So sánh chủ đề gia đình trong một số truyện nôm bình dân và truyện nôm bác học

Trong sự phong phú và đa dạng ấy,truyện Nôm được nhiều nhà nghiên cứu thống nhất phân loại thành hai kiểu truyện là truyện Nôm bình dân với các tác phẩm: Phạm Tải Ngọc Hoa, Tống Trân Cúc

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VÕ THỊ THU HUẾ

SO SÁNH CHỦ ĐỀ GIA ĐÌNH TRONG MỘT SỐ TRUYỆN

NÔM BÌNH DÂN VÀ TRUYỆN NÔM BÁC HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VÕ THỊ THU HUẾ

SO SÁNH CHỦ ĐỀ GIA ĐÌNH TRONG MỘT SỐ TRUYỆN

NÔM BÌNH DÂN VÀ TRUYỆN NÔM BÁC HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 62.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS Ngô Thị Thanh Nga

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kếtquả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứcông trình nào khác

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 04 năm 2017

Tác giả luận văn

Xác nhận của khoa chuyên môn

VÕ THỊ THU HUẾ

Xác nhận của giáo viên hướng dẫn

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn tới

TS Ngô Thị Thanh Nga – người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình tìmhiểu, nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn các quý thầy cô trong Ban Giám hiệu; Khoa NgữVăn; Ban Chủ nhiệm; quý thầy cô trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt thời gianhọc tập, nghiên cứu khoa học

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến người thân, bạn bè đã giúp đỡ, tạo mọiđiều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thiện luận văn

Thái Nguyên, ngày 20 tháng 04 năm 2017

Tác giả luận văn

VÕ THỊ THU HUẾ

MỤC LỤC

TRANG BÌA PHỤ

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Mục đích nghiên cứu

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

6 Phương pháp nghiên cứu

7 Đóng góp của luận văn

8 Cấu trúc của luận văn

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Một số vấn đề lý luận chung

1.1.1 Thể loại truyện Nôm

1.1.2 Chủ đề trong tác phẩm văn học

1.1.3 Chủ đề gia đình dưới góc nhìn Nho giáo

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Vài nét về một số truyện Nôm bình dân

1.2.2 Vài nét về một số tác giả và tác phẩm truyện Nôm bác học

Chương 2 NỘI DUNG CỦA CHỦ ĐỀ GIA ĐÌNH TRONG MỘT SỐ TRUYỆN NÔM BÌNH DÂN VÀ TRUYỆN NÔM BÁC HỌC

2.1 Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái trong truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học

2.1.1 Nét tương đồng

2.1.2 Nét dị biệt

2.2 Tình nghĩa vợ chồng trong truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học

2.2.1 Nét tương đồng 42

2.2.2 Nét dị biệt 46

Chương 3 NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN CHỦ ĐỀ GIA ĐÌNH TRONG MỘT SỐ TRUYỆN NÔM BÌNH DÂN VÀ TRUYỆN NÔM BÁC HỌC 58

3.1 Cách xây dựng nhân vật trong việc thể hiện chủ đề gia đình 58

3.1.1 Nét tương đồng 58

3.1.2 Những nét dị biệt 61

3.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện trong việc thể hiện chủ đề gia đình 76

3.2.1 Nét tương đồng 76

3.2.2 Nét dị biệt 80

KẾT LUẬN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 Truyện Nôm được coi là một “hiện tượng đặc biệt, độc đáo, khá phức tạp và lý thú ” [10,tr.21] trong dòng chảy của Văn học Việt Nam Đây là thể loại giàu giá trị, là đóa hoa nhiều hương sắc góp phần tạo nên diện mạo văn học Trung

đại Việt Nam Truyện Nôm phát triển rực rỡ và đạt được nhiều thành tựu to lớn tạothành một kho tàng khá phong phú và đa dạng Trong sự phong phú và đa dạng ấy,truyện Nôm được nhiều nhà nghiên cứu thống nhất phân loại thành hai kiểu truyện

là truyện Nôm bình dân với các tác phẩm: Phạm Tải Ngọc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa, Thạch Sanh, Phương Hoa, Lý Công…và truyện Nôm bác học gồm các tác phẩm như: Truyện Kiều (Nguyễn Du), Hoa Tiên ký (Nguyễn Huy Tự), Sơ kính tân trang (Phạm Thái), Truyện Song Tinh (Nguyễn Hữu Hào)…

1.2 Với vai trò và vị trí quan trọng trong sự phát triển của văn học trung đạiViệt Nam nói riêng và văn học Việt Nam nói chung, hiện nay các tác phẩm thuộcthể loại truyện Nôm đã và đang được giảng dạy tại chương trình giáo dục phổ thông

và các bậc học Cao đẳng, Đại học Vì vậy, việc nghiên cứu tìm ra những giá trị mớitrong các tác phẩm càng trở nên cần thiết, góp phần hữu ích vào việc nâng cao chấtlượng dạy và học hiện nay

1.3 Truyện Nôm bác học và truyện Nôm bình dân có sự khác biệt từ nhiềugóc độ, để tìm ra những giá trị ấy đòi hỏi phải có cái nhìn đa chiều về các tác phẩm

Vì vậy, để thấy những giá trị về phương diện nội dung làm nên sự khác biệt đó,

chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: So sánh chủ đề gia đình trong một số truyện

Nôm bình dân và truyện Nôm bác học để đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống

chủ đề gia đình được các tác giả xây dựng trong tác phẩm, từ đó có những lý giảisâu sắc hơn về nguyên nhân của sự khác biệt trên

Việc đi sâu tìm hiểu những yếu tố làm nên sự khác biệt giữa truyện thơ Nômbác học và truyện thơ Nôm bình dân là vấn đề cần thiết Nó không chỉ giúp chúng

ta có cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về thể loại này mà còn tạo ra hướng đi mớitrong việc tiếp cận chiều sâu nội tại của các tác phẩm

Đề tài này được thực hiện sẽ làm phong phú hướng tiếp cận nội dung vànghệ thuật của truyện Nôm bác học và truyện Nôm bình dân, tạo ra cái nhìn toàndiện về chủ đề gia đình trong văn học trung đại Việt Nam.

2 Lịch sử vấn đề

Chữ Nôm là một trong những sáng tạo độc đáo, đặc sắc của cha ông ta nhằmthoát khỏi sự gò bó, tính quy phạm và chính sách đồng hóa dân tộc của phong kiếnphương Bắc Với những giá trị sâu sắc cả về nội dung và nghệ thuật, truyện Nômluôn dành được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu và phê bình văn học.Trước năm 1945, các nhà nghiên cứu đã nhìn thấy giá trị to lớn của thể loại này

Người có công mở đầu là tác giả Dương Quảng Hàm với công trình Việt Nam văn học sử yếu (1941) Tiếp bước là các tác giả Nguyễn Đổng Chi, Đào Duy Anh… Sau

khi cách mạng tháng Tám, việc nghiên cứu truyện Nôm được chú trọng hơn Các

công trình nghiên cứu được đầu tư kỹ lưỡng, các vấn đề về nội dung,nguồn gốc, giá trị nghệ thuật… có chiều sâu hơn

