ đề có thể dạy học thông qua hoạt động trải nghiệm Sau đó, tiến hành tìm hiểu thực trạng dạy học các chủ đề trong sách giáo khoa Toán

11 cơ bản hiện hành làm cơ sở cho việc thiết kế hoạt động trải nghiệm

Chúng tôi tiến hành thiết kế và xây dựng một số tình huống dạy học theo hoạt động trải nghiệm Tổ chức thực nghiệm sư phạm

10 Đóng góp của luận văn

Nghiên cứu cơ sở lí luận hoạt động trải nghiệm trong việc dạy học nói chung, dạy và học Toán ở trường phổ thông nói riêng

Làm rõ vai trò và ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm trong mục tiêu giáo dục hiện nay

Thiết kế được một số hoạt động trải nghiệm liên quan đến các chủ đề trong chương trình Toán 11

Giúp cho GV có một cái nhìn bao quát hơn về hình thức dạy học thông qua hoạt động trải nghiệm

11 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được trình bày theo 3 chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Trong chương này, chúng tôi sẽ nghiên cứu, phân tích và tổng hợp những vấn

đề liên quan đến khái niệm hoạt động trải nghiệm trong dạy học Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tìm hiểu tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm trong việc dạy và học toán ở trường trung học phổ thông hiện nay

Chương 2: Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học toán 11

Nội dung chính của chương này, tìm hiểu những yêu cầu chung khi thiết kế và

tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học toán ở trường phổ thông Bên cạnh đó, dựa trên cở sở tìm hiểu về thực trạng các hoạt động trải nghiệm trong SGK Toán 11

cơ bản hiện hành, chúng tôi thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học kiến thức về Cấp số cộng và Cấp số nhân

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Dựa vào các kết quả đạt được ở chương 2, chúng tôi tiến hành xây dựng một tình huống thực nghiệm, tổ chức cho học sinh thực hiện Đây là nội dung được chúng tôi trình bày ở chương 3

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Cơ sở lí luận

Tính đối tượng của hoạt động: Để sống được trong thế giới xung quanh mình, con người phải tiến hành các hoạt động vào điều gì đó Tính đối tượng là một quá trình chủ thể nhằm vào đối tượng như là cái trong đó có nhu cầu được đối tượng hóa Hoạt động là hoạt động có đối tượng không phải chỉ với nghĩa là hoạt động bị xác định bởi thế giới khách quan, bao gồm các cái vật lý hay cái sinh vật quyết định hoạt động Vấn đề là ở chổ, thế giới đối tượng không tác động lên con người, con người vươn tới đối tượng Hoạt động này sinh ra phản ánh tâm lý về thế giới đó

Tính chủ thể: Hoạt động có đối tượng thực hiện mối liên hệ giữa chủ thể và thế giới xung quanh bao giờ cũng là hoạt động có chủ thể Tính chất chủ thể của tồn tại sống biểu hiện trong tính tích cực của chủ thể Chủ thể vươn tới chiếm lĩnh đối tượng trong hoạt động sống của mình, nhằm tồn tại và phát triển

Theo Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tưởng Duy Hải và Đào Ngọc Minh

(2017) các dạng hoạt động của con người được chia như sau:

Căn cứ vào quan hệ giữa con người với vật thể và quan hệ giữa con người với con người, thì con người có hai dạng hoạt động: hoạt động lao động và hoạt động giao tiếp

Xét về phương diện cá thể, loài người có ba loại hoạt động kế tiếp nhau Đó là: hoạt động vui chơi, hoạt động học tập và hoạt động lao động

Căn cứ vào nguồn gốc và đặc điểm của hoạt động, có thể chia hoạt động thành hai dạng: hoạt động thực tiễn và hoạt động lý luận

Căn cứ vào bản chất của hoạt động, có một cách phân loại khác chia hoạt động của con người thành các dạng:

+ Hoạt động biến đổi: Thường được gọi là hoạt động sáng tạo Nó bao hàm cả hoạt động biến đổi thiên nhiên, cả hoạt động biến đổi xã hội Dạng điển hình của loại này là hoạt động lao động, bao gồm hoạt động cải tạo và xây dựng, cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới…; cải tạo biến đổi con người như hoạt động giáo dục và tự giáo dục

+ Hoạt động nhận thức: Là một dạng hoạt động tinh thần, không làm biến đổi các vật thể thực, quan hệ thực… trong môi trường tự nhiên và xã hội Nó chỉ phản ánh sự vật, quan hệ… mang lại cho chủ thể các hình ảnh, các chi thức về sự vật và quan hệ đó Hoạt động này giúp con người phân tích, tổng hợp, khái quát, ghi nhớ hình ảnh Nó là một dạng hoạt động chuẩn bị cho hoạt động lao động Có hoạt động nhận thức ở mức độ kinh nghiệm thực tiễn, có hoạt động nhận thức ở mức độ khoa học lý luận, cả hai mức độ đều cần thiết và hỗ trợ cho nhau Hoạt động dạy và học với tư cách là hoạt động nhận thức, có nhiệm vụ truyền đạt cho trẻ tiếp thu các tri thức khoa học…; giúp trẻ hình thành được hoạt động nhận thức khoa học, có hệ thống khái niệm khoa học, có tư duy khoa học, say mê khoa học, có tinh thần ứng dụng tiến

bộ khoa học – kỹ thuật – công nghệ Hoạt động học tập, một bộ phận của hoạt động dạy và học là một loại hoạt động nhận thức nhằm lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội nói chung, tri thức, kỹ năng, kỹ xảo nói riêng, chuẩn bị cho học sinh trở thành chủ thể thực sự của hoạt động lao động

