Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học toán 9

Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018 nhấn mạnh: HĐTN giúp học sinh có thể tổng hợp kiến thức và kỹ năng từ nhiều lĩnh vực giáo dục khác nhau để trải nghiệm thực tiễn đời sống nh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Kim Ngân

THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG

TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC TOÁN 9

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2019

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Kim Ngân

THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG

TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC TOÁN 9

Chuyên ngành : Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Toán

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS DƯƠNG HỮU TÒNG

Thành phố Hồ Chí Minh - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là do quá trình bản thân dưới sự đóng góp ý kiến của giáo viên hướng dẫn khoa học và sự chuyên tâm học hỏi, nghiên cứu để hoàn thành Các kết quả trong luận văn là hoàn toàn không bị trùng lặp với các công trình khác và chưa được công bố Các nguồn trích dẫn đều được chú thích rõ tên tác giả và nhà xuất bản

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cám ơn sự ủng hộ và động viên rất lớn từ phía gia đình nhất

là cha và mẹ tôi đã luôn luôn ở bên cạnh tôi giúp đỡ, cho tôi nhiều lời khuyên quý báu giúp tôi có nhiều động lực nghiên cứu và hoàn thành luận văn thành công Tôi cũng xin gửi lời cám ơn đến thầy Dương Hữu Tòng đã hướng dẫn tôi thực hiện luận văn này

Xin gửi đến các thầy cô Khoa Toán - Tin Trường Đại học Sư phạm Thành phố

Hồ Chí Minh lời cám ơn sâu sắc và trân trọng nhất vì đã nhiệt tình giảng dạy cho tôi

Để tôi có được những tri thức giúp tôi hoàn thành luận văn Tôi cũng gửi lời cám ơn chân thành vì sự giúp đỡ tận tình của các Thầy/ Cô phòng Sau Đại học, Ban giám hiệu

và quý Thầy/ Cô Trường THCS Bùi Văn Hòa, Trường THCS Long Định đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi tiến hành thực nghiệm khoa học thành công

Tp.HCM, tháng 12 năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Kim Ngân

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM 10

1.1 Cơ sở lý thuyết 10

1.1.1 Khái niệm Hoạt động trải nghiệm 10

1.1.2 Đặc điểm của Hoạt động trải nghiệm 10

1.1.3 Vai trò của hoạt động trải nghiệm 12

1.1.4 Ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm 12

1.1.5 Các bước tổ chức một hoạt động trải nghiệm 13

1.1.6 Các hình thức, phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm 16

1.1.7 Định hướng đánh giá hoạt động trải nghiệm 19

1.1.8 Một số mô hình dạy học trải nghiệm 24

1.2 Thực tiễn dạy học ở trường THCS 27

Kết luận Chương 1 32

Chương 2 THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC TOÁN 9 33

2.1 Phân tích nội dung chương trình Toán 9 33

2.2 Những yêu cầu khi tổ chức hoạt động trải nghiệm 41

2.3 Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán 9 42

2.3.1 Thiết kế HĐTN “Taxi thông minh” 42

2.3.2 Thiết kế HĐTN “Vận dụng kiến thức về hệ phương trình bậc nhất hai ẩn trong bài toán cân bằng hệ số ở phương trình hoá học” 46

2.3.3 Thiết kế HĐTN “Ứng dụng tỉ số lượng giác của góc nhọn Thực hành

ngoài trời” 50

2.3.4 Thiết kế HĐTN “Sử dụng phần mềm Toán học trong thiết kế” 52

2.3.5 Thiết kế HĐTN “Tính thể tích Hình trụ và Hình lăng trụ” 55

2.4 Định hướng đánh giá hoạt động trải nghiệm 57

2.4.1 Nội dung đánh giá 57

2.4.2 Hình thức đánh giá 59

2.4.3 Quy trình đánh giá 59

2.4.4 Tiêu chí đánh giá 60

Kết luận Chương 2 62

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 63

3.1 Mục đích thực nghiệm 63

3.2 Nội dung thực nghiệm 63

3.3 Phân tích các tình huống thực nghiệm 64

3.3.1 Thực nghiệm thứ nhất 64

3.2.2 Thực nghiệm thứ hai 70

3.4 Kết quả thực nghiệm 74

3.5 Kết luận thực nghiệm sư phạm 80

Kết luận Chương 3 82

KẾT LUẬN 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Bảng xây dựng kế hoạch thực hiện HĐTN 15

Bảng 1.2 Bảng đánh giá kiến thức HS 20

Bảng 1.3 Bảng đánh giá kỹ năng vận dụng tri thức HS 20

Bảng 1.4 Bảng đánh giá thái độ của HS 21

Bảng 1.5 Bảng đánh giá tinh thần trách nhiệm của HS 21

Bảng 1.6 Bảng đánh giá mức độ hợp tác của nhóm 22

Bảng 1.7 Bảng đánh giá hiệu quả làm việc nhóm 23

Bảng 1.8 Bảng đánh giá sản phẩm của nhóm 23

Bảng 1.9 Bảng thống kê GV biết về HĐTN 28

Bảng 1.10 Bảng thống kê thực trạng vận dụng HĐTN của GV 29

Bảng 1.11 Bảng thống kê mức độ và hình thức tham gia HĐTN của HS 29

Bảng 2.1 Bảng thống kê các dạng bài tập tương ứng với các kiểu nhiệm vụ 39

Bảng 2.2 Bảng thống kê các tri thức tổ chức HĐTN 62

Bảng 3.1 Thống kê kết quả thực nghiệm Pha 1 74

Bảng 3.2 Bảng thống kê đánh giá cá nhân 79

Bảng 3.3 Bảng thống kê đánh giá nhóm 80

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Các bước tổ chức HĐTN 14

Sơ đồ 1.2 Mô hình học tập trải nghiệm của K Lewin 24

MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

1.1 Lí do chọn đề tài và những câu hỏi ban đầu

Kurt Lewin, John Dewey, Jean Piaget, David Kolb,…là những nhà tâm lí học

và giáo dục học nổi tiếng luôn gắn liền tư tưởng giáo dục của mình với phương pháp dạy học thông qua trải nghiệm, điều này thể hiện rõ nhất qua các mô hình dạy học trải nghiệm của họ Từ đó cho ta thấy được giáo dục trải nghiệm có vai trò quan trọng trong dạy học vì vậy đã sớm được đưa vào áp dụng trong hệ thống giáo dục của các nước trên thế giới ở những năm đầu của thế kỉ 20 như Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore,… Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018 nhấn mạnh: HĐTN giúp học sinh có thể tổng hợp kiến thức và kỹ năng từ nhiều lĩnh vực giáo dục khác nhau để trải nghiệm thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội, tham gia hoạt động hướng nghiệp và hoạt động phục vụ cộng đồng dưới sự hướng dẫn và tổ chức của giáo viên, qua đó giúp học sinh thấy được mối liên hệ mật thiết giữa lý thuyết và thực tiễn đồng thời hình thành những phẩm chất và năng lực của học sinh như: năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động, năng lực định hướng nghề nghiệp, năng lực giải quyết vấn đề trong học tập, cuộc sống và các kỹ năng sống khác Qua phiếu điều tra

12 giáo viên và 82 học sinh ở trường trung học cơ sở Bùi Văn Hòa thì cho thấy các

GV đều quan niệm HĐTN là một hoạt động mang nghĩa giáo dục tương tự như các môn học xã hội Đồng thời, chúng tôi thấy được sự khó khăn của giáo viên và học sinh trong tiếp cận với HĐTN trong dạy và học các môn học đặc biệt là môn Toán do

đó chúng tôi tiến hành thực hiện một luận văn về Thiết kế một số HĐTN trong dạy học

Vậy hoạt động mang tính trải nghiệm là hoạt động như thế nào? Tại sao phải

tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học? Cách tổ chức và xây dựng hoạt động trải nghiệm cần tiến hành ra sao?