Về các vấn đề chung mang tính khái quát ta có thể kể đến công trình của Lê

Hoài Nam trong Lịch sử văn học Việt Nam (1965), Nguyễn Lộc trong Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX (1978), Kiều Thu Hoạch với Truyện Nôm nguồn gốc và bản chất thể loại (1992), Truyện Nôm bình dân của người Việt – Lịch sử hình thành và bản chất thể loại (1996) hay các bài chuyên khảo như Truyện Nôm khuyết danh – một hiện tượng đặc biệt của Văn học Việt Nam của Bùi Văn Nguyên (nghiên cứu văn học, số 7-1960), Một số vấn đề xã hội trong truyện nôm bình dân của Nguyễn Lộc (tạp chí văn học, số 4-1969),… Các tác

giả đã tập trung chủ yếu vào các vấn đề thuộc thể loại, đi sâu tìm ra và lý giảinguyên nhân, quá trình hình thành phát triển từ đó thấy được đặc điểm chi phối làmnên giá trị của truyện Nôm Đây là cái nhìn bao quát khá toàn diện và là bước điđịnh hướng đúng đắn để khai thác chiều sâu nội tại tác phẩm

Các truyện Nôm bác học như Hoa tiên kí, Sơ kính tân trang, Truyện Song Tinh là những tác phẩm đầu mùa của thể loại truyện Nôm, chính vì vậy, từ lâu

những tác phẩm này đã được nghiên cứu ở nhiều khía cạnh

Cụ thể về tác phẩm Hoa tiên kí, tác giả Lại Ngọc Cang trong cuốn Truyện Hoa tiên - khảo thích và giới thiệu đã dày công nghiên cứu truyện Hoa tiên một

cách khá toàn diện, trên nhiều phương diện như: Tác giả Nguyễn Huy Tự, nguồn

gốc truyện Hoa tiên, vấn đề nhuận sắc Hoa tiên kí và những giá trị của tác phẩm Trong giáo trình Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII - hết thế kỉ XIX, tác giả

Nguyễn Lộc cũng đưa ra những nghiên cứu và lý giải riêng của mình một cách

tương đối đầy đủ về các mặt khác nhau của tác phẩm Hoa tiên kí … Bên cạnh đó,

còn nhiều các công trình khác nghiên cứu theo hướng đi sâu khai thác vào những

vấn đề cụ thể hơn như bài viết Hoa tiên và những vấn đề của nó trong lịch sử truyện Nôm của tác giả Trần Đình Hượu, Xung đột nghệ thuật và tư tưởng thẩm mỹ của Hoa tiên của tác giả Nguyễn Phạm Hùng, vấn đề Con người và thế giới trong truyện Hoa tiên của tác giả Trần Nho Thìn, Ngôn ngữ nhân vật của Nguyễn Huy Tự trong Hoa tiên của tác giả Đinh Thị Khang…

Truyện Song Tinh của Nguyễn Hữu Hào ra đời khá sớm (khoảng 1704 –

1713), sau đó tác phẩm bị thất lạc nhiều năm Vì vậy, việc nghiên cứu về tác phẩm

này gặp nhiều khó khăn Người có công đầu trong việc “cứu” Truyện Song Tinh, để

tác phẩm đến được với bạn đọc ngày nay là thi sĩ Đông Hồ Bên cạnh việc tìm lại

tác phẩm, tác giả Đông Hồ còn viết nhiều bài đánh giá về Truyện Song Tinh trên các báo như báo Khai trí tiến đức, báo Nhân loại… Sau này Hoàng Xuân Hãn có cuốn sách Biên khảo và giới thiệu Truyện Song Tinh, trong tác phẩm của mình ông đã có

sự so sánh Truyện Song Tinh với Truyện Kiều của Nguyễn Du: “…Mạch lạc Truyện Song Tinh không uẩn khúc như Truyện Kiều, về tình cảm để cho độc giả ấn tượng kém sâu sắc” [8,tr.6] Trên tạp chí Văn học nghệ thuật số 323 (6/2011), trong bài viết Về ngôn ngữ sắc dục trong văn học trung đại Việt Nam, tác giả Trần Thanh Thủy đã nghiên cứu khá công phu về ngôn ngữ sắc dục trong Truyện Song Tinh

bằng việc so sánh ngôn ngữ của tác phẩm với một loạt tác phẩm trung đại khác như

Truyền kỳ mạn lục (Nguyễn Dữ), Phan Trần (khuyết danh), Truyện Kiều (Nguyễn

Du)…

Truyện Nôm Sơ kính tân trang là tác phẩm mang tính chất tự truyện của tác giả Phạm Thái Hoàng Hữu Yên trong Sơ kính tân trang – giới thiệu và chú thích đã

khẳng định đây là một bản tình ca độc đáo, là bức tranh đất nước và con người đặcsắc Lại Ngọc Cang đã khảo thích và giới thiệu tác phẩm đến với bạn đọc trên nhiềugóc độ cả về tác giả, nội dung và nghệ thuật Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Lộc

trong Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX đã có cái nhìn khách quan toàn diện về tác phẩm Ngoài nét đặc sắc nhất của tác phẩm là câu

chuyện của con người Việt Nam, diễn ra trên khung cảnh đất nước, xã hội ViệtNam, tác giả còn chỉ ra những yếu tố tiêu cực trong tác phẩm như nhân vật mangchủ nghĩa tâm lý bi quan, một số tình tiết truyện còn khiên cưỡng, sự gán ghép tâm

lý tác giả vào nhân vật…

Về các tác phẩm truyện Nôm bình dân như Câu chuyện cái Tấm cái Cám (truyện Nôm Tấm Cám), Phương Hoa, Tống Trân Cúc Hoa, vấn đề nghiên cứu

trong tương quan so sánh với truyện Nôm bác học trên phương diện chủ đề gia đìnhchưa thật cụ thể

Các bài viết đi sâu vào những vấn đề của từng tác phẩm có thể kể đến bài

khảo luận về Truyện Phương Hoa của Nguyễn Cảnh, Phạm Tải Ngọc Hoa - một truyện Nôm có giá trị của Lê Hoài Nam…

Mối quan hệ giữa truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học không phải

là vấn đề mới Tác giả Kiều Thu Hoạch cho rằng: “Xu hướng chung của truyện Nôm là đề cao trung, hiếu, tiết, nghĩa, nhưng trong đa số truyện Nôm, nhất là truyện Nôm gốc ở truyện dân gian thì đó là thứ trung, hiếu, tiết, nghĩa theo quan điểm dân gian…” [10,tr.22] Tuy nhiên, công trình nghiên cứu này chỉ dừng lại ở những vấn đề chung chưa đi sâu vào thực tế từng tác phẩm Bên cạnh đó, còn

những đóng góp của tác giả Nguyễn Lộc với những nhận định sâu sắc trong giáo

trình Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII - hết thế kỉ XIX hay bài viết Những vấn đề xã hội trong truyện Nôm bình dân của tác giả Vũ Tố Hảo…

Qua sự khảo sát trên, chúng tôi nhận thấy rằng việc tìm hiểu truyện Nômbình dân và truyện Nôm bác học trong tương quan so sánh đã có nhiều công trìnhhướng tới Tuy nhiên, vấn đề chủ đề gia đình dường như chỉ dừng lại ở mức nghiêncứu khái quát mà chưa thật cụ thể và sâu sắc Kế thừa thành tựu của những nhànghiên cứu đi trước, ở luận văn này, chúng tôi mong muốn thông qua nghiên cứu so

sánh một phương diện cụ thể là chủ đề gia đình giữa hai loại truyện Nôm bình dân

và truyện Nôm bác học nhằm góp phần tìm hiểu sự phong phú của thể loại đồngthời góp phần tô điểm thêm bức tranh nghiên cứu về thể loại giàu thành tựu này củavăn học trung đại Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của chúng tôi trong việc thực hiện đề tài này là chỉ ra những néttương đồng và dị biệt trên phương diện chủ đề gia đình của hai kiểu truyện Nômbác học và kiểu truyện Nôm bình dân nhằm tạo ra một cái nhìn sâu sắc, mới mẻ vàtoàn diện hơn Qua đó, chúng ta có thể thấy rõ hơn các yếu tố ảnh hưởng tới chủ đềgia đình trong tác phẩm trên cả phương diện nội dung và nghệ thuật

