Thụ tinh nhân tạo bò G.J. Fawcett, R.G. Miller, B. Burns, R.M. Burns Giới thiệu Trong chơng này chúng tôi sẽ thảo luận các khía cạnh khác nhau khi sử dụng thụ tinh nhân tạo (TTNT) cho bò. Các phạm vi thảo luận gồm: Cơ quan sinh sản của bò cái Chu kỳ động dục và các hocmon sinh dục Giải đông tinh và chuẩn bị súng Thụ tinh cho bò cái Vệ sinh Các sai sót trong kỹ thuật thụ tinh Lựa chọn bò và công tác chuẩn bị Cách phát hiện động dục Gây động dục đồng loạt Bình bảo quản tinh Các bệnh về đờng sinh dục Quy trình dẫn tinh Cơ quan sinh sản của bò cái Sự hiểu biết đúng về vị trí, cấu tạo và chức năng của các cơ quan sinh dục là cần thiết, giúp ngời dẫn tinh viên thực hiện dẫn tinh có hiệu quả mà không gây tổn thơng cho bò cái. Các cơ quan bên ngoài Hậu môn đợc cấu tạo bởi các cơ vòng nhằm duy trì chất chứa của trực tràng. Phía dới hậu môn là các môi của âm hộ, là cửa đi vào âm đạo. Kiểm tra qua trực tràng Các phần khác nhau của cơ quan sinh sản có thể xác định đợc bằng tay khi sờ qua thành đàn hồi của trực tràng. Dùng găng tay dài có thể tiến hành khám an toàn và hợp vệ sinh. Để dễ dàng đa tay vào, phải bôi trơn tay bằng dầu bôi trơn dùng trong sản khoa, nớc hoặc xà phòng và chụm các đầu ngón tay thành dạng hình nón. Các cơ quan bên trong Âm đạo. Dài từ 24-30cm với nhiều lớp vách cơ. Cách mép âm hộ 10 cm về phía trong dọc theo đáy âm đạo là ống dẫn nớc tiểu từ bóng đái. Nó đổ vào trong âm đạo qua lỗ gần túi thừa niệu đạo. Cổ tử cung . Dài từ 3-10cm, có đờng kính từ 1,5-6cm. Cổ tử cung ở bò Bos indicus lớn hơn và tăng kích thớc cùng với độ tuổi, là nơi nối giữa âm đạo và tử cung. Nó hơi cứng hơn so với các bộ phận khác của cơ quan sinh sản và thờng đợc định vị bằng cách sờ nhẹ nhàng xung quanh đáy chậu. Vị trí của cổ tử cung sẽ thay đổi theo tuổi của bò và giai đoạn có chửa. Đối với bò không có chửa, để khám cổ tử cung và các phần còn lại của cơ quan sinh sản không cần phải đa tay vào sâu quá khuỷu tay. ở bò tơ, có thể cầm đợc cổ tử cung khi đa tay vào sâu đến cổ tay. Tuy nhiên, nó có thể bị kéo ra khỏi tầm tay với do sức kéo của khối lợng thai khi bò có chửa. Có một đờng ống hẹp xuyên qua giữa cổ tử cung, ống này có dạng xoắn và thờng khép chặt. Đờng ống này hé mở khi bò động dục và mở rộng khi bò đẻ. Điểm bắt đầu của đờng ống này đợc gọi là miệng cổ tử cung. Nó nhô vào phía trong âm đạo tạo nên một túi mù. Tử cung . Bao gồm thân và 2 sừng tử cung. Thân tử cung dài 2-3cm sau đó tách ra thành 2 sừng. Khi sờ khám có cảm giác dài hơn vì các Sừng tử cung Buồng trứng Màng treo Loa kèn Cổ từ cung Vòi Falop Manh nang Hậu môn Âm môn Tr. tràng Thân T.cung Niệu quản Âm đạo Lỗ niệu Xơng chậu Bóng đái Cấu trúc chi tiết của cổ tử cung Cơ quan sinh dục bò cái lỗ cổ tử cung âm đạo nếp gấp vòng túi mù thân tử cung 147 sừng đợc liên kết với nhau bởi dây chằng trong khoảng 12cm sau đó mới tách làm hai. Hai sừng tử cung dài khoảng 35-40 cm, có đờng kính từ 2cm trở lên. Sừng tử cung có thành dày, đàn hồi và có nhiều mạch máu nhằm cung cấp dinh dỡng nuôi thai. Để hình dung đợc tử cung, hãy đổ đầy nớc vào một phần của găng tay và sờ lớt trên điểm bắt đầu của 2 ngón tay. Nó gần giống với kích thớc, hình dáng và độ cứng của tử cung khi bò tơ không có thai. Dây chằng có thể đợc sờ thấy khi khám bằng cách móc ngón tay bên dới nó. Cách này đợc dùng để giúp co tử cung vào trong xoang chậu. ở bò cái tơ sự co cơ cổ tử cung có thể là nguyên nhân tử cung cuộn lại khi bàn tay ngời khám thai xoa nhẹ nhàng. Điều này giúp xác định dễ dàng cấu trúc của tử cung. ống dẫn trứng. Còn đợc gọi là vòi Falop, dài 20-25cm với đờng kính khoảng 1-2mm. Nó chạy dài từ đầu mút của sừng tử cung đến phần hứng trứng bao quanh buồng trứng. ống dẫn trứng rất khó phát hiện khi sờ khám. Sự thụ tinh đợc xảy ra trong ống dẫn trứng. Buồng trứng. Buồng trứng có thể dễ dàng sờ thấy dọc theo phía bên cạnh sừng tử cung. Buồng trứng có dạng hình ovan với kích thớc tuỳ thuộc vào tuổi và giống (thờng có hình dáng giống quả hạch). Những ngời có kinh nghiệm có khả năng phát hiện các cấu trúc trên buồng trứng. Trứng