Trong chương trình dạy học hiện nay để phát huy được năng lực toàn diện của

HS trong thời đại mới thì yêu cầu phải tăng cường các hoạt động trải nghiệm Mặt khác, hoạt động trải nghiệm còn là nội dung giáo dục được các nước tiên tiến trên thế

giới đặc biệt quan tâm và được đưa vào giảng dạy từ rất sớm Có thể kể đến các nước tiên phong như Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Singapore,…

Hoạt động trải nghiệm được áp dụng rộng rãi trong các môn học và đặc biệt là môn Toán - một môn học có nhiều ứng dụng trong thực tế và là công cụ hữu ích giúp học tập các môn học khác một cách hiệu quả Hơn nữa, nội dung môn Toán thường mang tính trừu tượng, khái quát cao Do đó, để việc giảng dạy đạt kết quả cao thì ngoài việc nắm bắt được những đặc điểm về đối tượng như tâm sinh lý, hoàn cảnh gia đình và đặc biệt là trình độ nhận thức, hiểu biết của các em HS, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, đòi hỏi một người GV giỏi cần phải có phương pháp truyền đạt thích hợp giúp HS có thể: nhận biết, thông hiểu, vận dụng thấp và vận dụng cao Ngoài ra, đối với bậc học THPT thì HS phải hiểu và tư duy cao: từ cảm nhận lý tính đến khám phá ra chân lý, học đi đôi với hành, hiểu Học được môn Toán cần phải đảm bảo sự cân bằng giữa học lí thuyết và áp dụng vào thực hành giải quyết các vấn

đề cụ thể Do đó cần nên tổ chức các hoạt động trải nghiệm để giúp các em thấy được ứng dụng thực tế của Toán trong đời sống và có niềm yêu thích, đam mê học tập môn Toán

Đặc biệt chương trình Toán lớp 9 - bậc cuối THCS đây được xem là một giai đoạn quan trọng là nền tảng cho chương trình Toán THPT với các kiến thức cốt lõi,

cơ bản nhất giúp các em có một tri thức vững chắc để tiếp thu những kiến thức cao hơn Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu và thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán ở lớp 9

Sở GD-ĐT Thành phố Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh trong Công văn

số: 4612/BGDĐT-GDTrH Về việc hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục phổ thông hiện hành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh từ năm học 2017-2018, các trường THCS và THPT có thể đánh giá học sinh bằng nhiều hình thức khác nhau: đánh giá qua việc quan sát các hoạt động trên lớp; đánh giá qua hồ

sơ học tập, vở hoặc sản phẩm học tập; đánh giá qua việc học sinh báo cáo kết quả thực hiện một dự án học tập, nghiên cứu khoa học kĩ thuật, báo cáo kết quả thực hành, thí nghiệm; đánh giá qua bài thuyết trình về kết quả thực hiện nhiệm vụ học

tập Giáo viên có thể sử dụng các hình thức đánh giá nói trên thay cho các bài kiểm tra hiện hành (đối với cấp trung học cơ sở và cấp trung học phổ thông)

Qua đó, GV có thể sử dụng đa dạng các hình thức đánh giá nói trên thay cho

các bài kiểm tra Các tổ chức giáo dục, tổ chuyên môn và GV cần: xây dựng kế hoạch kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh phù hợp với kế hoạch giáo dục từng môn học, hoạt động giáo dục của nhà trường theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh Tuyệt đối không kiểm tra, đánh giá những nội dung, bài tập, câu hỏi vượt quá mức độ cần đạt về kiến thức, kỹ năng của chương trình giáo dục phổ thông hiện hành Qua thông tin đổi mới về phương pháp và hình thức đánh giá

HS ta càng thấy được sự quan trọng và ý nghĩa tích cực của HĐTN

Chúng tôi hy vọng rằng đề tài sẽ giúp hiểu rõ hơn hoạt động trải nghiệm cũng như ý nghĩa, vai trò của nó trong dạy và học các môn học khác trong đó có Toán học

Do đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu, phân tích các tài liệu, chương trình sách giáo khoa Toán hiện hành để trả lời cho các câu hỏi sau:

- Hoạt động trải nghiệm là gì? Hoạt động trải nghiệm có ý nghĩa gì trong dạy học bộ môn Toán?

- Ý kiến, phản hồi của GV và HS như thế nào khi tiếp cận hoạt động trải nghiệm?

- Các bước để thiết kế một số hoạt động trải nghiệm như thế nào? Tiêu chí nào để xây dựng một hoạt động trải nghiệm?

Sơ đồ Mô hình học tập của Kolb

Theo tác giả Kolb thì trong một số tình huống ta có thể học tập và nhận biết được các khái niệm khái quát và trừu tượng Cũng trong lý thuyết của mình, Kolb đã nhấn mạnh “Động lực cho sự phát triển các khái niệm mới đó là những kinh nghiệm mới”

Mô hình này được sử dụng trong quá trình thiết kế chương trình học, thiết kế bài giảng, trong các hướng dẫn học tập cho các khóa học sau phổ thông Mô hình của Kolb thật sự rất tuyệt vời nhưng để phát huy một cách hiệu quả nhất thì đòi hỏi người học cần thực hiện tất cả các giai đoạn của mô hình

Trong bài báo của (Bùi Ngọc Diệp, 2015) đã nhấn mạnh “Hoạt động trải

nghiệm là các hoạt động giáo dục thực tiễn được tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông Hoạt động trải nghiệm là một bộ phận của quá trình giáo dục, được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hoá trên lớp và có mối quan

hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học” Đồng thời, bài viết đã trình bày 10 hình

thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong nhà trường phổ thông

Chúng tôi cũng tìm thấy trong bài báo của (Phan Thị Hiệp và Trần Lê Nam,

2016) đã xây dựng một số hoạt động trải nghiệm cho HS trong dạy học chủ đề diện tích – thể tích ở hình học không gian ở lớp 12 Thông qua các hoạt động, HS sẽ vận dụng các kiến thức và kỹ năng để giải một số bài toán thực tế, từ đó phát triển các

Concrete

(Hành động/Trải nghiệm)

Reflective Observation

(Xem xét, phản hồi từ trải nghiệm)

năng lực cần thiết cho HS như kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng vận dụng tri thức giải quyết các vấn đề liên quan thực tế cuộc sống,

Tác phẩm của tác giả (Phan Thị Hiệp, 2016) trình bày sơ lược về hoạt động trải nghiệm sáng tạo, nội dung và mục tiêu của việc dạy học các yếu tố hình học ở Tiểu học Sau đó, giới thiệu một số tình huống có thể thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo để HS chủ động chiếm lĩnh tri thức, nâng cao năng lực tư duy, sáng tạo Các bài báo và bài viết đều nói về ý nghĩa và nêu bậc được tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm trong dạy học các môn học khác nói chung và bộ môn Toán nói riêng nhưng chủ yếu tập trung vào chương trình giáo dục phổ thông và ở bậc tiểu học chưa nghiên cứu sâu về chương trình Toán bậc trung học cơ sở Mặt khác, các bài báo chưa xây dựng một thực nghiệm cho những hoạt động trải nghiệm đã thiết kế

để là cơ sở minh chứng thuyết phục hơn cho các lập luận trong nghiên cứu Điều này

đã thúc đẩy chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán 9”

1.3 Xác định lại vấn đề nghiên cứu

Từ những vấn đề và đánh giá ban đầu, chúng tôi xác định lại vấn đề nghiên cứu rõ ràng hơn như sau thông qua hệ thống các câu hỏi:

- Hoạt động trải nghiệm là gì?

- Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm?

- Ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán 9?

- Quan niệm của GV về hoạt động trải nghiệm trong dạy học? HS sẽ ứng xử

ra sao khi tiếp xúc với các hoạt động trải nghiệm?

- Nội dung Toán 9 có tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học?

- Cách thiết kế và tiêu chí để đánh giá một hoạt động trải nghiệm giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động và sáng tạo, mang lại hiệu quả?

