(Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh

(Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án tiến sĩ) Các Tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ HOÀNG TẤN

CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ HÔN NHÂN

VÀ GIA ĐÌNH THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

Mã số: 9 38 01 04

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN VĂN ĐỘ

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Xin chân thành cảm ơn Quý Thầy, Quý Cô Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam đã cho tôi cơ hội học tập, nghiên cứu, đặc biệt in cảm ơn Thầy PGS TS Trần Văn Độ đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành chuyên đề này Tôi cũng in cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các nội dung và số liệu nêu trong chuyên đề là trung thực Những kết luận khoa học của chuyên đề chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 8

1.1 Tình hình nghiên cứu ở trong nước 8

1.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 13

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu trong luận án : 16

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ LẬP PHÁP HÌNH SỰ VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 20

2.1 Khái niệm, các dấu hiệu pháp lý, cơ sở và ý nghĩa của việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình 20

2.2 Khái quát lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình từ trước khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 2015 62

2.3 Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự của một số quốc gia trên thế giới: 69

CHƯƠNG 3 THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH TẠI TP.HCM 83

3.1 Những điểm kế thừa và những điểm khác trong quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 so với Bộ luật hình sự năm 1999 83

3.2 Tình hình xét xử các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình tại TP.HCM 88

3.3 Thực tiễn định tội danh đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình tại TP.HCM 92

3.4 Thực tiễn áp dụng hình phạt đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân gia đình tại TP.HCM……….……… 114

3.5 Những vướng mắc, sai sót trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình tại TP.HCM 115

3.6 Nguyên nhân của những vướng mắc, sai sót trong thực tiễn xét xử các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình 117

CHƯƠNG 4 CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ ÁP DỤNG ĐÚNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH TẠI TP.HCM 121

4.1 Những yêu cầu của việc hoàn thiện pháp luật và áp dụng đúng các quy định của pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình 1214.2 Các giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình 1274.3 Các giải pháp áp dụng đúng quy định của pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình 140

KẾT LUẬN 148

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 152 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153 DANH MỤC CÁC BẢNG 166

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLHS: Bộ luật Hình sự

CTTP: Cấu thành tội phạm

CĐ HN&GĐ: Chế độ hôn nhân và gia đình

CQĐT: Cơ quan điều tra

DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1 Thống kê số liệu xét xử các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia

đình tại Tòa án các cấp của TP.HCM trong 15 năm, từ năm 2005 đến năm 2019 1

Bảng 2 Thống kê số liệu xét xử “Tội cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân

tự nguyện tiến bộ” theo Điều 146 BLHS năm 1999 và theo Điều 181 BLHS năm 2015 tại Tòa án các cấp của TP.HCM trong 15 năm, từ 2005 –

Bảng 3 Thống kê số liệu xét xử “Tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng”

theo Điều 147 BLHS năm 1999 và theo Điều 181 BLHS năm 2015 tại Tòa án các cấp của TP.HCM trong 15 năm, từ 2005 – 2019……… 3

Bảng 4 Thống kê số liệu xét xử “Tội đăng ký kết hôn trái pháp luật” theo

Điều 149 BLHS năm 1999 tại Tòa án các cấp của TP.HCM từ năm 2005 –

Bảng 5 Thống kê số liệu xét xử “Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha

mẹ, vợ chồng, con, cháu” theo điều 151 BLHS năm 1999 và theo Điều 185 BLHS năm 2015 tại Tòa án các cấp của TP.HCM trong 15 năm, từ 2005 –

Bảng 6 Thống kê số liệu xét xử “Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp

dưỡng” theo Điều 152 BLHS năm 1999 tại và theo Điều 186 BLHS năm

2015 tại Tòa án các cấp của TP.HCM trong 15 năm, từ 2005 –

Bảng 7 Thống kê số liệu áp dụng hình phạt và các biện pháp tư pháp đối

với các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ tại Tòa án các cấp của TP.HCM

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhà nước bảo vệ các quan hệ xã hội bằng pháp luật, trong các quan hệ xã hội thì nền tảng gia đình luôn được chú trọng nhằm bảo đảm các điều kiện để phát triển đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Gia đình là tế bào của xã hội, do đó muốn xây dựng xã hội phát triển tất yếu phải chú trọng đến sự phát triển lành mạnh của các tế bào và quan tâm đến việc bảo vệ quan hệ hôn nhân tiến bộ

Từ xa xưa pháp luật và đạo đức, tập quán truyền thống cũng đã có những quy định trong việc thiết lập các hành vi xử sự đối với những vấn đề liên quan đến mối quan hệ về hôn nhân và gia đình

Trong công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm và đề cao đối với các chính sách trong hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật, nhiều nghị quyết đã ra đời để đáp ứng yêu cầu thực hiện nhiệm vụ chính trị trong giai đoạn mới như: Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/01/2002

của Bộ Chính trị về “Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời

gian tới”, Nghị quyết số 48/NQ-TW ngày 24/05/2005 của Bộ Chính trị về

“Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm

2010, định hướng đến năm 2020” và Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày

02/06/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020

”[55, 56, 57]

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 được quy định tại Điều 36 nhằm bảo hộ chế độ hôn nhân gia đình theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình, bảo hộ quyền lợi của người mẹ và trẻ

em [106, Điều 36]

Chế độ hôn nhân và gia đình giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, nên được bảo vệ bằng nhiều phương tiện khác nhau, trong đó có phương tiện pháp luật mà vai trò quan trọng thuộc pháp luật hình sự Pháp luật hình sự luôn dành sự quan tâm cho việc bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình thông qua việc quy định những hành vi cụ thể nào cho xã hội là tội phạm xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình và các biện pháp xử lý hình sự đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm đó Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định các hành vi vi phạm chế độ

2

hôn nhân và gia đình bị xem là tội phạm và quy định các hình phạt đối với các hành vi đó từ Điều 181 đến Điều 187 ở Chương XVII Phần các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình [16]

Bộ luật Hình sự chỉ điều chỉnh những hành vi xâm phạm đến chế độ hôn nhân và gia đình mang tính chất nghiêm trọng có thể dẫn đến thiệt hại đến tính mạng, sức khoẻ, tài sản của những thành viên trong gia đình, của người khác, có thể gây ảnh hưởng đến trật tự an toàn xã hội, sự phát triển lành mạnh của xã hội, nhằm bảo vệ toàn xã hội nói chung, trong đó có mục đích bảo vệ giá trị tốt đẹp của gia đình, quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi thành viên trong gia đình

Hành vi của loại tội phạm này không chỉ trực tiếp xâm phạm đến chế độ hôn nhân và gia đình theo luật định mà còn gây ra nhiều hệ quả ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội cần bảo vệ khác như tài sản, tính mạng, danh dự, uy tín của con người mà còn gây mất an ninh, trật tự, an toàn xã hội v.v

Các hành vi xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình có khi diễn ra rất đơn giản, nhưng cũng có lúc diễn ra phức tạp, đa dạng, thậm chí xác định để xử lý rất khó khăn giữa ranh giới đạo đức, hành chính và tội phạm hình sự Từ thực tế sinh động của cuộc sống cần thiết phải có nhận thức sâu sắc, khoa học về nhóm tội phạm này và phải có những quy định cần thiết, kịp thời của pháp luật để đưa vào áp dụng phù hợp trong thực tiễn

Mặc dù vậy, về mặt lý luận hiện nhiều vấn đề chưa được nghiên cứu đầy

đủ và có chiều sâu, bởi chưa được tiếp cận bằng nhiều cách tiếp cận nghiên cứu khác nhau, nhất là cách tiếp cận xã hội học pháp luật nói chung và xã hội học luật hình sự nói riêng

Hiện tại có nhiều ấn phẩm, tài liệu, công trình nghiên cứu về nhóm tội phạm này, tuy nhiên về số lượng chưa nhiều và nhiều đề tài chưa mang tính chuyên sâu hoặc chưa đầy đủ ở các dạng tội phạm khác nhau, trong khi đó hành

vi vi phạm chế độ hôn nhân và gia đình lại đang diễn ra hằng ngày, có khi âm ỉ

bí mật, nhưng nhiều lúc lại có biểu hiện công khai với nhiều hậu quả mà dư luận

xã hội đã có phản ứng mạnh mẽ

Thực trạng trong nhận thức nghiên cứu lý luận làm ảnh hưởng đáng kể đến thực trạng điều chỉnh các quy định trong xây dựng pháp luật, nhiều quy định pháp luật đã không đáp ứng với đời sống thực tế của xã hội, thực tiễn áp

Trước yêu cầu bảo vệ công lý, quyền con người, cải cách tư pháp hình sự theo hướng tăng cường tính chất hướng thiện trong xử lý tội phạm, đã đặt ra nhu cầu rất cần thiết để hoàn thiện pháp luật và xây dựng các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật hình sự về các tội nói trên Để thực hiện được nhu cầu đó, cần nghiên cứu sâu hơn, đầy đủ hơn các khía cạnh lý luận, sự điều chỉnh pháp luật và thực tiễn xây dựng và áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Với ý nghĩa đó tác giả luận án chọn đề tài: “Các tội xâm phạm chế độ

hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn TP.HCM”

làm luận án tiến sĩ luật học, nhằm tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, đưa ra các giải pháp bảo đảm áp dụng pháp luật đúng, góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác phòng và chống loại tội phạm trên, thực hiện thiết thực nhiệm vụ cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước đề ra

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4

cách tư pháp hình sự theo hướng tăng cường hướng thiện trong xử lý tội phạm

và người phạm tội

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:

Phân tích, đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình ở trong nước cũng như trên thế giới tìm ra những vấn đề đã thống nhất và những vấn đề còn tranh luận để tiếp tục kế thừa và hoàn thiện

Phân tích những vấn đề lý luận và khái quát về lịch sử các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Phân tích các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án lấy các quan điểm khoa học về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình; Các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam và một số quy định của Luật hình sự một số nước trên thế giới về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình; Các số liệu về thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trên địa bàn TP.HCM trong 15 năm, thời gian từ năm 2005 đến năm 2019 để nghiên cứu

và áp dụng hình phạt đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Địa bàn nghiên cứu từ thực tiễn tại Tòa án nhân dân hai cấp sơ thẩm và phúc thẩm của Thành phố phố Hồ Chí Minh, thời gian nghiên cứu trong 15 năm,

từ năm 2005 đến năm 2019

Đánh giá việc áp dụng các quy định của pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình từ thực tiễn tại Tòa án nhân dân TP.HCM trong 15 năm, từ năm 2005 đến 2019 với những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của

