Báo chí trên điện thoại di động tại việt nam hiện nay

Nghiên cứu báo chí trên điện thoại di động ở Việt Nam, luận ánh tập trung vào việc khảo sát sản phẩm của nền tảng báo chí này bao gồm vấn đề về sản xuất, lưu thông, hình thức, nội dung c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHAN QUỐC HẢI

BÁO CHÍ TRÊN ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG

TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

PHAN QUỐC HẢI

BÁO CHÍ TRÊN ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG

TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành : Báo chí học

LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ HỌC

Chủ tịch Hội đồng Người hướng dẫn khoa học

PGS.TS Đặng Thị Thu Hương PGS TS Đinh Văn Hường

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng, các kết quả nêu trong luận án là trung thực

Tác giả

Phan Quốc Hải

MỤC LỤC

Trang

Mục lục 1

Danh mục chữ viết tắt 3

Danh mục bảng, biểu đồ 4

Danh mục hình ảnh 5

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Mục đích và Nhiệm vụ nghiên cứu 8

3 Câu hỏi nghiên cứu 9

4 Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu 9

5 Giả thuyết nghiên cứu và Khung phân tích 13

6 Phương pháp nghiên cứu 15

7 Điểm mới 18

8 Ý nghĩa lý luận, thực tiễn 18

9 Kết cấu của luận án 19

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ BÁO CHÍ TRÊN ĐTDĐ 20

1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 20

1.2 Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam 28

1.3 Những vấn đề đặt ra Luận án tiếp tục giải quyết 35

Tiểu kết chương 1 37

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 38

2.1 Báo chí, báo chí đa nền tảng, báo chí trên điện thoại di động và công chúng 38

2.2 Các hệ hình và lý thuyết tiếp cận nghiên cứu 52

2.3 Những biến đổi về báo chí truyền thông trong thời đại công nghệ 4.0 65

2.4 Tình hình chung về báo chí trên điện thoại di động 71

Tiểu kết chương 2 75

Chương 3: HIỆN TRẠNG BÁO CHÍ TRÊN ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY 76

3.1 Phương thức sản xuất và chuyển tải thông tin báo chí trên điện thoại di động 76

3.2 Nội dung thông tin của sản phẩm báo chí trên điện thoại di động 83

3.3 Hình thức của sản phẩm báo chí trên điện thoại di động 89

2

3.4 Công chúng tương tác sản phẩm báo chí trên điện thoại di động 110

3.5 Chiến lược sản xuất, phân phối và tiêu thụ sản phẩm báo chí trên điện thoại di động 129

Tiểu kết chương 3 138

Chương 4: XU HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG SẢN PHẨM BÁO CHÍ TRÊN ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG TẠI VIỆT NAM 139

4.1 Dự báo xu hướng báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam trong tương lai 139

4.2 Nhóm các giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm 146

Tiểu kết chương 4 172

KẾT LUẬN 173

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 178

TÀI LIỆU THAM KHẢO 179

PHỤ LỤC 190

4

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Bảng 1 Số mẩu độ tuổi và nghề nghiệp qua khảo sát 12

Bảng 2.1 So sánh các yếu tố trong mô hình truyền thông truyền thống và hiện đại 58

Biểu đồ 3.1 Tỉ lệ các lĩnh vực phản ánh của báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam 84

Bảng 3.1 Thống kê những thay đổi về chuyên mục, nội dung phản ánh của báo chí phiên bản web và phiên bản mobile 87

Bảng 3.2 Danh mục đối chiếu các chuyên mục giữa phiên bản báo Dân trí trên desktop và phiên bản đọc báo Dân trí trên ĐTDĐ 88

Bảng 3.3 Số lượng tin, bài thống kê trong một lần truy cập được hiển thị tại trang chủ 97

Bảng 3.4 Sự cắt giảm thời lượng của các video clip trong tin, bài dành cho phiên bản báo chí trên điện thoại di động 98

Bảng 3.5 Sự cắt gọn thời lượng và biên tập lại của một số tác phẩm trên VTCnow 101

Bảng 3.6 Số lượng audio clip sử dụng trong tin bài của báo chí trên ĐTDĐ 102

Biểu đồ 3.2 Nội dung thường xuyên tiếp nhận của công chúng báo chí trên điện thoại di động 111

Biểu đồ 3.3 Tỉ lệ các tình huống tiếp nhận thông tin không chủ động của độc giả báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam 115

Bảng 3.7 Lượng truy cập trên web và mobile ở một số bài viết của một số tác giả 115

Bảng 3.8 Số liệu thống kê nội dung lựa chọn của công chúng báo chí trên ĐTDĐ theo giới tính 119

Biểu đồ 3.4 Nhu cầu thông tin của công chúng báo chí trên điện thoại di động 120

Biểu đồ 3.5 Thái độ công chúng sau khi truy cập thông tin 121

Bảng 3.9 Nhận xét của công chúng về nội dung sản phẩm báo chí trên ĐTDĐ 122

Bảng 3.10 Nhận xét của công chúng về hình thức sản phẩm báo chí trên ĐTDĐ 123

Biểu đồ 3.6 Mức độ hài lòng về báo chí trên điện thoại di động của công chúng 125

Biểu đồ 3.7 Mức độ chưa hài lòng của công chúng với báo chí trên ĐTDĐ 126

Biểu đồ 3.8 Yêu cầu của công chúng đối với báo chí trên ĐTDĐ 128

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình 1 Mô hình khung phân tích của luận án 14

Hình 2.1 Mô hình truyền thông của Shannon và Weaver 57

Hình 2.2 Sự bổ sung các yếu tố trong quá trình truyền thông qua các thời kỳ 59

Hình 2.3 Mô hình tiếp xúc các PTTT của Ikuo Takeuch 63

Hình 3.1 Mô hình thể hiện sự khác biệt giữa sản xuất và chuyển tải sản phẩm trên web và trên mobile 79

Hình 3.2 Ứng dụng đọc báo Thanh Niên online và VnExpress trên ĐTDĐ chủ động cập nhật thông tin mới ngay cả khi không truy cập 82

Hình 3.3 Mô hình thể hiện nội dung của báo điện tử trên điện thoại di động 85

Hình 3.4 Cách xây dựng nội dung riêng cho mobile của VTCNow và VOV1 86

Hình 3.5 Các tin, bài được tách rời khỏi chương trình và được biên tập lại của VTCNow (trái) và VOV1 (phải) 87

Hình 3.6 Giao diện dành cho điện thoại di động của báo Thanh Niên online và Dân trí tùy biến (có chữ “m” đi kèm) 91

Hình 3.7 Giao diện của VNE, TTO và VTCNow tùy biến trên điện thoại di động

91

Hình 3.8 Giao diện 2 cột (báo Thanh niên) và giao diện 1 cột (VTCnow) 92

Hình 3.9 Định dạng khổ lớn (Thanh Niên) và định dạng khổ nhỏ (VNExpress) 93

Hình 3.10 Các mục, chuyên mục được đặt trên (Dân trí) hoặc dưới (TNO) 93

Hình 3.11 Mô hình giao diện báo phiên bản web (trái) và mobile (phải) 94

Hình 3.12 Những dạng video xuất hiện trong các bài viết của báo chí trên điện thoại di động 96

Hình 3.13 Cách bố cục video clip của một số tờ báo trong phiên bản báo chí trên điện thoại di động 97

Hình 3.14 Các tin, bài được tách khỏi chương trình và “đóng gói” theo từng chuyên mục của VTCnow (mục Xu hướng và mục Tin tức) 101

Hình 3.15 Audio clip dạng xen kẽ trong bài viết, âm thanh là một trích dẫn lời của nhân vật- (báo Tuổi trẻ online) và Audio clip dạng chuyên mục tổng hợp, (báo VNExpress) 103

6

Hình 3.16 Sự thay đổi kích thước, kích cỡ ảnh giữa phiên bản web(trái) và phiên bản mobile(phải) trong bài viết “Biển Vũng Tàu đông nghịt người ngày nghỉ lễ” trên báo

VNExpress, 1/9/2018, đây là ảnh đại diện của bài viết trên mobile 107

Hình 3.17 Sự thay đổi kích thước và kích cỡ ảnh giữa phiên bản web (trái) và phiên bản mobile (phải) trong bài ảnh “Nhập khẩu ô tô tăng mạnh 6 tháng cuối năm”trên báo Tuổi trẻ online, 1/12/2018 108

Hình 3.18 Sơ đồ hệ sinh thái các yếu tố trong quá trình thông tin của báo chí trên điện thoại di động 109

Hình 3.19 Các App của báo Thanh Niên, báo VnExpress có tính cá nhân hóa 122

Hình 3.20 Các hình thức có thể thu thập được dữ liệu người dùng từ TTO và TNO 134

Hình 4.1 Giao diện dành riêng cho phiên bản trên điện thoại di động của Tuổi trẻ online 139

Hình 4.2 Đề xuất nội dung báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam 153

Hình 4.3 Mô hình sản xuất nội dung của video tác phẩm 155

Hình 4.4 Kênh truyền hình tin tức-văn hóa-du lịch Vietnam Journey 157

Hình 4.5 Một kiểu đề xuất kết hợp tin tức với dịch vụ trên ĐTDĐ 157

Hình 4.6 Đề xuất nội dung trình diễn cho các audio tác phẩm 158

Hình 4.7 Đề xuất sản xuất nội dung theo dạng “big show” cho audio tác phẩm trên điện thoại di động 158

Hình 4.8 Đề xuất cách sản xuất nội dung viral 160

Hình 4.9 Mô hình tỉ lệ tiếp xúc màn hình qua các ngón tay theo Steven Hoober 161

Mô hình 4.10 Mô hình độ khó dễ khi tiếp xúc màn hình qua các ngón tay theo Steven Hoober 162

Hình 4.11 Gợi ý giao diện dành cho báo chí trên ĐTDĐ tại Việt Nam 163

Hình 4.12 Gợi ý thiết kế chữ viết dành cho báo chí trên ĐTDĐ tại Việt Nam 164

Hình 4.13 Đề xuất các dạng tác phẩm mới của báo chí trên ĐTDĐ 165

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ thời đại công nghiệp 4.0 đã tác động vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó có báo chí truyền thông Dưới tác động đó, các phương tiện truyền thông, các hình thức báo chí mới xuất hiện, tạo ra một

hệ sinh thái báo chí truyền thông đa dạng Từ báo chí đa phương tiện, báo chí dữ liệu báo chí đa nền tảng, báo chí “nhúng” đến báo chí di động Từ công nghệ sản xuất và truyền phát thông tin nhỏ gọn, tiện ích đến sự tham gia của trí thông minh nhân tạo Từ sản phẩm báo chí chỉ là độc quyền của cơ quan báo chí, nhà báo đến nội dung do người dùng tạo ra Tất cả những biến đổi đó đã làm cho đời sống báo chí trở nên sôi động hơn bao giờ hết

Trong bối cảnh đó, báo chí trên điện thoại di động xuất hiện như là một hình thức báo chí hiệu quả và có nhiều ưu điểm Báo chí trên điện thoại di động đã trở thành mục tiêu hướng đến của nhiều nền báo chí trên thế giới Hình thức báo chí này đã trở nên phổ biến và quan trọng đến mức như CEO Google Larry Page đã từng khẳng định là,

“chúng ta không còn sống trong một thế giới “mobile-first”- ưu tiên điện thoại di động- mà chúng ta đang sống trong thế giới “mobile only” - chỉ dành cho thiết bị di động” [dẫn theo:69]