phát triển trong các bao noãn (mụn chứa dầy dịch lỏng) nằm trên bề mặt của buồng trứng. Lúc trứng sắp rụng, các bao noãn rất mềm và linh động, với kích thớc đờng kính khoảng 2cm. Khi bao noãn vỡ trứng đợc thải ra, để lại một hố lõm và nhanh chóng đợc lấp đầy bằng các mô. Sau 3-5 ngày các mô này phát triển hình thành thể vàng. Thể vàng. Những tế bào của thể vàng sản sinh ra progesteron (hocmon an thai). Sinh lý sinh sản bò cái Chu kỳ động dục và các hocmon Khi bò cái tơ bắt đầu thành thục sinh dục các buồng trứng bắt đầu có hoạt động chức năng theo chu kỳ. Chu kỳ này bao gồm các sự kiện chuẩn bị cho việc phối giống, thụ thai và mang thai. Nếu sự mang thai không sảy ra, chu kỳ lại đợc lặp lại để chuẩn bị cho 1 chu kỳ phối giống mới. Chu kỳ động dục có độ dài trung bình là 21 ngày, dao động khoảng 18 đến 24 ngày. Các giai đoạn của chu kỳ động dục 1.Giai đoạn động dục (động dục-sự thèm muốn sinh dục). Đây là thời kỳ hoạt động sinh dục khi con cái sẽ chấp nhận phối giống - thời gian trung bình nh sau: Bò tơ: 12 giờ Bò sinh sản: 18 giờ Dao động: 6 - 30h 2. Giai đoạn sau động dục. Từ ngày 1 đến ngày 5 của chu kỳ. Giai đoạn này con cái không chấp nhận cho con khác nhảy lên. Khoảng 50% bò cái và 90% bò tơ bị chảy máu. Sau động dục rụng trứng xảy ra trong thời gian này và thể vàng bắt đầu phát triển. Chú ý: Sự chảy máu trong giai đoạn này không có nghĩa là bò đã thụ thai. 3. Giai đoạn yên tĩnh (giữa hai lần động dục). Từ ngày thứ 5 đến ngày thứ 19, có đặc điểm là bò không có sự thèm muốn sinh dục. Nếu bò có thai nó bỏ qua giai đoạn này và đi vào giai đoạn không động dục (không có chu kỳ). 4. Giai đoạn tiền động dục. Vào ngày thứ 19 đến ngày thứ 21 của chu kỳ. Đây là giai đoạn chuẩn bị cho hoạt động sinh dục. hiện tợng không động dục Noãn bao chín Đây là hiện tợng thiếu vắng chu kỳ hoạt động sinh dục Nó có thể xảy ra do bò mang thai bị ức chế do tiết sữa hoặc do tình trạng dinh dỡng nghèo nàn. Noãn bao đang phá t triển Trứng điều hoà chu kỳ động dục Toàn bộ các giai đoạn của chu kỳ sinh dục đợc điều hoà bởi các hocmon. Mặt cắt của buồng trứng Thể vàng Noãn bao vỡ Mô đệm Mạch quản 148 Thuật ngữ hocmon với nghĩa là: bắt đầu vận động đánh thức. Hocmon là các tín hiệu hoá học đợc tiết ra từ các tuyến nội tiết không có ống dẫn. Chúng đợc vận chuyển qua đờng máu để có hiệu lực đối với các cơ quan ở xa. Một trong những ví dụ về hocmon là adrenalin. Nó đợc sản xuất từ tuyến thơng thận (cạnh thận). Hocmon này đợc tiết vào máu gây nên sự tăng nhịp đập của tim và khả năng hô hấp. Khi ngời ta hoảng sợ tim đập mạnh lên do adrenalin tăng tiết. Các hocmon liên quan đến chu kỳ sinh sản Cũng giống nh hầu hết các chức năng của cơ thể, sinh sản đợc điều hoà bởi não bộ. Não bộ chi phối sự sinh sản thông qua một tuyến nhỏ tuyến yên - nằm ngay phía dới não. Não nhận các tín hiệu và các kích thích từ tất cả các phần của cơ thể và từ môi trờng xung quanh. Nó hoạt động (thuộc tiềm thức) giống nh một máy vi tính và tổng hợp xử lý những tín hiệu đó. Khi có đầy đủ các tín hiệu thuận lợi, nó làm cho tuyến yên khởi động chu kỳ sinh sản. Các tín hiệu bất lợi nh tình trạng cơ thể sút kém, bệnh tật hay stress là nguyên nhân làm giảm hoặc dừng chu kỳ sinh dục. Giai đoạn 1. Tiền động dục. Hocmon FSH (Follicle Stimulating Hocmon) đợc tiết từ thuỳ trớc tuyến yên sau khi nhận đợc các tín hiệu chính xác từ não. FSH tác động lên biểu mô mầm của buồng trứng để hình thành nên noãn bao (noãn bao Graafian ) có chứa tế bào trứng. Giai đoạn 2. Động dục. Dịch trong noãn bao chứa rất nhiều oestrogen (hocmon tính cái). Oestrogen đợc sản xuất liên tục với số lợng nhỏ ở phần vỏ của buồng trứng. Nó tạo ra những đặc tính phát triển đặc trng của con cái. Với lợng lớn đợc sản sinh bởi các bao noãn oestrogen tác động lên não của bò, đầu tiên ức chế sản xuất thêm FSH và sau đó làm thay đổi hành vi của bò và gây ra hiện tợng động dục, tức là bò động hớn hay động đực. Đồng thời oestrogen còn tác động đến bộ máy sinh sản. Máu đợc cung cấp nhiều hơn, cơ quan sinh sản sẵn sàng cho phối giống. Âm hộ sng, trong lúc đó cổ tử cung và tử cung sản sinh rất nhiều niêm dịch chảy thành dây trong suốt. động dục Biến đổi đờng sinh dục Giai đoạn 3. Sau động dục. Hocmon LH (Luteinising Hocmon) đợc tiết ra từ thuỳ trớc tuyến yên sau khi động dục, đạt đỉnh cao khoảng 10 đến 12h sau khi kết thúc chịu đực. LH gây rụng trứng (phóng thích tế bào trứng ra khỏi bao noãn) và phát triển thể vàng tại vị trí trứng rụng. Giai đoạn 4. Yên tĩnh. Thể vàng phát triển và sau đó từ 3 đến 5 ngày sản sinh ra progesteron (hocmon có chửa). Progesteron tác động lên não ức chế tiết LH và hoạt động sinh dục. Progesteron còn chuẩn bị cơ quan sinh sản cho thời kỳ mang thai và kích tiền động dục Não T. yên Buồng trứng sau động dục rụng trứng thể vàng hoá Hành vi động dục từ não Noãn bao trên buồng trứng Dịch noãn bao Noãn bao 149 thích sự phát triển của tuyến vú. Sự mang thai đợc duy trì bởi progesteron. Giai đoạn 5. Trờng hợp (a)- Tiền động dục (hay Giai đoạn 1 tiếp). Nếu vào ngày thứ 19 của chu kỳ mà bò không có thai thì tử cung tiết ra các hợp chất giống hocmon đợc gọi là prostaglandin. - Prostaglandin khi có mặt trong tinh dịch đóng góp một vai trò trong cơ chế vận động của tinh trùng trong tử cung và ống dẫn trứng. - Prostaglandin tham gia vào các giai đoạn đầu tiên của quá trình đẻ. Prostaglandin F 2 và E 2 tự nhiên tìm thấy trong mô tử cung và có tác dụng gây tiêu biến thể vàng (phá thể vàng). Đó là nguyên nhân gây ngừng sản xuất progesteron và loại bỏ đợc sự kìm hãm hoạt động sinh dục. Điều này cho phép chu kỳ bắt đầu trở lại. Chú ý: Nếu tiêm prostaglandin tổng hợp trong 5 tháng đầu có thai (dùng để gây động dục đồng loạt) có thể gây sẩy thai do phá huỷ thể vàng và làm co cơ tử cung. Giai đoạn 5. Trờng hợp (b)-Không động dục do có thai. Sự có mặt của thai (đang phát triển thành bê) vào ngày thứ 19 sẽ ức chế sự tiết prostaglandin từ thành tử cung. Vì vậy thể vàng vẫn tồn tại và tiết progesteron giúp duy trì sự mang thai. Các hocmon khác Prolactin (Luteotrophine hocmon) đợc tiết ra từ thuỳ trớc tuyến yên. Nó có hoạt động nhằm duy trì thể vàng, khởi động và duy trì sự tiết sữa. Nó cũng có chi phối đến hành vi làm mẹ. Oxytocin (hocmon thải sữa) đợc sản sinh từ thuỳ sau của tuyến yên. Oxytocin gây sự thải sữa. Nó còn gây co bóp tử cung. Tác động này còn bao gồm sự vận động của tinh trùng để thụ tinh, giúp đẩy bê ra ngoài khi đẻ và đẩy nhau ra sau khi đẻ. Tác động của oxytocin bị kìm hãm bởi tác động của adrenalin tiết ra khi con vật sợ hãi hoặc lo lắng. Relaxin đợc sinh ra bởi thể vàng trong giai đoạn gần đẻ. Nó làm giãn dây chằng xung quanh xơng châụ, có tác dụng làm mở rộng đờng sinh dục khi đẻ. Nó chịu trách nhiệm gây ra những đặc tính "co giãn" trong giai đoạn chửa cuối. yên tĩnh thể vàng Giải đông tinh và chuẩn bị súng Giải đông tinh Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ sống tối đa của tinh trùng đạt đợc khi quy trình giải đông là quá trình đảo ngợc của quy trình sản xuất và đông lạnh tinh. Các bớc của quy trình sản xuất và đông lạnh là giảm từ từ nhiệt độ xuống - 196 0 C. Để đạt đợc sự đảo ngợc này, có nghĩa là nâng nhanh nhiệt độ từ -196 0 C lên 5 0 C phải sử dụng một dung dịch giải đông. Nớc đạt đợc sự giải đông nhanh hơn nhiều so với không khí nóng. Vì lý do đó không nên giải đông trong không khí, ủng cao su, bằng miệng hoặc bằng bò. Tỷ lệ thụ thai sẽ bị giảm thấp nếu tinh dịch không đợc giải đông một cách đúng đắn. Điều này đặc biệt đúng đối với những bò đực có tỷ lệ thụ thai tự nhiên thấp. Các phơng pháp giải đông tinh A. Tinh cọng rạ a) Đặt các cọng rạ trong nớc 35 0 C 1 0 C tối thiểu 30 giây. Điều này áp dụng cho cả loại cọng rạ nhỏ và loại cọng rạ trung bình. b) Đừng để ngập cọng rạ hoàn toàn, để phía đầu cọng rạ nạp tinh lộ ra 1cm nhằm tránh nớc vào trong nếu bị lỗi trong lúc sản xuất. mặt nhiệt kế cọng rạ mực nớc 150 Loại súng nhỏ và vỏ nhựa bọc súng chỉ phù hợp cho cọng rạ nhỏ. Trong khi súng loại trung bình và vỏ nhựa bọc chỉ phù hợp cho cọng rạ loại trung bình. Loại vỏ đa năng hoặc vỏ nhựa với nút màu xanh có thể đợc dùng chung cho cả với cọng rạ nhỏ và trung bình và sử dụng với súng đa năng, súng nhỏ hoặc súng trung bình. Cách nạp súng bắn cọng rạ 1. Xác định giỏ chứa cọng rạ cần tìm bằng cách xem bảng danh mục tinh. Các cọng rạ chỉ giải đông mỗi lần một cái, tinh dịch phải đợc phối cho bò càng sớm càng tốt ngay sau khi lấy ra khỏi nitơ lỏng. 2. Đặt và chuẩn bị hộp dụng cụ. Kiểm tra nhiệt độ dung dịch giải đông, nó phải vào khoảng 35 0 C (tham khảo các phơng pháp giải đông trong chơng này). 