- Đối tượng nghiên cứu: Chủ đề gia đình trong một số truyện Nôm bình dân

Chúng tôi chọn các tác phẩm truyện Nôm bình dân là: Tống Trân Cúc Hoa, Phương Hoa, Câu chuyện cái Tấm cái Cám vì đây là những truyện Nôm quen

thuộc, gần gũi với đời sống của nhân dân Chủ đề gia đình trong các tác phẩm nàyđược thể hiện khá rõ nét, có nhiều khía cạnh cần phân tích, đối sánh với truyệnNôm bác học

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục tiêu đã đề ra, trong luận văn này chúng tôi sẽ thực hiện nhiệm vụ sosánh, phân tích, đánh giá và nhận xét những điểm tương đồng và khác biệt giữa cáctác phẩm trên phương diện chủ đề gia đình từ đó thấy được sự thể hiện chủ đề giađình của văn học ở các tầng lớp khác nhau trong xã hội với từng hoàn cảnh cụ thể

6 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện luận văn, chúng tôi vận dụng đồng bộ các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại: Trên cơ sở văn bản tác phẩm chúng tôi

tiến hành thống kê và phân loại các câu thơ, đoạn thơ, chi tiết…mang chủ đề giađình trong các tác phẩm

-Phương pháp so sánh: Chỉ ra nét tương đồng và dị biệt giữ truyện Nôm

bình dân và truyện Nôm bác học trên phương diện chủ đề tác phẩm

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Tìm ra những vấn đề chung sâu sắc nhất

từ những phân tính, so sánh đã thực hiện

7 Đóng góp của luận văn

- Luận văn đi vào so sánh một cách hệ thống chủ đề gia đình của một sốtruyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học cả về mặt nội dung và nghệ thuật biểuhiện; từ đó thấy được vai trò của nhà văn và sự ảnh hưởng của các yếu tố tư tưởng

xã hội trong việc xây dựng chủ đề của tác phẩm Qua luận văn này, chúng tôi mongmuốn góp thêm một góc nhìn mới về sự tương đồng và dị biệt giữa hai tiểu loạitruyện Nôm

- Góp thêm một tài liệu tham khảo hữu ích cho việc học tập, nghiên cứu các

truyện Nôm bình dân tiêu biểu như: Câu chuyện cái Tấm cái Cám, Truyện Phương Hoa, Truyện Tống Trân Cúc Hoa và các tác phẩm truyện Nôm bác học tiêu biểu như: Hoa tiên kí, Sơ kính tân trang, Truyện Song Tinh.

Luận văn của chúng tôi ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần Nội dung được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Nội dung của chủ đề gia đình trong một số truyện Nôm bình dân

và truyện Nôm bác học

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện chủ đề gia đình trong một số truyện Nôm

bình dân và truyện Nôm bác học

vì thế từ trước đến nay có khá nhiều cách hiểu khác nhau về truyện Nôm Tác giả

Đặng Thanh Lê thì gọi chúng là “tiểu thuyết”,“thuộc hệ thống tự sự,…sử dụng ngôn ngữ văn tự dân tộc: chữ Nôm” và “đại bộ phận các tác phẩm đều sử dụng một thể loại thơ dân tộc – lục bát ” [17,tr.56] Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học nhóm tác giả Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi định nghĩa truyện Nôm là:“Thể loại tự sự bằng thơ dài rất tiêu biểu cho văn học cổ điển Việt Nam, nở

rộ vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, do viết bằng tiếng Việt, ghi bằng chữ Nôm nên được gọi là truyện Nôm” [7, tr.372].

Có thể nói, với tư duy và hiểu biết của mình mỗi nhà nghiên cứu đã đưa ranhững định nghĩa riêng về truyện Nôm Dù khác nhau về cách diễn đạt và biểu thịnhưng các tác giả đều thống nhất cho rằng: Truyện Nôm thuộc loại hình văn học tự

sự, thường được viết bằng thể thơ lục bát và ngôn ngữ dân tộc (chữ Nôm) Mỗitruyện đều có cốt truyện hoàn chỉnh bao gồm một hệ thống các tình tiết, sự kiện kểlại những biến cố xoay quanh cuộc đời của những nhân vật trung tâm trong mốiquan hệ với các nhân vật khác Với việc sử dụng chữ Nôm làm văn tự và sáng táctheo thể thơ lục bát, truyện Nôm là một sáng tạo độc đáo của cha ông ta nhằm thoátkhỏi những ảnh hưởng văn hóa của Trung Hoa

1.1.1.2 Phân loại

Vấn đề phân loại truyện Nôm là vấn đề phức tạp Với những căn cứ khá hợp lý,các nhà nghiên cứu đã đưa ra cách phân loại của riêng mình Tuy nhiên, cho đến thờiđiểm hiện nay, cách phân loại truyện Nôm được chú ý và đồng thuận hơn cả là căn cứvào nội dung phản ánh và trình độ nghệ thuật Từ căn cứ này, các nhà nghiên cứu chiatruyện Nôm thành hai tiểu loại: truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học

Truyện Nôm bình dân là những chuyện hầu hết không có tên tác giả, đượcsáng tác chủ yếu từ các cốt truyện dân gian Qua quá trình sáng tác và lưu truyền,truyện Nôm bình dân được phổ biến rộng rãi trong nhân dân Một số truyện Nôm

bình dân tiêu biểu là: Thạch Sanh, Tống Trân – Cúc Hoa, Lý Công, Tấm Cám, Thoại Khanh – Châu Tuấn,…Truyện Nôm bình dân mang trong mình quan niệm

của nhân dân lao động, nó phản ánh ước mơ, khát vọng của nhân dân Nội dung đấutranh bảo vệ quyền sống, giá trị hạnh phúc của con người trước các thế lực xã hội lànội dung xuyên suốt và gần như bao trọn tác phẩm của thể loại này Truyện Nômbình dân thường có một cái kết có hậu và viên mãn cho cuộc đời, số phận của nhânvật chính

Hầu hết truyện Nôm bình dân đều được viết trên cơ sở truyện dân gian,truyện cổ tích Mục đích sáng tác của truyện Nôm bình dân là để phục vụ nhân dânlao động nên ngôn ngữ được sử dụng rất dễ hiểu, giản dị, không có nhiều điển tích,điển cố và gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân dân.Truyện Nôm bìnhdân sống trong lòng văn học dân tộc bền bỉ bởi những giá trị đặc biệt của chúng Nórất gần với truyện dân gian nhưng không phải là văn học dân gian Truyện Nômbình dân chính là cây cầu nối liền văn học dân gian với truyện Nôm bác học, là thểloại gìn giữ bản sắc dân tộc tạo nền tảng cho sự phát triển rực rỡ của văn học trungđại Việt Nam giai đoạn sau

Về truyện Nôm bác học, ta có thể thấy đây hầu hết là những truyện Nôm hữudanh, chỉ có một bộ phận nhỏ là khuyết danh Tác giả của truyện Nôm bác họcthường là những trí thức thuộc tầng lớp trên, có học vấn uyên thâm và sự hiểu biếtsâu rộng cả về văn chương và đời sống Truyện Nôm bác học có thể được viết dựatrên việc vay mượn cốt truyện nước ngoài, mà chủ yếu là vay mượn cốt truyện của

văn học cổ điển Trung Quốc như Hoa tiên kí, Truyện Kiều, Truyện Song Tinh… Bên cạnh đó, một số ít tác giả đã hư cấu từ cuộc đời, tâm tư, tình cảm của mình và thực

tế xã hội Việt Nam đưa vào tác phẩm Tiêu biểu là Sơ kính tân trang của Phạm Thái.