1.4 Mục đích nghiên cứu

Qua những nhận định như đã trình bày ở trên chúng tôi cụ thể hóa chúng qua việc làm sáng tỏ mục đích nghiên cứu của đề tài chính là: Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học các chủ đề Toán 9

2 Phạm vi lí thuyết tham chiếu

Khung lí thuyết tham chiếu được chúng tôi lựa chọn là thuyết nhân chủng học

 Lí thuyết tình huống

Vận dụng lí thuyết tình huống xây dựng mô hình để nghiên cứu ý nghĩa thực

tế của hoạt động trải nghiệm Tiến hành phân tích tiên nghiệm, điều chỉnh, thay đổi các biến dạy học thích hợp Thiết kế các hoạt động trải nghiệm có chủ đích để hướng học sinh chủ động khám phá tri thức, nâng cao năng lực tư duy, sáng tạo, kĩ năng làm việc nhóm

3 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động trải nghiệm trong chương trình Toán 9

4 Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

* Mục tiêu nghiên cứu

Trong phạm vi lí thuyết tham chiếu chúng tôi cụ thể hóa mục tiêu nghiên cứu của mình như sau: Tìm hiểu cơ sở lí thuyết và thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán 9 nhằm giúp HS có những thay đổi tích cực về kiến thức, kĩ năng, thái

độ

* Câu hỏi nghiên cứu

Q1: Hoạt động trải nghiệm là gì? Tiêu chí nào để xây dựng một hoạt động trải

nghiệm? Các quy trình để thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán? Kịch bản dạy học ra sao?

Q2: Trong dạy học Toán hiện nay các GV đã có thiết kế quy trình dạy học cho

hoạt động trải nghiệm ở trường THCS chưa?

Q3: Chương trình Toán 9 có những tri thức nào thuận lợi cho việc xây dựng các

hoạt động trải nghiệm?

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong phạm vi lý thuyết của Didactic toán, để trả lời cho câu hỏi nghiên cứu chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

+ Phương pháp nghiên cứu lý thuyết:

Phương pháp nghiên cứu lí thuyết là tổ hợp các phương pháp nhận thức khoa học bằng con đường suy luận (các thao tác tư duy logic) dựa trên các tài liệu lí thuyết (văn bản, tài liệu) liên quan đến vấn đề nghiên cứu mà ở đây là hoạt động trải nghiệm

đã được thu thập từ các nguồn khác nhau chúng tôi tiến hành phân tích, tổng hợp các tài liệu khác nhau để xây dựng một cơ sở lí thuyết về hoạt động trải nghiệm

+ Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương pháp điều tra

Điều tra là phương pháp dùng những câu hỏi, bộ câu hỏi (hoặc bài toán) đặt ra cho một số người nhằm thu được số những ý kiến chủ quan của họ về một vấn đề nào

đó Chúng tôi sẽ tiến hành một điều tra cho GV và HS liên quan đến hoạt động trải nghiệm trong dạy và học ở trường THCS Từ đó, chúng tôi đánh giá và phân tích kết quả đạt được để tiến hành thiết kế một số hoạt động trải nghiệm phù hợp góp phần phát huy tính chủ động, sáng tạo của HS trong học tập môn Toán

+ Phương pháp thực nghiệm khoa học:

Phương pháp thực nghiệm khoa học được chúng tôi áp dụng nhằm để kiểm chứng khả năng vận dụng tri thức Toán vào các hoạt động trải nghiệm của HS vào giải quyết các tình huống thực tế mà chúng tôi đã thiết kế, từ đó, đưa ra kết luận

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong phạm vi lý thuyết tham chiếu kết hợp với phương pháp nghiên cứu và

để trả lời cho các câu hỏi nghiên cứu đặt ra trong phạm vi lý thuyết tham chiếu, chúng tôi sẽ thực hiện các nhiệm vụ cụ thể như sau:

Đầu tiên chúng tôi tiến hành xây dựng cơ sở lý thuyết của hoạt động trải nghiệm và tìm hiểu quy trình cũng như tiêu chí đánh giá về hoạt động trải nghiệm từ

đó tìm được trả lời cho câu hỏi Q1

Tiếp theo, chúng tôi tiến hành phân tích chương trình SGK hiện hành của Đại

số và Hình học 9 để tìm hiểu những tri thức nào có thể đưa vào thực hiện hoạt động trải nghiệm Sau đó, thiết lập lưới điều tra dựa trên phân tích cơ sở lý thuyết và chương trình SGK Toán chúng tôi soạn ra bộ câu hỏi điều tra quan niệm của GV về các hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán cũng như những thuận lợi và thách thức mà GV gặp phải khi dạy học trải nghiệm thông qua bộ câu hỏi phỏng vấn dành cho GV và

đây là cơ sở để chúng tôi tìm lời giải thích cho câu hỏi Q2 và Q3

Dựa trên kết quả điều tra GV và HS chúng tôi tổng hợp và lựa chọn những tri thức phù hợp để thiết kế một số hoạt động trải nghiệm và đưa ra tiêu chí cho các hoạt động này nhờ đó sẽ có những đánh giá về tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Toán

Chúng tôi sẽ dựa trên những kết quả nghiên cứu về thể chế dạy học Toán 9 và ứng xử của HS Sau đó, tiến hành thực nghiệm khoa học để kiểm chứng khả năng vận dụng các kiến thức đã học vào các bài toán thực tế

7 Đóng góp mới của luận văn

+ Về mặt lí luận: Dựa vào quá trình phân tích nghiên cứu trong Cơ sở lí thuyết,

đề tài làm nổi bật ý nghĩa của HĐTN trong quá trình dạy và học

+ Về mặt thực tiễn: Luận văn sẽ giúp HS phát huy được các năng lực tư duy

và các kĩ năng như làm việc nhóm, giao tiếp, thực hành,… đặc biệt là khả năng hiểu,

áp dụng các kiến thức Toán học vào trong các hoạt động thực hành, sáng tạo, làm ra những sản phẩm theo yêu cầu với tiêu chí đánh giá cụ thể Qua đó gắn liền Toán học với thực tế cuộc sống, tăng niềm đam mê nghiên cứu và ham thích học tập Toán của

HS

8 Cấu trúc của luận văn

Luận văn bao gồm các phần: Mở đầu, Nội dung các chương, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục Nội dung chính của luận văn được trình bày ở 3 chương: Chương 1: Cơ sở lí thuyết

Chương 2: Thiết kế một số Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán 9 Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM

Mục tiêu của chương

Trong chương này chúng tôi trình bày một số khái niệm cơ bản về hoạt động trải nghiệm, các trình tự thiết kế và tiêu chí đánh giá của một hoạt động trải nghiệm Đây là tư liệu giúp các GV có thể hiểu rõ về bản chất cũng như ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm trong giảng dạy qua đó GV có thể xây dựng, thiết kế các bài học mang yếu tố trải nghiệm góp phần làm cho quá trình truyền đạt tri thức được thuận lợi hơn tạo hứng thú cho HS và phát huy được tính tích cực chủ động của HS

1.1.1 Khái niệm Hoạt động trải nghiệm

Theo Chương trình tổng thể GDPT- Chương trình tổng thể của Bộ Giáo dục

và Đào tạo, 2018 đã đưa ra khái niệm HĐTN như sau: “Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo

cơ hội cho HS tiếp cận thực tế, thể hiện các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học khác nhau

để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hóa những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai”

1.1.2 Đặc điểm của Hoạt động trải nghiệm

1.1.2.1 HĐTN có nội dung rất đa dạng và mang tính tích hợp, phân hóa cao

Nội dung của HĐTN là tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống…, từ đó góp phần hình thành các năng lực cơ bản cho HS như năng lực tính

toán, năng lực giải quyết tình huống, năng lực giao tiếp … Nội dung giáo dục của HĐTN thiết thực và gần gũi với cuộc sống thực tế, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của HS, giúp các em vận dụng những hiểu biết của mình vào trong thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi

1.1.2.2 HĐTN có thể thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau

HĐTN có nội dung đa dạng và mang tính phân hóa cao do vậy tùy theo nội dung yêu cầu của bài học GV sẽ lựa chọn các hình thức thực hiện phù hợp như: thảo luận nhóm, tổ chức trò chơi, hoạt động thực hành ngoài trời,… để HS phát huy sự năng động, tích cực của mình và nắm bắt được ý nghĩa, nội dung cốt lõi của bài học