+ Hoạt động định hướng giá trị: Là một dạng hoạt động tinh thần, xác định ý nghĩa của thực tại đối với bản thân chủ thể, tạo ra phương hướng của hoạt động trong hoạt động dạy và học, khâu định hướng giá trị trở thành vấn đề giáo dục, động cơ học tập của người học và động cơ dạy học của người dạy

+ Hoạt động giao tiếp chủ yếu là các quan hệ người – người Hoạt động của con người có bản chất xã hội – lịch sử, giao tiếp là điều kiện không thể thiếu được của hoạt động con người nói chung Hoạt động này chứa đựng cả thông tin, thông báo,

điều khiển, tổ chức, tình cảm, quan hệ… Ở đó, có giao tiếp của nhân cách con người với nhau, hoạt động này là điều kiện tất yếu của sự hình thành và phát triển tâm lý người

Như vậy, hoạt động của con người bao giờ cũng mang tính chất xã hội Mỗi con người là một chủ thể của hoạt động Con người có nhiều dạng hoạt động: hoạt động của con người nói chung, hoạt động riêng từng mặt Các dạng hoạt động này có quan

hệ gắn bó mật thiết với nhau

Trải nghiệm

Nói đến trải nghiệm là nói đến hoạt động của con người Con người từng trải, biết đời, hiểu đời học từ sách vở, nhà trường, từ thực tế cuộc sống, có nhiều kinh nghiệm sống, biết gắn liền tri thức lí luận với thực tiễn đời sống, học đi đôi với hành Bản chất của trải nghiệm:

Trải nghiệm hiểu đơn giản nhất là những gì con người đã từng kinh qua thực tế, từng biết, từng chịu1

Trải nghiệm để phục vụ lại cho cuộc sống Chúng ta sống trong thực tại, trao đổi thông tin với thực tại, nhờ đó chúng ta thu được những kiến thức và kinh nghiệm sống cho riêng bản thân chúng ta Nhờ nó, con người sẽ tự hoàn thiện mình, cải tạo được thực tại và sống tốt hơn Như vậy, sống và trải nghiệm là hai khía cạnh luôn song hành cùng với nhau, bổ sung và hoàn thiện cho nhau2

Quá trình trải nghiệm sẽ chứa đựng yếu tố “thử” và “sai” Qua quá trình trải nghiệm giúp cho con người hình thành vốn kinh nghiệm, vốn sống, hình thành những phẩm chất và năng lực cần thiết

Đặc điểm của trải nghiệm:

Con người được trực tiếp tham gia vào các loại hình hoạt động và các mối quan

hệ giao lưu phong phú đa dạng một cách tự giác

Con người được thử nghiệm, thể nghiệm bản thân trong thực tế từ đó hiểu mình hơn, tự phát hiện những khả năng của bản thân

1 Hoàng Phê (2004) Từ điển Tiếng Việt, tr 1020 Nxb Đà Nẵng

2 Phạm Minh Hạc (2013) Từ điển bách khoa tâm lý học giáo dục học Việt Nam, tr 976 Hà Nội Nxb Giáo

dục Việt Nam

Con người được tương tác, giao tiếp với người khác, với tập thể, với cộng đồng, với sự vật hiện tượng… trong cuộc sống

Con người thực sự là một chủ thể tích cực, chủ động, sáng tạo

Trải nghiệm luôn chứa đựng hai yếu tố không thể tách rời, đó là: hành động và xúc cảm, thiếu một trong hai yếu tố đó đều không thể mang lại hiệu quả

Kết quả của trải nghiệm là hình thành được kinh nghiệm mới, hiểu biết mới, năng lực mới, thái độ, giá trị mới…

Theo Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tưởng Duy Hải và Đào Ngọc Minh (2017) các dạng trải nghiệm chia ra như sau:

Căn cứ vào phạm vi diễn ra hoạt động của học sinh sẽ có các dạng: trải nghiệm trên lớp học; trải nghiệm ngoài trời…

Căn cứ vào các cơ quan tham gia hoạt động sẽ có các dạng: trải nghiệm trong đầu; trải nghiệm bằng thao tác tay chân; trải nghiệm các giác quan…

Căn cứ vào các quá trình tâm lý sẽ có các dạng: trải nghiệm các cảm giác bên ngoài; trải nghiệm về tri giác; trải nghiệm tư duy và tưởng tượng; trải nghiệm về ghi nhớ; trải nghiệm các cung bậc xúc cảm

Căn cứ vào các nội dung giáo dục sẽ có các dạng trải nghiệm: trải nghiệm cảm xúc; trải nghiệm đạo đức; trải nghiệm giá trị; trải nghiệm sáng tạo…

Trải nghiệm rất đa dạng với nhiều loại hình khác nhau, do đó khi vận dụng vào trường phổ thông chúng ta cần phải nắm rõ đặc điểm, hiểu đúng bản chất của trải nghiệm và sử dụng linh hoạt các phương pháp, hình thức khi cho học sinh tham gia các hoạt động nhằm tạo điều kiện tốt cho các em có những trải nghiệm phong phú

Hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là một khái niệm mới trong dự thảo về “Đổi mới chương trình và sách giáo khoa phổ thông sau 2015” và được đề cập một cách cụ thể rõ ràng hơn trong chương trình giáo dục phổ thông mới năm 2018

Theo chương tình giáo dục phổ thông mới năm 2018, HĐTN là hoạt động giáo dục trong đó học sinh trược tiếp hoạt động thực tiễn trong nhà trường hay ngoài xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kỹ năng và tích lũy kinh nghiệm riêng của mỗi cá nhân

Theo Đinh Thị Kim Thoa3, HĐTN là hoạt động giáo dục thông qua sự trải nghiệm của cá nhân trong việc kết nối kinh nghiệm học được trong nhà trường với thực tiễn đời sống mà nhờ đó các kinh nghiệm được tích lũy thêm và dần chuyển hóa thành năng lực