Về nội dung, truyện Nôm bác học chủ yếu phản ánh khát vọng tự do yêuđương, hạnh phúc lứa đôi của các cặp nhân vật tài tử giai nhân Tình yêu tự do, thân

8

phận cá nhân của con người, đã mâu thuẫn gay gắt với thiết chế phong kiến đangsuy thoái Ví dụ qua mối tình đầy ảo mộng của Phạm Kim và Trương Quỳnh Thư

trong Sơ kính tân trang Trương Quỳnh Thư đã tỏ ý chống đối quyết liệt với trật tự

phong kiến, chế độ phong kiến thối nát đó đã vùi dập bao nhiêu ước mơ về một mốitình đầy trong sáng và thơ mộng của tài tử giai nhân Truyện Nôm bác học ở giaiđoạn đỉnh cao, bao gồm những nội dung phi chính thống rất rộng lớn và mang tínhnhân văn cao cả Ngoài vấn đề phản ánh tình yêu, khát vọng hạnh phúc của conngười, nó còn đặt ra vấn đề thân phận con người một cách rất rõ ràng, cụ thể gắnchặt với các vấn đề đạo đức, tư tưởng của xã hội Với dung lượng khá lớn, truyệnNôm bác học phản ánh nhiều chủ đề thuộc các phương diện khác nhau Mỗi chủ đềtạo nên những giá trị khác nhau làm phong phú nội dung của tác phẩm

Về hình thức, truyện Nôm bác học đạt đến trình độ nghệ thuật cao, các tácgiả rất có ý thức trau chuốt gọt rũa câu văn, lời thơ Hơn nữa, do được giáo dụctrong nền giáo dục phong kiến, chịu ảnh hưởng của nền văn hóa Trung Hoa, nên cáctác giả thường sử dụng nhiều điển tích, điển cố, từ Hán Việt trong tác phẩm củamình Đặc biệt ngôn ngữ trong truyện Nôm bác học trở thành tiêu biểu cho trình độdiễn đạt của văn học dân tộc

Như vậy, trải qua quá trình hình thành, phát triển, truyện Nôm tạo ra dấu ấnriêng với những đặc trưng thể loại rõ nét, đồng thời khẳng định sự tồn tại của mìnhbên cạnh những thể loại khác lúc bấy giờ và trở thành thể loại chính tạo nên diệnmạo của văn học trung đại Việt Nam

nghiệm của tác giả, do cuộc sống gợi lên Chủ đề thể hiện bản sắc tư duy, chiều sâu

tư tưởng của tác giả Cùng một đề tài nhưng cách nhìn nhận của mỗi nhà văn sẽ tạonên chủ đề khác nhau Cùng viết về đề tài người phụ nữ trong xã hội phong kiến,nếu Nguyễn Du chọn chủ đề về người phụ nữ tài hoa bạc mệnh thì Nguyễn GiaThiều lại viết về nỗi đau của người cung nữ…

Thông thường, mỗi một tác phẩm bao giờ cũng được bao quanh bởi một chủ

đề nhất định, từ đó ngưng kết thành chỉnh thể nghệ thuật Chủ đề văn bản văn học làloại ẩn ý bão hoà tình cảm thẩm mĩ của tác giả, hoà làm một với hình tượng nghệthuật, cũng chính là ý thức thẩm mĩ do hình tượng nghệ thuật chứa đựng Chính vìvậy, chủ đề góp phần quan trọng trong việc làm cho tác phẩm trở nên sâu sắc và cótầm ảnh hưởng đối với độc giả

Trong một tác phẩm, hệ thống chủ đề có sự gắn bó chặt chẽ với nhau, bổsung cho nhau Chủ đề chính có ý nghĩa trung tâm quán xuyến toàn bộ tác phẩm.Bên cạnh đó, có những chủ đề bộ phận, góp phần bổ sung làm nổi bật chủ đềchính.Tính đa chủ đề trong tác phẩm văn học thường thấy ở những văn bản lớn cótính tự sự Do trong loại tác phẩm này, nội dung cuộc sống xã hội được phản ánhtương đối phong phú, phức tạp, dung lượng tư tưởng tương đối dồi dào, có thể từnhững góc độ, phương diện khác nhau để biểu hiện nhận thức, bình giá thẩm mĩ củatác giả đối với cuộc sống, từ đó mà có thể làm hiển hiện ý thức thẩm mĩ đa phươngdiện, khiến cho tác phẩm hiện lên trong tình huống phức tạp đa chủ đề Trong kiệt

tác Truyện Kiều của Nguyễn Du ta có thể thấy một hệ thống chủ đề khá phong phú.

Bên cạnh chủ đề chính là số phận người phụ nữ trong xã hội phong kiến còn cácchủ đề phụ bổ sung, tăng giá trị của chủ đề chính như sự bất công trong xã hội đồngtiền, sự chi phối của Nho giáo tới đời sống, lòng tham và sự ích kỷ của con người…Trong các truyện thơ Nôm trung đại, hiện tượng đa chủ đề cũng được thể hiện khá

rõ Phần lớn truyện Nôm trung đại có chủ đề chính là tình yêu tài tử - giai nhânsong bên cạnh đó ta vẫn thấy sự chi phối của các chủ đề khác như chủ đề gia đình

và xã hội dưới ảnh hưởng của Nho giáo… Tính đa nghĩa của chủ đề là hiện tượngchủ đề của một tác phẩm có thể nắm bắt từ nhiều góc độ, cho phép có rất nhiều cáchhiểu khác nhau Sự biểu hiện hiện thực của chủ đề văn bản là quá trình động củamột kiến trúc liền mạch Vì thế, muốn tìm giá trị đích thực của tác phẩm

người nghiên cứu không thể chủ quan tìm hiểu chủ đề chính mà còn phải đào sâutìm hiểu chủ đề phụ của văn bản.

1.1.3 Chủ đề gia đình dưới góc nhìn Nho giáo

Nho giáo rất coi trọng vai trò và vị trí của gia đình Trong học thuyết của

Nho giáo, để “trị quốc” việc cần thiết là phải biết “tề gia” Nho giáo chủ trương xây dựng gia đình để xây dựng xã hội lý tưởng Vì thế, “Gia đình được Nho giáo đặc biệt chú ý không chỉ vì nó quan tâm nhiều đến việc xây dựng gia đình, đề cao vai trò của gia đình trong đời sống xã hội mà còn vì nó chủ trương tổ chức nhà nước

và xã hội theo mẫu gia đình” [13; tr.232] Nho giáo quy định rất rõ về tôn ti trật tự

trong gia đình, quyền lực và trách nhiệm lớn nhất thuộc về người cha, người chồng.Trong mối quan hệ phụ – tử thì cha là người bề trên quyết định, con cái phải nghetheo Đây là mối quan hệ thể hiện rất sâu sắc bản chất về chữ hiếu của Nho gia Cha

mẹ có ơn sinh thành dưỡng dục, con cái phải có trách nhiệm đền đáp công ơn đó

Không phải ngẫu nhiên khi phải chọn “bên tình bên hiếu” để xem “bên nào nặng hơn” nàng Kiều lại phải đau đớn hi sinh mối tình mặn nồng với chàng Kim Trọng

để bán mình chuộc cha Đó là sự chi phối của đạo hiếu với con người

Tư tưởng Nho giáo về mối quan hệ phụ - tử được nhấn mạnh qua phạm trù

của chữ Từ và chữ Hiếu.

