Nghệ Thuật Đạo Diễn Chương Trình Ca Múa Nhạc Tại Thành Phố Hồ Chí Minh Hiện Nay

Bên cạnh đó, NCS cũng nghiên cứu các chương trình ca múa nhạc được dàn dựng, tổ chức sản xuất bởi một số đơn vị tư nhân để so sánh với các đơn vị công lập về nghệ thuật đạo diễn trong bố

azs ;’i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Phạm Ngọc Hiền

NGHỆ THUẬT ĐẠO DIỄN CHƯƠNG TRÌNH CA MÚA NHẠC TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT

Hà Nội - 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

Phạm Ngọc Hiền

NGHỆ THUẬT ĐẠO DIỄN CHƯƠNG TRÌNH CA MÚA NHẠC TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY

Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Sân khấu

Mã số: 9210221

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Ứng Duy Thịnh

Hà Nội - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại thành phố Hồ Chí Minh hiện nay là công trình do tôi nghiên

cứu, thực hiện Những vấn đề nghiên cứu cùng với những ý kiến tham khảo,

tƣ liệu đều có chú thích nguồn đầy đủ

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những nội dung trong luận án

Hà Nội, ngày tháng năm 2020

Tác giả luận án

Phạm Ngọc Hiền

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHỆ THUẬT ĐẠO DIỄN 8

1.1.Tổng quan tình hình nghiên cứu 8

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn 8

1.1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan chương trình ca múa nhạc 13

1.2 Cơ sở lý luận của nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc 18

1.2.1 Khái niệm liên quan đề tài luận án 18

1.2.2 Lý thuyết liên quan đề tài luận án 28

1.3 Sơ lược về quá trình hình thành và phát triển nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại Thành phố Hồ Chí Minh 33

1.4 Một số tương đồng giữa đạo diễn sân khấu và đạo diễn chương trình ca múa nhạc 44

Tiểu kết 51

Chương 2 NGHỆ THUẬT ĐẠO DIỄN CHƯƠNG TRÌNH CA MÚA NHẠC 53 2.1 Sáng tạo đạo diễn 53

2.1.1 Tư duy đạo diễn 54

2.1.2 Thủ pháp đạo diễn 61

2.2 Thực hành công việc đạo diễn 70

2.2.1 Đạo diễn làm việc với nghệ sĩ (ca sĩ, biên đạo múa, nhạc sĩ) 72

2.2.2 Đạo diễn làm việc với các thành phần nghệ thuật và yếu tố kỹ thuật khác 82

2.2.3 Dàn cảnh (mise en scene) 97

Tiểu kết 99

Chương 3 XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT ĐẠO DIỄN CHƯƠNG

TRÌNH CA MÚA NHẠC TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 101

3.1 Một số vấn đề tồn tại và yêu cầu thực tiễn 101

3.1.1 Một số vấn đề tồn tại 101

3.1.2 Yêu cầu thực tiễn 110

3.2 Bàn luận các xu hướng phát triển của nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc hiện nay 117

3.2.1 Nhóm xu hướng dựa trên các giá trị cơ bản của nghệ thuật 118

3.2.2 Nhóm xu hướng sáng tạo nghệ thuật mới 124

Tiểu kết 144

KẾT LUẬN 146

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 150

TÀI LIỆU THAM KHẢO 151

PHỤ LỤC 158

MỞ ĐẦU

L o họn ề tài

Ở Việt Nam, trước Cách mạng tháng Tám, nền sân khấu nước ta không

có khái niệm “đạo diễn” Công việc dàn dựng vở diễn đều do thầy tuồng hay người sắp trò đảm nhiệm, với chức năng đơn giản là phân vai, sắp xếp các lớp trò và nhắc nhở diễn viên trong diễn xuất Sau Cách mạng tháng Tám, trên cơ

sở giao lưu, tiếp xúc văn hóa các nước xã hội chủ nghĩa, nghệ thuật đạo diễn sân khấu bắt đầu vào Việt Nam Qua đó, trong giới sân khấu Việt Nam, người đạo diễn mới từng bước được nhìn nhận và khẳng định là tác giả của vở diễn

Vì, nếu không có đạo diễn thì sẽ không có vở diễn được thể hiện trước mắt khán giả

Tuy nhiên, bước sang thời kỳ Đổi mới, ở Việt Nam nói chung và thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, nghề đạo diễn không chỉ dừng lại ở dàn dựng vở diễn, mà còn xuất hiện thêm ở lĩnh vực ca múa nhạc Đạo diễn chương trình

ca múa nhạc là “tổng chỉ huy”, là “cha đẻ” của chương trình ca múa nhạc, quyết định đến chất lượng, sự thành công của chương trình ca múa nhạc

Ở TP.HCM, thị trường ca múa nhạc phát triển mạnh nhất cả nước Do

đó, nghề đạo diễn chương trình ca múa nhạc được chú trọng, phát triển Điều này được khẳng định bởi sự xuất hiện của không ít tên tuổi đạo diễn gắn cùng với dấu ấn của nhiều chương trình ca múa nhạc đạt chất lượng cao, gây tiếng vang trong lòng công chúng

Tuy nhiên, sự phát triển nghề đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM còn tự phát Đa số người làm nghề đạo diễn đều dựa vào cảm tính, năng khiếu và kinh nghiệm cá nhân, hoặc xuất phát chuyên môn là đạo diễn sân khấu kịch nói, kịch hát, điện ảnh, biên đạo múa…, chứ chưa được đào tạo một cách bài bản, chuyên nghiệp về dàn dựng chương trình ca múa nhạc Trong khi đó, thực tế cho thấy, ở Việt Nam nói chung và TP.HCM nói riêng, chưa có một cơ sở giáo dục nào mở lớp đào tạo chuyên về lĩnh vực đạo diễn

chương trình ca múa nhạc Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng, sức hấp dẫn của các chương trình ca múa nhạc, nhất là trong bối cảnh cơ chế thị trường, hội nhập quốc tế và chương trình ca múa nhạc được coi là sản phẩm công nghiệp văn hóa, đem lại nguồn thu lớn để phát triển đất nước

Hơn nữa, mặc dù nghề đạo diễn chương trình ca múa nhạc đã hiện hữu

ở Việt Nam nói chung và TP.HCM nói riêng ngót hơn ba thập kỉ, song vẫn

chưa được đúc kết thành cơ sở lý luận Sự phát triển nghệ thuật đạo diễn

chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM hiện nay phải thực sự đạt hiệu quả, khoa học, nhằm định hướng cho sân khấu ca múa nhạc TP.HCM hiện tại và tương lai là nhiệm vụ đặt ra trước các nhà hoạt động sân khấu ca múa nhạc

Nghiên cứu Nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại thành

phố Hồ Chí Minh hiện nay đã trở thành một yêu cầu cần thiết

2 Mụ í h nghiên ứu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án nghiên cứu từ thực tiễn nghệ thuật đạo diễn chương trình ca

múa nhạc tại thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, tổng hợp thành lý thuyết nhằm tìm ra những nội dung cơ bản liên quan đến công việc của người đạo diễn chương trình ca múa nhạc, từ đó làm căn cứ tìm phương hướng phát triển chương trình ca múa nhạc ở TP.HCM đạt hiệu quả trong cơ chế thị trường, hội nhập quốc tế, cách mạng công nghiệp 4.0 hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Hệ thống hóa một cách chọn lọc một số khái niệm và lý thuyết/lý luận

để làm cơ sở cho việc tiếp cận đối tượng nghiên cứu

- Khái quát quá trình hình thành và phát triển nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM để có được cái nhìn toàn diện và hệ thống về đối tượng nghiên cứu

- Phân tích những sáng tạo của đạo diễn trong quá trình dàn dựng chương trình ca múa nhạc

- Xác định, phân tích công việc thực hành của đạo diễn đối với chương trình ca múa nhạc thể hiện qua cách làm việc với các thành phần sáng tạo khác, các yếu tố kĩ thuật và dàn cảnh để chứng minh sự cần thiết và vai trò của đạo diễn trong chương trình ca múa nhạc

- Tìm hiểu, phân tích một số kinh nghiệm đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM hiện nay đi cùng với việc chỉ ra những thành công và hạn chế

- Xác định những xu hướng phát triển nghệ thuật đạo diễn chương trình

ca múa nhạc ở TP.HCM hiện nay để giúp ích cho việc nâng cao chất lượng hoạt động nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc ở TP.HCM hiệu quả

Đối tư ng v phạm vi nghiên ứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM hiện nay từ góc độ lý luận và thực tiễn

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về mặt đối tượng nghiên cứu, đề tài này chỉ đi vào nghiên cứu nghệ

thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại các đơn vị nghệ thuật biểu diễn công lập được Nhà nước quản lý và đầu tư kinh phí Bên cạnh đó, NCS cũng nghiên cứu các chương trình ca múa nhạc được dàn dựng, tổ chức sản xuất bởi một số đơn vị tư nhân để so sánh với các đơn vị công lập về nghệ thuật đạo diễn trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay tại TP.HCM

Về mặt không gian, đề tài này chỉ đi vào nghiên cứu nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc ở TP.HCM vì thị trường ca múa nhạc ở TP.HCM phát triển sớm và mạnh nhất cả nước, đồng thời có nhiều chương trình ca múa nhạc đạt chất lượng cao, hấp dẫn khán giả Tuy nhiên, để luận án được thực hiện một cách khách quan, khoa học thì NCS có nghiên cứu và so sánh với một số chương trình ca múa nhạc được thực hiện ngoài phạm vi TP.HCM

Về mặt thời gian, đề tài này chỉ đi vào nghiên cứu nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc ở TP.HCM từ năm 2000 đến năm 2020 Bởi lẽ, từ năm 2000 - 2020, cùng với sự chú trọng đầu tư của Nhà nước, các chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM bắt đầu phát triển sôi động bậc nhất cả nước gắn liền với sự ra đời liên tục của nhiều live show và các sự kiện có tổ chức chương trình ca múa nhạc với sự đầu tư và dàn dựng chuyên nghiệp của các đạo diễn chương trình ca múa nhạc

Về mặt nội dung, luận án nghiên cứu những thành công, hạn chế, một

số vấn đề tồn tại và những xu hướng phát triển của nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM để có những giải pháp tích cực cho sự phát triển chung của nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc hiện nay

4 Câu hỏi nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu nêu trên, có

ba câu hỏi nghiên cứu được đặt ra để giải quyết vấn đề:

Câu hỏi nghiên cứu 1: Nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc

tại TP.HCM đã được hình thành và phát triển như thế nào?