5

những vướng mắc trong thực tế áp dụng từ đó đưa ra những kiến nghị, góp phần hoàn thiện, nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội xâm

phạm chế độ hôn nhân và gia đình

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án lấy chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và của Nhà nước ta về tội phạm và hình phạt, về đấu tranh phòng, chống tội phạm làm

phương pháp luận nghiên cứu các vấn đề thuộc nội dung nghiên cứu

Luận án còn sử dụng trong một tổng thể các phương pháp nghiên cứu cụ thể khác như quy nạp phân tích, tổng hợp, thống kê, bảng biểu hóa, so sánh, để thực hiện đề tài luận án, cụ thể như sau:

Chương 1: Chương tổng quan tình hình nghiên cứu, chủ yếu dùng các phương pháp nghiên cứu như: Phương pháp so sánh, phương pháp tổng hợp, phương pháp phân tích, để khái quát các vấn đề liên quan đến đề tài đã được nghiên cứu trong các công trình khoa học đã công bố để đưa ra những nội dung

kế thừa cũng như khái quát các vấn đề mà luận án cần nghiên cứu

Chương 2: Sử dụng các phương pháp hệ thống hóa, tổng hợp, phân tích để nên lên các khái niệm liên quan đến các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Chương 3: Sử dụng phương pháp thống kê, phương pháp logic, để tiếp cận đa ngành, liên ngành, làm rõ các quy định của Bộ luật hình sự hiện hành về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình và thực tiễn áp dụng các quy định này tại TP.HCM

Chương 4: Sử dụng phương pháp liệt kê, hệ thống hóa, phương pháp so sánh để đưa ra một số giải pháp nhằm bảo đảm áp dụng đúng các quy định của pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Việc thực hiện luận án cũng được tác giả luận án sử dụng một số phương pháp đặc trưng như: Phương pháp tiếp cận lịch sử, tiếp cận các quy định của pháp luật và tiếp cận thực tiễn trong hoạt động xét xử các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, tiếp cận dưới góc độ của xã hội học và những chính sách pháp luật hình sự liên quan đến các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

5 Những đóng góp mới của luận án

5.1 Những điểm mới của luận án

Đề tài là một công trình nghiên cứu có tính hệ thống, toàn diện về các tội

6

xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam mà cụ thể

là từ thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân TP.HCM từ năm 2005 đến năm 2019

5.1.1 Về quan điểm tiếp cận

Với quan điểm tiếp cận tổng thể, toàn diện và đa chiều trong nhận thức đối với quy định của pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, việc xây dựng pháp luật phải từ ý nghĩa bảo vệ các quan hệ xã hội về hôn nhân và gia đình, bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình hay cụ thể hơn là bảo

vệ các tế bào của xã hội Luận án làm sáng tỏ trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, các cơ quan tổ chức hữu quan, cá nhân, trong việc nâng cao vai trò

và năng lực trong đấu tranh bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình một cách hiệu quả, thiết thực đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của sự phát triển xã hội

5.1.2 Về phương pháp tiếp cận

Sử dụng các phương pháp nghiên cứu để làm rõ những vấn đề lý luận, pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình với cách thức tiếp cận vừa mang tính chất độc lập vừa có chất bổ trợ cho nhau nhằm đánh giá, phân tích các quy định của pháp luật hình sự về các tội phạm trên và thực tiễn

áp dụng pháp luật, qua đó làm cơ sở cho việc đưa ra các kiến nghị giải pháp nâng cao chất lượng của các quy định pháp luật và hiệu quả trong áp dụng pháp luật đối với các tội phạm nêu trên

5.1.3 Những điểm mới mang tính tổng quát của luận án

Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam, trên cơ sở quy định của pháp luật hình sự Việt Nam và qua nghiên cứu thực tiễn để làm sáng tỏ, sâu sắc hơn, đầy đủ hơn về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, qua đó phát hiện ra những nguyên nhân hạn chế, bất cập trong xây dựng pháp luật về nhóm tội phạm này cũng như thực tiễn áp dụng, đưa ra các biện pháp bảo đảm áp dụng đúng đắn các quy định

về nhóm tội phạm này trên cơ sở khoa học và mang tính hiệu quả cao

6 Ý nghĩa của luận án

6.1 Ý nghĩa khoa học

Luận án nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện và có hệ thống về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần xây dựng và phát triển hoàn thiện hơn lý luận về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình ở nước ta

7

Luận án đưa ra các luận cứ khoa học về nội dung, để từ đó nâng cao nhận thức trong việc xây dựng pháp luật và áp dụng pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận án có thể được sử dụng trong công tác nghiên cứu của các cơ sở đào tạo chuyên ngành luật, các cơ sở đào tạo các chức danh tư pháp, các cơ quan bảo vệ pháp luật và có ý nghĩa lý luận và thực tiễn đối với chính các cơ quan tiến hành tố tụng, ngoài ra nó cũng là tài liệu tham khảo trong quá trình xây dựng và sửa đổi Bộ luật hình sự và các các văn bản quy phạm pháp luật liên quan để góp phần làm phong phú và hoàn thiện hơn lý luận các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam, nâng cao hiệu quả trong công cuộc cải cách tư pháp, đặc biệt là hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm từ thực tiễn TP.HCM

7 Kết cấu của luận án :

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Những vấn đề lý luận và lịch sử lập pháp hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Chương 3: Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật các tội xâm phạm chế

độ hôn nhân và gia đình tại TP.HCM

Chương 4: Các giải pháp hoàn thiện pháp luật và áp dụng đúng các quy định pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình tại Tp.HCM

Ngoài ra còn có phần mở đầu, kết luận, và danh mục tài liệu tham khảo

8

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này, mỗi công trình nghiên cứu, đều có ý nghĩa đóng góp vào quá trình nghiên cứu và hoàn thiện các quy định của pháp luật nói chung, pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình nói riêng, đồng thời góp phần tích cực trong công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm, tác giả luận án đã có lựa chọn một số công trình nghiên cứu trong nước

và ở nước ngoài để tham khảo về tình hình nghiên cứu như sau:

1.1 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

1.1.1 Những công trình nghiên cứu vấn đề về nhận thức lý luận, các quy định chung các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình ở trong nước

Giáo trình luật hình sự Việt Nam, Phần chung do GS.TS.Võ Khánh Vinh

làm chủ biên, nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 2014 [158], đây là công trình nghiên cứu về lý luận, đem lại những giá trị và lợi ích thiết thực, nhiều vấn đề mang tính chất lý luận về tội phạm, về hình phạt cũng như nhiều vấn đề khác liên quan, là cơ sở giúp cho tác giả của luận án này nhận thức sâu sắc về các khái niệm, định nghĩa tội phạm nói chung và các tội xâm phạm chế độ hôn nhân

và gia đình nói riêng

Đặc biệt ở chương “Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình” trong

Giáo trình luật hình sự Việt Nam đã đưa ra những tri thức khoa học giúp tác giả

của luận án này nhận thức đúng và sâu sắc các dấu hiệu pháp lý chung cũng như những đặc điểm, riêng biệt của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, tính chất khoa học trong việc áp dụng hình phạt các tội danh này

Ngoài ra, còn chi tiết hóa các hành vi và hậu quả của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình dưới góc độ nhận thức lý luận chung, đặt ra những câu hỏi và những câu trả lời giúp tác giả luận án hiểu rõ hơn các dấu hiệu pháp

lý của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, đồng thời có sự cô đọng những quy định một cách cụ thể, dễ hiểu, dễ áp dụng trong nghiên cứu cũng như trong hoạt động đấu tranh và phòng ngừa các loại tội phạm này

Bên cạnh công trình trên, còn có những công trình nghiên cứu dưới hình

thức sách chuyên khảo như: Quyền con người tiếp cận đa ngành và liên ngành luật

học do GS.TS.Võ Khánh Vinh chủ biên, nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản

năm 2010 [159] Quyển sách đã đưa ra cách tiếp cận mới khi nghiên cứu về quyền

9

con người không chỉ nghiên cứu một khía cạnh hay đơn thuần ở một ngành khoa học xã hội nào đó mà tiếp cận theo hướng đa ngành và liên ngành luật học về quyền con người tạo nên hệ thống tri thức tổng hợp về quyền con người, giúp tác giả nhận thức một cách sâu sắc và toàn diện về giá trị của quyền con người, trong

đó quyền nhân thân được xác định là một trong những nội dung cơ bản của quyền con người và không tách rời khỏi quyền con người, từ đó giúp tác giả luận án có cách tiếp cận để nhìn nhận và có phương pháp nghiên cứu một cách khoa học hơn

về các vấn đề liên quan đến các quyền và nghĩa vụ của con người trong quan hệ hôn nhân và gia đình, đặc biệt là trong nghiên cứu về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Quyển sách Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người của tập thể tác

giả do GS.TS.Võ Khánh Vinh chủ biên được nhà xuất bản Khoa học xã hội phát

hành năm 2011 [148]; Quyển sách Những vấn đề lý luận và thực tiễn của nhóm

quyền mới xuất hiện trong quá trình phát triển của tác giả GS.TS.Võ Khánh

Vinh do nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 2012 [157]; Quyển sách

Quyền con người trong Hiến pháp năm 2013 - Quan điểm mới cách tiếp cận mới và các quy định mới” do TS Nguyễn Văn Hiển chủ biên, nhà xuất bản

Chính trị quốc gia phát hành năm 2014 [60]

Trong các cuốn sách này, các tác giả đã phân tích những đặc điểm của quyền con người trong điều kiện mới cũng như những cơ chế pháp lý để bảo vệ quyền con người trong các giai đoạn phát triển xã hội, các công trình này có ý nghĩa giúp tác giả nhận thức rõ hơn về điều kiện, hoàn cảnh, sự phát triển của quá trình hoàn thiện các chính sách pháp luật về quyền con người cũng như hệ thống các chính sách pháp luật về hôn nhân và gia đình từ đó có các kiến nghị đưa ra các quy định phù hợp để bảo vệ hữu hiệu các quan hệ xã hội trên