Từ là cha mẹ phải yêu thương, nuôi dưỡng giáo dục con cái Hiếu là con cái phải kính trọng cha mẹ Hiếu được coi trọng là gốc của Nhân, con cái không được cãi lời cha mẹ “cha mẹ mắng cửa trước thì con cái phải luồn cửa sau” Chữ Hiếu

chính là bổn phận của người con đối với cha mẹ Nó đã trở thành mối quan hệ vữngvàng, thành trụ cột duy trì trật tự trong gia đình nhiều thế hệ và đã trở thành đạo lýlàm người

Bên cạnh những nét tích cực, quan niệm này còn mang những nét tiêu cực

như: con cái tuyệt đối không được làm trái lời cha mẹ “phụ sử tử vong, tử bất vong bất hiếu”, hôn nhân của con cái là do cha mẹ sắp đặt “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” Rõ ràng, trong mối quan hệ phụ - tử theo quan niệm Nho giáo, tính công bằng

bình đẳng đã bị triệt tiêu Văn học giai đoạn này hấp thụ và phản ánh khá trung thựcnhững giáo lý này của Nho học

Đối với mối quan hệ phu – phụ, Nho giáo lại coi đây là mối quan hệ trungtâm của ngũ luân, là nền tảng cho các mối quan hệ khác Bởi gia đình trước hết là

sự kết hợp, chung sống hòa thuận giữa người chồng và người vợ Với quan niệm

“nam tôn nữ ti” (trọng nam khinh nữ) thì vai trò của người chồng trong gia đình làrất lớn Nho giáo trao quyền hành và trách nhiệm chèo chống gia đình vào tayngười chồng Đồng thời tạo ra những người phụ nữ bị phụ thuộc hoàn toàn vào mốiquan hệ này Người phụ nữ khi lấy chồng phải thực hiện đúng những khuôn khổ hàkhắc như: “xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử” (lấy chồng thì phải theo chồng, chồngchết phải theo con) hay “phu xướng” thì “phụ tùy” (chồng nói vợ phải nghe theo)…Quan niệm này đã thấm nhuần trong con người và hệ tư tưởng của họ Vì vậy dù đó

là những quy định gò bó thì người phụ nữ trong xã hội cũ vẫn tuân thủ khá nghiêm

ngặt Từ hình ảnh người phụ nữ trong ca dao: “Lấy chồng thì phải theo chồng / Chồng vô hang rắn, hang hùm cũng theo” đến hàng loạt tấm gương tiết hạnh trong

văn học trung đại đều là những hình mẫu chuẩn mực thể hiện mối quan hệ này Vũ

Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương là hình mẫu tiêu biểu cho quan

niệm này Khi Trương Sinh đi lính, nàng thay chồng phụng dưỡng mẹ già, tần tảonuôi con đến khi bị hiểu lầm nàng phải tự vẫn để chứng mình lòng chung thủy,phẩm chất tiết hạnh của mình…

Mối quan hệ huynh – đệ cũng được Nho giáo coi trọng Nếu trong mối quan

hệ phụ – tử, Nho giáo lấy chữ hiếu làm đầu, trong mối quan hệ phu – thê chữ tòng được đề cao thì trong mối quan hệ anh em chữ đễ trở thành đầu mối chi phối cách

ứng xử của anh em trong gia đình:

“Chữ đễ có nghĩa là nhường Nhường anh nhường chị lại nhường người trên”

Với ý nghĩa, đó mối quan hệ huynh – đệ nhiều khi được mở rộng mà theo

GS.Trần Đình Hượu “quan hệ bạn bè bị đồng nhất với quan hệ anh em” [13,tr.216].

Hệ thống ba mối quan hệ trên trong gia đình đã thắt chặt mối quan hệ giữacác thành viên, buộc họ vào trong một khuôn khổ nhất định Sự chi phối của ba mốiquan hệ này sẽ tạo ra một gia đình với cách ứng xử theo quan niệm Nho giáo góp

phần ổn định xã hội, phục vụ lợi ích tối cao cho giai cấp cầm quyền Quan niệmNho giáo về các mối quan hệ trong gia đình khá chặt chẽ Bên cạnh mặt tích cựcnhững quan niệm này khó tránh được những điều khô cứng, gò bó Chủ đề gia đìnhtrong truyện Nôm chịu ảnh hưởng nhất định từ quan niệm tư tưởng này song ởtruyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học sự ảnh hưởng này có độ đậm nhạtkhác nhau.

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Vài nét về một số truyện Nôm bình dân

1.2.1.1 Tác phẩm “Câu chuyện cái Tấm cái Cám”

Câu chuyện cái Tấm cái Cám (hay còn gọi là Truyện Nôm Tấm Cám) là

truyện Nôm Bình dân mang dấu ấn khá đậm đặc của văn học dân gian Cốt truyện

được mượn từ câu truyện cổ tích Tấm Cám đã quen thuộc với biết bao thế hệ chúng

ta Trong tiềm thức mỗi người dân Việt Nam, hình ảnh cô Tấm hiền lành, nhân hậuphải đấu tranh giành sự sống và công bằng, phải trải qua bao biến cố cuộc đời đểvươn tới hạnh phúc đã trở thành hình ảnh bất tử Đi vào thế giới truyện Nôm, nhânvật và cốt truyện hầu như không có sự thay đổi lớn song điều làm nên giá trị của tácphẩm chính là cách tác giả truyện Nôm truyền tải những thông điệp mang ý nghĩanhân văn sâu sắc, những quan niệm và cách nhìn nhận của con người đương thời vềcác vấn đề của xã hội

Về nội dung, truyện Nôm Câu chuyện cái Tấm cái Cám phản ánh những mâu thuẫn trong gia đình, cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, cùng ước mơ “ở hiền gặp lành” của người Việt Nam Mối quan hệ trong gia đình với mâu thuẫn dì ghẻ - con chồng được phản ánh khá trung thực Những giá trị nội dung đi từ văn

học dân gian vào truyện Nôm đã trở thành bài học đạo đức quý báu mà cha ông tamuốn gửi gắm tới thế hệ sau Những lời thơ Nôm răn dạy sinh động và giàu ý nghĩachính là nội dung mới mẻ làm nên vẻ đẹp của tác phẩm như câu thơ cuối truyện:

Cuộc đời luận đến bây giờ Nhân tâm thế đạo mây mờ móc xa Thương đời khóc ráo lệ hoa Mượn câu chuyện cũ để mà ngụ ngôn

Về nghệ thuật, so với cốt truyện dân gian, truyện Nôm Câu chuyện cái Tấm cái Cám không có nhiều thay đổi Tuy nhiên để phù hợp với mục đích sáng tác,

phần kết của tác phẩm Tấm không chỉ trở thành hoàng hậu được nhân dân yêu mếnkính trọng mà khi nàng mất đi, cảm phục tấm lòng nhân hậu, nghị lực kiên cường

của nàng nhân dân đã lập đền để “Năm năm dân cứ lệ thường/ Lễ nghi đền cũ hành hương phụng thờ” Nhân vật trong tác phẩm được miêu tả kỹ lưỡng hơn về ngôn

ngữ, ngoại hình và hành động Không gian trong tác phẩm cũng cụ thể không cònmang tính phiếm chỉ như trong truyện cổ tích Bên cạnh cách xây dựng ngôn ngữ

nhân vật, ngôn ngữ kể của truyện Nôm Câu chuyện cái Tấm cái Cám cũng mang

tính hình ảnh, ước lệ Các từ ngữ gợi thanh, gợi hình được sử dụng trong nhiều câuthơ đã góp phần tạo nên sự thành công cho tác phẩm cả về nội dung và nghệ thuật