Cũng như nhiều nền báo chí trên thế giới, sự ra đời của báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam trong thời gian vừa qua đã tạo nên những thay đổi sâu sắc trong đời sống thông tin Những thay đổi ấy không chỉ biểu hiện bằng những hình thức bên ngoài, mà còn là những biến đổi bên trong có tính bản chất Báo chí trên điện thoại di động đã có một bước tiến mạnh mẽ trong việc cấu trúc lại toàn bộ hoạt động báo chí của nước nhà từ khâu sản xuất, chuyển tải thông tin đến việc tiếp cận công chúng Đó

có thể là những sản phẩm báo chí ngắn gọn, trực quan, cá nhân hóa, là hình thức báo chí có thể đo lường, định vị được người dùng, hình dung được công chúng thích gì, đọc, xem, nghe gì, đang ở đâu và có thể dẫn dắt, điều hướng thói quen, nhu cầu của người dùng Điều mà không một loại hình báo chí truyền thống nào có thể thực hiện được “Báo chí trên điện thoại di động làm phong phú thêm môi trường truyền thông, khẳng định vị thế, quyền lực của công chúng báo chí hiện đại và tạo ra xu hướng phát triển mới của báo chí truyền thông” [49, tr25]

8

Với sự phát triển mạnh mẽ, báo chí trên điện thoại di động đã trở thành điểm nhấn, tâm điểm của xã hội thông tin tại Việt Nam hiện nay Đã đến lúc cần phải khẳng định tính hữu ích cũng như sức mạnh của hình thức báo chí này tại thị trường truyền thông Việt Nam và xu thế phát triển tất yếu của nó trong tương lai Tuy vậy, thực tế ở Việt Nam hiện nay, nghiên cứu báo chí trên điện thoại di động với tư cách là một nền tảng báo chí mới một cách hệ thống vẫn chưa được thực hiện Hơn nữa, trên phương diện lý luận, vấn đề báo chí trên điện thoại di động vẫn là địa hạt còn bỏ ngỏ Chính vì thế,

NCS chọn đề tài “Báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay” làm đề tài

nghiên cứu cho luận án

Nghiên cứu báo chí trên điện thoại di động ở Việt Nam, luận ánh tập trung vào việc khảo sát sản phẩm của nền tảng báo chí này bao gồm vấn đề về sản xuất, lưu thông, hình thức, nội dung của sản phẩm, chỉ ra những điểm khác biệt của sản phẩm báo chí trên điện thoại di động với các sản phẩm báo chí trên những nền tảng khác, tính tương tác của công chúng với sản phẩm, từ đó góp phần khái quát hóa bức tranh toàn cảnh về hiện trạng báo chí di động ở Việt Nam Đồng thời, qua kết quả nghiên cứu, luận án góp phần định hình hệ thống lý thuyết về báo chí trên điện thoại di động, làm cơ sở lý luận để nghiên cứu các vấn đề liên quan đến báo chí trên điện thoại di động trong tương lai

2 Mục đích và Nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu nội dung, hình thức, phương thức sản xuất và chuyển tải thông tin, công chúng, chiến lược sản xuất, phân phối và tiêu thụ của sản phẩm báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam Trên cơ sở đó, luận án dự báo xu hướng phát triển và đề xuất giải pháp để nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí trên điện thoại di động trong tương lai tại Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận án thực hiện những nhiệm vụ sau: -Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về báo chí, báo chí đa nền tảng, báo chí di động và báo chí trên điện thoại di động;

- Nghiên cứu, khảo sát, đánh giá hiện trạng về hình thức, nội dung, phương thức sản xuất và chuyển tải thông tin của sản phẩm báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay;

-Phân tích đặc điểm, nhu cầu, cách thức tiếp nhận và tương tác thông tin với sản phẩm báo chí trên điện thoại di động của công chúng tại Việt Nam;

- Phân tích các chiến lược sản xuất, phân phối và tiêu thụ sản phẩm của báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay;

- Dự báo xu thế phát triển báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam, từ đó, khuyến nghị giải pháp nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí trên điện thoại di động trong tương lai

3 Câu hỏi nghiên cứu

Luận án tập trung trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau:

Câu hỏi 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về báo chí trên điện thoại di động là gì? Câu hỏi 2: Báo chí trên điện thoại di động hiện nay được thể hiện như thế nào và

sản phẩm của dạng báo chí này có gì khác biệt so với các loại hình báo chí khác?

Câu hỏi 3: Tính tương tác của công chúng báo chí trên điện thoại di động với sản

phẩm có những điểm đặc biệt nào so với sản phẩm báo chí của các loại hình báo chí khác?

Câu hỏi 4: Sản phẩm báo chí trên điện thoại di động cần có những giải pháp nào để

nâng cao chất lượng?

4 Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận án là “Báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay”

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu hình thức, nội dung, quá trình sản xuất, chuyển tải của phiên bản báo chí

trên điện thoại di động, trong đó khảo sát 4 tờ báo gồm Thanh Niên online, Tuổi trẻ

online, Dân trí, VNExpress, 1 kênh phát thanh là VOV1Media (VOV) và 1 kênh truyền

hình là VTCnow (VTC) phát trên hệ thống truyền hình Internet qua điện thoại di động

trong thời gian từ năm 2016 đến 2018 làm đại diện Việc lựa chọn trên đáp ứng các tiêu chí: i-các tờ báo, các kênh phát thanh, truyền hình trên đã có các phiên bản báo chí trên điện thoại di động ii-các báo, các kênh phát thanh, truyền hình trên hiện nay có lượng công chúng lớn iii-các cơ quan báo chí trên đã sử dụng công nghệ hiện đại trong việc chuyển tải thông tin qua điện thoại di động iv-thời gian là 3 năm từ 2016-2018 là thời gian phù hợp với quá trình làm luận án cũng như tương thích với một giai đoạn đánh giá phát triển của báo chí

10

Thanh Niên online, Tuổi trẻ Online, là báo điện tử phiên bản của các tờ báo in có số

lượng phát hành lớn của cả nước hiện nay Đây là các tờ báo có số lượng công chúng

báo in và công chúng trực tuyến khá lớn Trong đó, Tuổi trẻ online (TTO) là cơ quan

ngôn luận của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh do Thành đoàn thành phố Hồ

Chí Minh làm chủ quản TTO hiện thu hút tới 2.75 triệu lượt truy cập/ngày, chiếm

21.95% số công chúng đọc báo tại Việt Nam TTO hiện có 17 chuyên mục, 58 chuyên

mục con Thanh Niên Online (TNO) là cơ quan của Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam TNO hiện đang thu hút 2.41 triệu lượt truy cập/ngày, chiếm 21.4% số người đọc tại Việt Nam TNO gồm có 17 chuyên mục chính và 44 chuyên mục con TTO và TNO

đã xây dựng và sẵn sàng cho các loại hình báo chí đa phương tiện bao gồm: các ứng dụng truyền thông trên Android Market, App Store, các ứng dụng thiết bị cầm tay wap tivi Moblie, internet tivi, phiên bản báo dành riêng cho iPhone, các loại điện thoại smart phone và nhiều loại điện thoại cầm tay phổ biến khác

Dân trí, VnExpress là các tờ báo điện tử độc lập với cách làm báo hiện đại, nhanh,

thời sự và là các tờ báo có uy tín, được công chúng quan tâm truy cập nhiều nhất

VnExpress (VNE) là tờ báo của tập đoàn FPT do Bộ KH-CN làm chủ quản, có 5.07

triệu lượt xem/ ngày Mỗi ngày, báo xuất bản trung bình 300 tin, bài, có 27 mục, chuyên mục. Dân trí là một tờ báo mạng điện tử trực thuộc trung ương Hội khuyến học

Việt Nam, có lượng truy cập khá lớn Dân trí là một trong 2 tờ báo điện tử tiếng Việt có lượng người đọc đông đảo nhất, có 3.9 triệu lượt xem/ngày Mỗi ngày Dân trí xuất bản

250-300 tin, bài trên nhiều lĩnh vực với 32 chuyên mục nội dung khác nhau1

VOV1 là kênh thời sự tổng hợp thuộc VOV Nội dung của VOV1 là sự kết hợp giữa

các chương trình thời sự, các show và các chương trình chuyên đề bao gồm phần tin tức cập nhật, điểm báo, các bài phân tích thời sự, chuyên mục, phóng sự, khách mời, thông tin chỉ dẫn, hướng dẫn, thông tin thời tiết, giao thông VOV1 thông tin nhanh, bình luận sâu, tương tác đa chiều, tăng cường tương tác với công chúng qua điện thoại, facebook, fanpage… trong mỗi chương trình đều có sự tham gia của công chúng

VTCNow là hình thức truyền hình dành riêng cho điện thoại đầu tiên ở Việt Nam VTCNow thuộc Đài truyền hình Kỹ thuật số VTC – Đài Tiếng nói Việt Nam có nhiều

điểm mới về nội dung và giải pháp công nghệ Về nội dung, VTCNow chú trọng đề cập tới tin tức, đây là giá trị nội dung cốt lõi Bên cạnh đó, một thế mạnh khác của VTC

Now và gần như là đi tiên phong đó là phát triển Breaking News trên điện thoại

1 Số liệu được cung cấp bởi Alaxa.com, một trang web trực tuyến đo người dùng hàng đầu trên thế giới vào điểm thời gian 1/12/2017

Khách hàng mục tiêu của VTCNow hướng đến là nhóm đối tượng không quá trẻ và

cũng không quá già, nằm trong độ tuổi từ 22- 54 tuổi. VTCNow cung cấp kho nội dung

giàu bản sắc với sự kết hợp tinh tế giữa xu hướng nội dung hiện đại của VTC và những chương trình tin cậy, đậm nét truyền thống của VOV2

- Khảo sát công chúng báo chí trên điện thoại di động tại 3 thành phố lớn là thành phố

Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Đà Nẵng Đây là những địa điểm có sự phát triển mạnh về kinh tế xã hội của cả nước, là đại diện cho các khu vực Bắc, Trung và Nam, mang đậm dấu ấn, đặc điểm công chúng từng vùng miền Khảo sát những địa điểm trên sẽ giúp luận án có cái nhìn toàn diện hơn về công chúng Việt Nam trong vấn đề tiếp nhận thông tin báo chí trên điện thoại di động

Hà Nội là thủ đô, trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của cả nước và là địa bàn đại diện khu vực Bắc Bộ với diện tích tự nhiên là 24,314.7 km2 Hà Nội có 30 quận, huyện, dân số là 7.654,8 nghìn người Trong đó, dân số thành thị là 3.764,1 nghìn người, chiếm 49,2%; dân số nông thôn là 3.890,7 nghìn người, chiếm 50,8% (Số liệu thống kê năm 2017 tại Cổng thông tin Chính phủ Chinhphu.vn) Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế và khoa học kĩ thuật quan trọng của cả nước, là đại diện cho khu vực miền Nam Thành phố Hồ Chí Minh hiện có 24 quận, huyện, tổng diện tích 2.095,5 km2, dân số 8,611,0 nghìn, trong đó dân số thành thị chiếm 83%, nông thôn chiếm 17% (Số liệu thống kê của Cục thống kê thành phố Hồ Chí Minh, năm 2017 đăng tại Niên giám thống kê 2017, http://www.pso.hochiminhcity.gov.vn) Thành phố Đà Nẵng là thành phố phát triển nhất miền Trung, là thành phố có tầm chiến lược trong phát triển kinh tế xã hội khu vực miền Trung Đà Nẵng có diện tích tự nhiên là 1.283,42 km2; dân số là 942.132 nghìn người, trong đó dân số thành thị là 87%, nông thôn là 13%, có 7 quận, huyện (Số liệu thống kê tại Niên giám Đà Nẵng 2017 tại Cổng thông tin thành phố

Đà Nẵng, https://danang.gov.vn)

Điều tra công chúng được thực hiện tại 3 địa điểm là Hà Nội, Hồ Chí Minh, Đà

Nẵng và được mô tả chi tiết trong Bảng 1 Kết quả khảo sát cho thấy một số điểm nổi

bật như sau: i) Tỉ lệ giới tính tương đương nhau, nam: 629 người chiếm 52,8%, nữ

562, chiếm 48.2% Đây là tỉ lệ phù hợp để có thể có kết quả khách quan trong việc thống kê các chỉ số ii) Khả năng tiếp nhận báo chí (đọc/nghe/nhìn) của công chúng cơ bản là tốt; iii) có sự chênh lệch đáng kể về độ tuổi, độ tuổi từ 19-55 chiếm phần lớn số

2 Xem thêm: “Điểm nhấn về sự khác biệt của VTC Now nằm ở mặt nội dung và giải pháp công nghệ hoàn toàn mới lần đầu xuất hiện https://baomoi.com/ung-dung-da-phuong-tien-vtc-now-vua-ra-mat-co-gi-dac-

12

công chúng khảo sát, với tỉ lệ là 74.8%, trong khi đó độ tuổi trên 55 có số lượng thấp với tỉ lệ là 9.0% Điều này phù hợp vì hầu hết những người sử dụng điện thoại di động thường ở độ tuổi thanh niên và trung niên Đây là bộ phận công chúng mới và sẽ là nhóm công chúng quan trọng, chiếm thị phần lớn trong thị trường truyền thông và báo chí của Việt Nam trong tương lai iv) Sự chênh lệnh trong nghề nghiệp cũng thể hiện khá rõ: viên chức, nhân viên văn phòng, học sinh sinh viên, công nhân có số lượng nhiều hơn là nông dân với tỉ lệ lần lượt là 26.4%, 24.3%, 22.2% và 6.2% Sự chênh lệch này là hợp lý do địa bàn khảo sát và đối tượng khảo sát đã được khoanh vùng từ những công chúng thường xuyên tiếp cận công nghệ và có thời gian đọc báo nhiều nhất v) Trình độ học vấn không đồng đều: chiếm tỉ lệ cao nhất là công chúng có trình

độ ĐH-CĐ: 519 người, chiếm 43.6%, tiếp đến là THPT: 378 người, chiếm 31.7%, thấp nhất là THCS và Tiểu học lần lượt là 39 người, chiếm 3.3% và 40 người, chiếm 3.4% Việc chênh lệch này cũng phù hợp khi đối tượng người sử dụng điện thoại di động để tiếp cận thông tin báo chí thường phải có một trình độ hiểu biết nhất định và có trình

độ học vấn tương đối cao mới có thể tiếp nhận thông tin được

Bảng 1 Số mẩu độ tuổi và nghề nghiệp qua khảo sát

Giá trị Số

lượng

Phần trăm

Giá trị Số

lượng

Phần trăm

Giá trị Số

lượng

Phần trăm

5 Giả thuyết nghiên cứu và Khung phân tích

5.1 Giả thuyết nghiên cứu

- Có sự khác biệt giữa phiên bản báo chí trên điện thoại di động với phiên bản báo chí trên các nền tảng khác

- Phương thức sản xuất và chuyển tải thông tin báo chí trên điện thoại di động đang hình thành tại Việt Nam

- Báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam đã xây dựng chiến lược sản xuất, phân phối và tiêu thụ sản phẩm riêng

- Công chúng báo chí trên điện thoại di động là công chúng tương tác, kết nối, thể hiện sự phân mảnh rõ nét và có tính hội tụ cao

- Có sự tác động của công nghệ đến cách sản xuất nội dung và phương thức chuyển tải thông tin, từ đó hình thành nên một hệ sinh thái báo chí trên điện thoại di động

5.2 Khung phân tích

Những biến đổi về báo chí truyền thông trong thời đại công nghiệp 4.0 đã làm cho bức tranh thị phần báo chí Việt Nam có những phân chia rõ nét Sự phân chia ấy đã định hình nên các dạng báo chí truyền thông mới trong đó có báo chí trên điện thoại di động Dạng báo chí trên điện thoại di động ra đời đặt ra nhiều vấn đề cần thiết phải được tìm hiểu, nghiên cứu cả về lý luận và thực tiễn

Từ thuật tiễn đó, luận án xác định khung lý thuyết nghiên cứu gồm khái niệm, đặc điểm về báo chí, báo chí đa nền tảng, báo chí trên điện thoại di động, công chúng tương tác báo chí trên điện thoại di động, các hệ hình nghiên cứu “Quyết định luận kỹ thuật”, hệ hình “Văn hóa hội tụ”, lý thuyết “Mô hình truyền thông” và lý thuyết “Sử dụng và hài lòng”

Trên cơ sở khung lý thuyết, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu gồm phương pháp luận và phương pháp công cụ để nghiên cứu sản phẩm/phiên bản báo chí trên điện thoại di động dưới góc độ nội dung, hình thức, phương thức sản xuất và công chúng tương tác Từ kết quả nghiên cứu, luận án chỉ rõ những điểm khác biệt của sản phẩm/phiên bản của báo chí trên điện thoại di động với các sản phẩm/phiên bản của các loại hình báo chí khác, đồng thời làm căn cứ để đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam

14

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

SẢN PHẨM /PHIÊN BẢN

NỘI DUNG VÀ

HÌNH THỨC

PHƯƠNG THỨC SẢN XUẤT

PHƯƠNG THỨC CHUYỂN TẢI

CÔNG CHÚNG TƯƠNG TÁC

CHIẾN LƯỢC SẢN XUẤT, PHÂN PHỐI VÀ

Những biến đổi về

báo chí truyền thông

trong thời đại công

nghệ 4.0

Báo chí, báo chí đa nền tảng,

báo chí trên ĐTDĐ, công

chúng báo chí trên ĐTDĐ

Hệ hình Quyết định luận kỹ

thuật, Hệ hình Văn hóa hội tụ

Lý thuyết mô hình truyền

thông, Lý thuyết sử dụng và hài lòng

Những vấn đề báochí trên điện thoại di

động

Hình 1 Mô hình khung phân tích của luận án

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp luận:

- Phương pháp luận chung: Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin: sử dụng phép duy vật biện chứng và phép duy vật lịch sử; quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, của Đảng về báo chí truyền thông, lý luận báo chí truyền thông

- Phương pháp luận chuyên ngành: Sử dụng hệ hình Quyết định luận kỹ thuật của McLuhan, hệ hình Văn hóa hội tụ của Henry Jenkins, lý thuyết Sử dụng và hài lòng của Ikuo Takeuchi, Elihu Katz, Denis McQuail và Lý thuyết Mô hình truyền thông của Claude Shannon và Warren Weaver

6.2 Phương pháp công cụ:

6.2.1 Sử dụng phương pháp liên ngành: phương pháp nghiên cứu nghiên cứu định

tính (phân tích tài liệu, phỏng vấn sâu) và phương pháp nghiên cứu định lượng (phỏng vấn Anket) Cụ thể:

1) Từ cơ sở lý thuyết, các nghiên cứu liên quan và tình hình thực tế ở Việt Nam, luận

án sử dụng phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp nhằm phân tích, tổng hợp những tài liệu, tư liệu, số liệu có liên quan đến đề tài nghiên cứu, xây dựng cơ sở lí luận cho luận

án Phương pháp phân tích nội dung để khảo sát, phân tích, tổng hợp nội dung và hình thức các báo trên điện thoại di động tại Việt Nam

2) Khảo sát Anket 1200 phiếu được phát trực tiếp đến đối tượng khảo sát là công chúng tại 3 địa điểm: thành phố Hà Nội, thành phố Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh Tổng cộng có 1.197 phiếu thu được và có thể sử dụng 1.191 phiếu (9 phiếu không hợp lệ) Khảo sát 300 người dùng về cách thức tham gia làm báo trên điện thoại di động tại

Hà Nội, Đà Nẵng, TP Hồ Chí Minh, kết quả thu về 287 phiếu hợp lệ (3 phiếu không hợp lệ) Khảo sát 300 nhà báo về cách tác nghiệp báo chí trên điện thoại di động được tiến hành tại 6 cơ quan báo chí là các tờ báo, kênh phát thanh, truyền hình trong diện khảo sát của luận án Kết quả thu về sử dụng hợp lệ 300/300 phiếu Phỏng vấn sâu 06 nhà báo, 04 nhà quản lý báo chí lập thành các biên bản phỏng vấn theo dạng phỏng vấn cấu trúc Bảng hỏi phỏng vấn tham dự được ghi trực tiếp từ người hỏi và người trả lời và được mã hóa theo thứ tự là PVS-N1 đến PVS-N4 và PVS-T1 đến PVS-T4 Dữ liệu được thu thập bằng phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng (Stratified random sampling)

Dữ liệu nghiên cứu sau khi lấy mẫu được làm sạch và phân tích bằng phần mềm SPSS

16

Xây dựng bảng hỏi phỏng vấn Anket được tiến hành dựa trên thuyết Sử dụng và hài

lòng và hệ hình Văn hóa hội tụ: i-xem xét mục đích tiếp xúc (đọc, nghe, xem) báo chí

trên điện thoại di động là để thỏa mãn nhu cầu riêng biệt nào: hình thành câu hỏi C7⇀C10-PL1, C1⇀C3-PL3, ii-có sự điều chỉnh bản thân nào sau khi tiếp xúc với loại hình báo chí trên điện thoại di động: hình thành câu hỏi C11⇀C13-PL1, C4-PL3, iii-hiệu quả quan hệ của cá nhân người dùng (tương tác người dùng với các mối quan hệ xung quanh): hình thành câu hỏi C14⇀C17-PL1, C4-PL3, iv-hiệu quả giám sát môi trường (trở thành không gian sống, mua sắm, làm việc kết bạn,…) hình thành câu hỏi C1⇀C6-PL1

Sử dụng hệ hình Quyết định luận kỹ thuật xem xét mức độ tác động, ảnh hưởng làm

biến đổi nội dung, qui trình sản xuất, chuyển tải thông tin tác phẩm và cách thức làm báo của nhà báo Cụ thể: i-tác động của phương tiện kỹ thuật đến tác nghiệp báo chí: hình thành câu hỏi C1⇀C2-PL2, ii-phương tiện truyền thông quan trọng như chính thông điệp, truyền thông nào thì thông điệp đó: hình thành câu hỏi C2⇀C5-PL2

Xây dựng bảng hỏi phỏng vấn sâu dựa trên thuyết Mô hình truyền thông lý giải về

những thay đổi của truyền thông và báo chí trong thời đại công nghiệp 4.0 từ các nhà báo, nhà quản lý báo chí: i-nguồn phát đa dạng nhiều phía: hình thành câu hỏi C1⇀C2-PVS-T, C1⇀C2-PVS-N, ii-kênh truyền đa nền tảng: C3⇀C6-PVS-T, C3⇀C4-PVS-N 3) Mẩu nghiên cứu về hiện trạng báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam được tiến hành lấy mẩu trực tiếp qua điện thoại di động Samsung Galaxy E7, Sony Xperia XA1 Plus, Iphone 7plus và Oppo F5 Bằng những phương tiện này, các nghiên cứu được tiến hành qua đọc trực tiếp các tin, bài, xem, nghe chương trình truyền hình, phát thanh

của 4 tờ báo VNExpress, Thanh Niên Online, Tuổi trẻ Online, Dân trí và các kênh

VOV1media, VTCnow Đồng thời cũng bằng phương tiện này, các hình ảnh giao diện,

các file video, audio cũng được ghi lại, chụp lại phục vụ cho mục đích nghiên cứu của luận án