Công trình nghiên cứu So sánh những điểm mới đối với các tội xâm phạm

chế độ HN&GĐ của Chương XV BLHS năm 1999 và Chương XVII BLHS năm

2015, của các tác giả Lưu Xuân Sang, Hoàng Thị Ngoan do Tạp chí Viện kiểm

sát phát hành năm 2015 [122] Các tác giả đã so sánh các dấu hiệu pháp lý, tội danh và đã nêu bật những điểm mới của chương XVII Bộ luật hình sự năm 2015 cũng như đánh giá sự phù hợp và chưa phù hợp khi áp dụng trong thực tiễn, sự

so sánh trên giúp tác giả luận án có có cái nhìn sâu sắc hơn về tính tương đồng

và khác biệt của các quy định pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và

Công trình nghiên cứu Bàn về tội phạm loạn luân trong pháp luật hình sự

Việt Nam, của tác giả Nguyễn Thị Lan do Tạp chí Khoa học – Chuyên san Luật

học phát hành số 04/2015 [82, tr 50,55] Tác giả đã chỉ ra một số bất cập trong pháp luật hình sự và đề xuất một vài kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh với tội phạm về loạn luân trong luật hình sự Việt Nam và vấn đề trách nhiệm hình sự đối với từng trường hợp phạm tội cụ thể, trong đó phân tích các dấu hiệu pháp lý của tội này trong các quy định và thực tiễn, nó có ý nghĩa giúp tác giả luận án thấy được toàn diện hơn về loại tội phạm này

Công trình nghiên cứu Hành vi vi phạm chế độ một vợ một chồng dưới khía

cạnh xã hội-pháp lý và những vấn đề đặt ra, của tác giả Nguyễn Thị Lan do Tạp

chí Khoa học – Chuyên san Luật học phát hành số 01/2015 [84, tr.43-49] Tác giả

đã tập trung phân tích các quy định của pháp luật hiện hành về hành vi vi phạm chế

độ một vợ một chồng và chỉ ra một số vướng mắc phát sinh trong xã hội hiện đại Trên cơ sở đó, tác giả cũng đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự về tội vi phạm chế độ một vợ một chồng

Quyển sách Chung sống với người đồng tính, của tác giả Phương Thảo do

Nhà xuất bản Pháp luật và xã hội phát hành năm 2015 Tác giả đặt ra các vấn đề liên quan đến các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ của BLHS hiện hành, đưa ra những tình huống đã phát sinh nhưng chưa được pháp luật đề cập đến Đó là tình trạng người vợ, người chồng là người đồng tính có quan hệ vợ chồng với người đồng tính khác và phân tích việc quan hệ như vợ chồng giữa hai người đồng tính có bị xem là vi phạm chế độ hôn nhân một vợ một chồng hay không [135], Theo tác giả luận án thì đây là vấn đề bức xúc mà xã hội hiện tại rất quan tâm, nên cần thiết phải có những quy định phải bảo đảm vừa mang tính bảo vệ các quan hệ xã hội không bị xâm hại nhưng cũng phải bảo đảm tính nhân văn tôn trọng quyền tự do riêng tư của con người trong quan hệ hôn nhân và gia đình, giúp ích cho tác giả luận án có những luận giải sinh động hơn trong nghiên cứu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt

11

Nam, đặc biệt là luận giải các vấn đề liên quan đến quyền con người, nhu cầu chính đáng, cũng như bảo vệ công lý

Đề án Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong

đồng bào dân tộc thiểu số do Ủy ban Dân tộc phê duyệt số 28/2014/TT-UBDT

ngày 27/12/2014 [147], nội dung đề án đưa ra những bất cập về nguyên nhân, hạn chế trong pháp luật hình sự về tội phạm trên trong đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số trong thực tiễn và đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong áp dụng pháp luật, các vấn đề liên quan đến tội phạm hóa, phi tội phạm hóa trong từng giai đoạn phát triển, điều này có ý nghĩa không chỉ trong việc tìm ra nguyên nhân, các hạn chế, bất cập trong các quy định pháp luật đối với các tội phạm cụ thể trong nhóm các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ, mà nó còn là bài học bổ ích giúp tác giả luận án có định hướng trong việc đặt ra các dự báo cũng như đề ra nội dung các giải pháp hoàn thiện pháp luật một cách thiết thực hơn, sâu sắc, gần gũi hơn với nhịp sống và hơi thở của xã hội đương đại

Bên cạnh những công trình nghiên cứu trên còn có các luận văn, luận án liên quan đến các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình như:

Luận văn thạc sĩ Mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật trong lĩnh vực

hôn nhân và gia đình ở nước ta hiện nay do học viên Vũ Thị Phương bảo vệ

năm 2016 tại Đại học Quốc gia Hà Nội [104] ; Luận án tiến sỹ Chế định kết

hôn trong Luật hôn nhân và gia đình, những vấn đề lý luận do nghiên cứu sinh

Bùi Thị Mừng bảo vệ năm 2015 tại Đại học Luật Hà Nội [97]

Luận án tiến sỹ Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo luật

hình sự Việt Nam do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Lan bảo vệ năm 2017 tại Đại

học Quốc gia Hà Nội [85], công trình này phân tích hôn nhân và gia đình có vai trò tái sản xuất ra đời sống, tái sản xuất ra con người, là cơ sở nền tảng của mỗi quốc gia, giúp cho những công dân được hình thành, sinh trưởng và phát triển,

là một trong những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng công dân nên, bất

cứ quốc gia nào dù ở đâu đều quy định và bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình bằng pháp luật hình sự, việc liên tục hoàn thiện pháp luật là nhu cầu tất yếu của tất cả các quốc gia trên thế giới

Luận án tiến sỹ Chính sách hình sự của người chưa thành niên phạm tội

ở Việt Nam hiện nay do nghiên cứu sinh Hoàng Minh Đức bảo vệ năm 2016 tại

Học viện Khoa học xã hội [46], với nội dung khẳng định, đấu tranh phòng,

12

chống tội phạm nói chung và tội phạm do người chưa thành niên thực hiện là trách nhiệm của mỗi công dân, từng gia đình, các cơ quan nhà nước và của toàn thể xã hội, đặc biệt phải có một hệ thống các quan điểm, đường lối, chủ trương, định hướng chỉ đạo phù hợp và kịp thời nhằm đảm bảo từng bước đi thích hợp, vừa mang tính sách lược, vừa thể hiện tính chiến lược trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định được gọi là chính sách hình sự, góp phần phối hợp hoạt động của các cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội và công dân vào mục đích khắc phục, hạn chế và đẩy lùi tội phạm

Luận án tiến sỹ Các tội xâm phạm danh dự nhân phẩm con người theo

pháp luật hình sự Việt Nam do nghiên cứu sinh Vũ Hải Anh bảo vệ năm 2017

tại Học viện Khoa học xã hội [4], xác định các tội phạm xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người là một trong những nhóm các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, có hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý, xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người, loại tội phạm này không chỉ xâm hại đến sự phát triển bình thường, lành mạnh của con người mà còn gây ảnh hưởng xấu đến tâm, sinh lý của người bị hại về lâu dài, làm tổn thương tinh thần người bị hại cũng như gia đình của họ Ngoài ra, còn có tác động xấu đến môi trường xung quanh, trong thời gian qua, tác giả đã nghiên cứu những vấn đề lý luận, đánh giá thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự về nhóm các tội này đưa ra một số kiến nghị góp phần bảo đảm áp dụng đúng các quy định của pháp luật hình sự về nhóm tội này trong thực tiễn

Các luận văn, luận án trên đã giúp cho tác giả luận án làm rõ một số vấn

đề khái niệm chung về tội danh và áp dụng hình phạt có liên quan hoặc tương đồng trong nhóm các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, những vấn đề

về lý luận và thực tiễn phải được phân tích dưới nhiều góc độ khác nhau, ngoài

ra giúp tác giả thấy được một số nguyên nhân dẫn đến những hạn chế, bất cập trong các quy định của pháp luật, những hạn chế về trình độ, năng lực chuyên môn của những người tiến hành tố tụng, giúp tác giả luận án này có cái nhìn bao quát để có nhiều giải pháp tốt nhất trong việc kiến nghị về hoàn thiện pháp luật hình sự, kiến nghị về hướng dẫn áp dụng pháp luật hình sự, kiến nghị về tổng kết thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, một số giải pháp khác về nâng cao trình

1.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Trên thế giới cũng có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình như sau:

1.2.1 Những công trình nghiên cứu các vấn đề về lý luận và quy định chung các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình ở nước ngoài

Công trình nghiên cứu G ND VI L NC VI L NC

G INST M N TH T TM NT C D M I G IN

TH SP CI L C T SI L N tạm dịch Bạo lực giới hay bạo lực xâm hại phụ nữ? Việc xử lý hành vi cư ng bức hôn nhân tại tòa án đặc biệt Sierra Leone, của tiến sĩ achel Slater (Úc), do Tạp chí Luật quốc tế Melbourne

phát hành năm 2012 Tác giả đã tập trung phân tích về bản chất của những cuộc hôn nhân cưỡng bức, một hình thức phổ biến của bạo lực giới mà người phụ nữ phải chịu đựng trong những cuộc xung đột đẫm máu ở Sierra Leone Từ góc nhìn của Luật hình sự quốc tế, tác giả chỉ rõ những đặc điểm của hôn nhân cưỡng bức, hay còn gọi là hôn nhân ép buộc, để từ đó đưa ra quan điểm đấu tranh những hành vi này cần phải bị coi là một tội phạm quốc tế bên cạnh những tội phạm như nô lệ tình dục hay hiếp dâm vốn bị coi là một loại vũ khí chiến tranh cần phải bị xử lý bằng pháp luật hình sự quốc tế để bảo vệ quyền của những người phụ nữ trong chiến tranh [178, tr.1-42]

14

Tác giả phê phán mạnh mẽ và hy vọng hôn nhân cưỡng bức cần phải được đánh giá là một tội phạm độc lập tại phiên tòa đặc biệt ở Sierra Leon và cả trong những tình huống tương tự khác Đây là một công trình khoa học rất nhân văn trên phương diện luật quốc tế và luật hình sự quốc tế khi tác giả đấu tranh phòng, chống tội cưỡng ép kết hôn Từ công trình này cho thấy, pháp luật hình sự Việt Nam khi ban hành rất cần thiết phải nghiên cứu và tiếp thu sao cho vừa phù hợp truyền thống, tập quán, văn hóa dân tộc, phù hợp với sự phát triển kinh tế, xã hội ở Việt Nam mà cũng vừa phù hợp với với sự tiến bộ, văn minh của nhân loại mà cụ thể là của luật pháp quốc tế