3. Nâng các móc (quai) của giỏ đựng tinh từ rãnh khía, để nó ở ngang nách cổ bình, nh vậy giỏ đựng tinh nằm ở vị trí đối diện, hơn là nâng nó lên độ cao mong muốn. 4. Lấy cọng rạ từ cóng đựng tinh bằng panh kẹp, kẹp vào phần đầu phía nạp tinh một cách chắc chắn, lắc mạnh 2-3 lần và đặt ngay vào dung dịch giải đông. Vẩy cọng tinh để loại bỏ nitơ lỏng từ nút bông nằm phía đầu cọng rạ đợc sản xuất ở nhà máy và làm giảm đến mức tối thiểu sự h hỏng do bị nổ hoặc cọng rạ bị nứt gãy. Phần đầu cọng rạ phía nạp tinh luôn để phía trên của cóng giải đông. Để tránh sự nguy hiểm không đáng có đối với tinh trùng cần lu ý rằng các cọng rạ sẽ không an toàn khi bộc lộ ra ngoài và một khi đã lấy ra khỏi nitơ lỏng là phải đợc sử dụng. Khi chọn và di chuyển tinh nên làm càng thấp bên dới cổ bình đựng tinh càng yên tâm hơn, tốt hơn là phía dới đờng ngang đầu tiên. Khi sắp xếp và chuyển tinh từ bình bảo quản nitơ phải luôn sử dụng panh kẹp. Nếu cầm bằng tay sẽ nguy hiểm do tay bị bỏng lạnh và cũng gây nguy hại cho tinh trùng do nhiệt từ tay truyền sang. Súng bắn tinh Nòng súng Pitton Vòng khoá Chốt Khe Cọng rạ nhỏ Đầu chốt Bột PVA Không khí Khía Nút bông 5. Đặt trả lại giỏ đựng tinh đúng vị trí của chúng và đậy nắp bình lại. Dùng panh kẹp để lấy cọng rạ 6. Chỉ nên cầm cọng rạ vào 2 đầu để tránh nhiệt độ thay đổi gây sốc cho tinh trùng. Lấy cọng rạ từ dung dịch giải đông và lau khô bằng khăn hoặc giấy mềm. Cầm đầu cọng rạ phía 2 lần nút và xoay tròn giữa ngón tay cái và ngón tay trỏ nhằm làm lỏng nút, tạo điều kiện dễ dàng trong khi bơm tinh. Kiểm tra lại tên và số hiệu bò đực trên cọng rạ. Làm khô cọng rạ Giấy lau Chỉ giữ ở đầu cuối 151 7. Lắp cọng rạ vào súng dẫn tinh, phía đầu do nhà máy sản xuất (phía đầu nạp tinh lên trên). Nòng súng dẫn tinh (pit tông) đợc đẩy lên một chút. Cắm cọng rạ theo một phơng thẳng đứng và dùng kéo gõ nhẹ nhàng vào đầu cọng rạ phía nạp tinh. Nh vậy sẽ làm những bọt khí chạy lên trên về phía nút kẹp. 8. Lau kéo để tránh sự nhiễm bẩn do lần cắt cọng rạ trớc. Giữ súng đã đợc lắp cọng rạ theo phơng thẳng đứng, ngang tầm mắt rồi dùng kéo cắt ngang với góc 90 0 so với trục của cọng rạ qua bọt khí, phía dới đầu kẹp. Cọng rạ sẽ nhô ra từ đầu của súng dẫn tinh ít nhất 1cm. Cùng với việc cắt cọng rạ chính xác, sẽ đảm bảo sự bịt kín hoàn toàn giữa cọng rạ và vỏ súng, nơi mà nòng súng đẩy qua. Lau lỡi kéo sau khi cắt cọng rạ nhằm tránh sự nhiễm bẩn cho lần cắt cọng rạ sau. 9. Rút vỏ ống dẫn tinh từ túi bảo vệ rồi đặt vào nòng súng (tay chỉ đợc cầm vào đầu vỏ đã đợc chẻ một chút để giữ cho vỏ súng sạch ) di chuyển vòng khoá lên phía trên đoạn hình búp măng sau đó đẩy vỏ ống dẫn tinh vào sâu đoạn hình búp măng và ấn vòng khoá cho đến đầu cuối của cọng rạ, bên trong đỉnh của vỏ súng sao cho ngang bằng (không bị lệch). Xoay vòng khoá và đẩy nó vào trong đoạn hình búp măng rồi cố định vỏ súng ở vị trí ấy. 10. Đẩy pit tông vào cho đến khi tinh dịch có thể nhìn thấy tại đầu cuối của vỏ súng. Nh vậy sẽ rút hẹp khoảng cách giữa các ngón tay và ngón cái khi ấn pít tông trong khi dẫn tinh. văn nút Xoay Không đợc lắp hơn 2 súng dẫn tinh trong cùng một lúc. 11. Phối tinh cho bò Sau khi dẫn tinh Đầu lắp vào súng 1. Nới lỏng vòng khoá. Đừng để nó trợt vào phần bị bẩn của vỏ súng. 2. Rút vỏ súng ra khỏi nòng súng, cọng rạ sẽ đợc lấy ra cùng với vỏ súng. 3. Kiểm tra lại tên, số đợt sản xuất của bò đực và ghi chép lại trong hồ sơ quản lý phối giống. 