Theo Ngô Thu Dung4, HĐTN là thuật ngữ dùng để chỉ các hoạt động giáo dục trong nhà trường được tổ chức phù hợp với bản chất hoạt động của con người Theo Lê Huy Hoàng5, HĐTN là hoạt động xã hội, thực tiễn giúp học sinh tự chủ trải nghiệm trong tập thể, qua đó hình thành và thể hiện phẩm chất năng lực; nhận ra năng khiếu, sở thích, đam mê, bộc lộ và điều chỉnh cá tính, giá trị, nhận ra chính mình cũng như khuynh hướng phát triển bản thân; bổ trợ và cùng với các hoạt động dạy học trong chương trình giáo dục thực hiện tốt nhất mục tiêu giáo dục Hoạt động này nhấn mạnh sự trải nghiệm, thúc đẩy năng lực sáng tạo của người học và được tổ chức một cách linh hoạt

Qua một số quan niệm nêu trên, chúng tôi nhận thấy điểm chung nhất: HĐTN

là một hình thức hoạt động giáo dục thông qua sự trải nghiệm giúp người học phát triển toàn diện về phẩm chất, nhân cách và hình thành những năng lực cần thiết Bản chất của hoạt động trải nghiệm:

Là hoạt động giáo dục theo con đường gắn lý luận với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức và hành động, hình thành và phát triển cho học sinh niềm tin, tình cảm, những năng lực cần có của người công dân trong tương lai

Là quá trình tổ chức các loại hình hoạt động giáo dục và các mối quan hệ giao tiếp phong phú, đa dạng cho học sinh Thông qua việc tham gia các loại hình hoạt động phong phú trên nhiều lĩnh vực khác nhau, học sinh có thể nhận thấy rõ hơn về chính mình, phát hiện ra và chứng minh những khả năng của mình, tích lũy kinh nghiệm để chuyển hóa thành năng lực

3 Theo Đinh Thị Kim Thoa, Hoạt động trải nghiệm sáng tạo – góc nhìn từ lý thuyết “Học từ trải nghiệm”, Kỷ yếu Hội

thảo về hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2014

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2014) Kỷ yếu Hội thảo về hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh phổ thông

5 Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2014) Kỷ yếu Hội thảo về hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh phổ thông.

Phương thức trải nghiệm của hoạt động là: học sinh được trực tiếp tham gia vào các loại hình hoạt động một cách tự giác

Giáo dục thông qua trải nghiệm có liên quan chặt chẽ với học đi đôi với hành, học thông qua làm: “Học đi đôi với hành” là việc vận dụng những kiến thức lý luận được học vào một ngữ cảnh khác, hay thực hiện những nhiệm vụ nào đó của thực tiễn dựa trên kiến thức lý luận

HĐTN nhấn mạnh vai trò của kinh nghiệm đối với việc hình thành năng lực và vai trò của yếu tố xúc cảm đối với sự hình thành thái độ, giá trị, niềm tin, động cơ, hứng thú của học sinh

Hình thành những xúc cảm tích cực là nét bản chất quan trọng của hoạt động trải nghiệm

HĐTN cùng với hoạt động dạy học là một quá trình gắn bó, thống nhất nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục

HĐTN đòi hỏi phải có thời gian dài mới có kết quả, bởi vì có những trải nghiệm lần đầu có thể chỉ để lại những xúc cảm tiêu cực Trong giáo dục tình cảm, đạo đức, giá trị cần có nhiều trải nghiệm, nhiều xác cảm thì mới làm cho người học thấm thía

và tự hình thành được các giá trị Thực tế cuộc sống cho thấy có những trải nghiệm phải trả giá mới hình thành được những giá trị và kỹ năng sống

Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm:

HĐTN là một loại hoạt động giáo dục như các môn học khác trong chương trình giáo dục phổ thông, được thực hiện một cách có tổ chức trong hoặc ngoài nhà trường

Về nội dung: HĐTN có nội dung rất đa dạng và mang tính chất tích hợp, tổng hợp kiến thức, kỹ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục

Về quy mô tổ chức: HĐTN có thể tổ chức theo những quy mô khác nhau như: theo nhóm, theo lớp, theo khối lớp, theo trường hoặc liên trường

Về địa điểm: HĐTN có thể tổ chức tại nhiều địa điểm khác nhau ở trong hoặc ngoài nhà trường như: lớp học, thư viện, công viên, các công trình công cộng,…

Về lực lượng tham gia: HĐTN có khả năng thu hút sự tham gia, phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường

HĐTN trong nhà trường phổ thông có hình thức tổ chức rất đa dạng và phong phú Cùng một chủ đề, một nội dung giáo dục nhưng hoạt động trải nghiệm có thể tổ chức theo nhiều hình thức khác nhau, tùy theo lứa tuổi và nhu cầu của học sinh, tùy theo điều kiện cụ thể của từng lớp, từng trường, từng địa phương

Theo Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tưởng Duy Hải và Đào Ngọc Minh (2017) các dạng hoạt động trải nghiệm chia ra như sau:

Căn cứ vào các hình thức hoạt động giáo dục nhà trường hiện hành, có hoạt động trải nghiệm dưới hình thức hoạt động giáo dục trong giờ lên lớp và dưới hình thức hoạt động ngoài giờ lên lớp

Căn cứ vào đặc điểm phát triển tâm lý, nhận thức và hành vi của con người ứng với các hoạt động chủ đạo trong từng gia đoạn phát triển lứa tuổi, có hoạt động trải nghiệm cảm xúc, tư duy,…

Căn cứ vào nội dung giáo dục theo lĩnh vực của đời sống xã hội, có hoạt động trải nghiệm nghệ thuật, khoa học, công nghệ, kỹ thuật,…