Hình thức tổ chức HĐTN đa dạng phong phú, mỗi hình thức hoạt động đều có

ưu và nhược điểm khau nhau nên đòi hỏi người GV phải linh hoạt trong cách lựa chọn Cần căn cứ vào bản thiết kế và điều kiện thực tế của nhà trường, lớp học, địa phương….để có thể lựa chọn chính xác hình thức hoạt động

1.1.2.3 HĐTN có sự tham gia phối hợp của nhiều lực lượng giáo dục

HĐTN có thể được tổ chức dưới một hay nhiều hình thức khác nhau Ứng với mỗi hình thức hoạt động thì cần phải có sự kết hợp, tham gia hỗ trợ của các lực lượng giáo dục như GV chủ nhiệm, GV bộ môn, Phụ trách Đội, Ban Giám hiệu nhà trường,

tổ chức xã hội, địa phương….Thiết nghĩ, với sự hỗ trợ đắc lực từ các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường sẽ góp phần thực hiện thành công HĐTN

1.1.2.4 HĐTN giúp học sinh học tập những kinh nghiệm thông qua trải nghiệm

HĐTN là một “hệ sinh thái” đa dạng, liên hệ thực tế, đòi hỏi HS phải vận dụng, tổng hợp các kiến thức, kỹ năng đã học được ở tất cả các lĩnh vực khác nhau để thực hiện Do đó, sẽ thúc đẩy các em luôn luôn phải học tập, tích lũy kiến thức, tạo hứng thứ và niềm say mê trong học tập đối với HS

Hơn nữa HĐTN giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động chiếm lĩnh tri thức thông qua kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giao tiếp, thuyết phục người khác,

tư duy mở rộng… tìm ra hướng giải quyết vấn đề Qua việc tự “khám phá”, tự tìm tòi HS sẽ học hỏi, đúc kết được những kinh nghiệm quý báu cho bản thân

1.1.3 Vai trò của hoạt động trải nghiệm

Học tập thông qua hoạt động trải nghiệm đóng vai trò thực sự quan trọng vì qua những trải nghiệm này, HS được rèn luyện cách đối mặt, giải quyết các vấn đề trong thực tế đời sống, những điều mà các em không thể được trải nghiệm ở mô hình

trường lớp truyền thống bởi “Thế giới mà chúng ta được học khi ngồi trong lớp khác rất nhiều so với thế giới bên ngoài” theo David Wall, Tổng phụ trách các hoạt động

trải nghiệm khám phá, Tổ chức Giáo dục Quốc tế Nord Anglia (NAE)

1.1.4 Ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là các hoạt động giáo dục thực tiễn được tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông HĐTN là một bộ phận của quá trình giáo dục, được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa ở trên lớp và có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học Thông qua các hoạt động thực hành, những việc làm cụ thể và các hành động của học sinh, HĐTN là các HĐGD có mục đích, có tổ chức được thực hiện trong hoặc ngoài nhà trường nhằm phát triển, nâng cao các tố chất và tiềm năng của bản thân HS, nuôi dưỡng ý thức sống tự lập, đồng thời quan tâm, chia sẻ tới những người xung quanh

Thông qua việc tham gia vào các HĐTN, HS được phát huy vai trò chủ thể, tính tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của bản thân Các em được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn

bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân Các em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng, được đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được

tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè,…Từ đó, hình thành và phát triển cho các em những giá trị sống và các năng lực cần thiết HĐTN về cơ bản mang tính chất của hoạt động tập thể trên tinh thần tự chủ, với sự nỗ lực giáo dục nhằm phát triển khả năng sáng tạo và cá tính riêng của mỗi cá nhân trong tập thể

Việc triển khai các hoạt động trải nghiệm trong giảng dạy góp phần phát triển phẩm chất và năng lực tích cực của học sinh là mang ý nghĩa to lớn Giúp các em cảm thấy tự tin hơn, tích cực tham gia vào hoạt động của nhà trường của lớp, được bày tỏ

ý kiến, tăng cường vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề trong học tập

và cuộc sống, đưa lý thuyết vào thực tiễn Qua đó, đã góp phần thúc đẩy mạnh mẽ phong trào đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho HS

1.1.5 Các bước tổ chức một hoạt động trải nghiệm

Dựa vào đặc điểm của HĐTN và mô hình trải nghiệm của các nhà nghiên cứu, điển hình là Kolb Nhiều tác giả đã đề xuất các bước tổ chức HĐTN nhằm giúp HS hứng thú và học tập tốt hơn:

Trong bài viết của các tác giả (Bùi Thị Thanh Thủy và Vũ Quốc Khánh, 2017) đã trình bày 8 bước thiết kế HĐTN:

Bước 1: Xác định nhu cầu và đối tượng tổ chức HĐTN

Bước 2: Đặt tên cho HĐTN

Bước 3: Xác định mục tiêu của HĐTN

Bước 4: Xác định nội dung và phương pháp, phương tiện, hình thức của HĐTN Bước 5: Lập kế hoạch

Bước 6: Thiết kế chi tiết hoạt động trên giấy

Bước 7: Kiểm tra, điều chỉnh và hoàn thiện chương trình HĐTN

Bước 8: Đánh giá và lưu trữ kết quả HĐTN

Các bước thiết kế một HĐTN được các tác giả trình bày rất cụ thể và chi tiết Tuy nhiên, việc thiết kế chưa nêu bậc được ý nghĩa của các tri thức được sử dụng trong HĐTN, sự mở rộng, nâng cao kiến thức chưa được đề cập rõ trong các bước

Do đó, chúng tôi tiến hành nghiên cứu lại 8 bước thiết kế HĐTN của tác giả, kết hợp

cơ sở lý thuyết và thực tiễn dạy học trải nghiệm ở trường THCS từ đó chúng tôi nhận thấy: HĐTN thường được tổ chức dưới hình thức hoạt động tập thể nhưng mục tiêu chính là phát triển tư duy, nhận thức theo hướng “cá nhân hóa”: mỗi học sinh sẽ có

tư duy và nhận thức khác nhau về một vấn đề từ đó đưa ra những cách giải quyết khác nhau, mỗi học sinh tự rút ra nhận xét và tích lũy những kinh nghiệm từ hoạt động mà mình trải nghiệm Chúng tôi tiến hành thiết kế quy trình tổ chức dạy và học trải nghiệm Qua quy trình này giúp tạo ra những kịch bản dạy học tối ưu nhất về kiến thức, kĩ năng và thái độ giúp học sinh có thể phát triển được những kỹ năng cần thiết

cho bản thân Cụ thể người tổ chức hoạt động phải đảm bảo theo trình tự các bước thực hiện sau:

Sơ đồ 1.1 Các bước tổ chức HĐTN

Những bước trong quy trình thiết kế đều liên kết chặt chẽ với nhau đảm bảo cho học sinh tiếp thu và trải nghiệm hoạt động một cách hiệu quả nhất, hình thành phẩm chất

và năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh Cụ thể từng bước thực hiện như sau:

Bước 1: Chọn nội dung thiết kế HĐTN

Nhà tổ chức giáo dục căn cứ vào nội dung tổng thể của chương trình và cấp học lựa chọn ra những tri thức phù hợp để có thể thiết kế hoạt động.Tri thức được lựa chọn thiết kế HĐTN phải giải đáp được các câu hỏi sau: Tri thức có liên hệ và vận dụng vào thực tiễn được không? HS vận dụng tri thức đó vào HĐTN ở mức độ nào?