4. Vứt bỏ vỏ súng, cọng rạ và sử lý theo cách hợp vệ sinh. Dẫn tinh cho bò Những thử nghiệm đầu tiên về thụ tinh nhân tạo cho bò đã bơm tinh vào âm đạo. Song sự thụ thai với kỹ thuật này thấp. Một vài cải tiến đã thành công với việc TTNT theo phơng pháp panh mỏ vịt khi tinh dịch đợc bơm vào trong cổ tử cung. Tỷ lệ thụ thai nhìn chung đợc tăng lên sau khi áp dụng kỹ thuật trực tràng-âm đạo. Kỹ thuật trực tràng-âm đạo Trong kỹ thuật trực tràng-âm đạo, dụng cụ thụ tinh đợc đa vào phía trong âm đạo và đợc dẫn qua cổ tử cung nhờ bàn tay đeo găng ở trong trực tràng. Phơng pháp dẫn tinh này có hiệu quả nhất về phơng diện kết quả, công lao động và vệ sinh. cổ tử cung súng xoang chậu bóng đái Trực tràng Buồng trứng Dây chằng Sừng tử cung xoay vặn khoá Phơng pháp dẫn tinh chi tiết 1. Lắp các dụng cụ thụ tinh. 2. Đeo găng tay và bôi trơn găng tay bằng chất bôi trơn, nớc hoặc xà phòng. Cố gắng giữ tay 152 cầm dụng cụ dẫn tinh càng khô càng tốt. Đừng bao giờ lắp súng dẫn tinh với tay đeo găng. 3. Giữ súng đã nạp tinh bằng mồm. Nh vậy cả hai tay đều đợc tự do. Tránh để tiếp xúc giữa súng dẫn tinh với bất kỳ vật nào gần vùng dẫn tinh. Sự nhiễm bẩn có thể gây nên nhiễm trùng và làm giảm cơ hội thụ thai. 4. Để cho bò biết bạn đang ở đó bằng cách vừa nói vừa tiến lại chậm chạp. Nâng đuôi bò lên, chụm đầu các ngón tay thành hình nón với chuyển động xoáy nhẹ nhàng đâ bàn tay đeo găng của bạn vào trong trực tràng. Xác định đúng vị trí cổ tử cung. Không đợc dùng sức cho tay bằng đợc vào trong trực tràng vì nó có thể làm thủng hoặc rách, kết quả có thể dẫn đến chết bò. 5. Kiểm tra để chắc chắn rằng bò không có chửa. 6. Nhẹ nhàng thả cổ tử cung và tử cung. Loại bỏ tất cả các vết phân và nớc từ âm hộ với khăn giấy hoặc vải mềm. Mở các ngón tay đeo găng và kéo tay về phía sau. Đồng thời đẩy cổ tay xuống và sang phía bên trái để mở mép âm hộ. Súng dẫn tinh lúc này có thể đa vào với sự nhiễm khuẩn tối thiểu nhất. 7. Đầu súng dẫn tinh phải đợc đa vào với góc nghiêng xuống 30 0 để đa vào dọc theo mép trên của âm hộ nhằm tránh đa nhầm vào lỗ niệu đạo và bóng đái vì lỗ này nằm phía đáy của âm đạo. 8. Nhẹ nhàng đa súng dẫn tinh về phía trớc đến khi chạm vào một vật cứng, dấu hiệu đã tới cổ tử cung. Nếu súng dẫn tinh bị giữ trong nếp gấp âm đạo, lúc này có thể đẩy cổ tử cung ra xa vào phía trong để duỗi thẳng nếp gấp đó. Nếp gấp âm đạo Lỗ niệu Nếp gấp âm đạo duỗi thẳng Mở mép âm hộ hạ gốc tay xuống và sang trái 9. Bằng cách điều chỉnh cổ tử cung và nhẹ nhàng ấn lên súng, có thể dẫn đầu súng qua cổ tử cung và vào trong tử cung. Đầu súng có thể sờ thấy qua thành mỏng của tử cung. Súng dẫn tinh không đợc đa quá xa về phía trớc mà chỉ để vừa qua cổ tử cung (tối đa là 1cm). đờng vào sạch súng Lực bơm mạnh nhất có đợc khi súng đợc giữ giữa ngón tay cái và một ngón tay khác. Vị trí bơm tinh đầu tiên cổ tử cung góc đa súng vào thân tử cung súng 153 Với những bò phối giống lại, vị trí của súng chỉ ở giữa cổ tử cung bởi vì có tới 3% số bò có chửa có thể động dục lại sau 3 và 6 tuần. Nếu phối tinh sâu vào trong tử cung có thể nguy hiểm trong trờng hợp này. Dẫn tinh ở giữa cổ tử cung là an toàn hơn. 10. Bơm từ từ một nửa tới 2/3 lợng tinh vào thân tử cung, phần tinh còn lại ở giữa cổ tử cung. (Đối với những bò phối lại, bơm toàn bộ tinh vào giữa cổ tử cung). 11. Rút súng ra khỏi đờng sinh dục và mát xa tử cung, cổ tử cung vài giây nhằm kích thich tiết oxytocin. Thao tác thô bạo sẽ làm cho bò khó chịu, gây tiết adrenalin, mà adrenalin lại làm mất tác dụng của oxytocin. 12. Nới lỏng vòng khoá của súng, nhng đừng để nó trợt vào phần bị bẩn của vỏ súng. Rút vỏ súng ra khỏi nòng súng. Cọng rạ sẽ lấy ra cùng với vỏ súng. Không đợc vứt bỏ vỏ súng cùng cọng rạ cho đến khi ghi chép xong sổ sách. Đốt vỏ súng và cọng rạ để phòng tránh bệnh. 13. Thả bò ra khỏi giá hoặc đờng rào ngăn. 14. Tiến hành các biện pháp vệ sinh cá nhân nh rửa trong nớc sát trùng, làm sạch ủng. Bảo dỡng dụng cụ đúng cách. Tháo súng để lau chùi vệ sinh bằng cồn methylen. Thời điểm dẫn tinh Xác định thời điểm dẫn tinh đúng cũng quan trọng nh bơm tinh đúng vị trí. Kinh nghiệm thực tế chỉ ra rằng kết quả thu đợc tốt nhất khi dẫn tinh đợc tiến hành trong hay ở gần cuối giai