Bài viết History of Adultery and Fornication Criminal Laws tạm dịch

Lịch sử pháp luật hình sự về thông dâm và ngoại tình của tác giả Jo nne

Sweeny (Hoa Kỳ), do Tạp chí Nghiên cứu pháp luật của Đại học Luật Louisville của Tiểu bang Kentucky, Hoa Kỳ phát hành năm 2013 Tác giả miêu tả một cách khái quát về lịch sử phát triển các quy định của pháp luật hình sự đối với tội thông dâm và ngoại tình ở Hoa Kỳ Tác giả phân tích thông dâm là hành vi vi phạm đạo đức, coi thường giá thú hợp pháp và làm giảm động cơ kết hôn, phản bội những giá trị mang tính luân thường đạo lý, gây ảnh hưởng xấu về mặt đạo đức và xã hội Việc quy định thông dâm là tội phạm hình sự cũng nhằm khuyến khích kết hôn, đồng thời là một nỗ lực nhằm ngăn chặn việc tạo ra những đứa con ngoài giá thú vốn được coi là gánh nặng của nhà nước về mặt tài chính [166] Qua bài viết này cho thấy, hành vi thông dâm, ngoại tình vốn đã từng và hiện vẫn đang bị coi là tội phạm hình sự theo quy định của pháp luật của cả những nước văn minh và tiến bộ nhất thế giới

Bộ sách Giải thích chính xác các tội danh trong luật hình sự, do các tác

giả Chu Đạo Loan, Trương Quân chủ biên, được nhà xuất bản Tòa án nhân dân Trung Hoa phát hành tái bản lần thứ 4 năm 2013 Bộ sách gồm hai quyển: Quyển Thượng và Quyển Hạ Bộ sách bình luận khoa học một cách khá chuyên sâu các tội danh trong BLHS Trung Quốc, trong đó chương 4 của Quyển thượng bình luận về các tội xâm phạm quyền tự do thân thể, quyền dân chủ của công dân bao gồm cả những tội xâm phạm chế độ HN&GĐ Các tác giả biên soạn bộ sách này đưa ra những thông tin về mặt lý luận và thực tiễn về định tội danh để TANDTC và VKSNDTC Trung Quốc tham khảo và áp dụng cho việc vận dụng

và giải thích tư pháp khi áp dụng pháp luật, với những tội danh cụ thể như: Tội

Công trình nghiên cứu Phẩm giá của con người, lợi ích được bảo vệ trong

luật hình sự, của tác giả Tatjana Hornle và Mordechai Kremnitzer đăng trên tạp

chí Srael Law eview (Đức), số 44, tập 1, 2 năm 2011, nội dung khẳng định nhân phẩm có thể là một mối quan tâm được bảo vệ trong pháp luật hình sự, bắt đầu với một vài suy tư về ý nghĩa của phẩm giá con người và sau đó kiểm tra các mô

tả hành vi phạm tội trong luật hình sự Đức và Bộ luật hình sự của Israel, đưa ra nhiều ví dụ về các hành vi phạm tội nhưng được loại trừ trách nhiệm bằng cách chỉ đến phẩm giá con người Ngoài ra, công trình này cũng đã đưa ra nhiều giải pháp để hoàn thiện hơn các quy định để bảo vệ phẩm giá con người trong đó có các quan hệ giữa cha, mẹ, vợ, chồng, con liên quan đến các tội phạm chế độ hôn nhân và gia đình [179, tr.143-168]

Luận án tiến sĩ luật học đề tài Tội phạm xâm hại quyền trẻ em trong lĩnh

vực quan hệ gia đình của tác giả Kolmakova Oksana Sergeevna (Cộng hòa liên

bang Nga) công bố năm 2014 Tác giả nghiên cứu khái quát về điều kiện xã hội, pháp lý của việc quy định các tội phạm xâm hại gia đình và người chưa thành niên theo quy định của BLHS Liên bang Nga, làm rõ khái niệm và nội dung quyền trẻ em theo Luật gia đình của Liên bang Nga và luật pháp quốc tế [170] Cách tiếp cận vấn đề khá gần gũi với các nhà khoa học ở Việt Nam khi tác giả nghiên cứu một cách có hệ thống về lịch sử hình thành và phát triển đối với các quy định của luật hình sự Liên bang Nga về tội phạm xâm hại gia đình và người chưa thành niên, đồng thời cũng nghiên cứu so sánh với pháp luật của một số nước trên thế giới và phân loại các tội phạm này theo BLHS Liên bang Nga Qua công trình nghiên cứu của tác giả này, cho thấy khá đầy đủ về nội dung của pháp luật hình sự Liên bang Nga về các tội xâm phạm gia đình và người chưa thành niên, các đặc điểm pháp lý cụ thể, qua đó nhận thấy nhiều vấn đề mà nhà nước này rất quan tâm, trong khi BLHS Việt Nam năm 1999 và cả BLHS năm

2015 lại chưa đề cập đến, đó là vấn đề liên quan đến nhận con nuôi và giữ bí

16

mật thông tin liên quan đến việc nhận con nuôi Đây cũng là một bộ phận quan trọng của quan hệ gia đình rất cần được bảo vệ bằng pháp luật hình sự

Những công trình nghiên cứu nêu trên là những tư liệu sinh động về thực

tế khách quan trong các quan hệ hôn nhân và gia đình, không chỉ ở Việt Nam

mà các quốc gia trên thế giới cũng đặc biệt quan tâm nghiên cứu đến các tội xâm phạm chế độ hôn nhân nhân và gia đình, điều này giúp cho tác giả luận án này có những liên hệ về nhận thức trong việc bảo vệ quyền con người, bảo vệ những quan hệ xã hội tiến bộ, bảo vệ những tập quán, đạo đức, văn hóa của nhân loại và đặc biệt là bảo vệ công lý trên toàn xã hội

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu trong luận án

Qua nghiên cứu các công trình khoa học về các tội xâm chế độ hôn nhân

và gia đình ở trong nước cũng như ở một số quốc gia trên thế giới, tác giả luận

án đã ghi nhận, tiếp thu, chọn lọc và có những đánh giá, nhận xét như sau:

1.3.1 Những vấn đề đã thống nhất

Từ tổng quan tình hình nghiên cứu ở trong và ngoài nước, có thể thấy các công trình nghiên cứu khoa học nêu trên đã thống nhất đề cập, nghiên cứu dưới những lăng kính, và mức độ tiếp cận khác nhau về các tội thuộc nhóm xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Các công trình nghiên cứu cũng có sự thống nhất phân tích một số dấu hiệu pháp lý của một số tội trong nhóm các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam

Các công trình nghiên cứu cũng đã đưa ra một số bất cập, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình để từ đó minh chứng sự bất hợp lý trong một số quy định của pháp luật

Ngoài ra, các công trình nghiên cứu đều có phân tích, đưa ra các giải pháp góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trong BLHS

1.3.2 Những vấn đề còn tranh luận

Qua nghiên cứu tác giả nhận thấy có sự khác nhau về quan điểm cũng như cách tiếp cận nghiên cứu đối với những vấn đề cụ thể trong các đề tài, như nội dung nghiên cứu, giới hạn nghiên cứu, chiều sâu nghiên cứu Các nhà nghiên cứu cũng có sự nhận thức khác nhau về cùng một vấn đề mà họ quan tâm

17

nghiên cứu, nên việc nhìn nhận cùng một vấn đề có những luận điểm không thống nhất là do có những hướng nghiên cứu không giống nhau mà tác giả luận

án nhận thấy như sau:

Các công trình trên chưa thống nhất và còn nhiều tranh luận về cơ sở của việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trong Bộ luật hình

sự ở Việt Nam qua các thời kỳ, có công trình nghiên cứu xác định cơ sở của việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trong Bộ luật hình sự ở Việt Nam xuất phát chủ yếu từ nguyên nhân kinh tế, có công trình nghiên cứu xác định cơ sở của việc quy định các tội trên xuất phát chủ yếu từ truyền thống,

đạo đức, tập quán hoặc do từ thể chế chính trị v.v…

Những phân tích, đối chiếu, so sánh của pháp luật hình sự nhiều công trình vẫn còn ý kiến khác nhau về đối tượng, về chủ thể, khách thể, mặt khách quan, mặt chủ quan v.v…, có quan điểm khi nghiên cứu cho rằng hành vi của một người đã có vợ có chồng quan hệ với người khác như vợ chồng là vi phạm pháp luật, nhưng cũng có quan điểm nghiên cứu cho rằng người khác vừa nêu là người đồng giới hay là người khác giới, vì thực tế hiện nay xã hội đã có không ít người đồng giới đang có quan hệ và chung sống với nhau như vợ chồng, do đó việc hệ thống toàn cảnh những quy định về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân

và gia đình ở Việt Nam chưa đầy đủ và chuẩn xác

Chưa có công trình nào nghiên cứu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật Việt Nam từ thực tiễn TP.HCM Đây là địa bàn dân số đông, đa dạng, là trung tâm của cả nước về kinh tế, văn hóa và cũng là nơi có số lượng vụ án xét xử cao ở Việt Nam, để từ đó có những kiến nghị hoàn thiện

pháp luật mang tính chất rộng rãi

Các công trình khoa học nghiên cứu nêu trên mặc dù đã đưa ra những kiến nghị góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, nhưng nhiều giải pháp, kiến nghị còn mang tính nhất thời, khập khiễng, thiếu hệ thống, hoặc không tập trung, thậm chí còn mâu thuẫn, trái ngược nhau, chưa có sự thống nhất trong việc xây dựng mô hình pháp lý cho các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

1.3.3 Những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu trong luận án

Một mặt luận án sẽ tiếp thu những ưu điểm của các công trình nghiên cứu

đã nêu, mặt khác sẽ làm rõ những vấn đề chưa được nghiên cứu hoặc đã được

18

nghiên cứu nhưng ở mức độ chưa đầy đủ, trên cơ sở xác định đề tài luận án thuộc chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự, trên cơ sở kết quả tổng quan tình hình nghiên cứu, trên cơ sở những điểm đã thống nhất cũng như còn tranh luận trong các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, trên cơ sở mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, tác giả luận án xác định những vấn đề kế thừa và tiếp tục nghiên cứu như sau:

Qua tổng hợp, tiếp thu những vấn đề lý luận của pháp luật hình sự, các quan hệ về hôn nhân và gia đình, tác giả luận án sẽ hệ thống những vấn đề mang tính lý luận khoa học về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, làm rõ những ảnh hưởng về các điều kiện như kinh tế, văn hóa, đạo đức, xã hội v.v từng thời kỳ có ảnh hưởng gì đến nhận thức của con người về quan hệ hôn nhân và gia đình, về chế độ hôn nhân và gia đình, từ đó thấy được hướng phát triển của những quan hệ xã hội này

Qua nghiên cứu những quy định của pháp luật Việt Nam từng giai đoạn lịch sử xã hội, tác giả luận án sẽ xây dựng bức tranh tương đối tổng thể về cơ chế pháp lý ở Việt Nam trong bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình, từ đó nhận thức những giá trị được kế thừa trong lịch sử lập pháp hình sự trong việc bảo vệ các quan hệ hôn nhân và gia đình, bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình

Qua nghiên cứu các số liệu về tình hình xét xử các vụ án xâm phạm chế

độ hôn nhân và gia đình tại Tòa án nhân dân hai cấp ở TP.HCM, trong khoảng thời gian từ năm 2005 đến năm 2019, tác giả luận án sẽ đánh giá quá trình áp dụng các quy định của pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, từ đó xác định, phân tích những nguyên nhân dẫn đến những hạn chế, khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng

Từ kết quả nghiên cứu những vấn đề nêu trên, tác giả luận án sẽ đề xuất một số biện pháp để góp phần bảo đảm áp dụng đúng các quy định của pháp luật

về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Quan hệ hôn nhân và gia đình có vai trò rất quan trọng đời sống của xã hội, nó là nền tảng để tồn tại và phát triển của mỗi quốc gia, vì mỗi cá thể là thành viên trong gia đình cũng là thành viên của xã hội, hay nói cách khác mỗi gia đình là một tế bào của xã hội, mỗi thành viên trong gia đình là một phần của

19

tế bào, do vậy các quốc gia trên thế giới đều chú trọng đến việc bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình bằng cách đặt ra những quy định bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau, trong đó quy định phổ biến và hiệu quả nhất những hành vi gây nguy hiểm cho quan hệ trên là bằng hình thức xử lý hình sự

Trên thế giới đã có nhiều nhà khoa học với nhiều công trình nghiên cứu những vấn đề liên quan đến các tội xâm phạm đến các quan hệ về hôn nhân và gia đình, các quan hệ đối với người chưa thành niên trên nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau như: Luật học, Xã hội học, Tâm lý học, Tội phạm học v.v , những công trình nghiên cứu khoa học nêu trên đã có những đóng góp to lớn vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và có ý nghĩa rất to lớn cho thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống loại tội phạm này

Ở Việt Nam quan hệ hôn nhân và gia đình luôn được quan tâm bảo vệ từ các giai đoạn lịch sử xa xưa, nếu giai đoạn phong kiến nhận thức về quy định và

áp dụng pháp luật trong xử lý đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình mang tính chất đàn áp để bảo vệ lợi ích cho giai cấp phong kiến, thể hiện mối quan hệ mang tính bất bình đẳng thì thời kỳ hiện đại ngày nay việc nhận thức, quy định và áp dụng pháp luật trong xử lý đối với các tội xâm phạm chế

độ hôn nhân và gia đình mang ý nghĩa tiến bộ, nhân đạo, trừng trị kết hợp với giáo dục, thuyết phục

Cũng có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến các tội xâm phạm đến các quan hệ về hôn nhân và gia đình ở Việt Nam, nhưng đa số những công trình thể hiện ở những tội danh riêng lẻ hoặc thiếu tính toàn diện và tổng thể, chưa cập nhật tương đối hệ thống những vấn đề lý luận về chế độ hôn nhân và gia đình

Tóm lại, các công trình nghiên cứu trên thế giới cũng như những công trình nghiên cứu trong nước có liên quan đến đề tài của luận án, dù có những vấn đề đã thống nhất, hay những vấn đề còn đang tranh luận hoặc những hạn chế, những nội dung chưa được giải quyết triệt để, nhưng các công trình trên là nguồn tư liệu vô cùng quý giá để tác giả nghiên cứu, tiếp cận và tiếp thu những thành quả tích cực để đưa vào luận án, góp phần quan trọng vào sự thành công của luận án

20

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ LẬP PHÁP HÌNH SỰ

VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 2.1 Khái niệm, các dấu hiệu pháp lý, cơ sở và ý nghĩa của việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

2.1.1 Khái niệm các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Trong lịch sử phát triển của xã hội, gia đình luôn có vị trí đặc biệt quan trọng, gia đình là tổ ấm là nơi che chở, bảo bọc nuôi dưỡng các thành viên trong gia đình, các thành viên trong gia đình cũng là các thành viên của xã hội, từ các cuộc hôn nhân mà gia đình được hình thành Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, chế độ hôn nhân và gia đình đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, mục đích cuối cùng là để sinh tồn và phát triển, nhận thức của con người về hôn nhân và gia đình ngày càng thay đổi tích cực theo chiều hướng đúng đắn và càng ngày càng

chuẩn mực hơn

Mác, Ănghen đã đưa ra định nghĩa về hôn nhân như sau: Hôn nhân là

sự liên kết giữa một người đàn ông và một người phụ nữ trên cơ sở bình đẳng, tự nguyện theo quy định pháp luật nhằm chung sống với nhau suốt đời

và xây dựng gia đình ấm no, hạnh phúc Gia đình: Là sự liên kết của nhiều

người dựa trên cơ sở hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng, trong đó mọi người cùng quan tâm giúp đỡ lẫn nhau về vật chất và tinh thần, xây dựng gia đình, nuôi dạy thế

hệ trẻ dưới sự giúp đỡ của nhà nước và xã hội [33, tr 135]

Qua nghiên cứu lịch sử phát triển xã hội, để có chế độ hôn nhân và gia đình ngày càng tiến bộ như ngày nay là cả một quá trình vận động với nhiều hình thức

gia đình khác nhau như sau:

Đầu tiên là gia đình huyết tộc, được hình thành trên cơ sở kết hôn của những người cùng thế hệ trong một huyết tộc, nghĩa là hôn nhân mang tính quần hôn giữa những người đàn ông và những người đàn bà có thể là anh em của nhau, đây là

hình thức thấp của chế độ quần hôn

Gia đình huyết tộc ra đời dựa trên chế độ kinh tế cộng sản nguyên thủy, ở đó tài sản thuộc về cộng đồng Trong hình thức gia đình đó, các con không thể biết chính xác ai là bố đẻ của mình, trong khi đó có thể xác định một cách chắc chắn

Một số nhất định chị em gái cùng mẹ hoặc xa hơn đều là vợ chung của những người chồng chung (ngoại trừ những anh em trai của những chị em gái đó thì không được là là chồng), những người chồng chung của các chị em gái đó gọi là Punaluma (nghĩa là bạn thân), cũng giống như vậy những anh em trai cùng chung

mẹ hoặc xa hơn cùng lấy chung một số người vợ không phải là chị em gái của họ, những người vợ đó gọi nhau là Punaluan Mặc dù hình thức gia đình này có nhiều biến đổi theo hướng tiến bộ hơn, tuy nhiên, con cái cũng chỉ xác định được mẹ và

người phụ nữ có vai trò quyết định đến sự tồn tại của gia đình [178, tr 152]

Tiếp theo đó là sự ra đời của gia đình cặp đôi, là hình thức gia đình xuất hiện vào thời kỳ cuối của xã hội nguyên thủy Cơ sở hình thành của hình thức gia đình này

là kết hôn từng cặp, tuy vậy, sự liên kết này còn lỏng lẻo, chưa đủ điều kiện xây dựng một cơ sở kinh tế riêng, mà chỉ dựa vào cơ sở kinh tế cộng sản nguyên thủy, một bên

có thể cắt đứt mối quan hệ này và con cái chỉ thuộc về người mẹ

Sự phát triển của xã hội đã làm thay đổi phân công lao động, vai trò của người đàn ông ngày càng giữ vị trí quan trọng trong gia đình, sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất ra đời, chế độ hôn nhân cá thể được xác lập, một vợ và một chồng được xem là tiến bộ, văn minh, hạnh phúc

Thực tế quan hệ hôn nhân và gia đình cũng chứa đựng những khuynh hướng đối lập tạo ra những mâu thuẫn bên trong, không phải lúc nào hôn nhân cũng là sự kết hợp giữa hai người khác giới, không phải lúc nào gia đình cũng là tập hợp gắn

bó, đoàn kết với nhau do quan hệ hôn nhân, huyết thống hay quan hệ nuôi dưỡng, không phải gia đình nào cũng thực hiện được chức năng sinh sản, giáo dục, kinh tế, tâm lý, tình cảm,…

Từ khi xuất hiện, nhà nước đã đặt ra các quy định để điều chỉnh, khắc phục, hạn chế những mâu thuẫn, đối lập, những tồn tại tiêu cực, định hướng những quan

hệ HN&GĐ theo hướng tích cực, tiến bộ Từ đó được tập hợp thành những quy tắc

22

xử sự mang tính bắt buộc hoặc những quy tắc ứng xử mang tính cộng đồng được

xã hội thừa nhận chung tạo thành chế độ HN&GĐ

Nhà nước ta, để bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình đã dùng nhiều biện pháp thông qua các chính sách phát triển kinh tế, giáo dục, văn hóa, xã hội, pháp luật, trong đó có những chính sách pháp luật hình sự rất nghiêm minh, thông qua

đó các quy định pháp luật được ban hành và triển khai thực hiện với mục đích tránh sự xâm hại bởi các hành vi vi phạm và hướng cho các quan hệ HN&GĐ phát triển tích cực