Có thể thấy, từ truyện cổ tích đến truyện Nôm là cả một quá trình sáng tạokhông ngừng nghỉ của cha ông Tuy còn những hạn chế nhất định như một số câu

thơ còn khiên cưỡng, ngôn ngữ đôi lúc còn thô nhưng Truyện Nôm Câu chuyện cái Tấm cái Cám thực sự đã mang văn học dân gian đến gần với văn học viết hơn Trên

cơ sở những giá trị mới mà truyện Nôm Câu chuyện cái Tấm cái Cám mang lại,

chúng ta có thế thấy được bước phát triển của văn học trung đại giai đoạn đầu

1.2.1.2 Tác phẩm “Phương Hoa”

Phương Hoa là một truyện thơ Nôm khuyết danh được viết dựa theo truyền

thuyết dân gian Với dung lượng hơn một nghìn câu, tác phẩm kể về cuộc đời củanàng Trần Phương Hoa Mối lương duyên của nàng và Trương Cảnh Yên đã có sựhứa hẹn của hai gia đình Biến cố xảy ra khi gia đình họ Trương gặp nạn Với tấmlòng nhân hậu và sự chân thành, Phương Hoa đã hết lòng giúp đỡ họ Trương vượtqua sóng gió Khi Cảnh Yên gặp nạn, bằng tài trí của mình, Phương Hoa đã giúpchàng thoát khỏi nguy biến Cuối truyện, hai người đoàn tụ, hạnh phúc bên nhau

Về nội dung, truyện Phương Hoa thể hiện cuộc đấu tranh giữa chính nghĩa

và phi nghĩa Nét đặc sắc của tác phẩm này so với các truyện Nôm khác là quá trìnhchiến thắng hoàn toàn dựa vào tài trí thông minh và phẩm hạnh của một người congái Thông qua chủ đề thiện thắng ác, tác giả tố cáo những thế lực tàn bạo trong xãhội phong kiến đã chà đạp lên hạnh phúc, quyền sống của con người, và khẳng định

vị trí xứng đáng của người phụ nữ Phương Hoa chính là hình mẫu phụ nữ tài sắc

vẹn toàn, là hình mẫu mang theo quan điểm của nhân dân: “Người ta sống ở đời phải trung hiếu tiết nghĩa Nàng Phương Hoa là hiện thân của cái luân lý cổ điển

ấy, dù cảnh đời có thay đổi điên đảo” (Thanh Lãng).

Về nghệ thuật, kết cấu truyện nhìn chung khá chặt chẽ Nét đặc sắc nhất của

Truyện Phương Hoa chính là tính cách bình dân Ngôn ngữ truyện mộc mạc giản dị

rất gần gũi với ca dao Những câu thơ Nôm không cầu kỳ với những điển cố điểntích mà vẫn tao nhã, nhẹ nhàng, thanh thoát Cách miêu tả nhân vật và không gian

cũng đậm chất Việt Nam Tuy nhiên, ở truyện Nôm Phương Hoa, mặc dù có lối kể

chuyện giản dị hồn nhiên được nhiều người dân ưa thích và truyền tụng, song nóvẫn còn khá nhiều nhược điểm: một số chi tiết chưa nhất quán, bút pháp miêu tả cóchỗ sơ lược, chưa chú ý khai thác đời sống nội tâm nhân vật

1.2.1.3 Tác phẩm “Tống Trân Cúc Hoa”

Xuất hiện vào khoảng giữa thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX, truyện thơ Nôm

khuyết danh Tống Trân Cúc Hoa đề cập những chủ đề quen thuộc: tình nghĩa gia

đình, tình vợ chồng thuỷ chung; sự tài ba, trí tuệ và lòng dũng cảm của những ngườichân chính; thói tham lam của danh vọng tiền tài của tầng lớp trưởng giả Tác phẩm

Tống Trân Cúc Hoa lên án những thế lực tàn bạo đã ngăn cản, chà đạp lên tình yêu;

đồng thời ngợi ca tấm lòng son sắt kiên trinh, ý chí phấn đấu vì hạnh phúc, vì tìnhyêu của những con người biết chống lại những thế lực bạo tàn và những lễ tục khắc

nghiệt Bên cạnh đó, Tống Trân Cúc Hoa còn là câu chuyện đi sứ, phản ánh mối

bang giao phức tạp giữa Việt Nam và Trung Quốc Ngoài ra, tác phẩm cũng đã xâydựng tương đối thành công một số mẫu người Việt Nam truyền thống, đặc biệt làngười phụ nữ với tâm hồn phong phú và đặc sắc

Về mặt nghệ thuật, Tống Trân Cúc Hoa là câu chuyện thuần túy Việt Nam.

Khác với nhiều truyện Nôm khác, truyện này hầu như không sử dụng điển cố hoặc

từ Hán Việt, nhưng lại sử dụng khá nhiều "môtíp" của truyện dân gian Việt Nam.Ngôn ngữ trong truyện cũng rất giản dị, rất gần lời ăn tiếng nói của con người bìnhdân Thế nhưng, mạch đi của truyện còn rườm rà, do kết cấu chưa thật chặt chẽ,ngôn ngữ quá đơn giản, thiếu trau chuốt, chưa phải là thứ ngôn ngữ giàu nhạc điệu,

hình ảnh Mặc dù vậy, truyện vẫn được quần chúng lúc bấy giờ yêu thích và phổbiến rộng rãi.

1.2.2 Vài nét về một số tác giả và tác phẩm truyện Nôm bác học

1.2.2.1 Nguyễn Huy Tự và tác phẩm “Hoa tiên kí”

Nguyễn Huy Tự còn có tên nữa là Yên, tự là Hữu Chi, hiệu là Uẩn Trai quê ở làngTrường Lưu, xã Thạch Lai, tổng Lai Thạch, huyện La Sơn (Can Lộc) tỉnh Hà Tĩnh

Quê hương ông được coi là một trong những cái nôi văn hóa của dân tộc vớitruyền thống lịch sử - văn hóa lâu đời Chính mảnh đất Can Lộc – Hà Tĩnh đã gópphần không nhỏ tạo nên con người và tài năng của Nguyễn Huy Tự Miền sôngLam, núi Hồng là quê hương của biết bao nhân tài trong suốt các thế kỷ như: ĐờiTrần (Đặng Dung, Đặng Tất…), Lê Sơ (Bùi Cầm Hổ,…), Hậu Lê (Nguyễn VănGiai, Phan Kính, Nguyễn Thiếp,…) Đặc biệt trong vùng văn hóa ấy có hai dòng họnổi tiếng: Họ Nguyễn ở Tiên Điền và họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu, bởi vậy dângian mới có câu ca ngợi:

“Trường Lưu hàng xóm thanh bình Nguyễn Du xưa vốn nặng tình nơi đây

Nổi danh gái sắc trai tài Nghìn năm văn vật ngời ngời sử xanh.”