Số tin, bài, mục, chuyên mục, hình ảnh được khảo sát qua nội dung cụ thể phục vụ mục đích nghiên cứu được dẫn trực tiếp trong luận án Những tin, bài, mục, chuyên mục, hình ảnh được lấy song song trên phiên bản báo chí trên điện thoại di động (từ đây gọi là phiên bản mobile) và phiên bản đọc trên desktop, laptop (từ đây gọi là phiên bản web) để phân loại và so sánh Cụ thể, tin bài được khảo sát trên 4 tờ báo từ tháng 7 đến tháng 12 năm 2018, mỗi tháng chọn 1 ngày, ngày đầu tiên của tháng (PL4) Số lượng tin, bài thống kê trong một lần truy cập được tính tại trang chủ, không tính các tin bài

trong trang thứ cấp và các tin bài sắp xếp theo chủ đề và đường link được lưu trong các mục và tiểu mục của các ngày khác Số lượng tin, bài được thống kê, phân loại theo nội dung phản ánh, thống kê các yếu tố hình thức như hình ảnh, âm thanh, hình ảnh động có trong tin, bài để phục vụ nghiên cứu Tất cả quá trình khảo sát này được tiến hành bằng phương pháp đếm tên tin, bài từ các mục, tiểu mục, chuyên mục, chương trình của các báo, đài trên điện thoại di động

6.2.2 Sử dụng nhóm các phương pháp chuyên ngành:

1) Hệ hình tiếp cận nghiên cứu Quyết định luận kỹ thuật của McLuhan sử dụng

phương pháp nghiên cứu cụ thể sau:

Thứ nhất, Phương pháp phân tích phương tiện truyền thông (media analysis):

Phương pháp phân tích phương tiện truyền thông sẽ cho thấy các phương tiện truyền thông khác nhau có cách thức đưa thông điệp khác nhau và do đó có những hiệu quả khác nhau Báo in, Phát thanh, Truyền hình hay Báo điện tử có cách chuyển tải thông tin tương đối khác nhau Vì thế, báo chí trên điện thoại di động cũng có cách chuyển tải thông tin riêng Khi sử dụng phương pháp phân tích phương tiện, luận án làm rõ những vấn đề sau: 1- Ưu và nhược điểm của kênh thông tin này là gì? 2- Nó có phù hợp với đối tượng công chúng nào?

Thứ hai, Phương pháp phân tích kiểm soát (Control Analysis): Phương pháp Phân

tích kiểm soát dùng để phân tích đối tượng khảo sát và nghiên cứu dưới những góc độ như đối tượng khảo sát (tờ báo, cơ quan báo chí) thuộc sự quản lý của ai? Mục đích chính, vai trò của đối tượng là gì? Công tác kiểm duyệt và đưa tin như thế nào? Các sắp xếp các tin, bài theo thứ tự ra sao? Đây là phương pháp có thể sử dụng để đánh giá những mục đích hay ý định cụ thể nào đó của những hình thức thông tin của sản phẩm báo chí Luận án dùng phương pháp này để phân tích giao diện và sự sắp xếp hệ thống tin, bài, mục, chuyên mục của phiên bản các tờ báo trên điện thoại di động Từ đó đưa ra các kết luận có liên quan đến tính chất của báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam

2) Lý thuyết Sử dụng và hài lòng sử dụng phương pháp phân tích công chúng (puplic

analysis): Phân tích công chúng để hiểu được công chúng báo chí di động có những đặc tính riêng khác nào về nhu cầu, thị hiếu, các yếu tố nhân khẩu, Khi phân tích công chúng, luận án sẽ chỉ ra công chúng báo chí trên điện thoại di động không phải là một nhóm công chúng thống nhất, mà ngược lại, công chúng bao gồm nhiều nhóm công chúng khác nhau, được phân chia nhỏ thành nhiều nhóm xã hội

18

7 Điểm mới

Đây là luận án tiến sĩ đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu về báo chí trên điện thoại di

động Về góc độ lý luận, luận án sử dụng hệ hình Quyết định luận kỹ thuật, hệ hình Văn

hóa hội tụ, lý thuyết Sử dụng và hài lòng và lý thuyết Mô hình truyền thông để nghiên

cứu Đây là các hệ hình và lý thuyết lần đầu tiên được đưa vào nghiên cứu các trường hợp các phương tiện báo chí truyền thông mới như báo chí trên điện thoại di động Luận

án sử dụng hệ thống lý luận về báo chí, báo chí đa nền tảng, báo chí di động để luận giải những vấn đề của báo chí trên điện thoại di động nói riêng và báo chí và truyền thông hiện đại nói chung là một hướng đi còn ít nhà nghiên cứu tại Việt Nam đề cập và áp dụng Do đó, kết quả nghiên cứu của luận án có thể mở ra những góc tiếp cận mới cho các hướng nghiên cứu về báo chí ở Việt Nam trong thời gian tới

Về tính thực tiễn, đây là công trình áp dụng những phương pháp nghiên cứu hiện đại, qua đó, kết quả nghiên cứu sẽ đánh giá được một cách chi tiết về hiện trạng báo chí trên điện thoại di động, những điểm khác biệt của phiên bản báo chí này so với phiên bản ở các thiết bị đầu cuối khác, đồng thời cũng chỉ ra tính tương tác của công chúng mục tiêu với báo chí trên điện thoại di động hiện nay Những kết quả nghiên cứu của luận án không chỉ góp phần đánh giá, đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí nói chung, báo chí trên điện thoại di động nói riêng, mà còn có thể gợi mở giải pháp cho việc xây dựng các phương tiện báo chí, truyền thông mới khác trong tương lai

8.Ý nghĩa lý luận, thực tiễn

8.1 Ý nghĩa lý luận

Là một trong những công trình đầu tiên trong lĩnh vực báo chí học nghiên cứu báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam, luận án là tài liệu tham khảo có giá trị cho những nhà nghiên cứu, giảng dạy và thực hành báo chí, truyền thông Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần mở ra những hướng nghiên cứu mới về một loại hình truyền thông mới, phát triển lý luận báo chí di động và báo chí trên điện thoại di động dưới góc

độ phương thức sản xuất, chuyển tải thông tin và cách thức tiếp nhận Luận án cũng đưa

ra một số khái niệm mới về báo chí và truyền thông, xây dựng và gợi mở những điểm mới cho các hướng nghiên cứu tiếp theo

8.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu góp phần đánh giá cụ thể, chi tiết về hiện trạng báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam, đồng thời là cơ sở, tài liệu tham khảo có tính ứng dụng cao trong hoạt động nghề báo Cụ thể: i-luận án cung cấp các chỉ số có giá trị khoa học làm

cơ sở để sản xuất sản phẩm và xây dựng mô hình báo chí trên điện thoại di động cho các các cơ quan báo chí, truyền thông ii- đặc tính cơ bản của công chúng báo chí trên điện thoại di động được luận án khái quát nhằm giúp người dùng nhận diện chính mình và nhà sản xuất tìm kiếm những chiến lược tiếp cận iii-những dự báo từ kết quả nghiên cứu của luận án giúp hoạch định các chiến lược phát triển và công tác phối hợp giữa các

cơ quan báo chí truyền thông, nhà sản xuất với các đối tác ngày càng hiệu quả hơn

9 Kết cấu của luận án

Luận án ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục còn có 4 chương: Chương 1 Tổng quan nghiên cứu về báo chí trên điện thoại di động

Chương 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

Chương 3 Hiện trạng báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay

Chương 4 Xu hướng và giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam

Nội dung luận án sẽ được trình bày theo thứ tự các chương như trên

20

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ BÁO CHÍ TRÊN ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG 1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

1.1.1 Tiếp cận hiện trạng, tác động và xu thế phát triển của báo chí trên điện thoại di động

Những phân tích đầu tiên về vai trò thiết lập lịch trình tin tức thế giới và dẫn dắt công chúng của báo chí trên điện thoại di động được biết đến từ đầu những năm 1990 khi Internet và điện thoại di động bắt đầu xâm nhập vào đời sống xã hội3

Khoảng những năm đầu của thế kỷ XXI, một cộng đồng các nhà nghiên cứu truyền thông và báo chí trên điện thoại di động được thành lập Các chuyên gia, nhà khoa học nghiên cứu về các phương tiện truyền thông mới đã tập hợp thành một cộng đồng với tên gọi

là mobile-society (Hội Di động) và thường trao đổi thông tin, các kết quả nghiên cứu hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp trên website tại địa chỉ groups.google.com/group/mobile-society Hội Di động bao gồm nhiều nhà khoa học danh tiếng như James Katz, Mama Aakhus, Leopoldina Fortunati, Christian Licoppe, Chantal De Goumay, Sum Dong Kim, Patrick Law, Rama Pertierra đến từ nhiều quốc gia trên thế giới như Phần Lan, Mỹ,

Úc, Italia, Pháp, Hà Lan, Thái Lan, Nhật, Hàn Quốc, Philippin, Trung Quốc Liên minh châu Âu đã tài trợ chi phí cho 248 dự án nghiên cứu về truyền thông trên di động của Hội Di động do James Katz đứng đầu Kết quả nghiên cứu của các dự án do James Katz (2008) được công bố trong rất nhiều sách và bài báo khoa học, trong đó đáng chú

ý nhất là tác phẩm Mobile communication and the transformation of social life Trong

tác phẩm này, J Katz kết luận: “Thông tin được truyền phát trên các thiết bị di động sẽ được các cá nhân chấp nhận như sứ giả tinh thần và thậm chí còn được mặc nhiên trở thành con đường dẫn dắt lối đi cho từng cá nhân.” [123, tr147] David Cameron (2007), nhà nghiên cứu truyền thông mới, tham gia nhiều hội thảo về truyền thông và báo chí di động do Hội Di động tổ chức cho rằng, thiết bị di động hiện nay không chỉ

là thiết bị liên lạc mà đang trở thành một phương tiện truyền thông phổ biến với nhiều tính năng ưu việt, đã và đang hình thành một xu hướng truyền thông, trở thành một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng của truyền thông trên toàn cầu [113, tr30] Một nghiên

3 Năm 1983, ARPAnet được đổi tên là Internet và bắt đầu triển khai ở 60 trường Đại học trên nước Mỹ Năm

1985 Internet kết nối với châu Âu, châu Mỹ và bắt đầu trở thành mạng dân dụng trên khắp thế giới vào đầu thập

kỷ 90, TK XX Chiếc điện thoại “cục gạch” DynaTAC gọi cuộc gọi đầu tiên vào năm 1973 do Dr Martin Cooper sáng chế Nhưng phải đến năm 1983, DynaTAC 8000x mới được bán ra thị trường Khoảng thời gian giữa những năm 90 của thế kỉ trước, điện thoại di động mới có khả năng duyệt web qua trình duyệt WAP

cứu của Francois Neland và Oscar Westlund năm 2011cũng chỉ ra rằng, thông tin trên thiết bị di động bao gồm “4 yếu tố trong 1”, đó là: Kênh (channels), hội thoại (conversation), nội dung (content) và thương mại (commerce) Như vậy, theo nghiên cứu này di động không còn là phương tiện liên lạc viễn thông đơn thuần mà đã nhanh chóng trở thành kênh truyền thông đa phương tiện với cách thức truyền phát thông điệp có nhiều ưu thế Nó cũng đáp ứng được nhu cầu đa dạng của công chúng trẻ hiện nay – những người có niềm đam mê đối với công nghệ, thích khám phá cái mới, cuộc sống bận rộn và có xu hướng gắn bó với các thiết bị di động trong sinh hoạt hàng ngày [dẫn theo: 52, tr17]