Câu hỏi nghiên cứu 2: Công việc đạo diễn chương trình ca múa nhạc

tại TP.HCM là gì?

Câu hỏi nghiên cứu 3: Những xu hướng phát triển nghệ thuật đạo diễn

chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM hiện nay như thế nào?

5 Giả thuyết khoa học

Để trả lời cho những câu hỏi nghiên cứu trên, luận án đưa ra các giả thuyết nghiên cứu như sau:

Giả thuyết nghiên cứu 1: Từ sau năm 1986, đạo diễn chương trình ca

múa nhạc tại TP.HCM bắt đầu xuất hiện; từ năm 1996-2000, phát triển nhanh chóng gắn liền với sự ra đời của nhiều chương trình âm nhạc trên thị trường;

và từ năm 2000 – 2020, phát triển gắn liền với các chương trình ca múa nhạc được dàn dựng công phu chào mừng những ngày lễ lớn, trọng đại của TP.HCM và đất nước

Giả thuyết nghiên cứu 2: Công việc đạo diễn chương trình ca múa nhạc

tại TP.HCM được thể hiện cụ thể thông qua cung cách làm việc của đạo diễn đối với ca sĩ, biên đạo múa, nhạc sĩ, cùng các thành phần nghệ thuật và yếu tố

kĩ thuật khác trong dàn dựng chương trình ca múa nhạc

Giả thuyết nghiên cứu 3: Những nhóm xu hướng phát triển nghệ thuật

đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM hiện nay gồm có: nhóm xu hướng dựa trên giá trị cơ bản của nghệ thuật và nhóm xu hướng sáng tạo nghệ thuật mới

6 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên ứu

Để thực hiện luận án có hiệu quả, chất lượng, khoa học, NCS chọn một

số cách tiếp cận, phương pháp sau để nghiên cứu:

- Cách tiếp cận liên ngành Văn hóa học – Nghệ thuật học: Đặc điểm

của nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM gắn liền với hoàn cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội, đặc biệt là từ khi nghệ thuật đạo diễn phương Tây du nhập vào Việt Nam cho đến nay Từ đó, nhằm nghiên cứu quá trình vận động và phát triển của chương trình ca múa nhạc ở TP.HCM, NCS

đi sâu phân tích về hoạt động nghệ thuật và các vấn đề liên quan đến địa văn hóa để phục vụ cho triển khai thực hiện luận án

- Phương pháp xã hội học: Để có những nhận định, đánh giá khách

quan, nhiều khía cạnh khác nhau về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc ở TP.HCM như hiện nay, NCS thực hiện các cuộc phỏng vấn sâu những đạo diễn chương trình ca múa nhạc ở TP.HCM hành nghề trong giai đoạn từ năm 2000 - 2020

- Phương pháp phân tích và tổng hợp: Luận án tập trung nghiên cứu

phân tích các tài liệu, các số liệu, các kết quả nghiên cứu đã có, các tài liệu liên quan đến chương trình ca múa nhạc như đạo diễn sân khấu, nghệ thuật

âm thanh, ánh sáng, ca, múa, nhạc… để có thể khái quát hóa, tổng hợp hóa và đưa ra các nhận định khoa học về hoạt động đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM hiện nay Tuy nguồn tài liệu chính thức về nghề đạo diễn chương trình ca múa nhạc chưa có nhưng các tham luận, đánh giá, bài báo và một số tài liệu khoa học liên quan lĩnh vực sân khấu đã giúp NCS có thêm cơ

sở dữ liệu để tổng hợp và đánh giá thực trạng và sẽ đưa ra những giải pháp phù hợp cho vấn đề được nghiên cứu

nhạc tiêu biểu, thành công để khảo sát, đánh giá thông qua từng kịch bản cụ thể dựa trên nền tảng Sân khấu học, Nghệ thuật học, nhất là đối chiếu, so sánh với đạo diễn sân khấu để tìm ra cái riêng cho đạo diễn chương trình ca múa nhạc

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của ề tài

7.1 Ý nghĩa khoa học

- Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc, không trùng lặp với bất kỳ đề tài nào khác (tính từ thời điểm hoàn thành luận án tới nay), góp phần quan trọng đối với khoa học đạo diễn nói chung và nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc nói riêng

- Luận án với những kết quả nghiên cứu bước đầu sẽ góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Thông qua kết quả nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, các đạo diễn sẽ có được những nhận thức mới cho công tác sáng tạo trên cơ sở khắc phục những mặt còn hạn chế, phát huy những mặt mạnh để từ đó dàn dựng các chương trình ca múa nhạc đạt hiệu quả hơn ở hiện tại và tương lai

- Luận án sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích đối với các nhà nghiên cứu, các nhà hoạt động nghệ thuật biểu diễn, nhất là các đạo diễn khi muốn nghiên cứu, tìm hiểu về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc

- Cũng thông qua kết quả nghiên cứu, các nhà quản lý nghệ thuật biểu diễn sẽ có những định hướng đúng đắn trong việc nâng cao chất lượng các chương trình ca múa nhạc, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn trong giai đoạn hiện nay

8 Cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu (7 trang), Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (7 trang) và Phụ lục (37 trang), luận án gồm 3 chương sau:

Chương : Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về nghệ

thuật đạo diễn (45 trang)

Chương 2: Nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc (47 trang) Chương : Xu hướng phát triển nghệ thuật đạo diễn chương trình ca

múa nhạc tại Thành phố Hồ Chí Minh (44 trang)

Chương TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

VỀ NGHỆ THUẬT ĐẠO DIỄN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn

Hiện nay, các công trình nghiên cứu liên quan đến các đạo diễn chương trình ca múa nhạc tương đối hạn chế Vì vậy, NCS xin điểm qua một số công trình nghiên cứu của các lĩnh vực đạo diễn khác gần với đạo diễn chương trình ca múa nhạc như đạo diễn sân khấu, đạo diễn điện ảnh Thông qua đó, NCS chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt giữa các lĩnh vực đạo diễn nghệ thuật với nhau Đồng thời, NCS nghiên cứu các yếu tố mới cho luận án nhằm hạn chế sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu đi trước

1.1.1.1 Một số tài liệu chuyên về lĩnh vực đạo diễn sân khấu

* Các nghiên cứu trong nước

Trong cuốn Đại cương nghệ thuật sân khấu [61], tác giả Trần Trí Trắc

đã trình bày vai trò, vị trí, nguồn gốc của nghệ thuật sân khấu (NTSK), các thành phần cơ bản trong NTSK Ông đặc biệt quan tâm đến hành động sân khấu và xung đột sân khấu Ngôn ngữ của NTSK theo ông chính là hành động

và thước đo giá trị của tác phẩm thông qua xung đột sân khấu, xung đột càng cao thì tính hấp dẫn càng cao Bên cạnh đó, tác giả giới thiệu thêm về thể tài sân khấu, hình tượng sân khấu và các đặc trưng cơ bản của NTSK truyền thống Việt Nam Như vậy, NCS cần phải xác định thêm về ngôn ngữ của đạo diễn chương trình ca múa nhạc và sự khác biệt giữa đạo diễn chương trình ca múa nhạc với đạo diễn tác phẩm sân khấu như thế nào? Từ đó, NCS sẽ đặt ra các câu hỏi nghiên cứu, tìm lời giải đáp cho những câu hỏi đó, xem xét bản chất của chương trình ca múa nhạc có quan tâm đến yếu tố hành động sân khấu hay không? Hình tượng nghệ thuật trong chương trình ca múa nhạc có hay không? Khác nhau như thế nào với NTSK?

Trong cuốn Cơ sở lý luận và kỹ thuật đạo diễn [48], tác giả Trần Minh

Ngọc, một thầy giáo, đạo diễn lâu năm, nổi tiếng trong lĩnh vực sân khấu tại TP.HCM đã trình bày được những vấn đề nghệ thuật đạo diễn như: “Khái luận đạo diễn, giúp người đọc hiểu được những vấn đề về lịch sử, sự xuất hiện của người làm công tác dàn cảnh, vai trò vị trí của họ trong sự hình thành vở diễn Nghệ thuật đạo diễn trong mối tương quan với các nghệ thuật khác Yếu

tố đạo diễn trong các thành phần trình diễn Tính hiện đại của đạo diễn trong NTSK NTSK trong sự cạnh tranh với các phương tiện nghe nhìn” [48; tr 05]

Như vậy, tác giả Trần Minh Ngọc đã trình bày khá đầy đủ về công việc

và mối quan hệ tương quan giữa đạo diễn với tất cả các thành phần sáng tạo khác, tác giả cũng có tầm nhìn bao quát đến việc nhận định cảm xúc đối tượng khán giả đến với chương trình Các vấn đề này có nhiều điểm tương đồng với các vấn đề mà luận án sẽ trình bày, nhưng NCS sẽ xem xét trên góc

độ của nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc

Tác giả Đức Kôn, trong cuốn Sân khấu đại cương [28] phân tích về lịch

sử sân khấu thế giới và nghệ thuật biểu diễn chuyên về lĩnh vực sân khấu kịch nói, các trường phái, phong cách kịch hành động của các tên tuổi lớn như Aristot, Bertholt Brecht, Stanislavski Trong công trình này, tác giả Đức Kôn không đề cập đến nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc, nhưng ông