Quan hệ hôn nhân và gia đình là sản phẩm của quá trình phát triển nhân loại, nó không chỉ đơn thuần như một quan hệ xã hội bình thường, mà nó còn có liên hệ gắn bó mật thiết với phong tục, tập quán, đạo đức, truyền thống, huyết thống v.v , nên có giá trị rất thiêng liêng và cao đẹp, không ai có quyền làm tổn thương hoặc phá vỡ nó Thế nhưng, trong thực tế vì nhiều lý do khác nhau có thể là do dục vọng, do tham lam, lòng ích kỷ, tính gia trưởng, bảo thủ, mà có những người lại thực hiện các hành vi xâm hại nghiêm trọng đến quan hệ hôn nhân và gia đình của người khác, thậm chí là xâm hại đến quan hệ hôn nhân và gia đình của chính mình Do vậy, việc nghiên cứu và làm sáng rõ một số vấn đề

lý luận và lịch sử lập pháp hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình sẽ là cơ sở để đưa ra các giải pháp hoàn thiện, nâng cao chất lượng trong phòng, chống các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Hôn nhân và gia đình là hai phạm trù xã hội khác nhau, nhưng có mối quan

hệ mật thiết với nhau, hôn nhân là nền tảng để hình thành gia đình và từ gia đình các thành viên hòa nhập vào cuộc sống xã hội, góp vào xã hội như một tế bào hòa nhập vào cơ thể, do vậy những hành vi xâm hại đến quan hệ hôn nhân và gia đình

là xâm hại đến sự sống bình thường của xã hội Nhà nước quản lý xã hội bằng nhiều hình thức trong đó có việc đề ra các chính sách xã hội, chính sách pháp luật

để từ đó thể chế nó bằng việc ban hành các quy định pháp luật bảo vệ các quan hệ

xã hội nói chung trong đó có quan hệ hôn nhân và gia đình

Theo quy định của BLHS năm 2015 thì tội phạm là: “Hành vi nguy hiểm

cho ã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, âm phạm độc lập chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, âm phạm chế độ chính trị,

Quan hệ HN&GĐ là nhóm quan hệ xã hội chịu sự điều chỉnh của rất nhiều quy định như:

Hiến pháp Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam quy định: “Nam, nữ có quyền

kết hôn, ly hôn Hôn nhân theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình, bảo

hộ quyền lợi của người mẹ và trẻ em” [106, Điều 36]

Luật hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định: Chế độ hôn nhân và gia

đình, trách nhiệm của công dân, nhà nước và xã hội công việc củng cố chế độ hôn nhân gia đình Việt Nam [89, Điều 3] Bộ luật dân sự cũng điều chỉnh lĩnh vực

HN&GĐ thông qua việc điều chỉnh các mối quan hệ về nhân thân, quan hệ về tài sản giữa vợ chồng và các thành viên khác trong gia đình, như giám hộ, đại diện nuôi con nuôi, thừa kế tài sản, quyền sở hữu [107, Điều 39]

Bộ luật hình sự thì bảo vệ các quan hệ về nhân thân và các quan hệ tài sản giữa các thành viên trong gia đình thông qua việc quy định các hành vi bị coi là tội phạm và hình phạt tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi đó

như: Hành vi cư ng ép đối với quyền được kết hôn, quyền được ly hôn hoặc cản

trở quyền và nghĩa vụ trong việc thực hiện quan hệ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, cản trở quyền ly hôn tự nguyện, hành vi vi phạm chế độ hôn nhân một vợ một chồng, hành vi tổ chức tảo hôn, hành vi loạn luân, hành vi ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dư ng mình [16,

Điều 181-187]

Bộ luật hình sự năm 2015 quy định các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ tại chương XVII Phần các tội phạm từ Điều 181 đến Điều 187 gồm các tội như sau: 1/ Tội cưỡng ép kết hôn, ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, cản trở ly

24

hôn tự nguyện (Điều 181); 2/ Tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng (Điều 182); 3/ Tội tổ chức tảo hôn (Điều 183); 4/ Tội loạn luân (Điều 184); 5/ Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình (Điều 185); 6/ Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng (Điều 186); 7/ Tội tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại (Điều 187)

Đối chiếu với khái niệm chung về tội phạm và theo quy định của BLHS, có

thể đưa ra định nghĩa về các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ như sau: Các tội xâm

phạm chế độ HN&GĐ là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong

Bộ luật hình sự, do người không ở trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý, xâm phạm nghiêm trọng đến những quan hệ xã hội về kết hôn, ly hôn, quan hệ xã hội trong thực hiện quyền và nghĩa vụ giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con, giữa các thành viên khác trong gia đình, cấp dư ng, quyền được mang thai hộ không vì mục đích thương mại và những vấn đề khác liên quan đến quan hệ HN&GĐ được Nhà nước bảo vệ

Việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trong BLHS không chỉ tạo ra các căn cứ pháp lý để xử lý những hành vi xâm phạm đến quan hệ hôn nhân và gia đình, mà nó còn có ý nghĩa thể hiện sự quan tâm, chăm lo của Nhà nước trong việc gìn giữ, bảo vệ và phát triển quyền và lợi ích chính đáng của con người, của đạo đức xã hội, của truyền thống, văn hóa tốt đẹp, đó là những tế bào sống hiện hữu của xã hội

2.1.2 Các dấu hiệu pháp lý của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo Bộ luật Hình sự Việt Nam

2.1.2.1 Khách thể của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Khách thể của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình là các quan

hệ hôn nhân và gia đình, mà cụ thể là các quyền và nghĩa vụ của con người trong quan hệ hôn nhân và gia đình, lịch sử phát triển của chế độ hôn nhân và gia đình gắn liền với sự phát triển của đời sống xã hội, Nhà nước ta đặc biệt quan tâm và đề ra nhiều chính sách xã hội để phát triển quan hệ xã hội về hôn nhân và gia đình theo hướng lành mạnh, tiến bộ, ngoài ra cũng đề ra nhiều chính sách pháp luật để bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình phù hợp với tiến bộ xã hội, cụ thể hóa bằng các quy định trong Hiến pháp, Luật hôn nhân và gia đình,

Bộ luật hình sự, Bộ luật dân sự và nhiều văn bản quy phạm pháp luật có liên

hệ hôn nhân và gia đình, thậm chí phá vỡ nó một cách không thương tiếc

Đó là những hành vi vi phạm đến những nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn nhân và gia đình, như xâm hại đến điều kiện kết hôn, điều kiện ly hôn, xâm hại đến các quyền và nghĩa vụ trong hôn nhân và gia đình, xâm hại đến những quan hệ khác có liên quan đến hôn nhân và gia đình

Xuất phát từ thực tiễn đời sống xã hội, cần thiết phải có sự can thiệp của Nhà nước để bảo vệ, đầu tiên là các chính sách xã hội, chính sách pháp luật về vấn đề này được đề ra để giữ vững, tôn vinh giá trị tốt đẹp đối với các quan hệ trong hôn nhân và gia đình, từ đó có các quy định của pháp luật được điều chỉnh

để bảo vệ nó, thông qua đó làm thay đổi những nhận thức lệch lạc, cảm hóa nhận thức của con người, như Luật hôn nhân và gia đình, Luật bảo vệ, chăm sóc

và giáo dục trẻ em, Luật phòng chống bạo hành gia đình v.v , đối với những hành vi vi phạm nghiêm trọng thì thì bị xử lý bằng các quy định của pháp luật hình sự, mà cụ thể là Bộ luật Hình sự

Thông qua khách thể của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình giúp chúng ta xác định tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi tội phạm, phân biệt tội phạm này với tội phạm khác trong nhóm tội này và với các tội phạm khác trong Bộ luật hình sự

Khi nghiên cứu khách thể đối với các tội phạm xâm phạm chế độ HN&GĐ thì phải căn cứ vào các quy định tại Chương XVII BLHS, ngoài ra cần thiết phải nghiên cứu các quy định về chế độ HN&GĐ trong các quy phạm pháp luật, các văn bản pháp luật khác, trên cơ sở đó mà xác định hành vi xâm phạm chế độ HN&GĐ đã cấu thành tội phạm hay chưa như: BLHS, Luật HN&GĐ,

26

các văn bản hướng dẫn thi hành BLHS, hướng dẫn thi hành Luật HN&GĐ, án lệ

và các quy định khác liên quan

Khách thể của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình Việt Nam:

Đó là những quan hệ hôn nhân và gia đình được nhà nước bảo vệ gồm: Gồm những điều kiện kết hôn, ly hôn, quyền và nghĩa vụ giữa vợ và chồng, giữa cha

mẹ và con, giữa các thành viên khác trong gia đình, cấp dư ng, quan hệ trong mang thai hộ không vì mục đích thương mại và những vấn đề khác liên quan đến quan hệ HN&GĐ được Nhà nước bảo vệ [89]

Thực tế một số hành vi dù xâm hại nhiều khách thể khác nhau nhưng về

cơ bản, nếu quan hệ HN&GĐ mới là khách thể trực tiếp bị xâm hại và hành vi

đó thể hiện đầy đủ tính chất nguy hiểm hơn cả khi được đánh giá là xâm hại khách thể HN&GĐ thì cần xác định đó là tội vi phạm chế độ HN&GĐ

Sự xâm hại của tội phạm đến quan hệ xã hội tác động trực tiếp vào một trong những bộ phận cấu thành của quan hệ xã hội đó gọi là đối tượng tác động của tội phạm, tội phạm có thể trực tiếp tác động đến các đối tượng như: Chủ thể của quan hệ xã hội đó là con người; Hoạt động của các chủ thể trong xã hội; Các đối tượng khác có liên quan đến nhu cầu của chủ thể

Căn cứ vào khách thể bị xâm hại có thể chia các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ làm 3 nhóm:

Nhóm các tội xâm phạm chế độ hôn nhân gồm:

Tội cưỡng ép kết hôn, ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, cản trở ly hôn tự nguyện (Điều 181), Tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng (Điều 182), Tội tổ chức tảo hôn (Điều 183), những tội danh này xâm phạm đến các quyền tự do về hôn nhân được pháp luật hôn nhân và gia đình quy định, chế