Gia đình có truyền thống làm quan với nhiều người đỗ đạt và đặc biệt sự nở

rộ của các tài năng văn học từ đời Nguyễn Huy Tựu trở đi (Nguyễn Huy Tự,Nguyễn Huy Hổ, Nguyễn Huy Vinh) cho thấy truyền thống văn hoá - văn học sâusắc trong gia đình Nguyễn Huy Tự

Bản thân Nguyễn Huy Tự là người nổi tiếng ham học, học rộng biết nhiều.Năm 1759 (16 tuổi), Nguyễn Huy Tự đậu kỳ thi Hương và theo cha đi trợ giảng,được bổ chức thị nội văn chức Từ đó, con đường công danh của Nguyễn Huy Tựkhá thuận lợi Ông giữ nhiều chức quan trong triều đình Khi nạn kiêu binh xảy ra,(1784) ông lấy cớ xin về chịu tang rồi không ra làm quan nữa 1790, khi vua QuangTrung triệu ông vào Phú Xuyên để bổ chức Hữu thị lang thì ông bệnh nặng và quađời vào ngày 27/7 năm ấy

Nguyễn Huy Tự có hai bà vợ là Nguyễn Thị Bành và Nguyễn Thị Đài đều làcon gái của Nguyễn Khản Mối tình của Nguyễn Huy Tự với Nguyễn Thị Đài

khá đặc biệt Sau khi vợ cả là bà Nguyễn Thị Bành qua đời, ông đã kết duyên với

em gái của vợ là bà Đài Bà Nguyễn Thị Đài là người đã có chồng nhưng vì mến

mộ tài năng và phẩm chất của Nguyễn Huy Tự mà bà đã bỏ chồng và con theo về

với ông Đây có thể coi là hành động vượt ra ngoài lễ giáo phong kiến và “ chắc đã làm thức tỉnh cái phần sâu sắc nhất trong tâm hồn nghệ sĩ của Nguyễn Huy Tự và

có thể đây là một bản mẫu quan trọng giúp nhà thơ sáng tạo nên những hình ảnh đẹp đẽ trong truyện thơ Hoa tiên kí ” [34;tr.16].

Có thể thấy, gia đình và quê hương là những yếu tố hết sức quan trọng tạonên con người và tài năng của Nguyễn Huy Tự - đó là con người mà theo sách

Nguyễn Thị Gia Tàng ca ngợi thì ông “đọc rộng hiểu nhiều, tinh thông cả thư họa, thanh luật, thạo phép dùng binh, giỏi việc án thư Tính tình phóng khoáng, hòa nhã nhưng giữ gìn gia pháp rất nghiêm Khi chết xóm làng ai cũng thương tiếc”

[34;tr.7] Chính tính cách, lối sống và quan niệm đó đã hằn in trong các sáng tác của

ông tạo nên dấu ấn đặc sắc cho truyện thơ Hoa tiên kí nói riêng và các tác phẩm

khác nói chung

Nằm trong mạch truyện Nôm viết về đề tài tình yêu giữa tài tử và giai nhân

trong lòng xã hội phong kiến, Hoa tiên kí là câu chuyện tình xoay quanh hai nhân

vật chính là Lương Sinh và Dao Tiên

Có thể thấy toàn bộ câu chuyện đều xoay quanh tình yêu của Lương Sinh và

Dao Tiên Đó là tình yêu vượt ra ngoài lễ giáo phong kiến là “sự đấu tranh giữa tình cảm và lý trí, giữa cái khát vọng yêu đương tha thiết với những quan niện chật hẹp của lễ giáo và đạo đức phong kiến” [18,tr.219] Tình yêu trong Hoa tiên kí là một tình yêu “phóng túng song không dám theo đến cùng, chân trời tình yêu trong truyện dần thu gọn vào khuôn khổ của lễ giáo” [18,tr.219] Vì vậy Lại Ngọc Cang còn gọi đó là “một bài học gượng gạo về đạo đức phong kiến” [34, tr.39].

Nội dung chính của Hoa tiên kí là câu chuyện tình yêu nhưng đó là tình yêu

có sự hài hòa giữa cảm xúc cá nhân và những chuẩn mực đạo đức phong kiến.Người đọc cảm nhận được nét phóng túng, sôi nổi trong nhân vật Lương Sinh thìcũng cảm nhận được tiếng nói của giáo lý trong con người chàng Mọi suy nghĩhành động của Dao Tiên trong tình yêu dù tha thiết, say đắm vẫn không thiếu sự ý

nhị, đoan trang Còn Ngọc Khanh lại hiện lên như hình mẫu lý tưởng của đạo đứcNho gia Việc giải quyết những mâu thuẫn trong bản thân mỗi nhân vật một cáchhài hòa chính là nội dung cơ bản nhất của tác phẩm và cũng chính điều đó đã xây

dựng lên một nội dung tư tưởng rất riêng ở tác phẩm này.

Về nghệ thuật, Hoa tiên kí là tác phẩm mở đầu cho sự phát triển của truyện thơ Nôm ở Đàng Ngoài Trước kiệt tác Đoạn trường tân thanh của đại thi hào Nguyễn Du thì Hoa tiên kí của Nguyễn Huy Tự được coi là truyện Nôm thành công

Thứ hai về phương diện ngôn ngữ: Đây được coi là một thành công lớn củaNguyễn Huy Tự Tác giả Đinh Thị Khang đã có bài chuyên luận nghiên cứu khá sâu

sắc và đầy đủ về Ngôn ngữ nhân vật trong truyện Hoa tiên, từ ngôn ngữ đối thoại đến ngôn ngữ độc thoại đã tạo nên “hình thái nghệ thuật quan trọng trong truyện Hoa tiên” [39,tr.316] Qua hệ thống ngôn ngữ nhân vật đó một mặt ta thấy được

tính cách độc đáo của nhân vật và chiều sâu tâm lý nhân vật, mặt khác ta còn thấynét mới mẻ khác hẳn với ngôn ngữ tự sự trong các tác phẩm truyện thơ Nôm ra đờitrước đó Tính trữ tình trong ngôn ngữ thơ được phát huy tạo nên hiệu quả nghệthuật đặc sắc

Song, thành công nhất của truyện Hoa tiên kí phải kể đến hệ thống nhân vật.

Là một truyện thơ viết theo thể lục bát dài hơn 1530 câu, Nguyễn Huy Tự đã xâydựng lên một thế giới nhân vật đa dạng, độc đáo Các nhân vật trong truyện khôngchỉ có ngôn ngữ riêng, hành động riêng, cử chỉ riêng mà còn có một đời sống nội

tâm vô cùng phong phú Hiện lên trong tác phẩm là một Lương Sinh với “Gấm hoa tài mạo gồm hai / Đua tay nhảy phượng sánh vai cưỡi kình” Đó là chàng công tử

phóng túng sôi nổi và hết sức chân thành trong tình cảm Đó

còn là nàng Dao Tiên đoan trang, ý nhị, tinh tế, phức tạp nhưng cũng nồng nàn, thathiết khi yêu Và một Lưu Ngọc Khanh cứng nhắc, khô khan trong vòng kiềm tỏacủa chế độ phong kiến Nàng tỳ nữ Bích Nguyệt thì nét hồn nhiên, tinh nghịch, sắcsảo, thiết thực, một Vân Hương hiền lành, lạc quan, chân thành….

Những nhân vật này tạo cho người đọc những dấu ấn khó phai đã trở thành mộtthành công lớn về nghệ thuật cho tác phẩm

Tuy nhiên, bên cạnh những thành công lớn về mặt nghệ thuật Hoa tiên kí của

Nguyễn Huy Tự vẫn tồn tại những mặt hạn chế nhất định Có thể khẳng định đây

chưa phải là một tác phẩm hoàn thiện về mặt nghệ thuật Nó chỉ là “một nền nghệ thuật cổ điển đang vươn tới sự hoàn chỉnh” [34,tr.39] Chính vì vậy những hạn chế

còn tồn tại trong tác phẩm như: còn nhiều điển cố khó hiểu, nhiều từ Hán Việt, lời

văn có đoạn chưa thật trong sáng, một số chi tiết ngẫu nhiên chưa hợp lý… 1.2.2.2 Nguyễn Hữu Hào và tác phẩm “Truyện Song Tinh”

Nguyễn Hữu Hào (? - 1713) là một vị tướng có tài dưới thời chúa Nguyễn ở Đàng Trong Ông là người có tài dùng binh, ngoài ra ông còn là một danh sĩ có hiểu biết khá rộng về văn chương, là tác giả của truyện thơ Nôm Song Tinh.