đã trình bày một số nội dung có liên quan đến vấn đề mà NCS nghiên cứu như bản chất, đặc điểm, sức mạnh của NTSK Đồng thời, ông phân tích sâu tính giáo dục và giải trí trong sân khấu, điều này mang tính đặc trưng của nghệ thuật biểu diễn và gần với các vấn đề nghiên cứu mối quan hệ giữa đạo diễn với khán giả trong chương trình ca múa nhạc

Tác giả Trần Bảng với cuốn Đạo diễn chèo [4] đã giúp NCS tìm thấy

mối quan hệ giữa nghệ thuật ca, múa và âm nhạc Đặc biệt là vai trò, giá trị của nghệ thuật đạo diễn mang hơi thở truyền thống, bản sắc văn hóa của nghệ

thuật dân tộc Ngoài ra, tác giả Trần Bảng còn có cuốn Kỹ thuật biểu diễn

chèo mang nhiều tương quan với kỹ thuật biểu diễn của các nghệ sĩ trong

chương trình ca múa nhạc

Công trình Phương pháp đạo diễn chương trình nghệ thuật tổng hợp

[10] của tác giả Lê Ngọc Canh đã trình bày và phân tích tổng quan về nghệ thuật đạo diễn, nghệ thuật không gian, nghệ thuật thời gian, nghệ thuật hành động, chương trình tổng hợp Các phân tích, nhận định của ông không đi sâu vào chi tiết, chủ yếu vào nội dung toàn cảnh, khái quát và mang tính chất giới thiệu Ví dụ: “Nghệ thuật hành động là các cử chỉ, dáng điệu, diễn cảm trong tác phẩm, tiết mục ca, múa, nhạc, kịch trong chương trình nghệ thuật tổng hợp” [10; tr 37] Cũng trong tài liệu này, tác giả cho rằng: “đạo diễn tổng hợp

là tổng hợp các loại đạo diễn như đạo diễn sân khấu, đạo diễn điện ảnh; chương trình nghệ thuật tổng hợp là chương trình tổng hợp các loại hình nghệ thuật khác nhau”

Bên cạnh đó, trong phần lý luận về phương pháp viết kịch bản chương trình nghệ thuật, tác giả Lê Ngọc Canh đã giới thiệu cách gọi một số loại kịch bản như kịch bản văn học, kịch bản phân cảnh

Trong cuốn Cơ sở lý luận sân khấu học [25] và Lý luận sân khấu hóa

[26], tác giả Phạm Duy Khuê cũng đề cập những vấn đề liên quan đến nghệ thuật sân khấu, trong đó có bàn đến vấn đề đạo diễn chương trình ca múa

nhạc; Trong cuốn Cơ sở lý luận sân khấu học, tác giả Phạm Duy Khuê đã đưa

ra khái niệm và xuất xứ nghệ thuật đạo diễn, nghệ thuật đạo diễn chương trình

ca múa nhạc (chương 17); một số vấn đề cần thiết cho nghệ thuật đạo diễn như phẩm chất căn bản của người đạo diễn, giới thiệu sơ lược về kịch bản đạo diễn, ý đồ đạo diễn, công việc của đạo diễn và so sánh trường phái, phong cách của các đạo diễn nổi tiếng trên thế giới Trong tài liệu này, tác giả đã bàn luận rất chi tiết về các vấn đề đạo diễn sân khấu, đạo diễn lễ hội, đạo diễn truyền hình nhưng các vấn đề về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa

nhạc chỉ được tác giả nhắc đến một cách khái quát chưa mang tính chi tiết như mục đích mà luận án hướng đến

Tác giả Hồ Ngọc với hai công trình Tính ước lệ của nghệ thuật sân

khấu [46] và Tính hấp dẫn của nghệ thuật sân khấu [47] đã giúp NCS nắm rõ

hơn bản chất của NTSK nhằm so sánh và đưa ra những kết luận có mối liên

hệ với nghệ thuật đạo diễn các chương trình ca múa nhạc

Trong cuốn Kiến thức sân khấu phổ thông [35], các tác giả đã luận bàn

về sân khấu và cuộc sống, tuồng sân khấu cổ điển, sân khấu chèo dân gian, cải lương, ca nhạc kịch Đối với NCS, đây là một trong những tài liệu hữu ích

để tìm ra những sự tương đồng, khác biệt của các loại hình sân khấu và bổ trợ cho công việc đạo diễn các chương trình ca múa nhạc khi kết hợp với các loại hình nghệ thuật khác

* Một số tài liệu nước ngoài

Cuốn Nghệ thuật đạo diễn [55] của trường đào tạo GITIS-Liên Xô của

tác giả O.J.Remez, được tác giả Hoàng Sự dịch sang tiếng Việt, đồng thời là một giáo trình về nhập môn nghệ thuật đạo diễn Trong đó, tác giả đề cập đến hai khía cạnh đạo diễn và nghệ thuật diễn viên, vừa mang tính lí luận vừa mang tính thực tiễn và rất gần với hướng nghiên cứu của NCS trong đề tài này

Các công trình như Think Like a Director [69] (Tư duy đạo diễn) của

tác giả Micheal Bloom (Mỹ), nội dung bàn về vấn đề thực hành, các bước chuẩn bị công tác đạo diễn

Tác giả Edwin Wilson với cuốn The Theater Experience (Kinh nghiệm

đạo diễn) [66] có đề cập về vấn đề đón tiếp khán giả từ khi bắt đầu cho đến khi vở diễn được diễn ra, hay bàn về không gian sâu khấu, thiết kế mỹ thuật, cách sắp xếp lịch trình công việc

Trong quá trình nghiên cứu các tài liệu, NCS đã tìm thấy một vài tài liệu chuyên về lĩnh vực đạo diễn chương trình nghệ thuật tổng hợp thích hợp

để góp phần vào luận án Điển hình cuốn Play production today [68] của tác

giả Jonniepat Mobley đã bàn về cách xử lý công việc của đạo diễn chuyên về các vở nhạc kịch Châu Mỹ Tài liệu đã giúp NCS có thêm cơ sở so sánh và áp dụng trong luận án của mình từ những nét tương đồng, khác biệt

Mặc dù, những tài liệu mà NCS đã tìm hiểu trên chủ yếu tập trung nghiên cứu lĩnh vực sân khấu Theo đó, trong lĩnh vực đạo diễn sân khấu, ngôn ngữ chính là hành động, vấn đề cần giải quyết là tính kịch Đối với lĩnh vực ca múa nhạc, đạo diễn có đối tượng cụ thể là ca, múa, nhạc Nhưng, các công trình trên đã tạo được cơ sở nền tảng về lý luận để NCS có thể so sánh, đối chiếu dựa trên bản chất chung của NTBD và rút ra những nhận định, đặc điểm riêng của nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc

1.1.1.2 Một số tài liệu chuyên về lĩnh vực đạo diễn điện ảnh

+ Tài liệu trong nước

Tác giả Trần Luân Kim (chủ biên) có công trình Đạo diễn điện ảnh thế

giới [27] đã giới thiệu những tóm lược cơ bản về sự nghiệp và thành tựu điện

ảnh của nhiều đạo diễn nổi tiếng thế giới, trong đó có phân tích sự tiến bộ, phát triển của điện ảnh suốt chiều dài lịch sử gần một thế kỉ qua

Tác giả Sâm Thương đã viết cuốn Viết kịch bản Điện ảnh và Truyền

hình [59], đây là tài liệu cần thiết để NCS so sánh và tìm ra phương pháp viết

kịch bản chương trình ca múa nhạc

Hiện nay, nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc ngày càng đòi hỏi ứng dụng nhiều phương pháp dàn dựng mới bao gồm việc xử lý hình ảnh, video trong chương trình Một số chương trình ca múa nhạc được thiết kế nhằm phục vụ mục đích quay hình đòi hỏi sự phối hợp sáng tạo của đạo diễn hình ảnh, video, thậm chí do chính đạo diễn chương trình ca múa nhạc phải tự thực hiện Đa số các chương trình ca múa nhạc đều sử dụng màn hình led để trình chiếu và đạo diễn xử lý ứng dụng video Đôi khi, đạo diễn chương trình

ca múa nhạc dùng cả thủ pháp dàn dựng như một đạo diễn điện ảnh trong

chương trình ca múa nhạc Câu nói “Anh đạo diễn xử lý tiết mục này rất điện ảnh” là một minh chứng cho việc sử dụng những kiến thức về lĩnh vực điện ảnh trong quá trình dàn dựng các chương trình ca múa nhạc của đạo diễn

+ Tài liệu nước ngoài

Một số tài liệu nước ngoài như: A Director prepair (Công tác chuẩn bị của đạo diễn) [65] của tác giả Anne Bogart, A Sense of director (Xúc cảm đạo diễn) [72] của tác giả William Ball, The Basic of film direction (Cơ sở đạo

diễn điện ảnh) [29] của tác giả L.Kuleshov, NCS đánh giá cao các vấn đề đã được các tác giả nghiên cứu, phân tích

Phần lớn các nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn điện ảnh nhấn mạnh đến các bước thực hiện một phân đoạn hình ảnh, cách hoàn thiện một bộ phim, góc đặt máy quay phim, thiết kế ánh sáng phục vụ phim và đặc biệt là các bước cơ bản để thực hiện công việc chung của người đạo diễn như chọn kịch bản, tuyển chọn diễn viên, làm việc với thiết kế Phần lớn, các công việc này một lần nữa khẳng định những điểm chung của các lĩnh vực đạo diễn, thuận tiện cho việc tìm hiểu, so sánh của NCS trong quá trình nghiên cứu Qua đó, NCS nhận diện được khi chương trình ca múa nhạc có phục vụ quay hình, việc bố trí góc máy, thiết kế âm thanh, ánh sáng, mỹ thuật sẽ ảnh hưởng như thế nào để tìm ra giải pháp thích hợp cho chương trình ca múa nhạc Mặt khác, việc chắt lọc hình ảnh trình chiếu minh họa trên màn hình trong chương trình ca múa nhạc bị ảnh hưởng từ chất lượng của hình ảnh thông qua các thông số kỹ thuật và nội dung trình chiếu Trong chương trình ca múa nhạc, việc trình chiếu nội dung hình ảnh còn có những tác dụng khác như trang trí,

ca múa nhạc là người làm việc trực tiếp, có mối liên hệ chặt chẽ với các thành phần tham gia sáng tạo trong chương trình ca múa nhạc như ca, múa, nhạc,

mỹ thuật, âm thanh, ánh sáng, phục trang, đạo cụ… Do vậy, để nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc, NCS phải tìm hiểu các tài liệu liên quan đến các thành phần tham gia sáng tạo trên để giúp đạo diễn chương trình ca múa nhạc có thêm cơ sở hiểu rõ hơn về sự đóng góp, công tác phối hợp làm nên chất lượng nghệ thuật chương trình ca múa nhạc