1.1.2 Nội dung hoạt động trải nghiệm

HĐTN gồm những nội dung cơ bản sau:

Đạo đức và ý thức công dân: là nội dung quan trọng của hoạt động trải nghiệm; giáo dục học sinh về tư tưởng yêu quê hương đất nước, lòng tự hào dân tộc, lòng tự trọng, tính siêng năng…; giáo dục cho học sinh ý thức về vấn đề môi trường, biến đổi khí hậu…

Khoa học, kỹ thuật, công nghệ: tham gia các hoạt động thuộc lĩnh vực này sẽ tạo cơ hội cho học sinh tìm hiểu các lĩnh vực khoa học như Toán học, Vật lý, Hóa học…

Văn hóa, nghệ thuật: thông qua nội dung này trường phổ thông sẽ giúp cho học sinh tìm hiểu khám phá về văn hóa, nghệ thuật đa dạng trong nước và quốc tế, từ đó bước đầu các em sẽ phát hiện ra năng khiếu, sở trường của bản thân, lựa chọn được loại hình hoạt động phù hợp có thể phát huy hết khả năng của các em

Vui chơi, giải trí: được tổ chức dưới nhiều hình thức như ca hát, kịch, tiểu phẩm thông qua các hoạt động đó học sinh sẽ được thư giãn, đồng thời kiến thức cũng được chuyển tải một cách nhẹ nhàng đến học sinh

Lao động: lao động học tập, lao động sản xuất trong nhà trường…, thông qua các hoạt động giúp học sinh rèn luyện tinh thần trách nhiệm, ý thức tổ chức kỷ luật… Thể dục thể thao: giúp học sinh phát triển thể chất, tăng cường sức khỏe, thông qua vệc tham gia các hoạt động thể thao giáo viên có thể phát hiện đúng sở trường của học sinh

Định hướng nghề nghiệp: tạo cơ hội cho học sinh tìm hiểu thông tin về các ngành nghề, hổ trợ học sinh lập kế hoạch nghề nghiệp…

1.1.3 Một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

Tùy vào đặc điểm và nội dung của hoạt động, cùng với điều kiện của nhà trường với mục tiêu giáo dục mà chúng ta có thể lựa chọn hình thức tổ chức hoạt động phù hợp nhất từ một số hình thức hoạt động sau:

Tổ chức dưới dạng câu lạc bộ học tập trong nhà trường: một nhóm các học sinh

có chung niềm đam mê môn học, lĩnh vực, hoạt động trong nhà trường tự tổ chức, tự điều hành dưới sự giám sát, quy định của nhà trường Thông qua việc tham gia câu lạc bộ học sinh được học tập theo năng lực, sở thích, sở trường của bản thân, đồng thời cũng là nơi để giáo viên chia sẻ kiến thức, sự hiểu biết của mình về môn học, kiến thức luôn mang tính cập nhật và thực tiễn

Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua hình thức vừa học vừa chơi: hình thức này phù hợp với học sinh có xu hướng vận động hay trong các tiết học hàn lâm các em cảm thấy mệt mỏi, thì các trò chơi sẽ giúp tạo môi trường học tập tốt hơn

Tổ chức thảo luận: thảo luận có thể diễn ra trong phạm vi hẹp trong lớp học dưới sự hướng dẫn điều khiển của giáo viên, học sinh cùng nhau trao đổi tìm ra giải pháp Giáo viên là người tổ chức và cần lựa chọn chủ đề thảo luận cẩn thận, gần gũi với học sinh sao cho nhiều em nêu được chính kiến của bản thân Cần mời những người có chuyên môn hiểu về vấn đề thảo luận để định hướng cho học sinh khi tranh luận

Tổ chức dưới dạng sân khấu hóa: một loại hình thức tổ chức học tập trải nghiệm mang tính tương tác cao Khi tổ chức cần đảm bảo các tiêu chí như vừa học vừa chơi nhằm giúp học sinh giảm áp lực học tập, kích thích sự sáng tạo, trách nhiệm và sự tưởng tượng không giới hạn của học sinh

Tổ chức hoạt động trải nghiệm dựa trên tham quan, dã ngoại: một loại hình khá hấp dẫn học sinh, thông qua đó các em được tiếp cận với thực tế cuộc sống Trước khi tham quan, dã ngoại cần có một kế hoạch giáo dục chi tiết để đảm bảo mục tiêu giáo dục của nhà trường, của môn học

Tổ chức hoạt động trải nghiệm dưới dạng các cuộc thi trong nhà trường: tạo nên không khí thi đua sôi nổi giữa các học sinh, nhóm học sinh, các lớp Cần tạo không khí thi đua, công bằng để học sinh tự lên kế hoạch tổ chức Tổ chuyên môn và nhà trường có thể tổ chức các cuộc thi manh tính ganh đua giữa các lớp, các nhóm để học sinh được thể hiện năng lực, sự sáng tạo của bản thân

Tổ chức hoạt động trải nghiệm dưới dạng các sự kiện: đây là cơ hội để học sinh thể hiện ý tưởng, sự sáng tạo của mình về sự kiện Khi tổ chức sự kiện cần nhấn mạnh đến ý nghĩa và sự đóng góp của cá nhân cho sự kiện để học sinh có cơ hội thể hiện bản thân, thể hiện giá trị đóng góp của mình trong sự kiện

Tổ chức các cuộc giao lưu: là hình thức hoạt động trải nghiệm được nhiều trường triển khai hiện nay Trong đó lồng ghép giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Qua các cuộc giao lưu sẽ tạo cho học sinh niềm tin, giá trị, sự tự tin vào bản thân

Tổ chức dưới dạng hoạt động vì cộng đồng: các hoạt động vì cộng đồng thường thu hút không những học sinh mà giáo viên, phụ huynh cũng quan tâm, chia sẻ và thực hiện Qua hoạt động vì cộng đồng sẽ kết nối được học sinh với cuộc sống của mình