độ hôn nhân được quy định nhằm bảo đảm quan hệ này được phát triển một cách lành mạnh, tiến bộ, mọi hành vi vi phạm đến chế độ hôn nhân đều bị nghiêm cấm, nó xâm hại đến một nhóm quan hệ xã hội được bảo vệ đó là hôn nhân như: Kết hôn, ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, cản trở ly hôn tự nguyện, chế độ một vợ, một chồng, bảo đảm hôn nhân trong một độ tuổi nhất định Ngoài

ra, đối tượng bị tác động của tội phạm đó là những quyền và lợi ích hợp pháp của con người phải được tôn trọng và bảo vệ, quyền về nhân thân, quyền con người trong đời sống xã hội nói chung và trong quan hệ hôn nhân và gia đình nói riêng

nhân tiến bộ theo Luật HN&GĐ

Nhóm các tội xâm phạm đến các quan hệ trong thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm

về hôn nhân và gia đình gồm:

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình (Điều 185), Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa

vụ cấp dưỡng (Điều 185), những hành vi vi phạm của nhóm tội phạm này xâm hại đến nghĩa vụ phải thực hiện trong quan hệ hôn nhân và gia đình được pháp luật quy định như: Phải thương yêu, chăm sóc, nuôi dưỡng ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình Đối tượng bị xâm hại là những con người trong gia đình như ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình, không chỉ ảnh hưởng liên quan đến lợi ích về tinh thần, thể chất nhân thân của các đối tượng bị xâm hại mà còn ảnh hưởng đến các quyền và lợi ích về vật chất khác trong quan hệ hôn nhân và gia đình

Có thể xác định khách thể của nhóm các tội xâm phạm đến các quan hệ trong thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm về hôn nhân và gia đình nêu trên gồm: Thứ nhất

là quan hệ gia đình gồm ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng; Thứ hai là quyền được cấp dưỡng theo quy định của Luật hôn nhân

và gia đình Theo quy định của Luật HN&GĐ thì nghĩa vụ cấp dưỡng được thực hiện giữa cha, mẹ và con, giữa anh chị em với nhau, giữa ông bà nội, ông bà ngoại và cháu, giữa vợ và chồng

Nhóm các tội phạm khác liên quan đến hôn nhân và gia đình gồm:

Tội loạn luân (Điều 184), Tội tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại (Điều 187), những hành vi của các tội này xâm hại đến thuần phong, mỹ tục, tập quán, truyền thống, đạo đức tốt đẹp lâu đời của dân tộc, xâm hại đến sức khỏe và đời sống phát triển bình thường của con người, ngoài ra còn vi phạm liên quan đến quan hệ xã hội trong việc bảo đảm kỷ cương, trật tự, an toàn xã hội

28

Có thể xác định khách thể của nhóm các tội phạm khác liên quan đến hôn nhân và gia đình nêu trên gồm: Sự phát triển bình thường của giống nòi, sự phát triển bình thường về tình dục của con người và thuần phong mỹ tục, đạo đức xã hội, hạnh phúc của gia đình Ngoài ra nhóm các tội này còn có khách thể là những hậu quả ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội, lợi dụng sự tiến bộ của khoa học y học

để mua bán trục lợi trong việc mang thai hộ

2.1.2.2 Mặt khách quan các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Mặt khách quan của tội phạm, được hiểu là những biểu hiện bên ngoài của tội phạm khi tác động vào thế giới khách quan, nó bao gồm: Hành vi gây nguy hiểm cho xã hội; Hậu quả nguy hiểm cho xã hội; Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi nguy hiểm và hậu quả xảy ra

Đối với các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ thì hành vi khách quan biểu hiện dưới nhiều dạng như bằng hành động hoặc không bằng hành động với những hình thức như: Hành vi cưỡng ép kết hôn, cưỡng ép ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, cản trở ly hôn tự nguyện; Hành vi vi phạm chế độ một vợ, một chồng; Hành vi tổ chức tảo hôn; Hành vi loạn luân; Hành vi ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình; Hành vi từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng; Hành vi tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại Những hành vi này không chỉ trực tiếp xâm hại đến tính mạng, sức khỏe, của nạn nhân, xâm hại đến tài sản của nạn nhân, mà hậu quả của nó làm còn làm ảnh hưởng xấu đến trật tự, an toàn xã hội, ảnh hưởng đến sự phát triển lành mạnh của quan hệ hôn nhân và gia đình, đặc biệt là gây tác hại đến nền đạo đức, truyền thống, văn hóa tốt đẹp của xã hội

Sự phát triển của xã hội ngày nay đã làm thay đổi các điều kiện về kinh tế, văn hóa, xã hội từ đó những biểu hiện của những hành vi vi phạm cũng có sự thay đổi về hình thức, phương pháp, và hậu quả cũng hết sức phức tạp, khó lường

Hành vi gây nguy hiểm cho xã hội đó là hành vi đã gây ra hoặc đe dọa gây ra thiệt hại đáng kể đến các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ, trong

đó các quan hệ về HN&GĐ là quan hệ chủ yếu và là đặc trưng của các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ

Trong các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ thì quan hệ cần là các quan hệ HN&GĐ đã được ghi nhận trong Hiến pháp cũng như trong các quy định của

29

pháp luật về dân sự, hôn nhân gia đình, hành chính v.v… Ngoài ra Chính phủ,

T NDTC, VKSNDTC, Bộ Tư Pháp cũng có nhiều văn bản hướng dẫn thi hành theo quy định

Thực tiễn xét xử đối với các hành vi xâm phạm chế độ HN&GĐ để đi đến

xử lý bằng biện pháp hình sự lại rất ít, mà chủ yếu chỉ truy cứu trách nhiệm hình

sự đối với những hành vi như: Cưỡng ép hoặc cản trở hôn nhân, vi phạm chế độ một vợ một chồng, hành vi ngược đãi, hành hạ cha, mẹ, con, cháu là những hành vi có tính chất nguy hại cao, đối với hành vi xâm phạm khác chủ yếu được

xử lý bằng các biện pháp giáo dục, xử phạt hành chính hoặc giải quyết bằng một

vụ việc tranh chấp về HN&GĐ

Trong mỗi giai đoạn phát triển xã hội nhất định, tính chất nguy hiểm cho

xã hội của hành vi cũng được nhận thức khác nhau, nếu trước đây theo BLHS năm 1985 quy định hành vi cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện tiến bộ, hành vi vi phạm chế độ một vợ một chồng, hành vi tổ chức tảo hôn, hành vi ngược đãi hoặc hành hạ cha, mẹ, vợ, chồng, con, mà chưa gây hậu quả nghiêm trọng hoặc chưa bị xử phạt hành chính cũng đã bị coi là hành vi nguy hiểm cho xã hội [111], Bộ luật hình sự năm 1999 quy định hành vi trên nếu đã

bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt hành chính mà còn vi phạm hoặc gây ra hậu quả nghiêm trọng thì mới là hành vi nguy hiểm cho xã hội và được coi là hành vi phạm tội [113] Bộ luật hình sự năm 2015, đã quy định bổ sung đối với một số hành vi trước đây chưa được coi là hành vi nguy hiểm cho xã hội thì nay lại bị coi là hành vi nguy hiểm cho xã hội và bị xem là tội phạm, ví dụ như hành vi cưỡng ép ly hôn, cản trở ly hôn tự nguyện, hành vi tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại [16, Điều 181, Điều 187], đó cũng là kết quả của thực tiễn đời sống xã hội trong từng thời kỳ, dẫn đến thay đổi trong nhận thức xã hội, khi đó các chính sách pháp luật hình sự cũng thay đổi nhằm tội phạm hóa các hành vi

cụ thể xâm phạm đến chế độ HN&GĐ với mục đích bảo vệ hữu hiệu hơn cho các quan hệ HN&GĐ tránh bị xâm hại

Hiện nay, các hành vi xâm phạm chế độ HN&GĐ đang có nhiều chiều hướng biến đổi phức tạp, trong khi đó BLHS năm 2015 vẫn chưa điều chỉnh hết với những hành vi vi phạm mới, do đó rất cần thiết có sự sửa đổi bổ sung kịp thời để ngăn chặn, hạn chế các hậu quả xấu tác động cho xã hội

có quan hệ lệ thuộc với người phạm tội Tuy nhiên, cũng có một số trường hợp giữa người phạm tội với người bị hành hạ, cưỡng ép không có mối quan hệ lệ thuộc Mối quan hệ lệ thuộc có thể về vật chất, về tinh thần hoặc về nhiều vấn

đề khác như: như cha mẹ với các con, ông bà với các cháu, quan hệ nuôi dưỡng như cha mẹ nuôi với con nuôi, người đỡ đầu với người được đỡ đầu, quan hệ công tác như thủ trưởng với nhân viên, quan hệ thầy trò, quan hệ tôn giáo, quan

hệ giữa người làm công với chủ Cưỡng ép là cưỡng bức và ép buộc người khác phải làm theo ý mình, tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi chỉ giới hạn ở chỗ hành hạ, ngược đãi, uy hiếp tinh thần mà chưa trực tiếp xâm phạm nghiêm trọng đến tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của người bị cưỡng ép nhằm mục đích ép nạn nhân kết hôn hoặc ly hôn trái với sự tự nguyện của họ,

Hành vi cản trở là ngăn cấm không cho nam và nữ kết hôn hoặc ly hôn với nhau mặc dù họ có đủ điều kiện kết hôn, ly hôn theo quy định của Luật HN&GĐ Hành vi cản trở kết hôn, ly hôn cũng có thể được thực hiện bằng cách hành hạ, ngược đãi, uy hiếp tinh thần hoặc thủ đoạn khác, nhưng chủ yếu bằng thủ đoạn yêu sách của cải như thách cưới, đặt điều kiện rất khó thực hiện để cản trở việc kết hôn của hai người nam và nữ hoặc giữ giấy tờ ngăn cản việc ly hôn v.v… Trong điều kiện xã hội ngày một văn minh, thì hành vi cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ được thực hiện bằng những thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hơn trước, ngay việc yêu sách của cải cũng không còn trắng trợn, mang tính chất phong kiến như trước, mà hành vi ngày càng tinh vi không dễ gì bình thường nhận ra

Cản trở người khác duy trì quan hệ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ là tìm mọi cách chấm dứt quan hệ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ đang tồn tại Nếu ở hai hành vi trên, người phạm tội tìm mọi cách ngăn cấm kết hôn, thì ở hành vi này người phạm tội lại tìm cách phá vỡ quan hệ hôn nhân đang tồn tại, hành vi cản