- Một số tài liệu về lĩnh vực Ca

Tác giả Nguyễn Thụy Kha với cuốn Thế kỷ âm nhạc Việt Nam [23] gồm nội dung Một thời hòa bình và nội dung Một thời đạn bom, tác giả Phạm Duy với cuốn Tân nhạc Việt Nam thuở ban đầu [12] và tác giả Lê Thiên Minh Khoa với cuốn 9 thập kỷ ca khúc tân nhạc Việt Nam [24] đều viết chi tiết về

các giai đoạn sáng tác cùng các tác phẩm theo những năm tháng đã qua Các công trình này có giá trị tham khảo hữu ích cho công tác biên tập, giúp đạo diễn chương trình ca múa nhạc thuận lợi trong việc chuẩn bị nội dung và có điều kiện hiểu sâu hơn về tiến trình hình thành âm nhạc Việt Nam qua các giai đoạn từ năm 1930

Ngoài ra, còn có một số tài liệu như: Các thể loại âm nhạc [38], biên

dịch bởi tác giả Lan Hương, đã tổng hợp một số thể loại âm nhạc mà các

chương trình ca múa nhạc hiện nay vẫn thường ứng dụng; hay Âm nhạc Việt

Nam từ góc nhìn văn hóa [3] của tác giả Dương Viết Á đề cập đến những xu

hướng âm nhạc của thế kỉ XX, các vấn đề về ca từ và các giai đoạn âm nhạc theo chiều dài lịch sử Việt Nam

- Một số tài liệu về Âm nhạc

Trong chương trình ca múa nhạc, âm nhạc chính là thành tố không thể thiếu Để phục vụ cho quá trình nghiên cứu của luận án, NCS đã tìm hiểu một

số tài liệu liên quan đến âm nhạc nhằm hiểu hơn về một số thủ pháp xử lý âm nhạc như:

Giáo trình Phương pháp hát và chỉ huy dàn dựng hát tập thể (Nhiều tác giả) [37] và Lược sử âm nhạc Việt Nam [31] của Nguyễn Thụy Loan

Công trình Âm nhạc Việt Nam những điều cần biết [22] của Nguyễn

Văn Huân (sưu tầm và biên soạn) đề cập đến quá trình hình thành và phát triển, nguồn gốc và vai trò của âm nhạc trong cuộc sống hiện đại

Công trình 152 nhạc khí và 24 dàn nhạc dân tộc Việt Nam [16] của tác

giả Minh Hiến là tài liệu tổng hợp hữu ích giúp người làm công tác đạo diễn hiểu rõ về tính chất âm nhạc

Những kiến thức về âm nhạc do các công trình trên cung cấp đã giúp cho người đạo diễn có thể hiểu và cảm nhận âm nhạc tốt hơn để từ đó phối hợp với nhạc sĩ, biên tập âm nhạc đưa ra giải pháp tốt nhất cho chương trình Trong đó, đáng chú ý là vấn đề chọn bài hát cho chương trình, với sự có mặt của hình thức mashup âm nhạc (nghĩa là dùng lời các bài hát khác nhau để trộn lẫn vào nhau nhằm phục vụ một nội dung mới, ý đồ mới của đạo diễn chương trình ca múa nhạc) Do vậy, NCS nhận thấy các tài liệu về âm nhạc trên thực sự hữu ích cho quá trình nghiên cứu luận án

- Tài liệu về lĩnh vực Múa

Trong chương trình ca múa nhạc, múa giữ một vai trò rất quan trọng Hiện nay, TP.HCM có hơn 90% các chương trình ca múa nhạc sử dụng nghệ thuật múa như phương tiện để minh họa, phụ họa cho bài hát và xử lý các thủ pháp nghệ thuật của đạo diễn

Nhiều công trình đã được công bố, tiêu biểu như cuốn 100 Điệu múa

truyền thống Việt Nam [6] của tác giả Lê Ngọc Canh giới thiệu các điệu múa

tiêu biểu, đặc trưng của nhiều dân tộc, vùng miền từ Bắc vào Nam

Bên cạnh đó, tác giả Lê Ngọc Canh còn có công trình Đại cương nghệ

thuật Múa [7] giới thiệu khái quát về nghệ thuật múa, các định nghĩa và các

thành tố tạo nên nghệ thuật múa tổng quát; Phương pháp kết cấu kịch bản

múa [8] giới thiệu và hướng dẫn cách viết và trình bày một kịch bản xây dựng

các tác phẩm múa theo cách hệ thống và trình tự được sắp xếp khoa học;

Nghệ thuật múa thế giới [9] nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển

của nghệ thuật múa trên thế giới thông qua phân tích các tác phẩm múa tiêu biểu của các quốc gia, vùng lãnh thổ

Ngoài ra, một số công trình nghiên cứu khác của tác giả Đặng Hùng

như Phương pháp sáng tác múa [21], Nguyễn Thị Hiển với Nghệ thuật biên

đạo múa [18] đã đưa ra các định nghĩa, phương pháp phổ biến cũng như các

kinh nghiệm trong việc dàn dựng một tác phẩm múa

Bài viết “Múa dân gian trong tác phẩm múa chuyên nghiệp Việt Nam”

(tạp chí Nhịp điệu, Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam, 2006) và luận án Múa dân

gian trong tác phẩm múa chuyên nghiệp Việt Nam [60] của tác giả Ứng Duy

Thịnh; Ngân Quý với Vấn đề kế thừa và phát triển múa dân gian Việt Nam

[57] đã giới thiệu rõ hơn về thể loại và cách sử dụng múa dân gian trong các tác phẩm múa Việt Nam

- Tài liệu về các yếu tố phụ trợ trong Nghệ thuật đạo diễn chương trình

ca múa nhạc

+ Tài liệu về xử lý kỹ thuật âm thanh, ánh sáng

Công trình Đạo diễn âm thanh – ánh sáng [45] của nhóm tác giả Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Xuân Khánh, Lê Văn Cường và cuốn Concert

Lighting (Ánh sáng trong chương trình ca nhạc) [43] của tác giả James

L.Moody và Paul Dexter được dịch bởi Lê Tuyên Phúc (2015) Với những kiến thức về kỹ thuật xử lý ánh sáng trong chương trình ca múa nhạc đã giúp NCS nghiên cứu thuận lợi và chi tiết hơn trong mối quan hệ sáng tạo giữa đạo diễn và chuyên viên âm thanh, ánh sáng; nhận thức rõ hơn việc sử dụng các thủ pháp ánh sáng vào các chương trình ca múa nhạc, xử lý kỹ thuật và vận dụng đúng các tính năng của từng thiết bị âm thanh, ánh sáng vào các chương trình ca múa nhạc mà NCS nghiên cứu

+ Tài liệu về mỹ thuật sân khấu

Đối với nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc, vấn đề thiết kế

mỹ thuật sân khấu thường được tính toán và thực hiện đầu tiên Nó ảnh hưởng trực tiếp đến góc nhìn, thị giác khán giả, thẩm mỹ và ảnh hưởng đến việc thể hiện ý đồ, nội dung của đạo diễn và cả sự xuất hiện của cảnh trí, toàn bộ việc

di chuyển của nghệ sĩ, diễn viên trên sân khấu Hiện nay, công trình nghiên cứu về mỹ thuật sân khấu riêng cho chương trình ca múa nhạc chưa có Đa số các tài liệu, công trình nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn đều bàn về mỹ thuật

sân khấu Như công trình Mỹ thuật sân khấu kịch nói Việt Nam [5] của tác giả

Phùng Huy Bính Trong tài liệu này, tác giả đã nhận định: “Một bản thiết kế sân khấu chỉ thực sự hoàn thành khi có yếu tố đạo diễn và biểu diễn của diễn viên, tự nó chưa phải là tác phẩm đã hoàn chỉnh” [5; tr.11]

Tại chương 5 (tr.67), công trình Tính ước lệ của nghệ thuật sân khấu

[46], tác giả Hồ Ngọc chỉ rõ về tính tả thực và ước lệ trong mỹ thuật trang trí sân khấu NCS sẽ tham khảo nội dung này để so sánh sự tương đồng về trang trí sân khấu và áp dụng cho chương trình ca múa nhạc

Trong cuốn Không gian và thời gian sân khấu [55] của tác giả Hà

Quang Sơn, ở chương 4 (tr.124), tác giả viết về cách xử lý của người họa sỹ thiết kế sân khấu

Tác giả Nguyễn Thị Hợp đã trình bày nhiều quan điểm của mình về

một số sân khấu đã được thiết kế thông qua các vở diễn trong cuốn Không

gian sân khấu và nghệ sĩ [20]

Tác giả Nguyễn Dân Quốc với cuốn Thiết kế mỹ thuật chèo [53], và cuốn Mỹ thuật sân khấu và đào tạo họa sĩ thiết kế mỹ thuật sân khấu [39] đã

cung cấp những kiến thức chung về mỹ thuật sân khấu cho NCS

Ngoài ra, một số tài liệu nước ngoài về mỹ thuật sân khấu như cuốn

The theatre experience (Kinh nghiệm sân khấu) [66] của Edwin Wilson

(tr.79) có bàn về vị trí sân khấu, đặt vị trí sân khấu góp phần tạo thẩm mỹ đối với toàn cảnh trong sự quan sát của khán giả