Tổ chức sinh hoạt tập thể: một yếu tố chính để duy trì và phát triển các phong trào Sinh hoạt tập thể giúp các em được thư giãn sau những giờ học mệt mỏi Ngoài

tổ chức các hoạt động ngoài lên lớp có thể xây dựng các kế hoạch hoạt động tập thể

để phát triển khả năng sáng tạo và cá tính riêng của học sinh

Tổ chức các hoạt động hướng nghiệp: cần coi trọng việc tổ chức các hoạt động hướng nghiệp trong tổ chức hoạt động trải nghiệm, khi học sinh tham gia trải nghiệm thì các em cần xác định được mục tiêu học tập để các em tự định hướng nghề nghiệp của mình qua các hoạt động thực tiễn

Hoạt động nghiên cứu khoa học: là những hoạt động thuộc về công việc tổ chức hoạt động tìm kiếm, khám phá những điều mới mẻ đối với học sinh trong phạm vi

các hoạt động giáo dục của nhà trường Hoạt động nghiên cứu của học sinh mang tính chất tập dượt nghiên cứu là chính Cái mới trong hoạt động nghiên cứu của học sinh

là cái mới đối với nhận thức của các em, không bắt buộc phải là cái mới đối với nhân loại

Mỗi hình thức đều có ưu khuyết điểm khác nhau, nên không đơn thuần chỉ sử dụng một hình thức mà chúng ta có thể kết hợp nhiều hình thức nhằm làm tăng hiệu

và giá trị của hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh đạt được kết quả tốt nhất qua quá trình trải nghiệm

1.1.4 Phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm

Trong việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong nhà trường phổ thông, chúng ta

có thể sử dụng các phương pháp sau:

Phương pháp giải quyết vấn đề: đây là một trong những phương pháp giáo dục giúp phát triển năng lực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề của học sinh khi bản thân các em được đặt trong tình huống có vấn đề; phương pháp này thường được vận dụng khi học sinh phải phân tích, xem xét và đề xuất những phương pháp giải quyết các nhiệm vụ trong quá trình hoạt động Để phương pháp này thành công thì vấn đề đưa

ra phải sát với mục tiêu của hoạt động, kích thích được tính tích cực tìm tòi cách giải quyết của học sinh Phương pháp giải quyết vấn đề được tiến hành theo các bước sau

Bước 1: Nhận biết vấn đề

Bước 2: Tìm các phương án giải quyết

Bước 3: Quyết định phương án giải quyết

Phương pháp sắm vai: là phương pháp giáo dục giúp học sinh thực hành những cách ứng xử, bày tỏ thái độ trong những tình huống giả định hoặc trên cơ sở óc tưởng tượng và ý nghĩa sáng tạo của các em Đóng vai thường không có kịch bản cho trước,

mà học sinh phải tự xây dựng trong quá trình hoạt động Phương pháp sắm vai được tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Nêu tình huống sắm vai, tình huống phải là tình huống mở và phù hợp

với trình độ học sinh

Bước 2: Cử nhóm chuẩn bị vai diễn và xây dựng kịch bản thể hiện tình huống

sao cho sinh động, hấp dẫn, mang tính sân khấu nhưng không đưa ra lời giải thích hay cách giải quyết tình huống

Bước 3: Thảo luận sau khi sắm vai, thảo luận các câu hỏi do người dẫn chương

trình đưa ra thảo luận sau khi sắm vai kết thúc

Bước 4: Thống nhất và chốt lại các ý kiến sau khi thảo luận

Phương pháp làm việc nhóm: là phương pháp tổ chức dạy học – giáo dục trong

đó giáo viên sắp xếp học sinh thành những nhóm nhỏ theo hướng tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa các thành viên, mà theo đó học sinh trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và cùng nhau phối hợp làm việc để hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm Thông thường hoạt động theo nhóm được tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Chuẩn bị cho hoạt động

Bước 2: Thực hiện hoạt động

Bước 3: Đánh giá hoạt động

Phương pháp dạy học dự án: là một mô hình dạy và học trong đó việc học tập của học sinh được thực hiện một cách có hệ thống thông qua một loạt các thao tác từ thiết kế giờ học đến lập kế hoạch, giải quyết vấn đề, ra quyết định, tạo sản phẩm, đánh giá và trình bày kết quả để từ đó học sinh phát triển kiến thức và kỹ năng Dạy học theo dự án thường được thiết kế theo 5 khâu theo sơ đồ 1.1

Sơ đồ 1.1 Các khâu thiết kế theo phương pháp dạy học dự án

Trên đây là một số phương pháp cơ bản phù hợp cho việc tổ chức hoạt động trải nghiệm ở trường phổ thông Tùy theo từng hoạt động cụ thể, điều kiện tổ chức hoạt động, khả năng của học sinh,…mà giáo viên có thể lựa chọn một hay kết hợp nhiều

3

Quản

lý quá trình

4 Vẽ sơ đồ

dự án xác định các kiến thức ( đã có,

đã dạy và sẽ dạy, các vấn

đề chính)

5 Đánh giá

dự án

phương pháp để có thể phát huy tốt nhất vai trò chủ động, tích cực và sáng tạo của học sinh

1.1.5 Quy trình thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm

Quy trình thiết kế, tổ chức thực hiện hoạt động trải nghiệm có thể được tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Xây dựng ý tưởng

Dựa vào nhiệm vụ, mục tiêu của chương trình giáo dục ta xác định nhu cầu phải

tổ chức hoạt động trải nghiệm, lựa chọn nội dung hoạt động phù hợp với học sinh, giáo viên và điều kiện của trường của lớp Trên cơ sở nội dung hoạt động, ta xác định

cụ thể phương pháp tiến hành và lựa chọn hình thức hoạt động tương ứng

Bước 2: Xây dựng kế hoạch

Căn cứ vào đặc điểm của nhà trường, những thuận lợi, khó khăn và những hoạt động đã được triển khai tại trường để xây dựng kế hoạch