HS hình thành thái độ và kỹ năng nào khi tham gia hoạt động? Ngoài ra khi tổ chức HĐTN cần xem xét khả năng của HS, điều kiện lớp học, nhà trường mà thiết kế hoạt động thích hợp với HS

Bước 2: Thiết kế nội dung HĐTN

Để có thể thiết kế được một HĐTN mang lại hiệu quả thì cần phải các kế hoạch

cụ thể và sự chuẩn bị chu đáo:

+ Xây dựng kế hoạch thực hiện:

Căn cứ vào nội dung tri thức được lựa chọn GV tiến hành tìm hiểu điều kiện

và thời gian, không gian để thực hiện hoạt động GV cần nắm rõ nội dung cần đạt

Bước 3

Tổ chức HĐTN

Bước 4

Nhận xét, đánh giá

Bước 5

Củng cố và

mở rộng

được của bài học là gì, phát triển, mở rộng được những mặt nào của tri thức từ đó đưa

ra các bước thực hiện GV cần xác định rõ: Có bao nhiêu nhiệm vụ cần thực hiện và nội dung, phương pháp cụ thể của từng hoạt động là gì? Những dụng cụ, vật dụng để thực hiện hoạt động là gì? Tiến trình và thời gian thực hiện ra sao? Nhiệm vụ và yêu cầu cần đạt của từng nhóm học sinh như thế nào? Những khó khăn nào mà học sinh

có thể gặp phải khi tham gia hoạt động?

Các câu hỏi trên thể hiện chi tiết qua bảng sau:

Bảng 1.1 Bảng xây dựng kế hoạch thực hiện HĐTN

TT Nội dung Đơn vị, tổ

chức tham gia

Địa điểm, hình thức thực hiện

Yêu cầu cần đạt (sản phẩm)

bị theo yêu cầu của GV, đảm bảo thực hiện tốt HĐTN

Bước 3: Tổ chức HĐTN

Ở bước này cần cho học sinh tham gia trực tiếp vào một tình huống cụ thể đã được lên kế hoạch trước (bước 2) nhằm khai thác tối đa những kiến thức, kinh nghiệm của học sinh Những kinh nghiệm này được học sinh tích lũy và sẽ vận dụng nó vào trong tình huống mới, hoạt động mới (tham quan, dã ngoại, diễn kịch, hoạt động ngoài trời, nội dung học tập các môn học,…), những trải nghiệm mới

GV đóng vai trò là người quan sát, là trọng tài, một nhà điều hành trong hoạt động, đồng thời GV có thể hỗ trợ khi các em gặp khó khăn Ghi chép lại quá trình hoạt động nhóm, ý kiến thảo luận của các nhóm học sinh để từ đó làm tư liệu đánh giá, nhận xét HĐTN

Bước 4: Nhận xét, đánh giá

Đây là bước cần thiết để tổng kết lại những hoạt động mà học sinh đã trải qua

và học sinh đã làm được những yêu cầu mà GV đã mong đợi ở mức độ nào, những nội dung gì mà học sinh chưa làm tốt hay gặp vướng mắc thì GV sẽ xem xét và điều chỉnh lại cho hợp lí

HĐTN mang tính thực tiễn cao nên việc đánh giá cũng phải có tiêu chí riêng đảm bảo tính khách quan và phù hợp Việc đánh giá HĐTN dựa trên 3 tiêu chí: năng lực, trải nghiệm và sáng tạo kết hợp với quá trình quan sát, theo dõi của GV

Bước 5: Củng cố, mở rộng

GV cần củng cố lại kiến thức mà HS được học thông qua HĐTN Có thể yêu cầu, gợi mở để HS có thể miêu tả lại những gì mình đã trải nghiệm, tìm ý nghĩa của những trải nghiệm đó từ đó khái quát hóa lên thành tri thức của bản thân

GV có thể mở rộng kiến thức cho HS, cho HS vận dụng kiến thức vào tình huống học tập hoặc trong thực tế Đặt ra tình huống mới nâng cao hơn cho HS Gợi

mở, khuyến khích học sinh chia sẻ nhưng kinh nghiệm mà mình tích lũy được với người xung quanh hay thảo luận với nhau về những điều bản thân học hỏi được

1.1.6 Các hình thức, phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm

1.1.6.1 Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

HĐTN được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, các hội thi, cuộc thi,… Cần phải lựa chọn hình thức hoạt động phù hợp để học sinh hoàn thành tốt hoạt động Dưới đây là một số hình thức tổ chức của HĐTN:

Thảo luận nhóm

Thảo luận nhóm là một hình thức được áp dụng nhiều nhất trong các giờ học ở trường phổ thông trung học Thảo luận nhóm được thực hiện trong tiết học trên lớp dưới sự hướng dẫn, chỉ đạo của GV, học sinh sẽ cùng trao đổi, tranh luận về một câu hỏi hay chủ đề mà GV yêu cầu để khám phá tri thức Thông qua thảo luận nhóm giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy, lập luận, tương tác, phán đoán tính đúng sai của vấn đề Tuy nhiên, trong quá trình làm việc nhóm sẽ có những thành viên không hợp tác, lười làm việc, có tính ỷ lại và cần có sự gợi mở, hướng dẫn của GV nếu như các

nhóm gặp khó khăn trong tìm ra cách giải quyết vấn đề Do đó, GV cần phải có cách

tổ chức hấp dẫn, sinh động hơn để thu hút khích lệ tất cả các thành viên trong nhóm hoạt động hiệu quả làm cho giờ học trở nên hấp dẫn, sinh động hơn

Hoạt động câu lạc bộ (CLB)

Câu lạc bộ là hình thức sinh hoạt ngoại khóa do nhà trường tổ chức Bao gồm những học sinh cùng sở thích, nhu cầu, năng khiếu,… nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa các học sinh với nhau và giữa học sinh với các giáo viên trong trường CLB là nơi để học sinh được chia sẻ những kiến thức, hiểu biết của mình về các lĩnh vực mà các em quan tâm, qua đó hình thành và phát triển các kĩ năng như: kĩ năng giao tiếp, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng thuyết trình, kĩ năng ứng biến với các tình huống thực tế và giải quyết vấn đề,… CLB là một sân chơi giúp các

em học sinh thể hiện tài năng và niềm đam mê của mình Có nhiều CLB khác nhau như: CLB Toán học; CLB các môn khoa học; CLB giải toán trên máy tính,…

Tổ chức trò chơi

Trò chơi là một hoạt động giải trí, thư giãn giúp mọi người nói chung và HS nói riêng cảm thấy vui vẻ, quên đi áp lực; đồng thời thông qua đó là một cách truyền thụ kiến thức một cách hiệu quả do vậy trò chơi cũng được xem như là một công cụ giáo dục hiệu quả cho việc truyền thụ kiến thức Trò chơi gồm nhiều hoạt động vui chơi khác nhau với nội dung đa dạng bao gồm nhiều lĩnh vực như toán học, khoa học, đời sống,…., có tác dụng giáo dục “học mà chơi, chơi mà học”

Trong HĐTN có thể sử dụng các trò chơi khác nhau như trò chơi tập thể, trò chơi vận động, trò chơi đố vui,….sẽ tạo cảm giác hứng thú học tập, hấp dẫn cho các em học sinh, giúp học sinh dễ dàng nắm bắt kiến thức, tạo nên bầu không khí học tập

“thân thiện”, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS…

Tổ chức diễn đàn

Diễn đàn cũng là một trong những hình thức tổ chức hoạt động được đây là nơi

để các em HS trực tiếp bày tỏ ý kiến, nguyện vọng, suy nghĩ,… của mình với nhà trường, thầy cô, cha mẹ và bạn bè Đây được xem là một hình thức tổ chức mang lại hiệu quả giáo dục thiết thực vì thông qua diễn đàn, HS mạnh dạn khẳng định chính bản thân, bày tỏ suy nghĩ, ý kiến, quan niệm hay những câu hỏi, đề xuất của mình về

một vấn đề nào đó có liên quan đến các em như học tập, cuộc sống… Đây cũng là dịp để các em biết lắng nghe ý kiến, học tập lẫn nhau rút ra kinh nghiệm cho bản thân thông qua trao đổi, trò chuyện, giải đáp được những vấn đề còn đang vướng mắc trong học tập, HS được phát biểu ý kiến của mình về vấn đề,… Đồng thời, qua các diễn đàn, nhà trường, thầy cô, cha mẹ HS sẽ hiểu được những băn khoăn, lo lắng và mong đợi của các em từ đó có được những điều chỉnh, thay đổi phù hợp để giúp các

em tháo gỡ khó khăn vướng mắc để học tập tốt hơn, phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần

Diễn đàn thường được tổ chức với nhiều nội dung đa dạng, phong phú thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau phù hợp với từng lứa tuổi của HS

Hội thi / cuộc thi

Hội thi/cuộc thi luôn là hình thức hoạt động thu hút HS Đây là hoạt động có tính chất thi đua giữa các đội chơi hay các thành viên trong lớp Mọi người đều tích cực tham gia mong muốn giành được chiến thắng, do đó đây được xem như là một hoạt động được tổ chức thường xuyên và đem lại hiệu quả cao trong giảng dạy

Khi tham gia hội thi /cuộc thi về Toán học giúp HS thể hiện được các kỹ năng như: kỹ năng tư duy độc lập, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giải thích, thuyết trình,

kỹ năng ra quyết định,…

Nội dung và hình thức tổ chức hội thi/ cuộc thi rất đa dạng ví dụ: thi làm toán nhanh, thi viết, thi đáp nhanh, thi giải ô chữ…., tùy theo yêu cầu và mục tiêu của từng bài học nhà giáo dục sẽ lựa chọn hình thức thi thích hợp

Tổ chức sự kiện

Tổ chức sự kiện trong nhà trường phổ thông là một hoạt động tạo cơ hội cho học sinh được hiện thực hóa ý tưởng, những suy nghĩ sáng tạo của mình Tham gia hoạt động tổ chức sự kiện học sinh sẽ cảm thấy tự tin hơn, năng động hơn, phát triển kỹ năng lãnh đạo, kỹ năng làm việc nhóm, tính kiên trì nhẫn nại và khiếu thẩm mĩ Khi tham gia tổ chức sự kiện là dịp để các em chứng tỏ khả năng và bản lĩnh kiên cường của mình, sức dẻo dai, tinh thần rực lửa của tuổi trẻ Đây cũng là cơ hội để các em học hỏi những kinh nghiệm quý báu từ thực tế cuộc sống, kỹ năng giải quyết tình huống

Các sự kiện nhà trường thường tổ chức có sự tham gia hỗ trợ của học sinh như: Ngày hội Khoa học, Sân chơi khoa học & trải nghiệm,….Việc tổ chức sự kiện cần có

sự phối hợp và sự chuẩn bị chu đáo từ phía GV và HS đảm bảo sự kiện được thành công đem lại hiệu quả cao

Hoạt động giao lưu

Giao lưu là một hình thức tổ chức giáo dục để cho HS được tiếp xúc, trò chuyện

và trao đổi với những nhân vật điển hình trong lĩnh vực Khoa học nói chung và Toán học nói riêng Qua đó, giúp các em bày tỏ cảm xúc, ý kiến, thắc mắc của mình về nhân vật giao lưu Hơn nữa qua hoạt động nà còn giúp các em có thêm nhiều lời khuyên bổ ích trong học tập và sẽ học tập tốt hơn Hoạt động giao lưu có một số đặc trưng sau:

- Phải có đối tượng giao lưu Đối tượng giao lưu là những người điển hình, có những thành tích xuất sắc, thành đạt trong các lĩnh vực nào đó, thực sự là tấm gương sáng để HS noi theo, phù hợp với nhu cầu hứng thú của HS

- Thu hút sự tham gia đông đảo và tự nguyện của HS, được HS quan tâm và hào hứng

1.1.7 Định hướng đánh giá hoạt động trải nghiệm

1.1.7.1 Nội dung đánh giá

Thông qua tìm hiểu về khái niệm và nội dung cốt lõi của HĐTN Chúng tôi tiến hành đề xuất định hướng đánh giá quá trình tham gia HĐTN một cách chính xác,

cụ thể và rõ ràng Qua đó, phản ánh chính xác những ý nghĩa to lớn mà HĐTN mang lại cho HS khi tham gia trải nghiệm về các mặt: kiến thức và kỹ năng, thái độ Nội dung đánh giá thể hiện qua hai nội dung chính: cá nhân và tập thể

- Đánh giá cá nhân

Nội dung đánh giá bao gồm các điểm sau:

+ Đánh giá kiến thức của HS sau khi tham gia HĐTN

+ Đánh giá kỹ năng vận dụng tri thức đã học vào giải quyết vấn đề

Việc đánh giá thể hiện qua khả năng ghi nhớ, vận dụng được, sự nhạy bén, linh hoạt:

Bảng 1.3 Bảng đánh giá kỹ năng vận dụng tri thức HS

+ Đánh giá thái độ của HS trong quá trình tham gia HĐTN

Khi tham gia vào một tiết học hay một hoạt động cụ thể nào đó thì thái độ học tập của HS sẽ có ảnh hưởng đến hiệu quả làm việc và khả năng tiếp thu kiến thức, bởi khi HS có hứng thú với môn học tích cực tham gia hoạt động sẽ giúp GV đạt được mục tiêu của hoạt động

Việc đánh giá thái độ của HS thể hiện qua các nội dung sau:

Bảng 1.4 Bảng đánh giá thái độ của HS

+ Đánh giá về tinh thần trách nhiệm

Bảng 1.5 Bảng đánh giá tinh thần trách nhiệm của HS

- Đôi khi có một

số thành viên trong nhóm không tập trung vào hoạt động

- Tinh thần hợp tác và kết quả hoạt động không cao

- Mọi thành viên trong nhóm cùng nhau tham gia vào hoạt động

- Có sự nghiêm túc, tôn trọng lẫn nhau giữa các thành viên trong nhóm

- Có tinh thần hợp tác giữa các thành viên trong nhóm

- Tất cả thành viên đều tích cực, hứng thú tham gia vào hoạt động

- Ham học hỏi, tìm tòi tri thức, tôn trọng giữa các thành viên trong nhóm

- Tinh thần hợp tác tốt và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ

+ Đánh giá về mức độ hợp tác giữa các thành viên trong nhóm

- Ít có ý kiến, tranh luận trong nhóm

- Có tham gia thảo luận, tranh luận giữa các thành viên trong nhóm để tìm ra hướng giải quyết vấn đề

- Có sự tôn trọng và lắng nghe giữa các thành viên trong nhóm

- Cả nhóm luôn tích cực tham gia thảo luận, tranh luận, đặt câu hỏi để tìm ra hướng giải quyết vấn đề

- Luôn có sự tôn trọng và lắng nghe giữa các thành viên trong nhóm

+ Đánh giá về hiệu quả làm việc nhóm

Trong quá trình làm việc nhóm thì hiệu quả làm việc nhóm được đánh giá thông qua sự hợp tác có hiệu quả giữa các thành viên trong nhóm: các thành viên cùng tham gia bàn luận, đóng góp ý kiến về vấn đề, cùng tranh luận để tìm ra đáp án,

sự thống nhất trong ý kiến…

Việc tích cực suy nghĩ để đưa ra các ý kiến mang tính hiệu quả và sáng tạo sẽ giải quyết được vấn đề một cách nhanh chóng và chính xác nhất Cụ thể hơn về hiệu quả làm việc nhóm được thể hiện chi tiết qua các mức độ từ 0 đến 3 với các tiêu chí đánh giá cụ thể như sau:

Bảng 1.7 Bảng đánh giá hiệu quả làm việc nhóm

- Cố gắng đưa ra phương hướng

và giải pháp nhưng chưa đạt hiệu quả cao

- Cả nhóm tích cực suy nghĩ, đôi khi gặp khó khăn khi tìm ra phương án giải quyết

- Có ý thức đưa

ra phương hướng và giải pháp hiệu quả

- Các thành viên tích cực suy nghĩ phương án giải quyết một cách nhanh chóng, hiệu quả

- Đưa ra phương hướng và giải pháp hiệu quả, sáng tạo Đạt kết quả rất cao

- Các thành viên đưa ra được sản phẩm nhưng chưa hoàn chỉnh

- Mọi thành viên

đã đưa ra được sản phẩm đúng yêu cầu của HĐTN

- Tất cả thành viên đều hoàn thành sản phẩm đáp ứng đúng tiêu chí của HĐTN, sản phẩm mang tính sáng tạo