1.2 Cơ sở lý luận của nghệ thuật ạo diễn hương trình a múa nhạc

1.2.1 Khái niệm liên quan đề tài luận án

1.2.1.1 Khái niệm đạo diễn

Đạo diễn đã xuất hiện từ rất lâu trong lĩnh vực sân khấu và bắt đầu từ những vở kịch, sau này phát triển đến nghệ thuật điện ảnh, chương trình ca múa nhạc Đạo diễn có thể được hiểu như một công việc hoặc như một chức danh nghề nghiệp

Theo tác giả Phạm Duy Khuê, trong tiếng Pháp, “regisseur”, bắt nguồn

từ chữ “rego” của tiếng Latinh; nghĩa là chỉ đạo, điều hành, điều khiển, chỉ huy; trong tiếng Anh, “director” còn có nghĩa là đạo diễn, tổng điều hành, tổng chỉ huy [25; tr.249]

Tác giả Lê Ngọc Canh cho rằng: “Đạo diễn là một chuyên ngành rộng

về kiến thức, lý luận về thực hành trên các lĩnh vực thuộc các loại hình nghệ thuật khác nhau” [10; tr.20]

Theo hầu hết các tài liệu mà NCS nghiên cứu và trích dẫn trong phần phụ lục thì các đạo diễn đầu tiên xuất hiện đồng thời với các sản phẩm sân khấu Nhưng khái niệm đạo diễn chỉ ra đời vào cuối thế kỷ 19 Nó được xem như một người chỉ đạo, tập hợp của tất cả các quy trình trong một nhà hát vào một kế hoạch duy nhất Trong thế kỷ XX, đạo diễn bắt đầu phát triển nhanh chóng trong điện ảnh

Ngày nay, đạo diễn có một sự phát triển to lớn Bây giờ đây, việc đạo diễn có thể không phải là một người, mà là sự phối hợp của hàng loạt các chuyên gia trực thuộc đạo diễn Tùy thuộc vào loại công việc được xác định bởi bản chất của nghề nghiệp Đạo diễn đến với nghệ thuật sân khấu đã kết nối các thành phần cùng tham gia vào vở diễn lại thành một tổng thể sân khấu hoàn chỉnh “Sự xuất hiện của người đạo diễn trong sân khấu liên quan đến

việc biến vở diễn từ những miếng chắp vá nhiều mảnh của công việc diễn viên thành một chỉnh thể nghệ thuật” [54; tr.18]

Trong cuốn Từ điển Bách khoa Văn hóa học đã ghi nhận: “Khán giả

muốn xem một tiết mục sân khấu hài hòa, hoàn chỉnh, mọi yếu tố đều nhịp nhàng ăn khớp, từ diễn suất của diễn viên, không khí tiết mục, đến tiết tấu và màu sắc Cần có một gương mặt hiểu biết, chịu trách nhiệm tất cả về các yếu

tố đó Người đạo diễn ra đời” [01; tr 396]

Để định nghĩa: đạo diễn là ai, làm gì, có nhiều ý kiến khác nhau, chẳng hạn GS TS Ian Mc Grath (Australia) gọi đạo diễn là “Người bao quát tầm nhìn”; John Mikes - Brown, đạo diễn người Anh thì cho rằng: “đạo diễn là người có khả năng tạo ra những hình ảnh sân khấu để lý giải vở diễn, là tấm gương phản chiếu những chủ đích còn ẩn giấu đằng sau kịch bản” [02; tr.12]

Theo các nghiên cứu đi trước, Danchenko đã nhận định trong sân khấu, đạo diễn là người thực hiện ba chức năng: Là người lý giải kịch bản, là tấm gương phản chiếu những đặc điểm của diễn viên và là người tổ chức toàn bộ

vở diễn [51; tr.7]

Cũng về vai trò của người đạo diễn, Tôpxtônôgôp đã nhận định người đạo diễn mang trách nhiệm lớn nhất đối với một vở diễn, để cụ thể hóa ý kiến trên Tôpxtônôgôp đã dẫn giải rằng:

Tất cả các yếu tố từ kịch bản đến diễn xuất, từ hiệu quả của vở diễn đến sự tiếp nhận của khán giả.v.v người đạo diễn phải chịu trách nhiệm tất Anh ta phải chịu tránh nhiệm vì kịch bản không tốt, và diễn viên diễn giả tạo và khán giả cười không đúng chỗ v.v Mọi vấn đề về một vở diễn đều phụ thuộc vào đạo diễn và anh ta phải trả lời tất mọi vấn đề [52; tr.8]

Thực tế ở mỗi lĩnh vực nghệ thuật, thuật ngữ đạo diễn sẽ gắn với đặc thù chuyên môn của lĩnh vực đó Vì vậy, người Mỹ phân biệt cụ thể thuật ngữ

này như: Stage director (đạo diễn sân khấu), video director (đạo diễn hình ảnh), lighting director (đạo diễn ánh sáng)

Tác giả Nguyễn Thị Minh Thái, trong bài viết “Đối thoại với Nguyễn Đình Nghi về nghề đạo diễn” đã viết:

Định nghĩa xác đáng về nghề đạo diễn trong luận án tiến sĩ của Nguyễn Đình Nghi với nhan đề “Những nguyên tắc cơ bản của sân khấu cổ truyền Việt Nam” tại Viện Sân khấu Lunatrarxki Matxcơva, Liên Xô Đạo diễn, là một nghề, được định nghĩa:

Đạo diễn = người giải thích tác phẩm văn học kịch

Đạo diễn = Bội số của tác phẩm

Đạo diễn = Giấc mơ về tác phẩm [56; tr.42]

Tóm lại, đạo diễn là người sáng tạo nghệ thuật, đưa ra những quyết định thống nhất, lên ý tưởng, dàn dựng và kết nối tổng thể các các bộ phận tham gia vào chương trình nghệ thuật thông qua phương thức làm việc và phương thức sáng tạo của họ Đạo diễn là nghề ứng xử với kịch bản, diễn viên, họa sỹ mỹ thuật, nhạc sĩ, biên đạo múa…

1.1.2.2 Khái niệm đạo diễn sân khấu

Tại Việt Nam, thuật ngữ “sân khấu” được hiểu như một lĩnh vực bao gồm những loại hình nghệ thuật biểu diễn như: tuồng, chèo, cải lương, kịch nói, xiếc, rối, Sân khấu còn được hiểu theo nghĩa đen là một không gian trình diễn nghệ thuật hoặc bao hàm cả ý nghĩa về không gian sân khấu Theo tác giả Trần Minh Ngọc, “không gian sân khấu là địa điểm tập trung người xem và người diễn, nơi tiếp xúc và quan hệ qua lại giữa diễn viên với khán giả” [48; tr.134]

Trong nghệ thuật sân khấu, đạo diễn thường được biết đến như người tổng điều hành, quán xuyến mọi hoạt động diễn ra trong chương trình, là người lý giải kịch bản và là tấm gương phản chiếu cho diễn viên Tác giả Trần

Trí Trắc cho rằng:

Đạo diễn - thành phần sáng tạo thứ tư, đã xuất hiện ở nghệ thuật sân khấu từ lâu, từ khi nghệ thuật sân khấu mới ra đời, nhưng người ta chưa biết, chưa thừa nhận và bây giờ là người quyết định toàn bộ sự sống còn của đơn vị nghệ thuật, người ta gọi đạo diễn là tác giả của

vở diễn, là chủ nhân của nghệ thuật sân khấu hiện đại” [61; tr.22] Theo tác giả Phạm Duy Khuê, “người làm sáng tác sân khấu thông qua việc thực hành, dàn dựng vở kịch, vở kịch múa, vở kịch xiếc, hoặc là vở nhạc kịch (Opera) trên sân khấu, người làm công việc như vậy trong sân khấu hiện đại gọi là đạo diễn” [25; tr.249]

Như vậy, đạo diễn sân khấu chính là người dàn dựng, tổng hợp, sáng

tạo, xử lý các vấn đề liên quan đến vở diễn sân khấu

1.2.1.3 Khái niệm dàn cảnh

Theo Từ điển Tiếng Việt, dàn cảnh là “sắp đặt cảnh trí trong mỗi lớp,

mỗi màn và vai trò của diễn viên trong một tuồng hát, một vở kịch, hay trong một phim” [42; tr 459]

Trong tất cả các tài liệu nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn, các tác giả

đã nhận định: “Dàn cảnh” hay còn gọi là “Mise en scene” chính là ngôn ngữ của nghệ thuật đạo diễn

Tác giả Phạm Duy Khuê đã diễn giải như sau:

Xuất xứ của thuật ngữ này từ tiếng Pháp mise en scene - có nghĩa là

sự bố trí, sắp xếp trên sân khấu Tiếng Nga là mizansena – nghĩa là

sự bố trí, tổ chức, sắp xếp phối kết hợp giữa các phương tiện hữu thế, vô thể và hành động diễn xuất của diễn viên (con người - nhân vật) nhằm miêu tả một ý, một tình, một sự việc, một khung cảnh nhất định của quá trình đời sống cụ thể trên sân khấu Còn người Trung Quốc gọi midăngsen là những cảnh diễn trên sân khấu [25; tr.268]

Như vậy, dàn cảnh hay “mise en scene” chính là công việc của đạo diễn, là sự sắp xếp, tổng hòa tất cả những thành phần nghệ thuật và những yếu

tố nghệ thuật diễn ra trên sân khấu NCS xem đó là việc người đạo diễn thực hiện ý đồ nghệ thuật, xây dựng hình tượng nghệ thuật của vở diễn thông qua việc chỉ đạo, kết nối nghệ thuật biểu diễn của diễn viên với các các thành tố khác của nghệ thuật sân khấu giữa các màn, các cảnh, các lớp thể hiện

1.2.1.4 Khái niệm chương trình ca múa nhạc

Tác giả Lê Ngọc Canh từng viết:

Chương trình nghệ thuật tổng hợp là một sự liên kết, hợp thành từ những tác phẩm, tiết mục đơn lẻ nằm trong một tổng thể sắp xếp cố định và chương trình đó đã hàm chứa tính nghệ thuật tổng hợp Nói cách khác, chương trình nghệ thuật tổng hợp là tập hợp các tác phẩm, tiết mục đơn lẻ của nhiều loại hình nghệ thuật, song nó phải tuân theo quy luật cấu trúc và cân bằng sinh thái, tình cảm, tâm lý

và thẩm mỹ người xem [10; tr.38]

Từ thực tiễn cho thấy, chương trình ca múa nhạc là một chương trình tổng hợp nhưng được xác định bởi ba đối tượng nghệ thuật chính là ca, múa, nhạc

Trong chương trình ca múa nhạc, các đối tượng ca, múa, nhạc được hiểu bao gồm các thành tố chính như: Ca (ca sĩ, bài hát), múa (biên đạo múa, diễn viên múa), nhạc (âm nhạc độc tấu, hòa tấu, nhạc đệm, nhạc sĩ) Vì ca, múa, nhạc là ba đối tượng nghệ thuật chính, nổi bật và là trọng tâm xử lý của chương trình nên trong đề tài luận án, NCS gọi là “chương trình ca múa nhạc” Hướng nghiên cứu được phân biệt và không nhắm vào chương trình đơn lẻ như các vở múa riêng biệt không có ca, ví dụ như vở “Hồ thiên nga” hoặc các buổi hòa nhạc, hòa tấu

chương trình ca múa nhạc thuộc lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, đối tượng thể hiện chính trên sân khấu là sự tổng hợp của ca, múa và nhạc Từ đó,

NCS có khái niệm về chương trình ca múa nhạc như sau: Chương trình ca múa nhạc là một chuỗi những tiết mục, trong đó có các thành tố tham gia như ca, múa, nhạc được sắp xếp, tổng hợp thành một chương trình có tính

hệ thống, một chỉnh thể hợp nhất

1.2.1.5 Khái niệm đạo diễn chương trình ca múa nhạc

Với đề tài “Nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay”, NCS đã không dừng lại ở chức năng một người dàn dựng chương trình như cách gọi trước đây mà đòi hỏi nghệ thuật đạo diễn

ở chức năng phức tạp hơn, chuyên nghiệp hơn và thực hành công tác đạo diễn trên cơ sở lý luận khoa học, bài bản

Đạo diễn chương trình ca múa nhạc được sinh ra để thực hiện vai trò, nhiệm vụ riêng biệt bằng ngôn ngữ đạo diễn chính là dàn cảnh Đạo diễn ngoài những công việc, kiến thức chuyên môn để kích thích sự sáng tạo, tác động vào từng bộ phận riêng lẻ, đưa ra những sáng tạo mới còn phải là người

có khả năng kết nối tất cả các bộ phận tham gia vào chương trình để thành một bộ máy thống nhất xây dựng nên một chương trình ca múa nhạc có chất lượng, được khán giả đón nhận

Đạo diễn chương trình ca múa nhạc phải bay bổng trong “giấc mơ về tác phẩm” và trong chính giấc mơ của chính mình Đạo diễn có quyền biến sân khấu thành thiên đường cổ tích như những chương trình “Tuổi thần tiên”

mà đạo diễn Tất My Loan từng thực hiện từ những năm 1990 Đạo diễn có khả năng đòi hỏi một nghệ sĩ bay trên không trung như ca sĩ Đan Trường, Hồ Ngọc Hà xuất hiện từ đĩa bay trong live show của họ Đạo diễn cũng có quyền biến sân khấu TP.HCM trở thành một sân khấu Athens Hy Lạp cổ đại, ca sĩ đứng trước những pho tượng vĩ đại của thế giới như trong live show ca sĩ Lệ Quyên mà đạo diễn Việt Tú đã thực hiện cuối năm 2019 tại TP.HCM và Hà Nội…

Đối với NCS, khái niệm đạo diễn chương trình ca múa nhạc có thể hiểu

như sau: Đạo diễn chương trình ca múa nhạc là năng lực tổ chức, cấu tứ nội dung và ngôn ngữ thể hiện của các thành phần nghệ thuật, các yếu tố

kỹ thuật cùng tham gia sáng tạo được xây dựng trong tổng thể của một chương trình ca múa nhạc

1.2.1.6 Khái niệm nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc

Tác giả Phạm Duy Khuê đã trình bày: “Nghệ thuật là hình thái đặc thù của ý thức xã hội và của hoạt động con người; phản ánh hiện thực dưới những hình tượng nghệ thuật; là một trong những phương pháp quan trọng nhất để nắm bắt thế giới bằng thẩm mỹ” [30; tr.302]

Trong lĩnh vực Văn hóa - Nghệ thuật nói chung và trong chương trình

ca múa nhạc nói riêng, NCS nhận định nghệ thuật chính là sự sáng tạo của con người mang tới giá trị thẩm mỹ cho sản phẩm mà con người đã tạo ra Cụ thể, nghệ thuật đạo diễn là sự sáng tạo ra những sản phẩm nghệ thuật thông qua vai trò, chức năng đạo diễn chứa đựng những giá trị lớn về tư tưởng-thẩm

mỹ, mang tính chất văn hóa làm rung động cảm xúc, tư tưởng tình cảm cho người thưởng thức Ngoài ra, xét ở góc độ nghề nghiệp thì nghệ thuật đạo diễn chính là công việc mà đạo diễn thực hiện ở mức hoàn hảo với trình độ điêu luyện nâng tầm được giá trị sản phẩm nghệ thuật do mình đạo diễn ra

Như vậy, nghệ thuật đạo diễn là những gì trong tự nhiên và xã hội được người đạo diễn sáng tạo, thể hiện bằng các phương tiện biểu diễn tạo ra sản phẩm nghệ thuật có tính thẩm mỹ

Tổng hợp các vấn đề nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn, NCS nhận

thấy: Nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc là cách mà người đạo diễn dùng mọi kiến thức, tài năng, phương pháp tốt nhất để nâng tầm chất lượng nghệ thuật, đem lại giá trị thẩm mỹ cho chương trình ca múa nhạc

1.2.1.7 Khái niệm kịch bản chương trình ca múa nhạc

Kịch bản được biết đến đầu tiên từ lĩnh vực sân khấu, về vấn đề này, Stanislavski đã viết: “Tôi cho rằng kịch bản đạo diễn - tất cả ở đấy, người đạo diễn phải bằng cách nào đó chỉ ra được một cách tường tận về vai trò và sự hoạch định những đời người – nhân vật của nhà thơ (tác giả kịch bản); cũng như nói sao đó để thúc đẩy hành động và sự phát triển của các nhân vật hành động vượt lên những hoàn cảnh qui định của chúng” [25; tr.252]

Trong nghệ thuật sân khấu, đạo diễn là người đưa vở diễn từ kịch bản văn học trở thành tác phẩm nghệ thuật biểu diễn trên sân khấu Quá trình từ kịch bản đến vở diễn là quá trình lao động sáng tạo của tập thể trong đó diễn viên đóng vai trò trung tâm qua bàn tay nghệ thuật của đạo diễn để hóa thân thành những nhân vật, hình tượng cụ thể…Muốn có vở diễn thì trước hết phải

có kịch bản, yếu tố đầu tiên của tác phẩm sân khấu Bởi lẽ sân khấu hiện đại với những yêu cầu chuyên nghiệp không thể chấp nhận diễn cương hay ứng diễn, không có kịch bản sẵn có Tuy nhiên, trong trường hợp đạo diễn muốn thay đổi nội dung kịch bản mà không được sự đồng ý của nhà biên kịch thì sẽ dẫn đến mâu thuẫn giữa hai bên và nhà biên kịch có quyền yêu cầu đạo diễn phải tôn trọng hoặc ngưng lại toàn bộ vở diễn Như trường hợp nhà biên kịch Chekhov đã nổi cáu về chuyện lý giải vở “Vườn anh đào” của ông ở Nhà hát Nghệ thuật Moscow Ông đã viết: “Nemirovich và Alekxeev hoàn toàn không nhìn thấy những gì tôi đã viết trong vở và tôi sẵn sàng nói lời khiếm nhã rằng,

cả hai vị chưa một lần đọc kỹ kịch bản của tôi” Chính từ hoàn cảnh đó, theo ông là nguyên nhân đã làm sai lệch thể tài “Vườn anh đào” trong vở dựng năm 1904 [54; tr 20]

Trong chương trình ca múa nhạc, đạo diễn chuyên nghiệp phải có một kịch bản khoa học, được biên tập, “cân, đo, đong, đếm” từng chi tiết để khi tiến hành dàn cảnh được thuận lợi, mang đến hiệu quả thành công cho chương trình

Kịch bản chương trình ca múa nhạc là sản phẩm sáng tạo của biên kịch dưới dạng văn bản thể hiện toàn bộ diễn biến diễn ra trong chương trình ca múa nhạc

Kịch bản là phần nội dung được tác giả kịch bản viết ra dưới dạng văn học, có thể là sơ lược hoặc chi tiết để triển khai thực hiện

Kịch bản được các tác giả xem là những ghi chép ban đầu mà ở đó, đạo diễn ghi nhớ, thể hiện sự dàn cảnh, những điểm nhấn, hiệu ứng sân khấu, những miêu tả về trang trí, hóa trang phục trang, đạo cụ, ánh sáng, âm nhạc, múa

Đạo diễn chương trình ca múa nhạc cũng như các đạo diễn khác phải biến các dòng chữ, ý tưởng được phác thảo trên văn bản thành hiện thực và bội số hóa chúng lên gấp nhiều lần trong quá trình thực hiện Ví dụ như trong chương trình kỉ niệm 40 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước năm 2015, với chủ đề “Đất nước trọn niềm vui” diễn ra trước Dinh Thống Nhất – TP.HCM, kịch bản chỉ ghi “hình ảnh của Mẹ trong ngày vui”, nhưng thực tế trên sân khấu đã cho nhiều diễn viên đóng vai Mẹ xuất hiện với những tính huống khác nhau: có Mẹ hân hoan, hạnh phúc vì được gặp gỡ, đoàn tụ với con; có Mẹ vui với niềm vui độc lập, thống nhất của Tổ quốc, nhưng xót xa vì con không trở về