Khi xây dựng kế hoạch cần: đặt tên cho hoạt động ; xác định mục tiêu của hoạt động; yêu cầu cần đạt của mỗi hoạt động Gắn liền với từng nội dung của hoạt động cần nêu rõ phương pháp và cách thức tiến hành; nêu rõ đối tượng tham gia, dự kiến thời gian và địa điểm tổ chức cho học sinh hoạt động Dự kiến phân công nhiệm vụ cho các thành viên khi tham gia hoạt động

Bước 3: Chuẩn bị cho hoạt động

Triển khai kế hoạch cho những thành viên sẽ tham gia hoạt động; thiết kế chi tiết hoạt động trên giấy giúp người tham gia bước đầu nắm được cách thức tiến hành

và những chuẩn bị cần thiết để phục vụ cho hoạt động

Bước 4: Tổ chức thực hiện

Trong quá trình thực hiện giáo viên phải theo dõi, quan sát để có thể giúp đỡ khi các em gặp khó khăn

Một số lưu ý khi thực hiện:

Tuy tiến hành theo kế hoạch đã đề ra nhưng trong quá trình thực hiện sẽ có những tình huống phát sinh ngoài dự kiến, do đó giáo viên cần phải có những điều chỉnh sao cho phù hợp với tình hình thực tế

Cần có sổ nhật kí để ghi chép lại các hoạt động, những phát sinh trong quá trình thực hiện

Cần lắng nghe những ý kiến phản hồi của học sinh trong quá trình thực hiện Cần lưu lại hình ảnh, video liên quan đến quá trình thực hiện các hoạt động

Bước 5: Đánh giá kết quả

Dựa vào mục tiêu đã đề ra, giáo viên đánh giá học sinh đã đạt được mức nào so với mục tiêu Để việc đánh giá đạt hiệu quả cao, giáo viên có thể dựa vào các kênh thông tin như quan sát quá trình thực hiện hoạt động, thông tin có được từ sự phỏng vấn các em, sản phẩm mà các em thu được…

1.1.6 Đánh giá học sinh trong hoạt động trải nghiệm

Nội dung đánh giá

Đánh giá kết quả hoạt động của học sinh thể hiện ở hai cấp độ đánh giá cá nhân

và đánh giá tập thể

Nội dung đánh giá cá nhân: đánh giá học sinh qua hoạt động trải nghiệm là khẳng định khả năng tham gia hoạt động của các em như kỹ năng hoạt động, kỹ năng giao tiếp; đánh giá học sinh là sự xem xét mức độ hoàn thành các mục tiêu đã đề ra thông qua mức độ hiểu biết về các hoạt động, trình độ đạt được của các kỹ năng, thái

độ tình cảm đối với hoạt động

Theo Nguyễn Thị Liên, Nguyễn Thị Hằng, Tưởng Duy Hải và Đào Ngọc Minh (2017) có thể phân loại mức độ đánh giá như sau:

+ Loại tốt: học sinh nhận thức đầy đủ về nội dung hoạt động; có thái độ tích cực, biết chủ động cùng các bạn thực hiện theo đúng yêu cầu của hoạt động; khá thành thạo các kỹ năng tham gia hoạt động

+ Loại khá: học sinh tuy nắm nội dung hoạt động chưa đầy đủ, nhưng lại có ý thức tìm hiểu để bổ sung cho vốn hiểu biết về hoạt động của bản thân; tích cực tham gia hoạt động song có thể hiệu quả chưa thật tốt; tự trang bị cho mình một số kĩ năng

cơ bản

+ Loại trung bình: những học sinh hiểu biết ít về nội dung hoạt động, có cố gắng tìm tòi, học hỏi nhưng kết quả chưa cao; tham gia không thường xuyên và chưa thật tích cực và kỹ năng hoạt động còn nhiều hạn chế

+ Loại yếu: đây là những học sinh không nắm được nội dung hoạt động, thiếu

ý thức tập thể, không tham gia vào bất kỳ hoạt động nào

Nội dung đánh giá tập thể: dựa vào các phương diện như số lượng học sinh tham gia, các sản phẩm, ý thức cộng đồng trách nhiệm, tinh thần hợp tác, kỹ năng hợp tác của học sinh trong hoạt động

Các hình thức đánh giá

Để đánh giá được khả năng tham gia hoạt động của học sinh cần căn cứ vào mục tiêu, nội dung của hoạt động, thời gian hoạt động và các điều kiện khác có liên quan tới hoạt động Đối với từng hoạt động, có thể tiến hành nhiều hình thức và phương pháp đánh giá khác nhau

- Đánh giá bằng quan sát

- Đánh giá bằng phiếu tự đánh giá

- Đánh giá qua bài viết

- Đánh giá qua sản phẩm hoạt động

- Đánh giá bằng điểm số

- Đánh giá qua tọa đàm, trao đổi ý kiến và nhận xét

- Đánh giá qua bài tập và trình diễn

- Đánh giá của giáo viên và các lực lượng giáo dục khác

Bước 1: Học sinh tự đánh giá

Bước 2: Nhóm học sinh đánh giá

Bước 3: Giáo viên đánh giá và xếp loại

Tiêu chí đánh giá

Đánh giá học sinh trong hoạt động trải nghiệm cần căn cứ vào mục tiêu đã được xác định về kiến thức, thái độ kỹ năng đã được xác định Cần lưu ý khía cạnh đánh giá có tính chất đặc thù đó là sự trải nghiệm (Nguyễn Thị Liên et al., 2017)