Tom Rosenstiel (2011) cũng đồng quan điểm với nhiều nhà nghiên cứu trong tác

phẩm The Future of Mobile News do Pew Research Center xuất bản đã khẳng định:

trung tâm của báo chí thế giới là báo chí bằng điện thoại di động và rằng trong tương lai, những loại hình báo chí truyền thống sẽ dẫn bị mất đi, chúng biến đổi và lấy hình thức thông tin bằng điện thoại di động làm phương thức để truyền tải [ 140, tr 549] Bên cạnh những hướng tiếp cận về xu thế của báo chí di động, một số công trình nghiên cứu trên thế giới quan tâm nhiều đến hiện trạng của loại hình báo chí này Công trình quan trọng đáng chú ý thống kê và mô tả thực trạng sử dụng báo chí di động đầu

tiên phải kể đến là báo cáo The future of Mobile News do Tom Rosenstiel (2012) phụ

trách thuộc dự án Project for Excellence in Journalism do Pew Research Center quản

lý, được thực hiện vào tháng 10 năm 2012 Đây là công trình có tầm bao quát lớn về số lượng và tần suất sử dụng điện thoại cho việc đọc báo của 70 quốc gia trên thế giới vào

đầu thập niên thứ 2 của thế kỷ XXI The future of Mobile News cũng chỉ ra rằng “đọc

báo, xem tin tức trên điện thoại di động là niềm đam mê mãnh liệt của giới trẻ và sự cuốn hút “không thể chối từ” của ma lực công nghệ” [140, tr552]

Tiếp tục nghiên cứu về hiện trạng báo chí di động, một số công trình khác đi sâu đánh giá phương thức đọc báo trên điện thoại di động Oscar Westlund (2013)cho biết công chúng đọc tin tức báo chí trên điện thoại di động từ khi “chỉ là những “kẻ hở nhỏ” của cuộc sống hằng ngày tập trung vào giới công chức, nhà kinh doanh trên đường đến công sở đến nay đọc tin tức trên điện thoại là không biên giới, mọi lúc mọi nơi” [138, tr15] Ngoài ra, Oscar Westlund còn khẳng định rằng đã có sự biến đổi tin tức trên điện thoại di động theo thời gian do sự tác động của công nghệ và nhu cầu thông tin của công chúng Một chi tiết khác khá quan trọng cũng được Oscar Westlund

Oscar Westlund cho rằng, có một điểm khác biệt giữa phiên bản báo chí cho điện thoại di động và báo chí cho các thiết bị khác như máy tính cá nhân hoặc desktop Ông viết, “màn hình di động nhỏ hơn màn hình máy tính cá nhân và thường dựa trên nền tảng cảm ứng, do vậy mà cách thiết kế giao diện cho người dùng di động cũng có sự khác biệt Màn hình máy tính cá nhân thường hàm chứa nhiều thông tin trong cùng một giao diện hơn so với thiết bị di động, vì vậy để hiển thị cùng một lượng thông tin

ấy trên màn hình di động, sẽ có rất nhiều giao diện khác nhau cần được sử dụng, và do vậy một vài logic điều hướng giữa chúng cũng cần phải được thiết lập” [138, tr24] Ngoài sự khác biệt về hình thức, giao diện, các thiết kế nội dung cho phiên bản mobile cũng không tương đồng với phiên bản desktop, laptop Trong chương 2-Tổng quan lý thuyết và chương 4-Tin tức trên điện thoại di động, của công trình này, Oscar Westlund chỉ ra nội dung khi thiết kế cho báo chí mobile mang tính cá nhân, tương tác, ngắn gọn và tiện ích

Đóng góp tiếp theo về những thành tựu nghiên cứu báo chí trên điện thoại di động

có tác phẩm “Cross-media news work-Sensemaking of the mobile media Revolution” (Sản xuất tin tức truyền thông hội tụ: một nghiên cứu đa ngành về cuộc cách mạng của truyền thông di động) của Alasutari (2010) Trong công trình này, Alasutari đã mô tả một cách chi tiết về cách thức hình thành và phát triển cũng như qui trình sản xuất các sản phẩm báo chí dành cho điện thoại di động tại các nước có nền báo chí lớn trên thế giới, chủ yếu là các nước Bắc Âu Alasutari cho rằng, mô hình toà soạn và tính chất của một sản phẩm báo chí được đăng phát trên điện thoại di động phải phù hợp với thiết bị thu phát đầu cuối này cả về nội dung và hình thức Quan điểm của Alasutari là một bước xác nhận báo chí trên điện thoại di động là một loại hình báo chí mới Quan

điểm của Alasutari đã được nhiều người làm báo ủng hộ và đây có thể xem là một cơ

sở lý thuyết quan trọng để những người nghiên cứu báo chí, nhà báo và các những sản xuất sản phẩm báo chí nhìn nhận báo chí trên điện thoại di động như là một loại hình báo chí mới

Nhìn chung, các kết quả nghiên cứu theo hướng tiếp cận trên đã khẳng định được tính đúng đắn của sự biến đổi các phương tiện và phương thức thông tin báo chí kiểu mới như là một xu thế tất yếu của thời đại Đó là báo chí dành cho điện thoại di động

đã bắt đầu chiếm lĩnh và trở thành trung tâm của báo chí thế giới, chúng trở thành điểm nhấn của xã hội thông tin Chính sự biến đổi ấy đã làm thay đổi phương thức sản xuất các sản phẩm báo chí và hướng đến tính cá nhân hóa thông tin ngày càng cao Các kết quả nghiên cứu cũng nhấn mạnh đến sự tác động của công nghệ đối với sự phát triển báo chí cho điện thoại di động, khả năng và hiệu quả kinh tế do báo chí phiên bản điện thoại di động mang lại Những kết quả nghiên cứu này có giá trị không chỉ về mặc học thuật mà còn là những tham khảo hữu ích cho các nhà sản xuất tin tức

Bên cạnh việc nghiên cứu cụ thể về hình thức và sự tác động của báo chí di động,

các nhà nghiên cứu còn quan tâm đến vai trò của các phương tiện truyền thông mới

mà Internet và báo chí di động là quan trọng nhất Đáng chú ý về lĩnh vực nghiên cứu này là các công trình của các học giả như Manuel Castells (2008), Crosbie, V (2012) Crosbie, V cho rằng thế giới đã và đang hình thành nên một “xã hội mới” đặt nền tảng cho “chủ nghĩa tư bản thông tin” trên một “nền văn hóa thực tại ảo” và rằng xã hội không chỉ là chịu ảnh hưởng của thông tin mà đơn giản là nó đồng hóa với các công nghệ thông tin [116, tr98] Những công trình nghiên cứu của Crosbie kết luận là nhờ Internet và các phương tiện truyền thông mới mà xã hội sẽ loại trừ được sự phân hóa

xã hội, hình thành nên trí tuệ tập thể và giải phóng con người khỏi thứ văn hóa đại chúng mà các phương tiện truyền thông cũ áp đặt [117]

Wei R (2006), nhà xã hội học truyền thông, trong công trình nghiên cứu về tác động của các phương tiện truyền thông mới trong khi khẳng định tính ưu việt cũng đã chỉ ra các tác động tiêu cực của các phương tiện truyền thông mới Theo tác giả các phương tiện truyền thông mới trong đó Internet là chủ yếu chỉ đáp ứng cái “cầu” hơn là cái “cung” và do đó nó làm “vỡ vụn không gian công cộng và giúp cho công chúng chỉ chăm chú đến nhu cầu thông tin cá nhân, cái mình cần, cái mình muốn chứ không quan

ra được các đặc điểm cơ bản của loại hình báo chí truyền thông mới với tư cách là một loại hình Ưu điểm lớn nhất của các công trình trên là hệ thống hoá được các mô hình truyền thông, giúp cho những hướng tiếp cận nghiên cứu sau có những chỉ dẫn rõ ràng

để không trùng lặp và xây dựng những chuyên ngành nghiên cứu hẹp

Tuy có đóng góp nhất định cho hoạt động nghiên cứu truyền thông nói chung và báo chí truyền thông mới nói riêng, song hướng tiếp cận về thực trạng báo chí truyền thông trên điện thoại di động của các công trình trên còn một số hạn chế nhất định: Thứ nhất, chỉ dừng lại ở việc trình bày các kết quả nghiên cứu, khảo sát trên bình diện thực tiễn chưa hệ thống hoá các đặc trưng và làm rõ những yếu tố tính chất thuộc

về loại hình

Thứ hai, mặc dù khẳng định rằng đây là loại hình truyền thông mới, nhưng hướng tiếp cận này chưa trình bày các kết quả nghiên cứu chứng minh được sự định hình ở dạng một loại hình

Thứ ba, đa số các công trình nghiên cứu theo hướng này chỉ trình bày kết quả tổng hợp, mô phỏng, lập mô hình và chưa có nhiều phát hiện mới về loại hình truyền thông mới này

1.1.2 Hướng tiếp cận công chúng báo chí trên điện thoại di động

Ngay từ khi bắt đầu tìm hiểu công chúng báo chí trên điện thoại di động, Andy Ruddock (2001), đã khẳng định: “Chưa thể hệ thống một cách chính xác thực tiễn biến đổi công chúng do truyền thông bằng điện thoại di động mang lại nhưng chúng ta có thể khẳng định rằng, tất cả công chúng truyền thông đều chạm vào hiện tượng của tính

di động trong truyền thông Và chúng tôi tin rằng đã đến lúc cho một nỗ lực chung là nghiên cứu xem có những tác động lớn gì nữa của truyền thông bằng điện thoại di động trong tương lai.” [111, tr61] Hưởng ứng lời kêu gọi này của Andy Ruddock, các nhà nghiên cứu truyền thông đã phác họa rõ hơn về chân dung công chúng báo chí trên điện thoại di động qua một số hướng tiếp cận

Hướng nghiên cứu công chúng từ mô thức tiếp nhận4 Hướng nghiên cứu này được nhiều nhà nghiên cứu hiện đại quan tâm, nhất là những công trình nghiên cứu công chúng báo chí di động Từ đầu thập niên 1980, khái niệm "phi đại chúng hoá" thông tin đại chúng được nhiều nhà truyền thông học đề cập đến như là một chỉ báo cho quá trình phát triển của truyền thông và sự tiếp nhận của công chúng đối với phương tiện

truyền thông mới Trong tác phẩm Cú sốc tương lai, Alvin Toffler (2002) đã khẳng

định rằng trong tương lai khi các phương tiện truyền thông mới ra đời rất có thể là hiện tượng "thông tin đại chúng bị phi đại chúng hoá" xuất hiện Ông cũng phân tích khá xác đáng là bản chất là quá trình chia nhỏ công chúng giữa các phương tiện truyền thông, là “truyền thông mới, chia nhỏ người xem” và chúng ta đang ở vào “thời đại của truyền thông nhóm nhỏ” [1, tr45]

Hướng nghiên cứu hành vi, nhu cầu của công chúng Quan tâm đến công chúng

với tư cách là khách hàng, người dùng, công trình tổng hợp về tình hình sử dụng báo chí di động của Cameron, D (2007)đã phác họa được hình ảnh rõ nét về hiện trạng của công chúng báo chí di động Theo Cameron báo chí di động là lĩnh vực được cả nhà báo, người sản xuất tin tức và giới nghiên cứu truyền thông quan tâm Theo đó,

“báo chí di động thực ra là “cuộc chơi” của các nước đang phát triển và phát triển, chúng dành cho một bộ phận dân cư giàu có, có trình độ học vấn nhất định và có thời gian giải trí nhất định”[113, tr29] Đây là phương tiện giới trẻ sử dụng nhiều và sẽ tiếp tục phát triển chừng nào công nghệ, nhất là công nghệ thông tin còn phát triển