Kịch bản từ khi còn dưới dạng văn bản cho đến khi hiện thực hóa có thể được điều chỉnh, thay đổi nhiều lần cho đến khi hoàn thiện thành chương trình trên sân khấu, trình diễn trước khán giả bởi nghệ sĩ, diễn viên Từ kịch bản văn học đưa lên sân khấu trình diễn là một quá trình rất xa, rất nhiều vấn

đề phát sinh trong quá trình tập luyện, trước khi công diễn trên sân khấu có thể sẽ thay đổi do hòan cảnh thực tế, do không gian, thời gian và nhiều yếu tố tác động khác

Tại TP.HCM hiện nay, kịch bản chương trình ca múa nhạc thường được thực hiện theo 2 cách sau:

Một là, kịch bản văn học được đơn vị đầu tư TCBD đặt hàng tác giả viết rồi sẽ được chỉnh theo ý tưởng dàn dựng đạo diễn để cấu trúc thành một chương trình ca múa nhạc hoàn hiện trước khi hiện thực hóa trên sân khấu

Hai là, kịch bản văn học được đạo diễn tự viết và thực hiện sau khi đã được đơn vị đầu tư TCBD đồng ý, duyệt thông qua

Như vậy, đối với chương trình ca múa nhạc, cả hai kịch bản dù viết trước hay sau thì đạo diễn vẫn là người hiện thực hóa kịch bản trên sân khấu, trình diễn trước khán giả và phải được sự đồng ý, duyệt thông qua bởi đơn vị đầu tư TCBD

Đối với kịch bản vở diễn thì người đạo diễn phải đọc từng câu từng chữ của lời thoại để để phân tích cho diễn viên Nhưng, đối với chương trình ca múa nhạc, đạo diễn không phải dịch nghĩa vì kịch bản chương trình ca múa nhạc được viết theo mục đích, lối dàn dựng, phơi bày các nội dung sẽ được dàn cảnh, dàn dựng Đạo diễn phải có tầm bao quát để giải thích trực tiếp ý đồ của mình giúp nghệ sĩ trình diễn thấu hiểu họ đang trình bày nội dung gì, cách xuất hiện như thế nào, trang phục ra sao Bên cạnh đó, đạo diễn cần nắm chắc các yếu tố, phương tiện hỗ trợ được trình bày trên kịch bản để xử lý cho tiết mục có đủ hiệu ứng và có sự kết nối giữa các tiết mục liền mạch

Trong chương trình ca múa nhạc, kịch bản thường chia làm hai loại là kịch bản văn học và kịch bản dàn dựng Tuy nhiên, trên thực tế, các chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM, nhất là các chương trình ca múa nhạc có quy

mô lớn, phức tạp, để chi tiết hóa kịch bản đến các thành phần tham gia sáng tạo giúp các thành phần tham gia sáng tạo có thể tự chủ động phối hợp vào công tác thực hiện chương trình với sự phân công của đạo diễn, còn có một số loại “kịch bản con”, đó là kịch bản ánh sáng, kịch bản video, kịch bản lời dẫn chương trình hay còn gọi là kịch bản MC Đặc biệt, trong các chương trình

ca múa nhạc hiện nay thường có thêm kịch bản MC bởi vì người dẫn chương trình trong chương trình ca múa nhạc chính là người kết nối câu chuyện giữa

các tiết mục và giới thiệu các nội dung cần thiết Tại TP.HCM, đối với các chương trình mang tính chất quan trọng và có sự tham dự của các đại biểu cấp cao thì kịch bản MC thường bắt buộc thể hiện ra văn bản và được các đơn vị quản lý nghệ thuật của Thành phố kiểm duyệt trước

1.2.2 Lý thuyết liên quan đề tài luận án

Để nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc, NCS chọn lọc 2 cơ sở lý thuyết tâm đắc nhất để phục vụ cho luận án, đó là lý thuyết của Sân khấu học và lý thuyết về Không gian văn hóa vùng

1.2.2.1 Lý thuyết của Sân khấu học

Sự hình thành nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM cần được nghiên cứu từ quá trình hình thành nghệ thuật sân khấu thế giới, quá trình xuất hiện nghệ thuật sân khấu Việt Nam và có những mối quan hệ tương quan, ảnh hưởng đối với lĩnh vực ca múa nhạc tại TP.HCM

Kiểm chứng tất cả các công trình nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn, NCS nhận thấy rằng để nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc, cần thiết phải dựa trên cơ sở nghệ thuật đạo diễn Sân khấu học bao gồm những công trình nghiên cứu đi trước viết về nghệ thuật đạo diễn mà trọng tâm là nghiên cứu về sân khấu kịch Các công trình nghiên cứu đã tập trung vào các thành tố chính tạo thành cơ sở chung của sân khấu như đạo diễn làm việc với kịch bản, đạo diễn làm việc với diễn viên và đạo diễn với khán giả… Điển hình như trong hầu hết các công trình nghiên cứu sân khấu thế giới của các tác giả nổi tiếng như Stanislavki, Brecth hoặc của tác giả Oskar

Remer được Hoàng Sự dịch về Nghệ thuật đạo diễn cho đến các nghiên cứu

trong nước của các tác giả Việt Nam như Trần Minh Ngọc, Phạm Duy Khuê, Đức Kôn… đã từng nghiên cứu như sau:

Các công trình được lưu truyền từ Stanislavki và Brecth được xem là hai dòng chủ lưu sân khấu xuyên suốt của nền sân khấu thế giới về sân khấu

“hiện thực tâm lý” và sân khấu “tự sự biện chứng”

Trong cuốn Nghệ thuật đạo diễn được tác giả Hoàng Sự dịch, ông đã

đưa ra những vấn đề cần thiết của nghề nghiệp đạo diễn như: Sân khấu và người đạo diễn, đạo diễn đọc kịch bản, không gian và thời gian của nghệ thuật đạo diễn, hình tượng nghệ thuật của vở diễn Ngoài ra, tác giả còn đi sâu vào nghệ thuật diễn viên

Tác giả Trần Minh Ngọc, Phạm Duy Khuê, Trần Trí Trắc, Đức Kôn trong tài liệu nghiên cứu về sân khấu đều giới thiệu về lịch sử hình thành nghệ thuật đạo diễn sân khấu thế giới và sự ảnh hưởng, xuất hiện của nghệ thuật sân khấu Việt Nam trong quá trình tích hợp văn hóa từ phương Tây Các tác giả đã về giới thiệu về các thành phần, thành tố, các yếu tố tham gia vào quá trình xây dựng một tác phẩm sân khấu như âm thanh, ánh sang, phục trang, đạo cụ, mỹ thuật…

Như vậy, để nghiên cứu về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc, NCS phải khai thác, tìm vào các mối quan hệ giữa đạo diễn với các thành phần nghệ thuật và các yếu tố kỹ thuật như trong lĩnh vực sân khấu để làm sáng tỏ các vấn đề thông qua lý thuyết về Sân khấu học

- Đối với lý thuyết không gian văn hóa vùng

Để xây dựng một chương trình nghệ thuật tại bất kì nơi đâu, đạo diễn cần phải hiểu tổng quan về không gian văn hóa vùng, con người nơi đó Bởi

vì do đặc thù kinh tế, xã hội và nhu cầu thưởng thức chương trình ca múa nhạc ở mỗi vùng, mỗi khu vực sẽ có những điểm giống và khác nhau Ví dụ, đối với các thành phố lớn như Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM thì các chương trình ca múa nhạc mang tính chất giải trí đáp ứng nhu cầu của giới trẻ, chạy theo các trào lưu quốc tế như K-Pop, Hip-hop, Rap nhiều hơn, các đạo diễn có

thể xử lý và thực hiện các chương trình ca múa nhạc một cách phóng thoáng

tự do hơn Nhưng đối với các chương trình ca múa nhạc được tổ chức tại thành phố mang đậm chất văn hóa, di sản như Huế thì các đạo diễn cần cân nhắc và tập trung xây dựng nhiều hơn các chương trình ca múa nhạc mang đậm nét truyền thống, chỉn chu, nghiêm túc Do vậy, để thực hiện được luận

án như mong muốn, cá nhân NCS cũng đi sâu về các vấn đề liên quan đến lý thuyết về không gian văn hóa vùng Để phân tích rõ hơn về nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM, NCS có những phân tích từ góc nhìn địa văn hóa như sau:

TP.HCM (vẫn thường được gọi với tên cũ là Sài Gòn) được xem là thủ phủ của vùng văn hóa Nam Bộ vùng đất được tích hợp về với Đại Việt thời các chúa Nguyễn, một bộ phận lãnh thổ quan trọng của xứ Đàng Trong; từ năm 1874 đến 1945, đây là vùng Nam kỳ thuộc địa của Pháp Mặc dù trải qua bao cuộc đổi thay về chính quyền, nhưng Sài Gòn – TP.HCM vẫn luôn được xem là một bộ phận không tách rời với quốc gia – dân tộc Việt Nam Tác giả Trần Thuận đã nhận xét:

Do vị thế đặc biệt của một “bán đảo của bán đảo” có sự kết hợp giữa đất liền và biển đảo, tạo điều kiện thuận lợi cho sự giao lưu kinh tế – văn hóa giữa vùng đất Nam bộ với các quốc gia, vùng lãnh thổ trong khu vực cũng như trên thế giới, để rồi lịch sử hình thành

và phát triển của TP.HCM mang đầy đủ những yếu tố “nội sinh” và

“ngoại sinh” đan xen với nhau, tạo thành một sắc thái đặc biệt hết sức độc đáo trên mọi bình diện [58; tr.6]