Học sinh được trực tiếp tham gia vào các loại hình hoạt động trải nghiệm, không

chỉ là thụ động ngồi nghe giảng giải hay quan sát các bạn học sinh khác thực hiện

Học sinh được trải nghiệm tất cả các giác quan: mắt – nhìn, tai – nghe, mũi –

ngửi; trải nghiệm bằng xúc giác: hoạt động bằng đôi tay, cầm nắm và cảm nhận…

Học sinh được hoạt động, tương tác trực tiếp với đối tượng hoạt động

Học sinh được trải nghiệm cả trên lớp và hoạt động thực tiễn ngoài phạm vi lớp

học…

1.1.7 Một số mô hình học tập từ trải nghiệm

* Chu trình học tập trải nghiệm của D.Kolb ( 1984)

Với sự kế thừa và phát triển những tư tưởng về học tập trải nghiệm trên thế giới

như: mô hình học tập qua kinh nghiệm của J.Dewey, mô hình học tập trải nghiệm của

K.Lewin… D.Kolb đã đưa ra chu trình học tập trải nghiệm bao gồm 4 giai đoạn theo

 Kinh nghiệm cụ thể/Kinh nghiệm rời rạc

Ở giai đoạn này, ngươi học tiến hành các hoạt động trên đối tượng, ví dụ: đọc tài liệu, nghe giảng, xem phim tư liệu về chủ đề đang học… Tất cả các yếu tố đó sẽ tạo ra các kinh nghiệm nhất định cho người học Chúng trở thành “nguyên liệu đầu vào” quan trọng cuả quá trình học tập

 Quan sát suy tưởng/phản ánh

Trong bước này, người học cần có các phân tích, đánh giá Sự đánh giá này cần mang yếu tố “phản ánh”, tức là tự mình suy tưởng về các kinh nghiệm đã có, xem mình cảm thấy thế nào, có hiểu được hay không, có thấy nó hợp lý hay không, nó đúng hay cảm thấy nó “có gì đó không ổn”, có quan điểm hay thực tế nào đi ngược lại với các kinh nghiệm mình vừa trải qua hay không Trong quá trình suy ngẫm người học sẽ rút ra được các bài học cũng như định hướng mới cho chặn đường học tập tiếp theo

 Khái niệm trừu tượng/Khái niệm hóa

Sau khi có được quan sát chi tiết kết hợp với suy tưởng sâu sắc, người học tiến hành khái niệm hóa các kinh nghiệm đã nhận được Từ kinh nghiệm, ta có các khái niệm, “lý thuyết mới” Bước này chính là bước quan trọng để các kinh nghiệm được chuyển thành “tri thức”, hệ thống khái niệm và bắt đầu lưu giữ lại trong não bộ Không có bước này, các kinh nghiệm sẽ không thể được nâng cấp và phát triển lên một tầm cao mới hữu ích hơn mà chỉ là các trải nghiệm vụn vặt nhặt được trong quá trình học tập hay thực hành

 Thử nghiệm tích cực

Theo cơ sở khái niệm đã hình thành, người học tiếp tục đưa vào thực tiễn để kiểm nghiệm nhằm hình thành nên tri thức thực sự của riêng và theo cách riêng của bản thân học sinh Đây là bước để người học xác nhận hoặc phủ nhận các khái niệm

từ các bước trước đó

* Mô hình dạy học trải nghiệm ( Betts, S.C & Dalla, R.L., 1996) phát triển dựa trên chu trình học tập trải nghiệm của D.Kolb

Sơ đồ 1.3 Mô hình dạy học trải nghiệm của Betts, S.C & Dalla, R.L.,

Theo sơ đồ 1.3, quy trình dạy học trải nghiệm theo mô hình của Betts, S.C & Dalla, R.L., được mô tả cụ thể như sau

 Làm/ trải nghiệm

Người học làm, thực hiện một hoạt động tuân theo các hướng dẫn cơ bản về an toàn, tổ chức hoặc quy định về thời gian, người học làm trước khi được chỉ dẫn cụ thể về cách làm

 Chia sẻ

Người học chia sẻ lại các kết quả, các chú ý và những điều quan sát, cảm nhận được trong phần hoạt động đã thực hiện của mình Người học cách diễn đạt và mô tả lại rõ ràng nhất các kết quả của trải nghiệm và mối tương quan của chúng

 Triển khai

Người học cùng thảo luận, nhìn lại cả quá trình trải nghiệm, phân tích và phản ánh lại Người học sẽ liên hệ trải nghiệm với chủ đề của hoạt động và các kĩ năng sống học được

 Khái quát hóa

Liên hệ những kết quả và điều học được từ trải nghiệm với các ví dụ trong cuộc sống thực tế Bước này thúc đẩy người học suy nghĩ về việc có thể áp dụng những điều học được vào các tình huống khác nhau như thế nào

 Ứng dụng

Người học sử dụng những kỹ năng, hiểu biết mới vào cuộc sống thực tế của mình Người học trực tiếp áp dụng những điều học được vào những tình huống tương

tự hoặc tình huống khác – thực hành

* Mô hình hoạt động trải nghiệm sáng tạo của Trần Thị Gái

Sơ đồ 1.4 Mô hình HĐTNST trong môn Sinh học theo hướng phát triển

hóa

Hoạt động thực hành-

áp dụng- sáng tạo

Hoạt động đánh giá

thuộc vào mức độ người học tham gia và hơn nữa đó phải xuất phát từ tình huống thực tế thì trải nghiệm đó mới đáng giá, mới có ý nghĩa và được lựa chọn để người học trải nghiệm và được xem như là tạo tình huống có vấn đề cho người học