Song song với những nghiên cứu chỉ ra những tích cực do truyền thông trên điện thoại di động mang lại, một số các công trình lớn của nhiều nhà khoa học cũng đã chỉ

ra những hệ luỵ mà báo chí, truyền thông trên điện thoại di động tác động đến công chúng Một nghiên cứu của Giáo sư Mark Stevenson (2013) thuộc Trung tâm Nghiên cứu tổn thương của Viện Đại học tây Úc đã minh chứng rằng, truyền thông di động đã làm bất an nhiều người, khiến họ trở nên tốn thời gian và lo sợ Mark Stevenson đã điều tra 4.015 người tại 3 tiểu bang của Mỹ gồm Florida, Illinois và Ohio, kết quả là 17% số người được hỏi cho rằng phát minh ra điện thoại là điều tồi tệ thứ 2 trên thế giới sau vũ khí hạt nhân [134, tr47] Công trình nghiên cứu của Mark Stevenson cũng chỉ cho thấy có rất nhiều triệu lời nhắn trao đổi, bình luận về các vấn đề do truyền

4 Theo Trần Bá Dung: Một cách chung nhất, mô thức tiếp nhận được hiểu là những mô hình, cách thức, mức độ

và mục đích sử dụng của công chúng trong tiếp nhận thông tin báo chí Chẳng hạn, người dân thường đọc báo ở

đâu, vào lúc nào, ở mức độ nào, với ai, thường thích những nội dung nào, để làm gì, v v Nghiên cứu công

26

thông mang lại được thực hiện trên điện thoại di động không phải bằng lời nói mà bằng chữ viết Chính sự giao tiếp này đã tạo nên một trào lưu sử dụng các ký tự biến thể làm loãng ngôn ngữ Công trình của Giáo sư Mark Stevenson cũng kết luận rằng,

sử dụng điện thoại di động để tương tác và đọc báo, bình luận rất có thể sẽ làm cho một bộ phận công chúng trở thành công cụ của kỹ nghệ

Trong khi đó, cùng quan điểm với Mark Stevenson, John M.C (2013) trong tác

phẩm How to use a mobile phone for wirting đã đưa ra khuyến cáo “công chúng đọc

báo trên điện thoại di động sử dụng phương tiện tương tác nhiều sẽ viết tắt và cú pháp tắt dùng lẫn lộn trong các lời nhắn, gây tác hại cho kỹ năng đọc và viết của giới trẻ” [125, tr139] John M.C cũng cho biết, trong cuộc thăm dò tại 4 nước châu Âu do mình thực hiện đã phát hiện thấy 80% công chúng là nhân viên văn phòng và 60% học sinh, sinh viên lơ là trong công việc và học tập khi có điện thoại bên cạnh Chính điện thoại

là “thủ phạm” để những đối tượng này có cơ hội đọc báo mà không chú tâm đến việc làm hay học tập Điện thoại di động là công cụ hữu ích để đọc báo, giao thiệp xã hội nhưng đối với phần lớn công chúng, những thiết bị này đôi khi dường như giống cái xiềng hơn là người bạn

Thành quả của các công trình nghiên cứu về công chúng báo chí trên điện thoại di động là đã thống kê và nhận diện được chân dung công chúng dưới nhiều góc độ khác nhau Các công trình đều tập trung làm rõ những đặc điểm của công chúng về nhu cầu, tần suất, mức độ và phạm vi…Đặc biệt những kết quả của các công trình này đã đi đến khẳng định được một thực tế chính xác là trong môi trường truyền thông hiện đại, một bộ phận công chúng mới đã được hình thành, công chúng báo chí trên điện thoại di động Tuy vậy, nhược điểm lớn của các công trình này là nghiên cứu một cách riêng lẻ không gắn giữa việc biến đổi của các loại hình báo chí với nhu cầu thông tin và tâm lý tiếp nhận thông tin của từng bộ phận công chúng Mối quan hệ giữa công chúng-nhà báo-kênh thông tin cũng chưa được tiếp cận mặc dù đây là hướng nghiên cứu cần thiết

để tìm ra các đặc điểm về công chúng của các phương tiện truyền thông mới Một hạn chế khác nữa là hướng tiếp cận này đã quá đề cao phương tiện truyền thông di động, xem đó là phương tiện chính yếu nhất của đời sống xã hội hiện đại Quan điểm trên phủ nhận sự tồn tại của một bộ phận công chúng báo chí vốn trung thành với các loại phương tiện truyền thông truyền thống như báo in, phát thanh

1.1.3 Tiếp cận nghiên cứu phát triển lý thuyết truyền thông mới

Vượt qua giai đoạn khởi đầu, nghiên cứu hiện trạng của một phương tiện truyền thông mới, giai đoạn tiếp theo của hướng nghiên cứu báo chí, truyền thông trên điện thoại di động của thế giới là nghiên cứu phát triển lý thuyết báo chí trên điện thoại di động với tư cách là hệ thống lý thuyết truyền thông mới

Những công trình đi theo hướng nghiên cứu này chủ yếu phát triển lý thuyết thông qua các phân tích về các phương tiện truyền thông mới Hàng loạt các tác phẩm đã

xuất bản có nội dung chuyên sâu về lĩnh vực này như Machines That Become Us: The

Social Context of Personal Communicication Techology (J Katz, 2001), Perpetual Contact: Mobile Commmunicication, Private Talk, Puplic Performance (J Katz, M

Aakhus, 2002), Wireless World: Social and Interactional Aspects of the Mobile Age (D.Diaper, C Sanger, 2012), Mediating The Human Body: Technology,

Communication and Fashion (L Fortunati, J.Katz và R.Riccini, 2003),…

Những công trình này đã nêu lên những khái niệm và hệ thống các đặc điểm nhằm nhận diện ra loại hình truyền thông mới Đồng thời phát triển các lý thuyết truyền

thông truyền thống lên thành những lý thuyết mới J Kant (2002) trong công trình

Perpetual Contact: Mobile Commmunicication, Private Talk, Puplic Performance đã

chỉ ra rằng, mô hình truyền thông của Lasswell và Shannon đã không còn phù hợp với

cơ chế truyền thông di động Theo tác giả truyền thông mới phải được bổ sung nhiều yếu tố khác nữa, trong đó nhấn mạnh đến tính tương tác và hai chiều của mô hình truyền thông Như vậy, ngày nay, thay vì mỗi loại hình truyền thông, báo chí chọn cho mình một kênh phát, thì các loại hình truyền thông có thể cùng tồn tại, cùng phát trên nhiều kênh và trên cùng một kênh, nói một cách khác, sản phẩm báo chí truyền thông được chuyển đi theo phương thức đa nền tảng Điều này đã được Martin Lister (2003)

nêu ra và chứng minh trong công trình New media: A critical introdution Tác giả cũng

lấy ví dụ như báo in, phát thanh, truyền hình, báo điện tử đều có thể sử dụng cùng một kênh là mạng xã hội facebook để thông tin Đồng thời, báo in, phát thanh, truyền hình, báo điện tử cũng tự chọn nhiều nền tảng khác nhau, nhiều kênh để phát ngoài kênh chính của mình

Điểm luận các hướng nghiên cứu cả phương diện lý luận và thực tiễn về hiện trạng,

xu thế, vai trò cũng như công chúng báo chí trên điện thoại di động trên thế giới, tác giả luận án có được những thông tin quan trọng để xác định: Hiện trạng báo chí di

28

động hiện nay, đặc điểm của báo chí di động và công chúng báo chí di động với những nhu cầu và hành vi mới Đặc biệt, tác giả luận án có được tri thức về lý thuyết truyền thông mới để luận giải những vấn đề nêu ra đối với báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam vốn là một phần của báo chí thế giới

1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Nhìn chung, việc nghiên cứu về báo chí trên điện thoại di động ở Việt Nam vẫn là địa hạt mới mẻ Bước đầu của việc nghiên cứu một loại hình truyền thông mới được các nhà báo, nhà truyền thông đề cập ở nhiều góc độ khác nhau và còn mang tính nhỏ

lẻ, chưa hệ thống hoá thành các lý thuyết cụ thể Từ phân nhánh nghiên cứu có thể thấy, những công trình nghiên cứu, những bài viết và một số quan điểm về báo chí di động được đề cập ở các góc độ tiếp cận sau:

1.2.1 Hướng tiếp cận hiện trạng báo chí di động

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu hệ thống báo chí trên điện thoại di động những năm gần đây đã thật sự thu hút được nhiều nhà nghiên cứu Người đi tiên phong trong việc tìm tòi, phân tích và đánh giá để đưa ra mô hình báo chí trên điện thoại di động cho

các cơ quan truyền thông là Lê Quốc Minh, tổng biên tập báo điện tử Vietnamplus (trực thuộc Thông tấn xã Việt Nam) Lê Quốc Minh trong bài viết đăng tải trên Tuổi

Trẻ online - 19/06/2012 với tiêu đề “Hướng đến báo chí “di động” cho rằng, “báo chí

thế giới đang chú trọng vào ba xu hướng chính dựa trên sự phát triển vũ bão của công nghệ Thứ nhất, tính di động Thứ hai, sử dụng nhiều video Thứ ba, gắn với các mạng

xã hội [68] Đối với truyền thông bằng điện thoại di động tại Việt Nam

Trong một bài viết có tính khái quát về hiện trạng của báo chí trên điện thoại di động, Mạnh Hiếu (2014) đã phác hoạ một bức tranh toàn cảnh về loại hình báo chí mới này Trong khi đó, các báo điện tử hay báo “mạng” đang phải đối mặt với sự sụt giảm lượng khách hàng, do hiện có nhiều người thường xuyên truy cập, tìm kiếm thông tin qua điện thoại di động hơn là máy tính Chuyên gia công nghệ thông tin này tin rằng những năm tới, công nghệ Internet di động với trung tâm là ứng dụng media trên điện thoại di động sẽ diễn ra cuộc chạy đua quyết liệt để phát triển chức năng media trên điện thoại di động [44]

Đi sâu nghiên cứu sự khác biệt của loại hình báo chí mới, báo chí trên điện thoại di động và khẳng định sự có mặt của loại hình báo chí là tất yếu, Trần Thị Nguyệt Ánh (2011) đã có cách luận giải về sự ra đời của truyền thông mới, đó là do sự phát triển

của công nghệ, sự thay đổi của văn hoá và nhu cầu thông tin của bộ phận công chúng, nhất là công chúng đô thị Tác giả cũng khẳng định, “đã và đang hình thành, đang có mặt một loại hình báo chí mới, báo chí trên điện thoại di động, kéo theo đó là một lớp công chúng mới Chính loại hình báo chí này là tương lai của báo chí Việt Nam và rất

có thể là “người thiết lập chương trình nghị sự” cho thông tin và truyền thông nước nhà” [5, tr59]

Trong Hội thảo “Smartphone với truyền thông hiện đại" do Thông tấn xã Việt Nam

tổ chức ngày 14/5/2014 tại Hà Nội, Bae Myung Bok của Nhật báo Chungang (Hàn Quốc) cho rằng, nếu không tiếp tục có phiên bản mobile, báo chí truyền thống sẽ có ngày bị "tuyệt chủng như khủng long" Hầu hết những học giả trong hội thảo đều nhấn mạnh tính tích cực của sự có mặt và ảnh hưởng của báo chí trên điện thoại di động, báo chí đang chuyển trọng tâm từ PC sang mobile một cách nhanh chóng Xu thế Mobile Centric (phát triển nội dung lấy mobile làm trọng tâm) đã hình thành Tuy nhiên các học giả cũng khẳng định, báo chí trên điện thoại trên thế giới nói chung, tại Việt Nam nói riêng hiện nay vẫn “còn nhiều tờ báo vẫn chưa thoát khỏi khung nền tảng là PC” Hội thảo cũng chỉ ra rằng, báo chí di động hiện đại không đơn giản chỉ là xây dựng giao diện tuỳ biến cho thiết bị di động như những năm trước đây