TP.HCM là thành phố lớn nhất tại Việt Nam về kinh tế, đồng thời cũng

là một trong những trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa và giáo dục quan trọng nhất của Việt Nam Hiện nay, TP.HCM là thành phố trực thuộc trung ương được xếp loại đô thị đặc biệt của Việt Nam cùng với thủ đô Hà Nội

Trước hết phải nhận thức rõ vị thế của TP.HCM, đặt nó trong quan hệ với cả nước, với khu vực và quốc tế trong quá trình nghiên cứu địa văn hóa nơi đây Do TP.HCM là một bộ phận hữu cơ, không thể tách rời của lịch sử Việt Nam Mọi diễn biến về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội từ xưa đến nay trên vùng đất này đã hợp thành tiến trình lịch sử văn hóa Việt Nam Chính vì

lí do này, cho đến sau này, các chương trình ca múa nhạc được các đơn vị TCBD, nhất là các đơn vị công lập khi xây dựng vào dịp kỉ niệm các ngày Lễ lớn của Đất nước thường phải đi sâu vào công tác tìm hiểu chung về lịch sử Nam Bộ trong toàn cảnh bức tranh về lịch sử thống nhất nước nhà

TP.HCM có đặc thù văn hóa hết sức phong phú, đa dạng và như mọi người thường biết đến là tính hỗn dung tôn giáo, tín ngưỡng, một không gian văn hóa trong tổng thể đặc thù văn hóa Nam Bộ Ví dụ như các chương trình

mô tả Cuộc tổng tiến công, nổi dậy xuân Mậu Thân 1968, hình ảnh các chư tăng, phật giáo, hình ảnh ngài Thích Quảng Đức vẫn được tái hiện trên sân khấu và trên màn hình; trong một chương trình “Duyên dáng Việt Nam” hoặc trong live show Đàm Vĩnh Hưng, cố đạo diễn Huỳnh Phúc Điền cũng đã từng khéo léo dàn dựng có cả những hình ảnh của Phật giáo và Thiên chúa giáo đan xen mà không bị “phản ứng” bởi khán giả

Có thể nói, đặc tính “mở” của TP.HCM luôn nổi trội trong nền kinh tế

ở Nam bộ suốt cả ngàn năm qua, cho dù vùng đất này đã trải qua nhiều bước thăng trầm trong lịch sử Nơi đây, các hoạt động TCBD luôn được đánh giá cao, là khu vực mà các loại hình NTBD được phát triển vượt bậc, các loại hình văn hóa nghệ thuật nhanh chóng hội nhập và phát triển, nơi đây cũng là cái nôi sản sinh nghệ thuật cải lương, đờn ca tài tử Nam Bộ và là nơi đón nhận các luồng văn hóa mới được du nhập từ phương Tây, nuôi dưỡng nghệ thuật hát Bội, Tuồng từ phương Bắc và ảnh hưởng đến các chương trình ca múa nhạc sau này Điển hình, từ khi có các vở tuồng đầu tiên, cho đến giai

đọan phát triển của nghệ thuật hò quảng, cải lương, đờn ca tài tử Nam Bộ, phim điện ảnh người dân Sài Gòn đã có thói quen xếp hàng ngày này qua ngày nọ để được vào các sân khấu xem nghệ thuật Tại rạp hát Long Phụng, rạp phim Quốc tế, rạp Công Đoàn ở TP.HCM… vào những năm đầu khi đất nước mở cửa luôn chật kín người xem dù các suất diễn được diễn ra hàng đêm, cho đến khi các sân khấu ca nhạc ra đời vẫn được khán giả đón nhận một cách nồng nhiệt

Từ khi đất nước mở cửa năm 1986 đến nay, hầu hết các chương trình ca múa nhạc lớn, các live show của các ca sĩ nổi tiếng đều bắt đầu từ đây Qua lịch sử, có thể nhận thấy rằng TP.HCM là nơi tiếp cận văn hóa phương Tây và chịu ảnh hưởng của Pháp, Mỹ đậm nét nhất so với các địa phương khác trên

cả nước

Từ sự tiếp cận nhanh các chương trình ca múa nhạc hải ngoại như Thúy Nga Paris by night, Asia, Tình production, Kim Lợi… các live show đầu tiên của các ca sĩ ngôi sao trong nước đã lên ngôi cùng tên tuổi các đạo diễn như live show Cẩm Ly với “Tự tình quê hương” (đạo diễn Minh Vy), live show Đàm Vĩnh Hưng với “Trái tim hát” và Mỹ Tâm với “Ngày ấy và bây giờ” (đạo diễn Huỳnh Phúc Điền)… Ngay cả các chương trình ca múa nhạc cùng với các nghệ sĩ quốc tế như Jang Dong Gun và Kim Nam Joo đến từ Hàn Quốc, Triệu Vy và Lâm Tâm Như đến từ Trung Quốc… Sự tiếp cận này đã đưa tên tuổi các đạo diễn TP.HCM lên một đẳng cấp mới mà khi nhắc đến họ thì khán giả đã yên tâm, tin cậy vào quy mô của chương trình Hầu hết các chương trình ca múa nhạc, live show đều chọn lựa TP.HCM là nơi đầu tiên để

ra mắt khán giả, ví dụ như live show Hồ Ngọc Hà, Lệ Quyên, Đan Trường… Như vậy, chúng ta có thể nhận thấy TP.HCM là một thị trường, một vùng đất sôi động và khẳng định thêm lần nữa khán giả TP.HCM rất thích xem các

chương trình ca múa nhạc Điều này được xem là một trong những cơ hội cho

sự phát triển của các đạo diễn chương trình ca múa nhạc nơi đây

Theo báo cáo của Bộ Kế hoạch và Đầu tư được truy cập ngày 12 tháng

10 năm 2019 về Tình hình kinh tế, xã hội Thành phố Hồ Chí Minh năm 2018:

“Năm 2018, TP.HCM là đơn vị hành chính Việt Nam xếp thứ nhất về GRDP bình quân đầu người, đứng thứ 24 về tốc độ tăng trưởng GRDP” [95] Với mật độ dân số đông nhất cả nước, nên các chương trình nghệ thuật luôn diễn

ra sôi động Các chương trình ca múa nhạc thường luôn được đông đảo công chúng khán giả đón nhận

Trong những năm đầu thế kỷ XXI, sự phát triển của công nghệ truyền thông, điện ảnh, sự giao lưu văn hóa với các nước trong khu vục và thế giới

đã đem đến cho các chương trình ca múa nhạc tại TP.HCM một diện mạo mới, hội nhập và phát triển không ngừng Hàng năm, tại TP.HCM là nơi được chọn để thực hiện chương trình “Phát triển và hội nhập” và chương trình lễ hội âm nhạc quốc tế “Hò Zô” “Hò Zô” là chương trình nổi bật của thành phố

đã được diễn ra thành công tại đây năm 2019 và sẽ được triển khai thường niên

Như vậy, do đặc thù về không gian văn hóa TP.HCM nên có thể xem đây là vùng “đất lành chim đậu”, các đạo diễn chương trình ca múa nhạc rất thuận lợi để xây dựng chương trình và có nhiều cơ hội thực hành nghề nghiệp

Có thể xem TP.HCM là nơi có thể nuôi dưỡng những tài năng tạo nên nền tảng cho sự phát triển chung của nghệ thuật địa phương và mở rộng trong NTBD Việt Nam

1.3 Sơ lư c về quá trình hình thành và phát triển nghệ thuật ạo diễn hương trình a múa nhạc tại Thành phố Hồ Chí Minh

Nghệ thuật đạo diễn chương trình ca múa nhạc có mối liên hệ mật thiết

và ảnh hưởng từ sự hình thành nghệ thuật đạo diễn thế giới đặc biệt là có sự ảnh hưởng to lớn từ nghệ thuật đạo diễn sân khấu

Nghệ thuật đạo diễn sân khấu thế giới được khai sáng từ nửa sau thế kế

kỷ XIX và khẳng định một cách khoa học hữu hình, phát triển mạnh mẽ từ đầu thế kỷ XX Khi sân khấu ra đời, nghệ thuật đạo diễn chưa xuất hiện nhưng công việc của đạo diễn đã manh nha xuất hiện ngay trong lòng các tác phẩm sân khấu

Sân khấu phương Tây hiện đại chủ yếu bắt nguồn từ nghệ thuật kịch

Hy Lạp cổ đại Nơi sân khấu được xây dựng hoành tráng với không gian tự nhiên ngoài trời được ra mắt từ thế kỷ thứ VI trước công nguyên tại Athens Nhà triết học Platon đã gọi một cách hài hước mà đúng rằng “Nhà nước Athens là một nhà nước sân khấu trị” Nơi đây đã xuất hiện những nhân vật nổi tiếng như Eschyle, Euripide, Sophocle, Thespis …được các nhà khoa học xem là "thầy tuồng" đầu tiên của sân khấu phương Tây Tại thành Athens các

vở diễn đã bắt đầu sử dụng đến các thủ pháp đạo diễn như việc sử dụng mặt

nạ, đi hài cao cổ, cảnh trí di động và có sự tính toán về kịch bản

Vào thời kỳ sân khấu La Mã, tác giả Trần Minh Ngọc có nhận xét: “Về biểu diễn sân khấu La Mã không khác sân khấu Hy Lạp bao nhiêu; vẫn sử dụng các yếu tố kỹ thuật của sân khấu trước nó, tuy nhiên dàn nhạc bây giờ có nhiều nhạc cụ hơn, số nhạc công đông hơn, âm thanh đầy hơn” [48; tr.16]

Sân khấu đã trải qua giai đoạn Trung Cổ, một giai đoạn trầm lắng hay còn gọi là “thời kỳ tăm tối” hoặc “đêm trường Trung Cổ” kéo dài từ khoảng thế kỷ thứ V đến thế kỷ XV của nghệ thuật sân khấu Châu Âu

Tiếp theo là sân khấu thời kì Phục Hưng, chúng ta thường nhắc đến sự xuất hiện của nhân vật nổi tiếng William Shakespeare Shakespeare đã sản xuất hầu hết các tác phẩm được biết đến của ông trong khoảng thời gian từ