 Hoạt động suy ngẫm – phân tích – khái quát hóa kiến thức

Xử lí những gì tìm được theo ý tưởng, quan điểm hay cung cách nào đó, chẳng hạn thành định lí, nguyên tắc, công thức, mô hình, quy tắc,…, tức là phát triển những

sự kiện thu được thành công cụ, sản phẩm

 Hoạt động thực hành – áp dụng – sáng tạo

Đó là thử nghiệm sau khi “nghiên cứu” vừa để kiểm tra độ tin cậy của các hành động xử lí, vừa để học kĩ năng chuyên biệt ứng với tri thức đó và áp dụng trong tình huống mới theo hướng sáng tạo

 Hoạt động đánh giá

Để ra soát lại toàn bộ quá trình và kết quả học tập yếu tố nội dung nhất định,

có thông tin để điều chỉnh hay bổ sung hoạt động Những hoạt động dạng này cũng

có chức năng phát triển thái độ, xúc cảm, tình cảm và giá trị ở người học, vì từ bản chất, đánh giá gắn liền với giá trị và nhu cầu, lợi ích con người Hoạt động đánh giá

có thể lồng ghép vào các giai đoạn học tập

then chốt và tạo cơ hội cho học sinh được trải nghiệm, áp dụng toán

học vào đời sống thực tiễn;…

Nội dung môn Toán thường mang tính trừu tượng, khái quát

Do đó, để hiểu và học được Toán, chương trình ở phổ thông cần

đảm bảo sự cân đối giữa “ học” kiến thức và “áp dụng” kiến thức

vào giải quyết vấn đề cụ thể

Các hoạt động thực hành và trải nghiệm trong giáo dục Toán học với nhiều hình thức…tạo cơ hội cho học sinh vận dụng kiến

thức, kĩ năng và kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn cuộc sống

một cách sáng tạo

Cũng theo chương trình giáo dục phổ thông mới đối với môn Toán, HĐTN là các hoạt động giáo dục được thực hiện bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12, mỗi cấp học hoạt động trải nghiệm gắn với từng mục tiêu cụ thể và nội dung trải nghiệm cũng phong phú theo từng lớp học Tuy vậy, chương trình hoạt động trải nghiệm được xây dựng luôn hướng đến mục tiêu chung là tạo cơ hội cho học sinh huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng của các môn học và từ nhiều lĩnh vực khác nhau để trải nghiệm thực tiễn cuộc sống; thông qua sự trải nghiệm người học sẽ hình thành những phẩm chất chủ yếu, củng cố những kỹ năng đã có, trên cơ sở đó tiếp tục rèn luyện và phát triển các năng lực cần thiết cho bản thân

Qua các cơ sở nêu trên, chúng ta nhận thấy: HĐTN là một hợp phần quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông mới bên cạnh các môn học và các lĩnh vực học tập khác Bên cạnh đó, HĐTN còn được xem là con đường gắn lý thuyết với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức với hành động, góp phần phát triển phẩm chất, kỹ năng và hình thành những năng lực cần thiết của con người; là con đường phát triển toàn diện nhân cách học sinh, góp phần đạt được mục tiêu giáo dục phổ thông trong giai đoạn mới

1.2.2 Thực trạng việc dạy và học môn Toán ở trường phổ thông

Để phần nào thấy được thực trạng của việc dạy và học Toán ở một số trường phổ thông hiện nay, cũng như việc triển khai tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong quá trình dạy học đang diễn ra như thế nào? Chúng tôi tiến hành phát phiếu khảo sát thăm dò ý kiến của giáo viên và học sinh ở một số trường phổ thông tại huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang về một số vấn đề liên quan đến HĐTN trong dạy và học

 Về phía giáo viên:

+ Chúng tôi tiến hành khảo sát trên 28 giáo viên hiện đang giảng dạy trực tiếp lớp 11 ở một số trường phổ thông tại tỉnh An Giang Những giáo viên được khảo sát

có độ tuổi khác nhau, nhưng tất cả đều có kinh nghiệm và năng lực chuyên môn tốt + Nội dung phiếu khảo sát: bộ câu hỏi gồm 10 câu.(xem phụ lục trang PL1) Sau điều tra khảo sát và thống kê các số liệu chúng tôi thu được kết quả như sau:

Bảng 1.1 Ý kiến GV về mức độ cần thiết tổ chức HĐTN và thái độ của HS khi

tham gia HĐTN

chọn

Tỉ lệ (%) Câu 2 Sự cần thiết phải tổ chức cho học sinh

hoạt động trải nghiệm trong quá trình học tập?

Câu 3 Theo quý Thầy/Cô, thái độ của học sinh

khi được học tập thông qua hoạt động trải

nghiệm?

Số ý kiến lựa chọn

Tỉ lệ (%)

sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết một số vấn đề thực tế, điều này góp phần quan trọng trong việc hình hành và phát triển các năng lực cần thiết cho học sinh

Bảng 1.2 Ý kiến GV về lợi ích của HĐTN

Câu 7 Theo quý Thầy/Cô, hoạt động trải

nghiệm trong dạy học sẽ mang lại lợi ích gì?

Số ý kiến lựa chọn

Tỉ lệ (%)

- Học sinh có nhiều cơ hội vận dụng những kiến

thức đã được học vào giải quyết vấn đề trong

thực tiễn

- Giảm nhẹ những kiến thức hàn lâm trong một số

môn học như môn Toán hay các môn học khác

- Giúp hình thành và phát triển năng lực cho học

sinh: tự học; giải quyết vấn đề; tư duy sáng tạo;

và tổ chức hoạt động trải nghiệm, một phần do yếu tố khách quan là sự cứng nhắc của phân phối chương trình (14/28 GV), một số khác giáo viên lại gặp phải khó khăn

do thiếu kinh nghiệm về tổ chức hoạt động trải nghiệm (9/28 GV)