Mặc dù nhiều công trình nghiên cứu, khảo sát đã đánh giá về báo chí di động tại Việt Nam ở giai đoạn khởi đầu rất khởi sắc, tuy nhiên, trong một bài viết khác được khảo sát khá chi tiết thực tiễn báo chí, Phạm Thị Thanh Tịnh (2014) đã chỉ ra rằng báo chí di động hiện nay ở Việt Nam vẫn còn rất sơ khai, đa phần mới chỉ là bản đơn giản của website, chứ chưa phải là tờ báo di động theo đúng nghĩa Đây là hình thức đa dạng hóa kênh tiếp nhận thông tin của công chúng Nguyên nhân của tình trạng này là

do cơ chế hoạt động, do đội ngũ người làm báo chưa được đào tạo để làm báo cho di động” [101]

Nhìn chung, hiện trạng các phương tiện truyền thông mới nói chung và báo chí trên điện thoại di động nói riêng tại Việt Nam vẫn đang được các nhà nghiên cứu quan tâm khảo sát, phân tích và luận giải Tuy vậy có một thực tế là những công trình nghiên cứu vẫn còn chưa hệ thống Hơn nữa tính mục đích của nghiên cứu theo nhà nghiên cứu là nghiên về tính thương mại và quan tâm nhiều đến công chúng là cư dân đô thị hơn là sự phổ quát và tính chất báo chí truyền thông

là “độc quyền” trong cung cấp tin tức và tin tức không còn là “một chiều,” “áp đặt” từ các nhà báo đến với độc giả, thính giả hay người xem nữa, mobile reporting được xem như một “giải pháp” tối ưu cho việc này Mobile reporting giúp phóng viên làm việc rất cơ động Một phóng viên có thể làm được nhiều vai trò cùng một lúc, và đem lại nhiều lựa chọn tin tức cho độc giả” [60]

Riêng xét về nội dung thông điệp, nhiều nhà nghiên cứu báo chí đã khẳng định rằng đã có một sự biến đổi về nội dung và cách thức chuyển tải thông tin của các phiên bản báo chí trên điện thoại di động Phạm Thị Thanh Tịnh (2014) nhìn thực tế công tác sản xuất và chuyển tải thông tin trên báo chí trên điện thoại di động đã khái quát: “Có thể thấy, hình thức, nội dung và hiệu quả của thông điệp truyền thông trên điện thoại di động đã có sự khác biệt đáng kể so với các loại hình báo chí truyền thống, nó đòi hỏi tính tiện ích, chủ động, linh hoạt và đa chiều trong cách thức tiếp cận thông tin Đồng thời nó cũng làm cho tin tức được truyền đi theo những cách thức phi truyền thống với những hệ quả không thể đoán trước được” [106, tr80]

Trong khi đó, để có cái nhìn khách quan hơn về những bước đầu chuyển dịch từ cách thức đưa tin trên điện thoại di động, Nguyễn Thị Minh Nguyệt (2015) và Dương Hồng Hạnh (2013) đã khảo sát khá chi tiết và tìm ra những biến đổi, những khác biệt

từ thực tiễn báo chí qua một số thể loại nhất định Theo Nguyễn Thị Minh Nguyệt, tin tức được đăng tải trên điện thoại di động đã có những biến thể nhất định so với bản gốc ban đầu và bản đăng tải trên báo giấy và báo điện tử cho desktop Cụ thể, về hình thức: i-dung lượng của tin trên các thiết bị di động nhìn chung đang trở nên ngắn gọn hơn, hệ thống các từ ngữ có tính biểu cảm nhưng được sử dụng một cách tiết chế, ii- các dạng tin có sự thay đổi trong tỷ lệ sử dụng, đặc biệt có sự xuất hiện thêm các dạng tin mới như tin ảnh, tin video, tin đồ họa Về phương thức tổ chức sản xuất tin: i-hoạt động khai thác thông tin chủ yếu vẫn là sử dụng lại từ nguồn tin báo điện tử tuy nhiên phiên bản mobile đã có những nỗ lực trong việc xây dựng bản tin mang phong cách riêng, ii-hoạt động tác nghiệp của phóng viên ngày càng gắn bó với công nghệ, sử

dụng điện thoại di động như một công cụ hỗ trợ, iii- kỹ thuật nền tảng và hình thức thể hiện của tin trên di động cũng có những nét mới theo hướng ngày càng gần gũi với nhu cầu của công chúng và phù hợp với cách đưa tin trên các thiết bị di động

Dương Đức Dũng (2013)trong luận văn Xây dựng phiên bản báo mạng điện tử

dành cho môi trường điện thoại di động (khảo sát báo VietnamPlus và CNN), đã bước

đầu xác lập được một số cơ sở lý thuyết trong việc xây dựng phiên bản báo chí dành cho điện thoại di động Trong đó nêu ra những nguyên tắc xây dựng tin, bài cho thiết

bị di động phải vừa ngắn nhưng vừa nhanh, thời sự, giải trí và chỉ dẫn Tác giả cũng trình bày lý thuyết truyền thông mới để luận giải xu hướng tiếp nhận thông tin trực giác, tương tác và chạm của công chúng báo chí hiện đại, đồng thời hệ thống hoá lại những nguyên tắc giúp thiết lập cách sản xuất sản phẩm báo chí cho thiết bị di động Những công trình khảo sát, nghiên cứu nêu trên đã phần nào chỉ ra được một phần thực trạng về những chuyển biến của một loại hình truyền thông mới, loại hình báo chí mới, báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam Song, có thể thấy hầu hết những quan điểm, ý kiến nêu ra thực sự chưa đánh giá, nhìn nhận đúng về sự chuyển dịch nội dung và hình thức của phiên bản báo chí trên điện thoại di động Hơn nữa những đề cập và các hướng tiếp cận vẫn còn nhỏ lẻ, thiếu hệ thống và chưa đầy đủ Về nội dung,

đa số công trình chỉ nói đến tính thời sự trong các tin tức báo chí đã có những thay đổi khi chuyển tải trên điện thoại di động, chưa phân tích, tìm hiểu sâu về những nội dung khác vốn có những thay đổi khá rõ rệt như nội dung giải trí hay chỉ dẫn…Trong khi

đó, về hình thức, các công trình nghiên cứu chỉ dừng lại việc mô tả một số hình thức

cơ bản như chữ viết và hình ảnh dưới góc độ kỹ thuật Các yếu tố ngôn ngữ khác có những biến đổi khá rõ rệt từ các phiên bản desktop, laptop sang điện thoại di động như video, graphic thì chưa có một công trình nào đề cập mặc dù đây là các yếu tố ngôn ngữ quan trọng và có vai trò lớn trong việc phân loại các hình thức thông tin trên điện thoại di động Vì thế, hướng nghiên cứu tiếp theo phải đi sâu đánh giá những thay đổi này một cách hệ thống

1.2.3 Hướng tiếp cận công chúng báo chí trên di động

Công chúng là đối tượng được nghiên cứu hàng đầu trong hệ thống các công trình nghiên cứu về truyền thông mới và báo chí di động trong thời điểm đương đại Giới nghiên cứu tại Việt Nam đã có khá nhiều công trình bàn về công chúng báo chí động

và truyền thông mới Trong bài báo đăng tải trên báo Vietnamplus, Bảo Quyên (2013)

đã tổng kết rằng, công chúng truyền thông mới nói chung, công chúng báo chí trên

mà công chúng có hành vi tiếp nhận thông tin khác nhau, chẳng hạn thanh niên chủ yếu đọc báo trên điện thoại di động tại nhà và ít chọn một thời điểm cố định Họ đọc lướt qua nhiều trang khác nhau và chỉ đọc những thông tin hấp dẫn với họ

Cũng nghiên cứu về công chúng báo chí trên điện thoại di động, Phạm Thị Thanh Tịnh (2014) tiếp cận dưới góc độ hành vi và đã tổng kết “công chúng thường tiếp nhận thông tin báo chí trên điện thoại di động trong thời gian ngắn và không có thời điểm cố định Tuỳ theo hoàn cảnh cụ thể mà công chúng tìm cho mình một phương án tiếp nhận thông tin tối ưu nhất Do đó, hành vi tiếp nhận thông tin báo chí trên điện thoại di động tuân theo logíc của mối quan hệ giữa phương tiện và mục đích tham gia truyền thông của công chúng” [101]

Luận giả về những nguyên tắc có tính lý luận trong việc tiếp nhận thông tin của công chúng báo chí di động, nhiều công trình, học giả trong nước xem sự tiếp nhận này có liên quan đến nhân thân như giới tính, độ tuổi, nghề nghiệp và cả địa bàn cư trú Riêng tác giả Phạm Thị Thanh Tịnh cho rằng ngoài những yếu tố trên, bộ phận công chúng mới hình thành của báo chí trên điện thoại di động có sự phụ thuộc nhất định vào các thiết chế xã hội trong việc tiếp nhận thông tin Tác giả viết: “nhưng trước hết, nó phụ thuộc vào các thiết chế xã hội mà kênh truyền thông đó là một công cụ Việc thống nhất nền tảng ứng dụng cho báo di động cũng như việc quan tâm nghiên cứu hành vi tiếp nhận thông tin báo chí trên thiết bị di động nói chung và điện thoại di động nói riêng, đến chiến lược mobile của cả hệ thống báo chí có ý nghĩa rất quan trọng để phát triển báo chí trên nền tảng di động trong tương lai” [101]

1.2.4 Tiếp cận xu hướng phát triển của báo chí trên điện thoại di động

Một trong những công trình đã tập hợp và khảo sát tương đối đầy đủ về những xu

hướng báo chí di động tại Việt Nam là Đề tài Khoa học Nghiên cứu xu hướng phát

triển báo di động (mobile news) và đề xuất hướng tiếp cận cho báo điện tử Infonet, do

Nguyễn Văn Bá (2015) làm chủ nhiệm Công trình này đã khái quát hóa các xu hướng báo chí trong tương lai ở Việt Nam, trong đó nhấn mạnh đến dạng báo chí di động với các đặc điểm: nội dung nhỏ gọn, thời sự, hình thức trực quan, sinh động, cách phân bố thông tin cá nhân tích cực, chủ động và hầu khắp các tờ báo lớn ở Việt Nam sẽ có bộ phận phát triển báo chí di động trong thời gian gần

Chính sự phát triển của công nghệ, trong đó công nghệ thông tin là hàng đầu đã đẩy đến một xu thế mới, các tờ báo phải có phiên bản báo chí trên các thiết bị di động, phải tạo ra một loại hình mới, một nội dung và công chúng mới Cho nên, có thể khẳng

định rằng, trong tương lai, các tờ báo lớn của Việt Nam như VTV News, Tuổi trẻ

online, Vietnamplus sẽ xây dựng một hình thức mới để phản ánh trên điện thoại di

động: nhanh, gọn, nhẹ, nội dung cá nhân hoá, liên kết với mạng xã hội,… Nguyễn Hoàng Lan Chi (2014) đã khẳng định như trên trong luận văn thạc sĩ báo chí học [16,tr25]

Xu hướng báo chí trên điện thoại di động cũng được Nguyễn Vân Anh (2013) nhắc đến trong bài viết mang tên “Đọc báo qua mobile một trào lưu mới” đăng tải trên báo