đoạn động dục (chịu đực). Thời gian dẫn tinh tốt nhất Cao Thời gian bắt đầu và kết thúc động dục là rất khó xác định. Phơng pháp áp dụng đơn giản nhất trong thực tế để xác định thời điểm phối tinh là sử dụng quy luật sáng - chiều: Bò bắt đầu động dục Thời gian dẫn tinh Buổi sáng Chiều cùng ngày. Buổi chiều Sáng hôm sau Khoảng 2/3 số bò bắt đầu động dục vào ban đêm nên sẽ nhìn thấy động dục vào buổi sáng sớm. Với bò tơ và một số bò Bos Indicus, nhiều tác giả không thừa nhận quy luật sáng - chiều. Họ đề nghị những giống bò đó cần đợc dẫn tinh ngay sau khi quan sát thấy động dục. Dẫn tinh hai chỗ Dẫn tinh hai chỗ sẽ giúp khắc phục tình trạng không biết chắc chắn thời gian rụng trứng ở bò. Thời gian này có thể dao động từ 2 đến 26 giờ sau khi kết thúc động dục. Tinh dịch đợc bơm trong thân tử cung sẽ vận động đến vị trí thụ tinh nhanh hơn và thụ tinh với trứng rụng sớm hơn bình thờng. . Tinh dịch đợc bơm ở trong cổ tử cung sẽ sống lâu hơn. Vì đợc thoát ra chậm hơn từ cổ tử cung nên nó có khả năng tốt hơn để thụ tinh với trứng rụng chậm hơn bình thờng. Bơm tinhvào thân tử cung Buồng trứng Tinh Nơi thụ tinh Vị trí bơm lần thứ hai tinh trùng gặp trứng nhanh Bơm vào giữa cổ TC Rụng trứng Chịu đực Tỷ lệ thụ thai Thấp 154 tinh trùng gặp trứng chậm Vệ sinh các biện pháp vệ sinh Tiến hành những biện pháp vệ sinh nhằm giảm thiểu (nếu không nói là loại bỏ) sự lan truyền vật lý của các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm: giữa các trại với nhau, giữa các con vật với nhau, từ con vật sang con ngời, vào cổ tử cung và tử cung, và từ những nguồn lây lan khác. 1. Đề phòng lây lan giữa các trại với nhau áo quần bảo hộ. Luôn luôn đi ủng cao su và mặc quần áo bảo hộ hoặc áo choàng cộc tay khi đi lại trong trại. Nếu những trang phục này bị bẩn, cần giặt sạch. Tại những trang trại có bệnh, cần dùng túi nilon (sử dụng 1 lần) để bọc ngoài ủng. Cọ rửa. Cọ rửa xô, thùng và ủng, đặc biệt chú ý đến phần đế. Chất hoá học. Dùng xà phòng và (hoặc) thuốc sát trùng để làm tăng hiệu quả các biện pháp tẩy uế. Khăn lau. Dùng giấy lau sử dụng 1 lần. Giảm thiểu trang thiết bị. Giảm đến mức thấp nhất việc đa các trang bị vào nơi vắt sữa hoặc chuồng nuôi bò. Càng đa nhiều thứ vào trại, càng tăng khả năng lan truyền các tác nhân gây bệnh. Nên dùng một thùng đựng đồ nghề để mang tất cả dụng cụ cần thiết, từ xô thùng đến bàn chải. 2. Đề phòng lây lan giữa các con vật Cọ rửa. Khi dẫn tinh nhiều hơn 1 con bò cái, ngời dẫn tinh viên nên giặt sạch găng hoặc dùng một găng mới cho mỗi lần dẫn tinh. Chỉ dùng 1 lần đối với dụng cụ sử dụng 1 lần. Không nên chia cọng rạ hoặc dùng lại bao súng hoặc ống dẫn tinh. 3. Đề phòng lây lan từ con vật sang ngời Bơm tinh vào cổ tử cung Găng tay. Nên sử dụng găng tay dài dùng cho khám sản khoa. Nếu không mang găng tay, có nhiều khả năng xảy ra lây lan nghiêm trọng, mặc dù rửa tay cẩn thận bằng xà phòng và (hoặc) chất sát khuẩn ngay sau khi dẫn tinh. Qua những vết thơng và sầy da trên tay, có thể dễ dàng bị lây nhiễm các bệnh nh Sẩy thai truyền nhiễm (Brucellosis), Xoắn khuẩn gây vàng da (Leptospirosis) Tinh Không hút thuốc. Hút thuốc trong khi đang cầm nắm các dụng cụ đã bị nhiễm trùng rất dễ gây nhiễm trùng cho ngời. 4. Đề phòng lây lan vào cổ tử cung và tử cung Rửa âm môn. Cần chú ý rửa âm môn cẩn thận trớc khi đa súng dẫn tinh vào đờng sinh dục bò cái. Khi âm môn bị nhiễm bẩn nhiều, sau khi rửa, dùng một cục bông xơ, hoặc giấy, lau sạch âm hộ lần cuối. Khi rửa, phải đảm bảo cho các âm môn khép kín để đề phòng phân lọt vào âm đạo. Mở âm môn. Dù âm môn đã đợc rửa chu đáo đến đâu thì vùng này cũng không bao giờ vô trùng. Vì thế mà các mép của âm môn phải đ ợc tách rộng ra để cho đầu súng dẫn tinh đi qua tự do. Nói chung khi mở âm môn, có thể dùng cổ tay ép trực tiếp xuống dới và sang trái. Với một số bò cái, cần phải kéo cổ tử cung về phía sau và (hoặc) vuốt nhẹ thành trực tràng trớc khi ấn cổ tay. Với 2 phơng pháp vừa rồi súng dẫn tinh dễ chui vào túi thừa dới niệu quản. Nếu những cách trên không mở đợc âm hộ và cũng không có ai giúp