1.1.7.2 Hình thức đánh giá

Giáo dục toán học hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và năng lực toán học với các thành tố cốt lõi là: năng lực tư duy và

lập luận toán học, năng lực mô hình hóa toán học, năng lực giải quyết vấn đề toán học, năng lực giao tiếp toán học, năng lực sử dụng các công cụ và phương tiện học toán; phát triển kiến thức, kỹ năng then chốt và tạo cơ hội để HS được trải nghiệm,

áp dụng toán học vào đời sống thực tiễn

1.1.7.3 Quy trình đánh giá

- Yêu cầu của quy trình đánh giá

+ Quá trình đánh giá phải chính xác và khách quan

+ Đảm bảo sự công bằng trong đánh giá

+ Đảm bảo tính công khai, minh bạch

- Quy trình đánh giá

+ HS tự đánh giá

+ Cả nhóm đánh giá

+ GV nhận xét và đánh giá

1.1.8 Một số mô hình dạy học trải nghiệm

1.1.8.1 Mô hình học tập trải nghiệm của Kurt Lewin (1890- 1947)

Sơ đồ 1.2 Mô hình học tập trải nghiệm của K Lewin

Concrete experience

Observations and reslection

Formmation of abstractconcepts and generalizations

Testing implications of

concepts in new situations

Kurt Lewin đã đưa ra một mô hình trải nghiệm gồm 4 giai đoạn:

+ Kinh nghiệm cụ thể (Concrete experience)

+ Quan sát và phản ảnh (Observations and reslection)

+ Hình thành khái niệm trừu tượng và Khái quát (Formmation of abstract concepts and generalizations)

+ Kiểm nghiệm ảnh hưởng của khái niệm trong tình huống mới (Testing implications of concepts in new situations)

Trong mô hình trên kinh nghiệm cụ thể có vai trò chủ đạo, là thành tố cơ bản

để hình thành Quan sát và phản ánh Theo tác giả, học tập là một quá trình tích hợp,

từ những kinh nghiệm sẵn có người học sẽ tiến hành quan sát, nghiên cứu, phân tích

về kinh nghiệm đó, các dữ liệu này được khái quát thành các khái niệm trừu tượng và cuối cùng là thử nghiệm dữ kiện đó trong tình huống mới

1.1.8.2 Mô hình của D Kolb (1984)

Vào những năm đầu của thế kỉ 20 “ Giáo dục trải nghiệm” được đưa vào hệ thống giáo dục của nhiều nước trên thế giới “Hiệp hội giáo dục trải nghiệm” (Association for Experiential Education – AEE), được thành lập từ năm 1977 Từ đây

“Giáo dục trải nghiệm được công nhận rộng rãi Năm 2002 chương trình “Dạy học vì một tương lai bền vững” được UNESCO tổ chức tại hội nghị thượng đỉnh Liên hiệp quốc tế về phát triển bền vững đã được thông qua trong đó có nhấn mạnh về “Giáo dục trải nghiệm” Ngày nay, với sự phát triển vượt bậc và sức ảnh hưởng to lớn của mình “Giáo dục trải nghiệm” được xem như là tương lai tươi sáng trong những thập

kỉ tới

Phương pháp học tập trải nghiệm nhấn mạnh việc nắm vững các kiến thức, kỹ năng của người học chính là nhờ vào sự trải nghiệm Người học có thể tham gia vào những trải nghiệm và chính những trải nghiệm sẽ thúc đẩy sự phát triển của người học

David Kolb (1984) đã giới thiệu mô hình học tập dựa trên trải nghiệm Thông qua chu trình của Kolb sẽ giúp người dạy và người học nâng cao kiến thức, kỹ năng, trình độ của việc học

Chu trình của Kolb được mô tả qua bốn bước và thông qua Mô hình học tập, tác giả gợi ý cần tuân theo các trình tự của mô hình học tập nhưng không nhất thiết xuất phát từ bước nào trong chu trình Tuy nhiên, tác giả cho rằng: tri thức được bắt đầu từ kinh nghiệm, tri thức cần được người học tái tạo chứ không phải ghi nhớ những

gì đã có Do đó cần vận dụng đúng trình tự các bước trong chu trình để đạt được hiệu quả cao nhất

Trong chu trình học tập của Kolb, người học phải dựa trên các kinh nghiệm đã tích lũy của mình để khái quát hóa, cụ thể hóa các tri thức và áp dụng vào các tình huống mới có thể xuất hiện trong thực tế, sau đó các tri thức này được áp dụng, kiểm nghiệm trong thực tế để thấy được tính đúng, sai Từ đó lại xuất hiện thêm các kinh nghiệm mới và trở lại chu trình, cứ thế lặp đi lặp lại cho đến khi nào đạt được mục tiêu đề ra ban đầu

Các bước trong Chu trình Kolb cụ thể như sau:

+ Kinh nghiệm rời rạc: thông qua đọc, tham khảo tài liệu, nghe, xem video bài giảng, thực hành theo hướng dẫn của GV,…người học sẽ hình thành nên kinh nghiệm cho bản thân Và chính những kinh nghiệm này là nguồn dữ liệu quan trọng cho quá trình học tập

+ Quan sát có suy tưởng/ phản ảnh: các sự kiện và kinh nghiệm đã có được người học phân tích, đánh giá và chính bản thân người học sẽ tự suy ngẫm, nhìn nhận

và thống nhất các quan điểm về vấn đề một cách có hệ thống

+ Khái niệm hóa: Thông qua việc phân tích, tổng hợp những điều đã quan sát kết hợp với quá trình tư duy người học sẽ nhận biết sâu sắc và hiểu rõ bản chất của đối tượng nghiên cứu

+ Thử nghiệm tích cực: là học tập thông qua những ý kiến, đề xuất các hướng giải quyết vấn đề Để giải quyết vấn đề thì việc vận dụng các kiến thức tích lũy từ trong thực tế cuộc sống luôn đóng một vai trò quan trọng trong công cuộc khai phá tri thức

Khi được trang bị những kiến thức, kinh nghiệm cùng với khả năng quan sát, phân tích vấn đề sẽ giúp người học hiểu được khái niệm trừu tượng và bản chất của

đối tượng mà những kiến thức này sẽ được vận dụng vào trong việc kiểm tra hoặc giải quyết các tình huống mới, đem đến những trải nghiệm mới thú vị cho người học

Mô hình học tập của Kolb mang tính tích hợp Các giai đoạn trong chu trình luôn luôn gắn kết và liên hệ mật thiết với nhau Người học có thể bắt đầu hành trình chinh phục tri thức của mình tại bất kì một gia đoạn nào trong chu trình nhưng phải thực hiện tiếp những giai đoạn phía sau đó mới đạt hiệu quả

1.2 Thực tiễn dạy học ở trường THCS

Qua tìm hiểu khái quát về HĐTN Thiết nghĩ, việc tổ chức các HĐTN trong quá trình dạy học các môn đặc biệt là môn Toán là rất cần thiết Để thấy được thực trạng của việc tổ chức các HĐTN trong dạy học các môn cũng như tìm hiểu được những thuận lợi và khó khăn của GV và HS trong quá trình tổ chức HĐTN, chúng tôi dựa trên Cở sở lý thuyết của HĐTN đã phân tích ở trên để tiến hành phỏng vấn và

làm phiếu khảo sát đối với giáo viên và học sinh ở một trường THCS như sau:

- Về phía giáo viên:

+ Qua trao đổi trực tiếp và phát phiếu khảo sát cho 12 giáo viên đang dạy tại trường THCS Bùi Văn Hòa Đây là những giáo viên có độ tuổi khác nhau, nhưng đều

có kinh nghiệm, năng lực chuyên môn tốt và đang trực tiếp giảng dạy khối 6,7,8,9

- Về phía học sinh:

+ Chúng tôi tiến hành điều tra bằng cách phát phiếu khảo sát 82 học sinh trường THCS Bùi Văn Hòa Số phiếu phát ra là 82, số phiếu thu về là 82

Sau khi điều tra, phân tích và xử lí số liệu chúng tôi thu được kết quả như sau:

- Qua khảo sát, 12/12 GV đều cho rằng việc tổ chức các HĐTN là cần thiết đối với việc dạy và học các môn trong nhà trường đặc biệt là môn Toán Bởi đây là một trong những nội dung quan trọng, được quan tâm trong việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực HS Những năm gần đây, nhiều việc tổ chức các HĐTN đã được vận dụng trong cả các giờ học ngoại khóa cũng như chính khóa và ngày càng được phổ biến; bước đầu cho thấy những hiệu quả trong dạy và học Kết quả phát phiếu khảo sát cũng cho thấy, tất cả các GV được khảo sát đều cho rằng cần thiết tổ chức các HĐTN Các GV đều ý thức được tầm quan trọng của việc

tổ chức các hoạt động học tập trải nghiệm trong dạy học

- Tuy nhiên, qua phỏng vấn trực tiếp với GV chúng tôi thấy rằng bản thân GV còn nhiều trăn trở khi thiết kế, tổ chức các HĐTN trong dạy học; bởi lẽ việc tổ chức các HĐTN mới chỉ dựa trên những kinh nghiệm cá nhân của mỗi người dạy chứ chưa

có một hệ thống lí luận cụ thể hướng dẫn chi tiết cho các GV về vấn đề này Kết quả của phiếu khảo sát cũng cho thấy rằng, mặc dù ý thức được tầm quan tọng của HĐTN nhưng các GV lại có những quan niệm, nhận thức khác nhau về hoạt động này

Cụ thể, chúng tôi đã tiến hành thống kê qua bảng 1.9

HS tham gia trò chơi như

đố vui, cuộc thi

Từ những điều tra ban đầu về HĐTN, chúng tôi nhận thấy rằng, đa số các GV hiểu và nhận định HĐTN là một hoạt động mang ý nghĩa về giáo dục tương tự như các môn xã hội Do đó, cần thiết phải có một hệ thống lí luận về việc tổ chức các

HĐTN cho các GV đồng thời phải xây dựng một quy trình tổ chức, thiết kế các HĐTN nhằm giúp qúa trình dạy- học đạt hiệu quả cao

* Thực trạng vận dụng HĐTN trong giảng dạy:

có thể thuận lợi hơn khi có sự tham gia hỗ trợ của các nguồn lực khác như ban giám hiệu, nhân viên nhà trường,…

- Đồng thời, chúng tôi cũng tiến hành điều tra tìm hiểu về các hình thức, biện pháp tổ chức các HĐTN trong dạy học

Bảng 1.11 Bảng thống kê mức độ và hình thức tham gia HĐTN của HS

Mức độ Hình thức

Không bao giờ

Hiếm khi

Thỉnh thoảng

Thường xuyên

Rất thường xuyên

Thực hành nội dung đã học ngoài

giờ (như đo chiều cao, khoảng

cách, đo góc, )

25

Về phía HS, có 36/82 HS thường xuyên trải nghiệm thông qua hình thức đố vui, trò chơi; 25/82 HS thỉnh thoảng tham gia trải nghiệm thông qua hình thức thực hành nội dung đã học ngoài giờ học (đo chiều cao, đo góc, ); 44/82 HS thỉnh thoảng trải nghiệm dưới hình thức thảo luận nhóm; 17/82 HS không bao giờ hay hiếm khi được trải nghiệm dưới hình thức tổ chức diễn đàn toán học để có cơ hội trao đổi, thảo luận khám phá kiến thức Như vậy, việc tổ chức các HĐTN trong dạy học các môn chưa

đa dạng về hình thức và cách tổ chức

* Tìm hiểu những thuận lợi và khó khăn khi tiến hành các HĐTN

- Thuận lợi, HS rất thích và hào hứng khi tham gia vào các HĐTN, bởi vì HS được tương tác, cọ xác thực tế, khám phá trải nghiệm, tìm tòi, học hỏi cái mới Đồng thời thông qua các hoạt động này, học sinh sẽ có được môi trường học tập chủ động, tích cực và được phát huy tính sáng tạo;…

- Bên cạnh những lợi ích mà HĐTN mang lại, các GV và HS cũng còn gặp không ít khó khăn trong khi tiến hành các HĐTN Khó khăn mà các GV thường hay gặp phải là chưa sắp xếp được thời gian phù hợp để tổ chức HĐTN ví dụ: HS học trái buổi, lịch công tác của GV không thuận lợi… Ngoài ra việc chuẩn bị phương tiện, dụng cụ hỗ trợ tổ chức hoạt động cũng gặp nhiều khó khăn Về phía HS, khó khăn

mà các em gặp phải cũng là mất nhiều thời gian cho việc học tập môn học, nguồn tài liệu tham khảo còn ít và hình thức học tập này cũng còn nhiều khác biệt so với hình thức học truyền thông khiến các em còn gặp nhiều bỡ ngỡ

* Phân tích nguyên nhân:

- Đối với GV

+ Nội dung chương trình học quá nặng nề nhưng số tiết học thì quá ít Ngoài

ra, trong một số buổi học GV có thời gian rất hạn chế để đáp ứng yêu cầu và mức độ cần đạt của tiết học do đó chưa thể tổ chức các HĐTN cho HS Hơn nữa việc thi cử

là một áp lực rất lớn trong quá trình dạy và học của GV và HS nên cần phải “chạy

đua” để kịp với chương trình, điều này cũng là lí do khiến cho HĐTN bị “vắng bóng’

trong nhiều tiết học

+ Việc đổi mới phương pháp làm GV phải luôn nổ lực, đầu tư nhiều thời gian

để tìm hiểu để vận dụng vào trong giảng dạy một cách hiệu quả Thực tế, GV còn sử

dụng các phương pháp dạy học truyền thống trong giảng dạy, chưa nghiên cứu, tìm

hiểu những phương pháp dạy học mới Hơn nữa, đối với các phương pháp dạy học

mới một số GV chưa được đi tập huấn và các tài liệu tham khảo về phương pháp mới

chưa phong phú, do đó GV gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình vận dụng

- Đối với học sinh

+ Ý thức học tập của các em chưa tốt: một số HS chưa chuẩn bị bài khi đến

lớp, chưa hoàn thành bài tập về nhà, HS thụ động trong giờ học, không tham gia đóng

góp ý kiến xây dựng kiến thức,…

+ Một số môn học có tính trừu tượng, nâng cao, tư duy logic nên nhiều HS

gặp khó khăn khi tiếp thu kiến thức từ đó dẫn đến lười học, chán học trong đó có môn

Toán

Từ những nguyên nhân đã phân tích ở trên, thiết nghĩ, việc tổ chức các HĐTN

trong giảng dạy là thật sự quan trọng và cấp thiết Thông qua các hoạt động mang

tính trải nghiệm, HS sẽ phát triển khả năng tư duy logic, hiểu bản chất vấn đề, nắm

vững công thức, cách chứng minh, phân tích bài toán,… Trong hoạt động giảng dạy,

GV tạo ra một môi trường giao tiếp, trao đổi, trải nghiệm để HS phát huy hết những

kỹ năng của bản thân từ đó HS có thể tự do khám phá kiến thức, rút ra kinh nghiệm

cho bản thân HS có cơ hội được chia sẽ, thảo luận với nhau về những kiến thức mình

tích lũy được giúp các em nắm vững bài học từ đó tạo nên hứng thú và niềm đam mê

học hỏi Để HĐTN diễn ra thuận lợi, GV nên chuẩn bị một bản “thiết kế” HĐTN một

cách cụ thể, chi tiết và nên kết hợp với các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà

trường lựa chọn địa điểm, dụng cụ, phương tiện phù hợp để tiến hành trải nghiệm

Việc vận dụng các phương pháp dạy học phải đi từ cái HS đã có đến cái HS cần có,

từ thực tiễn cuộc sống của HS tới kiến thức trong sách vở và quay trở về cuộc sống

Trong đó, đổi mới dạy học các môn nói chung và môn toán nói riêng theo định hướng

dạy học qua trải nghiệm là một hướng đi đúng đắn, hướng đến một kết quả cao