31

trở người khác duy trì quan hệ hôn nhân tự nguyện tiến bộ có thể dẫn đến quan

hệ hôn nhân tan vỡ, cũng có thể quan hệ hôn nhân đó không bị tan vỡ nhưng làm cho cuộc sống chung vợ chồng xáo trộn

Hành vi ngược đãi là hành vi đối xử một cách tàn nhẫn, trái với lẽ phải, với đạo đức giữa bố mẹ đối với con cái, giữa ông bà đối với các cháu với, giữa

vợ chồng với nhau v.v Tuy nhiên, người bị ngược đãi trong tội cưỡng ép kết hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ chủ yếu là do hành vi đối xử một cách tàn nhẫn của bố mẹ đối với con cái, ông bà đối với các cháu

Tất cả các hành vi cưỡng ép người khác kết hôn, ly hôn cản trở người khác kết hôn, ly hôn, cản trở người khác duy trì quan hệ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, nếu chưa bị xử phạt hành chính về hành vi này thì chưa cấu thành tội phạm Dấu hiệu đã bị xử phạt hành chính là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm và cũng là dấu hiệu để phân biệt hành vi phạm tội với hành vi vi phạm hành chính Nếu trước đó người phạm tội tuy có bị xử lý hành chính, nhưng về hành vi khác không phải là hành vi cưỡng ép kết hôn, ly hôn hoặc đã có lần cản trở kết hôn, ly hôn, cản trở duy trì quan hệ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ thì cũng không cấu thành tội phạm Hậu quả của hành vi cưỡng ép kết hôn, ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, ly hôn tự nguyện là những thiệt hại về vật chất, tinh thần mà người phạm tội gây ra cho người khác và cho xã hội

Những hành vi trên có thể gây ra một trong những thiệt hại như: Làm cho việc kết hôn, ly hôn trái với sự tự nguyện của một bên hoặc cả hai bên nam và

nữ ; Làm cho việc kết hôn tự nguyên tiến bộ, ly hôn tự nguyện không thực hiện được ; Làm cho quan hệ hôn nhân tự nguyện tiến bộ không được duy trì, bị tan

vỡ ; Gây thương tích hoặc gây tổn hại đến sức khoẻ của người khác mà tỷ lệ thương tật chưa tới mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội cố ý gây thương tích ; Gây ra dư luận xấu trong xã hội ảnh hưởng xấu đến chính sách của Đảng

và Nhà nước về các quyền của công dân, nhất là đối với chế độ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ Về hậu quả có xảy ra hay không cũng không có ý nghĩa trong việc xác định hành vi phạm tội mà chỉ có ý nghĩa trong việc xác định tính chất

và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội để quyết định hình phạt Hậu quả của tội phạm này không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm Tuy nhiên, nếu hành vi phạm tội đã gây ra hậu quả thì người phạm tội sẽ phải chịu

32

một hình phạt nặng hơn trường hợp chưa gây ra hậu quả Nếu hành vi cưỡng ép, cản trở nêu trên gây ra thương tích đủ điều kiện theo quy định thì sẽ bị xử lý về tội cố ý gây thương tích, nếu có hành vi cố ý làm ảnh hưởng đến tính mạng người khác thì sẽ bị xử lý về tội giết người Đối với nhóm tội này không có cấu thành tăng nặng, không có cấu thành giảm nhẹ

Thứ hai: Nhóm các hành vi vi phạm chế độ một vợ một chồng gồm: Hành vi đang có vợ hoặc có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác, là người đã kết hôn theo đúng quy định của pháp luật về HN&GĐ nhưng chưa ly hôn, ngoài ra có trường hợp đang có vợ hoặc có chồng là

có đủ điều kiện kết hôn về nội dung, chỉ vi phạm điều kiện về hình thức không có đăng ký kết hôn Theo quy định của Luật HN&GĐ năm 2000 thì hôn nhân thực tế

là người sống chung với người khác như vợ chồng từ trước ngày 03/01/1987 và đang chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn, người sống chung với người khác như vợ chồng từ ngày 03/01/1987 đến ngày 01/01/2001 Kết hôn với người khác khi đang có vợ có chồng là việc đang có vợ hoặc có chồng nhưng gian dối với cơ quan hộ tịch để tiếp tục đăng ký kết hôn với người khác hoặc

dù không đăng ký kết hôn nhưng công khai tổ chức đám cưới và sống chung với người khác như vợ chồng dù hiện đang có vợ có chồng

Hành vi chưa có vợ hoặc chưa có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như

vợ chồng với người mà mình biết rõ là đang có chồng, có vợ: Là khi kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người đã có chồng hoặc có vợ, dấu hiệu đầu tiên là phải biết rõ người mà mình kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng là người đang có chồng hoặc có vợ, nếu không biết rõ thì không phải hành vi vi phạm chế độ một vợ, một chồng

Về hậu quả của tội phạm này: “Phải làm cho quan hệ hôn nhân của một hoặc hai bên dẫn đến ly hôn, làm cho vợ, chồng hoặc con của một trong hai bên

tự sát” [16, Điều 182]

Về các điều kiện khác: Đã bị xử phạt VPHC về hành vi này hoặc đã có quyết định của Tòa án hủy việc kết hôn hoặc buộc phải chấm dứt việc chung sống như vợ chồng trái với chế độ một vợ, một chồng mà vẫn duy trì quan hệ đó [9, Điều 182] Ngoài ra, BLHS 2015 còn quy định cấu thành tăng nặng, phạm tội trong trường hợp làm cho một trong hai người hoặc con của một trong hai

33

người chết, đã có Quyết định của Tòa án hủy việc kết hôn hoặc phải chấm dứt việc chung sống như vợ chồng trái với chế độ một vợ một chồng mà vẫn duy trì quan hệ đó

Hiện nay, cuộc sống xã hội ngày càng phát triển sinh động nên quan vợ chồng cũng phát sinh nhiều vấn đề rất phức tạp, không thể tránh khỏi những mâu thuẫn xích mích vợ chồng dẫn đến hôn nhân rơi vào tình trạng bế tắc, thực

tế vì nhiều lý do khác nhau mà vợ chồng không muốn ly hôn để chấm dứt quan

hệ vợ chồng, mà họ đã lựa chọn giải pháp ly thân Ly thân hiểu một cách đơn giản là việc hai vợ chồng không ăn chung, ở chung, không sinh hoạt vợ chồng, mục đích của việc này là để nhằm giảm thiểu những căng thẳng, xung đột gay gắt giữa vợ và chồng hoặc tránh những chuyện đáng tiếc có thể xảy ra

Thứ ba: Nhóm các hành vi vi phạm nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến

Tổ chức việc kết hôn cho người chưa đến tuổi kết hôn là hành vi chứ không phải quy mô của tội phạm, nên không nhất thiết phải có nhiều người tham gia như một vụ án có đồng phạm có tổ chức Có thể chỉ có một người thực hiện việc tổ chức kết hôn cho những người chưa đến tuổi kết hôn Tổ chức kết hôn là tổ chức cho nam và nữ xác lập quan hệ vợ chồng nhưng việc xác lập này

là trái pháp luật, không đủ điều kiện kết hôn, mà cụ thể là chưa đủ tuổi kết hôn, việc xác lập quan hệ vợ chồng có thể được ỷ ban nhân dân nơi cư trú của người nữ hoặc của người nam đăng ký kết hôn, nhưng việc đăng ký này là do bị lừa dối, nếu biết nam hoặc nữ hoặc cả hai người chưa đến tuổi kết hôn mà vẫn đăng ký kết hôn thì người có hành vi đăng ký kết hôn phạm vào Tội đăng ký hộ tịch trái pháp luật theo Điều 336 BLHS năm 2015 [16, Điều 336], thường thì hành vi Tổ chức tảo hôn được thực hiện bởi việc xác lập quan hệ hôn nhân không có đăng ký kết hôn nhưng có tổ chức lễ cưới Người chưa đến tuổi kết

34

hôn là người chưa đủ 18 tuổi đối với nữ, chưa đủ 20 tuổi đối với nam theo quy định của Luật HN&GĐ năm 2014

Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về điều kiện: Đã bị xử lý hành chính

về hành vi này mà còn vi phạm, nghĩa là trước đó đã có hành vi tổ chức tảo hôn

và đã bị xử lý hành chính

Về hậu quả của Tội tổ chức tảo hôn là việc duy trì những phong tục tập quán lạc hậu về HN&GĐ Hậu quả không phải là dấu hiệu bắt buộc, tội phạm hoàn thành từ khi xác lập quan hệ hôn nhân, hậu quả của tội phạm này có thể chưa xảy ra ngay khi đã có hành vi tổ chức tảo hôn, nhưng nếu vẫn duy trì quan

hệ hôn nhân giữa những người chưa đến tuổi kết hôn thì về lâu dài có thể gây ra những thiệt hại cho chính người duy trì quan hệ vợ chồng chưa đến tuổi kết hôn như sức khoẻ bị tổn hại do sinh sản quá sớm, con do họ sinh ra không được phát triển bình thường, tốn kém, thiệt hại về vật chất, tiền của

Mặt khách quan đối với nhóm các tội âm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm trong hôn nhân và gia đình được thể hiện như sau:

Thứ nhất: Nhóm hành vi ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình:

Nhóm này có thể có một trong hai hành vi, ngược đãi, hành vi hành hạ hoặc cả hai hành vi này Đó là những hành vi đối xử một cách tàn nhẫn, trái với lẽ phải, với đạo đức của cháu đối với ông bà, của con đối với bố mẹ, của vợ đối với chồng hoặc của chồng đối với vợ, cha hoặc mẹ đối với con, người được nuôi dưỡng đối với người có công nuôi dưỡng mình, hoặc là những hành vi đối xử tàn

ác của cháu đối với ông bà, của con đối với bố mẹ, của vợ đối với chồng hoặc của chồng đối với vợ, cha hoặc mẹ đối với con, người được nuôi dưỡng đối với người

có công nuôi dưỡng mình Đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm là trước đó đã có lần ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình đã bị xử phạt bằng một trong những hình thức xử phạt hành chính hoặc bằng một trong những hình thức xử lý hành chính khác theo quy định của Pháp lệnh xử phạt vi phạm hành chính và chưa hết thời hạn được coi là chưa bị xử lý hành chính, nay lại có hành vi ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình Nếu trước

đó người phạm tội tuy có bị xử lý hành chính, nhưng về hành vi khác không phải là