đỡ, hãy đặt một mảnh giấy hoặc một mảnh bông xơ vào trong âm hộ sao cho nó hơi hé mở để có một lối vào sạch sẽ cho đầu súng dẫn tinh. 5. Những nguồn lây lan khác Do chó và mèo. Không cho chó mèo chạm vào dụng cụ dẫn tinh. 155 Tiếp xúc bất ngờ. Không để cho súng dẫn tinh chạm vào tờng chuồng bò, cột, chấn song, lông đuôi, v.v Súng dẫn tinh bị bẩn. Thờng xuyên làm sạch súng dẫn tinh. Tháo ra và rửa trong cồn methylic hoặc đun sôi trong 10 phút. Đợi cho khô mới đợc lắp trở lại. Không đợc rửa trong nớc lã hoặc thuốc tẩy uế, nếu không, súng dễ bị dính chặt hoặc bị ăn mòn. Những sai sót trong kỹ thuật TTNT Nhiều dẫn tinh viên (cả mới lẫn lâu năm) có thể mắc phải những sai sót nghiêm trọng. Phần này chỉ nêu những sai sót phổ biến để mọi ngời chú ý. Nên nhớ rằng dẫn tinh cho bò cái là một thao tác phẫu thuật và cần xử lý đúng nh thế. Nguyên nhân sâu xa của sai sót là tự mãn. Để lộ tinh ra ngoài quá lâu Tinh đông lạnh cần bảo tồn nghiêm ngặt ở nhiệt độ -80 0 C. Nếu nhiệt độ của liều tinh đợc nâng lên cao hơn nhiệt độ này rồi đợc đông lạnh trở lại, tinh trùng sẽ bị hỏng. Với các ampun, có một biên độ an toàn khá lớn, để ra ngoài 30 giây vẫn có thể chấp nhận đợc nếu nh có đủ thời gian để làm đông lạnh lại. Với cọng rạ, chỉ đợc lấy ra khỏi nitơ lỏng khi phải chuyển từ bình chứa sang dung dịch giải đông. Không có khoảng thời gian an toàn cho cọng rạ khi đã lấy ra khỏi nitơ lỏng. Tránh nâng giỏ đựng cọng rạ lên khỏi vạch tuyết nitơ ở cổ bình chứa. Dùng kẹp để gắp cọng rạ và thao tác càng sâu bên trong bình càng tốt. Đừng bao giờ lấy cộng rạ ra ngoài để xem tên, số hiệu bò đực giống. Xác định tinh dịch bằng cách đánh dấu trên các cóng con đựng cọng rạ hoặc ghi số trên bình chứa. Nếu cần kiểm tra lẻ một cọng rạ nào, dùng kẹp gắp nó và đặt dới mực nitơ lỏng. Đặt cóng con đựng cọng rạ trong một chậu nitơ và đảm bảo nitơ ngập toàn bộ cọng rạ. Kéo cọng rạ ra khỏi cóng nhng vẫn giữ nó dới mặt nitơ. Nhấc cọng rạ lên gần mặt nitơ để kiểm tra. Không đợc nhấc cọng rạ lên khỏi mặt nitơ. Luôn luôn đặt cóng trở về vị trí cũ ngay sau khi lấy cọng rạ ra, lập tức nắp lại. Các thao tác cần phải nhanh, chính xác khi lấy tinh đông lạnh. Không bao giờ để cho mức nitơ thấp xuống bên dới miệng cóng đựng cọng rạ. Điều này tạo một khoảng an toàn và tránh cho cóng đựng tinh không nổi lên và trôi dạt ra khỏi giỏ đựng khi rót bổ sung nitơ vào bình chứa. Không bao giờ lấy tinh ra khỏi bình chứa trớc khi cố định bò cái. Bơm tinh không đúng vị trí Khó hoặc không thể lách súng dẫn tinh qua cổ tử cung trớc hết do thiếu kinh nghiệm. Một sai lầm phổ biến và còn lớn hơn là đa súng dẫn tinh vào quá sâu trong tử cung. Sai lầm này là phổ biến, không phân biệt là có kinh nghiệm hay không, và chỉ do một nguyên nhân duy nhất là không chú ý chi tiết. Kết quả thụ thai tốt nhất đạt đợc nếu bơm 1/2 đến 2/3 lợng tinh vào trong thân tử cung, và bơm lợng tinh còn lại vào giữa cổ tử cung. Vì thân tử cung chỉ dài 2 đến 5 cm nên phải bơm ngay khi súng dẫn tinh vừa qua khỏi cổ tử cung. Bơm tinh tại thân tử cung sẽ tạo điều kiện dễ dàng cho tinh trùng nhanh chóng di chuyển đến cả 2 ống dẫn trứng. Tinh trùng đợc bơm vào cổ tử cung sống lâu hơn tinh trùng đợc bơm trong thân tử cung. Do đó, bơm một phần tinh trùng trong cổ tử cung sẽ có lợi đối với những bò cái mới động dục và đối với những bò cái rụng trứng muộn. Cho súng dẫn tinh vào quá sâu trong tử cung sẽ làm giảm tỉ lệ thụ thai vì: Hầu nh toàn bộ tinh trùng sẽ vào trong một sừng tử cung, nh vậy tinh trùng không có cơ hội đi vào cả hai ống dẫn trứng. Có thể làm rách nội mạc cực kỳ mỏng mảnh, cho dù việc cố định tử cung đợc tiến hành cẩn thận. Máu là chất diệt tinh trùng. 156 [...]