Saigon Time Tác giả cho rằng xu hướng cho truyền thông mới, trong đó có báo chí

trên điện thoại di động là xu hướng LoSoMo: “Không giống như trong quá khứ khi mà nội dung và thông điệp được những nhà báo hoặc nhà văn chuyên nghiệp biên soạn, được biên tập kỹ càng trước khi phát hành, ngày nay, người tiêu dùng có thể upload và nhân rộng bất cứ thông điệp/ hoạt động nào thông qua mạng xã hội với tốc độ chóng mặt Hãy tạm gọi xu hướng này là LoSoMo (Local, Social, Mobile), một thuật ngữ viết tắt khá thức thời trong thời đại tiếp thị số, Vì vậy, xu hướng LoSoMo được dự báo sẽ trở thành xu hướng phổ biến trong vài năm tới.” [4, tr5] Ngoài dự báo về xu hướng báo chí, tác giả cũng cho rằng, kỹ thuật truyền thông có phát triển đến mức độ cao đến mấy, thông điệp truyền thông vẫn là điều cốt yếu trong mọi hoạt động truyền thông

“Truyền thông sẽ thăng hoa khi có câu chuyện để kể Chính thông điệp chứ không phải

tổ hợp truyền thông làm sống dậy tinh thần thương hiệu Công nghệ có thể thay đổi cách ứng xử của những người làm công tác xây dựng thương hiệu/ và người tiêu dùng, nhưng không hề làm giảm đi tầm quan trọng của những thông điệp phù hợp với đối tượng mục tiêu Công nghệ chỉ làm thay đổi cách kể chuyện mà thôi” [4, tr5]

34

Ngoài những công trình nghiên cứu có hệ thống của một số tác giả kể trên, những người làm báo, người tham gia công tác sáng tạo tác phẩm và cả những nhà cung cấp dịch vụ truyền thông bằng thiết bị di động cũng có những hướng tiếp cận tìm hiểu về truyền thông bằng điện thoại di động Đáng chú ý là công trình nghiên cứu khá công phu của Nguyễn Đức An (2015) về “Báo chí Việt Nam trong môi trường tin tức đầy biến động” Tác giả cho rằng “Mobile có vai trò kết nối, tích hợp tất cả các hình thức xem, nghe, đọc và tương tác hai chiều Chính điều này giúp các phương tiện truyền thông khác cùng phát triển nhất là báo chí Báo chí sẽ lấy tiêu chuẩn mobile làm nền tảng để phát triển trong tương lai” [4]

Trong “Diễn đàn Mobile maketing toàn cầu” lần đầu tổ chức tại Việt Nam, Trần Thị Lan Thanh, Tổng giám đốc Công ty cổ phần truyền thông tập trung Mặt Trời Vàng (Goldsun Focus Media) cũng đã phác thảo một diện mạo về truyền thông di động trong bài báo cáo của mình Theo đó, “với tốc độ tăng rất nhanh về lượng người truy cập internet từ điện thoại hiện nay, mobile news sẽ nhanh chóng trở thành kênh truyền thông số 7 trong tương lai rất gần” [dẫn theo:4] Cũng với tinh thần xem truyền thông mới, báo chí di động là xu thế tất yếu trong tương lai, Hội thảo “Smartphone với truyền thông hiện đại” do Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN) và Hội Nhà báo Việt

Nam chủ trì, Thời báo Việt Hàn (TTXVN) phối hợp với báo điện tử Vietnamplus tổ

chức vào ngày 14/5/2014 đã đi đến thống nhất: “Bối cảnh xu thế báo chí trên toàn cầu đang thay đổi, xã hội đang chuyển dần sang giai đoạn truyền thông mobile, và báo chí cũng phải chuyển biến cho phù hợp với đối tượng sử dụng và tiếp cận thông tin theo phương thức mới” [dẫn theo: 178]

Trong buổi tọa đàm "Báo chí đang thay đổi: Chiến lược truyền thông cũng đổi thay", được tổ chức tại Hà Nội năm 2015, nhà báo Lê Quốc Minh, tổng biên tập báo

Vietnamplus đã có tham luận đánh giá lại những ưu và hạn chế của báo chí Việt Nam

và nêu lên thế mạnh của báo chí di động Ông Minh khẳng định: “Nếu vài năm trước,

xu hướng báo chí đa phương tiện hay còn gọi là báo chí hội tụ được coi là hot thì nay

xu thế này đã trở nên lạc hậu Hiện nay, nói đến báo chí phải là báo chí đa nền tảng Báo chí đa nền tảng là đọc mọi lúc, mọi nơi với mọi phương tiện trên nền tảng hoặc ứng dụng, điều đó cho phép báo chí di động là lựa chọn tất yếu” [dẫn theo: 17] Trong bài viết mang tên “Báo trên điện thoại di động - xu hướng tiếp nhận của công chúng hiện đại”, tác giả Phạm Thị Thanh Tịnh (2014) cho rằng, “báo chí di động tại Việt Nam đang là xu thế bởi nó có những ưu thế vượt trội, như: có thể đo lường,

định vị được người dùng, sự tiện ích, cách thể hiện, trình diễn riêng hết sức độc đáo… Hiện nay, đa số các tờ báo lớn trên thế giới đều có thêm kênh di động Báo di động sẽ trở thành một trào lưu mới” Và rằng, “xu hướng di động hóa là một hành vi xã hội, chịu sự ảnh hưởng mạnh mẽ từ công nghệ truyền thông số và văn hóa tiêu dùng của nền kinh tế thị trường hiện nay Nó làm phong phú thêm môi trường truyền thông, khẳng định vị thế, quyền lực của công chúng báo chí hiện đại và tạo ra xu hướng phát triển mới của báo chí” [101]

Những hướng tiếp cận này tuy chưa toàn diện và chưa có tính hệ thống song những kết quả nghiên cứu đã được công bố đã đem lại nhiều hữu ích cho cả những nhà nghiên cứu, nhà quản lý lẫn nhà cung cấp dịch báo chí di động Hơn nữa, ở một khía cạch nào đó, các công trình nghiên cứu đã phác thảo được “chân dung” và xu thế của loại báo mới này tại Việt Nam Tuy vậy, dưới góc độ hệ thống, những hướng tiếp cận trên chưa có tính liên kết và thống nhất Tiếp cận một hiện tượng mới đòi hỏi phải từ nhiều hướng khác nhau và hệ thống thành một tổng thể trong khi đó các công trình trên chủ yếu tiếp cận theo hướng phân tách thành các yếu tố, chỉ chú trọng đến vùng nhỏ,

do vậy chưa khái quát được trọn vẹn vấn đề về báo chí dành cho điện thoại di động tại Việt Nam Điểm hạn chế nữa là, các công trình trên cũng chưa hệ thống hóa thành các khái niệm chính xác, thống nhất, các lý thuyết về báo chí trên điện thoại di động có tính nguyên tắc và nguyên lý

1.3 Những vấn đề đặt ra Luận án tiếp tục giải quyết

Các công trình nghiên cứu trên thế giới cũng như tại Việt Nam đã giải quyết được một số vấn đề về báo chí trên điện thoại di động Nhiều công trình đã có những hướng tiếp cận căn bản và xem báo chí trên điện thoại di động như là một loại hình truyền thông mới, báo chí mới Một số quan điểm và các nghiên cứu thực tế qua khảo sát cũng đã chỉ ra rằng, đã có một loại hình báo chí với những đặc điểm, diện mạo riêng khác như hình thức, nội dung và công chúng Đây là những nội dung nghiên cứu trên bình diện thực tiễn, chưa thể khái quát hóa thành lý thuyết cơ bản về báo chí trên điện thoại di động

Thực tiễn cho thấy, rất nhiều góc độ, địa hạt của loại hình báo chí này đang còn bỏ ngỏ, đó là: i- trong quá trình phát triển của mình, báo chí trên điện thoại di động thực chất là phiên bản của báo điện tử nhưng chỉ ở giai đoạn đầu Khi có đầy đủ các cơ sở

và một bộ phận công chúng rõ nét, báo chí di động đã trở thành một loại hình báo chí mới Nói cách khác, những công trình nghiên cứu ở nước ngoài và Việt Nam chưa đi sâu

và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu để tác giả kế thừa Trên cơ sở đó, luận án sẽ không tiếp tục nghiên cứu những vấn đề mà các công trình trước đó đã đề cập, tránh trùng lặp và giao thoa các hướng tiếp cận đã có Luận án tập trung luận giải, làm sáng tỏ thêm nữa những vấn đề còn chung chung hoặc nêu ra nhưng chưa giải quyết, đồng thời phát hiện những vấn đề mới về lý luận và thực tiễn của báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam

Chính vì lý do đó, hướng nghiên cứu của luận án sẽ đi đến giải quyết cơ bản vấn đề về báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay dưới các góc độ:

1 Phiên bản báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam: Sự khác biệt giữa các phiên bản báo chí trên điện thoại di động với phiên bản báo chí trên các thiết bị tiếp nhận khác về nội dung và hình thức

2 Công chúng tương tác báo chí di động tại Việt Nam: Đặc điểm, nhu cầu và hành

vi tiếp nhận thông tin, sự tham gia của công chúng vào sản xuất sản phẩm báo chí trên điện thoại di động

3 Phương thức sản xuất và chuyển tải thông tin của báo chí trên điện thoại di động

4 Chiến lược sản xuất, phân phối và tiêu thụ nội dung của báo chí trên điện thoại

di động trong tương lai

Tiểu kết chương 1

Tổng quan về tình hình nghiên cứu báo chí trên điện thoại di động được tập trung phân tích ở phạm vi là thế giới và Việt Nam Trên thế giới, các hướng nghiên cứu chính về báo chí trên điện thoại di động chủ yếu tập trung ở một số điểm sau: 1-Tiếp cận hiện trạng, tác động và xu thế phát triển của báo chí trên điện thoại di động; 2- Hướng nghiên cứu công chúng báo chí trên điện thoại di động; 3- Nghiên cứu phát triển lý thuyết truyền thông mới Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu báo chí truyền thông tập trung nghiên cứu báo chí trên điện thoại di động như: 1-Tiếp cận xu hướng phát triển của báo chí trên điện thoại di động; 2-Hướng tiếp cận hiện trạng báo chí di động; 3- Những biến đổi về nội dung và hình thức của sản phẩm báo chí trên điện thoại di động; 4-Công chúng báo chí trên điện thoại di động Những hướng nghiên cứu trên của thế giới và Việt Nam về báo chí trên điện thoại di động đã cho thấy một xu hướng báo chí di động và hiện trạng của loại hình báo chí này Tuy nhiên những công trình này mới chỉ phác thảo diện mạo chung, một số hướng phân tích các yếu tố nhỏ của báo chí trên điện thoại di động, chưa khái quát và hệ thống đầy đủ tính chất của báo chí trên điện thoại di động với tư cách là một loại hình truyền thông mới Hơn nữa những hướng nghiên cứu trên chưa hệ thống hóa thành các khái niệm nhất quán, chưa xây dựng thành hệ thống lý thuyết để dùng làm cơ sở lý luận nghiên cứu về sau

Từ tình hình nghiên cứu đã chỉ ra trên, luận án sẽ tiếp tục hướng đến nghiên cứu và làm sáng tỏ những nội dung chưa được đề cập hoặc đề cập nhưng còn chung chung chưa cụ thể, chưa luận giải thấu đáo về báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam

Đó là:

1) Diện mạo của báo chí trên điện thoại di động từ nội dung và hình thức, phương thức chuyển tải thông tin qua việc so sánh với phiên bản web;

2) Công chúng báo chí trên điện thoại di động;

3) Các qui trình, chiến lược sản xuất, phân phối và tiêu thụ nội dung của báo chí trên điện thoại di động;

4) Xu hướng giải pháp và mô hình nâng cao hiệu quả báo chí trên điện thoại di động