... prostaglandin Chỉ sử dụng prostaglandin cho các bò cái hoặc bò tơ không có chửa và có chu kỳ sinh dục bởi vì prostaglandin gây sảy thai a) Phơng thức 10 ngày Đây là cách gây động dục đồng pha đơn giản nhất và rẻ nhất Ngày 1 2 3 Kiểm tra động dục và TTNT 4 5 Tiêm những bò không đợc dẫn tinh bằng Prostaglandin 6 7 8 Kiểm tra ĐD và TTNT 9 10 Năm ngày theo dõi động hớn và TTNT trớc khi tiêm prostaglandin dành... cho tăng trọng và sinh sản Thiếu phôtpho, năng suất sinh sản sẽ kém Cần bổ sung phôtpho nếu trong khu vực thiếu phôtpho Tăng trọng trong thời gian dẫn tinh là cần thiết để đạt kết quả tốt 158 Bảng sau đây liệt kê những u và nhợc điểm của các nhóm bò cái khác nhau đợc dùng trong các chơng trình thụ tinh nhân tạo Bê cái tơ Bò đẻ con so Bò đẻ con rạ Ưu điểm 1 Con giống đã đợc khẳng 1 Stress dinh dỡng thấp... mặt bằng về dinh dỡng, tăng trọng và không có bệnh sinh sản Dinh dỡng sẽ là nhân tố chính góp phần làm tăng tỉ lệ hoặc số bò cái động dục trong giai đoạn thực hiện chơng trình dẫn tinh Những bò này cần có mức dinh dỡng cao trớc khi và sau khi dẫn tinh 6 tuần Nhu cầu dinh dỡng là lý do chính để chơng trình dẫn tinh đợc tiến hành trong những điều kiện mùa vụ thích hợp Cần có đủ mức năng lợng và protein... nhanh Về mùa rét, khi cọng rạ đợc giải đông trong nớc ấm, súng dẫn tinh cũng nên đợc sởi ấm lên bằng cách cầm hoặc cọ xát trong bàn tay Tinh dịch cần đợc bơm vào đờng sinh dục bò cái càng sớm càng tốt ngay sau khi giải đông Sau khi giải đông, cần cẩn thận lau khô cọng rạ trớc khi lắp vào súng Chọn và chuẩn bị bò cái Bất cứ bò cái hay bò tơ đợc dùng trong chơng trình dẫn tinh, cần phải có mức cao hơn... hợp Viết to số hiệu lên sờn bò để dễ phân biệt là giải pháp tạm thời tốt 159 Gây động dục đồng pha Gây động dục đồng pha sẽ tiết kiệm thời gian và công sức Công việc này chỉ tiến hành trên những bò cái có chu kỳ sinh dục bình thờng Có hai cách gây động dục đồng pha chính: (i) tiêm prostaglandin Bò cái có thể vàng sẽ có phản ứng với prostaglandin (PG), cho nên chỉ dùng cho bò cái trong giới hạn ngày... nhất 1 Con giống đã đợc định 2 Không có bệnh sản khoa khẳng định 2 ít stress dinh dỡng hơn 3 Dễ khống chế bò đẻ lứa đầu 4 Nên là nguồn di truyền tốt nhất của bạn Nhợc điểm 1 Không phải là một con giống đã đợc khẳng định 2 Có thể cha thành thục tính dục Đề nghị khối lợng tối thiểu: Bos Taurus: 250 kg Bos Indicus: 320 kg 1 Stress dinh dỡng nhiều hơn bất cứ nhóm bò nào vì kết hợp tiết sữa với sinh trởng... bởi vì trong thời gian đó đã có sự phát triển của thể vàng Nên nhớ rằng chỉ có những bò không có thai và đang trong chu kỳ thì prostaglandins mới có tác dụng Prostaglandin chỉ đợc sử dụng dới sự giám sát của bác sĩ thú y (ii) Cấy Progesteron Bằng cách cấy progesteron giải phóng từ từ kết hợp với oestradiol, thể vàng tự nhiên của bò cái sẽ bị ức chế và chất cấy trở thành nguồn progesteron chính Khi chất... dành cho số bò không chịu tác động của prostaglandin do chúng ở vào giai đoạn không thích hợp của chu kỳ Khoảng 15% số bò trong nhóm động đực trong thời gian này Nếu không, có thể là bò có vấn đề và không tiếp tục chơng trình đợc b) Phơng thức 2 lần tiêm Ngày 1 2 3 4 5 Phơng thức hai giai đoạn 5 ngày này cho phép những bò cái không có thể vàng trong ngày (1) sẽ có phản ứng với prostaglandin ở ngày (11)... đánh dấu Dùng một bò đực đã thiến (hoặc cắt ống dẫn tinh, mổ bẻ quặt dơng vật sang bên) không làm cho bò cái thụ thai nhng lại phát hiện đợc con cái nào động dục Bò đực thí tình đợc buộc một cái chén đựng chất màu và sẽ bôi màu lên mông những bò cái động dục mà nó đã nhảy Tỉ lệ bò thí tình dùng trong đàn bò cái cũng bằng với tỉ lệ bò đực đợc sử dụng (4%) 2 Đánh dấu Đánh dấu rõ ràng và chính xác là cần... dụng Kiểm tra ĐD và TTNT Nhớ rằng những thứ sau giết chết tinh trùng: ánh sáng mặt trời Sốc nhiệt độ 11 12 13 14 15 160 Tiêm lại những bò không phối Kiểm tra ĐD và TTNT Máu Nớc Vệ sinh kém Không làm tắt Hãy thao tác nh bạn đã đợc học ở các lớp thụ tinh nhân tạo và bạn sẽ loại trừ đợc những khó khăn sử dụng tinh Nhớ là quy trình dẫn tinh đợc nêu trong phần Hớng dẫn sử dụng tinh dịch và dẫn tinh ở trang . tinh Các bệnh về đờng sinh dục Quy trình dẫn tinh Cơ quan sinh sản của bò cái Sự hiểu biết đúng về vị trí, cấu tạo và chức năng của các cơ quan sinh dục. tinh nhân tạo (TTNT) cho bò. Các phạm vi thảo luận gồm: Cơ quan sinh sản của bò cái Chu kỳ động dục và các hocmon sinh dục Giải đông tinh và chuẩn bị