Những tài liệu viết về cuộc đời và sự nghiệp của ông đến nay không cònnhiều, điều này đã tạo không ít khó khăn cho các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu về tácgiả cũng như tác phẩm Nguyễn Hữu Hào sinh ra ở làng Gia Miêu, huyện TốngSơn, tỉnh Thanh Hóa Đây là miền quê giàu truyền thống văn hóa văn học

Ông là cháu đời thứ chín của Nguyễn Trãi Năm 1609, ông nội của NguyễnHữu Hào là tham tướng trưởng cơ Nguyễn Triều Văn theo chúa Nguyễn Hoàng vàoNam và định cư ở Thuận Hóa (Thừa Thiên – Huế) Cha ông là Nguyễn Hữu Dật(1614 - 1691), danh thần bậc nhất triều chúa Nguyễn, văn võ toàn tài được triềuđình trọng dụng Nguyễn Hữu Hào là con đầu, dưới ông là em trai Nguyễn HữuCảnh cũng là một tướng giỏi có công đầu trong việc khai khẩn đất hoang mở mang

tội đã chù chừ làm hỏng việc quân, cách chức làm dân thường Năm 1704, ôngđược khôi phục chức cũ, sau đó được giao làm trấn thủ ở vùng đất Quảng Bình Khi

cầm quân ra trận cũng như lúc làm quan Nguyễn Hữu Hào luôn hết lòng vì “nhân dân vỗ yên trăm họ, yêu nuôi sĩ tốt, được quân dân mến phục” [8;tr.3] Bởi vậy, khi ông mất (1713) ông đã được tặng hiệu “ Đôn hậu công thần trấn thủ”.

Nguyễn Hữu Hào không những là một vị quan thanh liêm, một tướng lĩnh tàigiỏi mà ông còn là một nhà văn hóa có hiểu biết sâu rộng về cả đạo Nho, Phật,Lão… Tất cả những yếu tố trên đã làm lên một tài năng văn chương tiêu biểu chovăn học Đàng Trong

Về tác phẩm, nằm trong quy luật phát triển chung của thể loại truyện thơ

Nôm, Truyện Song Tinh có nguồn gốc từ một tiểu thuyết tài tử giai nhân thời Minh – Thanh là Định tình nhân (truyện những người gắn bó tình nghĩa) Nguyễn Hữu Hào đã dựa vào cốt truyện đó để sáng tác ra Truyện Song Tinh trong khoảng năm

1704 – 1713 (khi đang làm trấn thủ Quảng Bình) “Thi phẩm như một linh dược thấm mát tâm tư riêng của Hào Lương Hầu (Nguyễn Hữu Hào) và như lặng gió thanh bình lướt êm trong bầu không khí đình chiến…” [8,tr.3] Đây được coi là

truyện Nôm lục bát ra đời sớm nhất ở xứ Đàng Trong

Ở phương diện nội dung, tác phẩm là câu chuyện tình yêu giữa tài tử và giai

nhân Đó là mối tình duyên nhiều trắc trở của Song Tinh và Nhụy Châu Truyện Song Tinh trước hết là bài ca ca ngợi tình yêu tự do, phóng khoáng của những con

người giàu tình nghĩa như Song Tinh và Nhụy Châu Bên cạnh đó tác phẩm cònmang đến một tư tưởng mới – tư tưởng muốn vượt qua vòng kiềm tỏa của chế độphong kiến, đấu tranh vượt lên trên cường quyền bạo lực để hướng tới một cuộcsống tự do, hưởng nhàn

Ở phương diện hình thức nghệ thuật, Truyện Song Tinh được coi là truyện

Nôm đầu tiên, là dấu mốc quan trọng trong sự phát triển của văn học Đàng Trong

Vì thời gian ra đời khá sớm nên thành công về nghệ thuật của tác phẩm chưa hẳn lànổi bật nhưng cũng tạo được dấu ấn trên các phương diện : nghệ thuật diễn Nôm,ngôn ngữ, xây dựng nhân vật…

Truyện Song Tinh có nguồn gốc từ truyện Định tình nhân Trong quá trình

sáng tác, Nguyễn Hữu Hào đều theo mạch lạc nguyên tác, không thêm nhân vật hay

hành động gì đồng thời ông cũng bớt những tiết đoạn rườm rà không cần thiết chocốt truyện Tác giả Hoàng Xuân Hãn đã chứng minh điểm khác biệt của Nguyễn

Hữu Hào qua chi tiết: Trong truyện Định tình nhân của Trung Quốc, tác giả đã dành

hơn hai hồi trong tổng số 16 hồi để nói về việc Hách Sinh ép hôn Nhụy Châu nhưng

bị nàng kiên quyết từ chối Nguyễn Hữu Hào thì rút lại trong 24 vế câu mà thôi.Nhiều chi tiết và yếu tố tự sự, tả cảnh, tả tình được tác giả đưa vào tác phẩm khiến

Truyện Song Tinh trở nên linh hoạt, mền mại hơn.

Ở phương diện ngôn ngữ: Truyện Song Tinh sử dụng thể thơ lục bát với lời

thơ sử dùng nhiều tiểu đối Ngôn ngữ nhìn chung đã có sự nhịp nhàng và cân đốinhất định Trong tác phẩm, lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân dân được sử dụngkhá đặc sắc mang lại sự gần gũi với đời sống Bên cạnh những đoạn đối thoại ấy thìnhững đoạn tả cảnh, tả tình lại được tác giả chú trọng nên ngôn ngữ có phần bóngbẩy, mượt mà, trau chuốt hơn

Ở phương diện nhân vật: Thế giới nhân vật trong truyện khá đông đảo baogồm 15 nhân vật (cả nhân vật chính và nhân vật phụ) Cặp tài tử giai nhân SongTinh – Nhụy Châu là những nhân vật được tác giả tập trung khắc họa Bên cạnhviệc miêu tả ngoại hình những nhân vật này đã có hành động và tâm lý Mặc dùnhững thành công này còn giản đơn so với những truyện Nôm sau này nhưng vớivai trò là tác phẩm mở đầu thì đây được coi là bước đệm quan trọng để dòng truyệnNôm phát triển

1.2.2.3 Phạm Thái và tác phẩm “Sơ kính tân trang”

Phạm Thái (1777 - 1813) tự là Đan Phượng, hiệu Chiêu Lì, đạo hiệu PhổChiêu thiền sư, quê ở làng Yên Thị, tổng Xuân Dục, phủ Từ Sơn, nay thuộc huyện

Từ Sơn (Bắc Ninh) Phạm Thái xuất thân dòng dõi võ tướng, cha là Trạch TrungHầu Phạm Đạt – một võ tướng cao cấp dưới thời Lê Cảnh Hưng Khi Tây Sơn nắmquyền, Phạm Đạt dấy binh chống lại nhưng thất bại và qua đời

Phạm Thái mồ côi mẹ lúc bốn tuổi Sau khi cha mất, Phạm Thái quyết tâmnối nghiệp cha tham gia cuộc khởi nghĩa phù Lê chống Tây Sơn nhưng thất bại.Phạm Thái lẩn tránh chính quyền mới, nơm nớp lo sợ bọn truy bắt nên phải trốnchui, trốn lủi hết nơi này đến nơi khác Nhân một lần về quê viếng bạn là ThanhXuyên hầu Trương Đăng Thụ, Phạm Thái được cha của bạn là Kiến Xuyên hầu

Trương Đăng Quỹ lưu lại nhà Nhân đó mà Phạm Thái quen biết em gái của bạn làTrương Quỳnh Như Trai tài, gái sắc gặp nhau, hai bên tâm đầu ý hợp Hai ngườibén duyên, yêu nhau tha thiết nhưng nhân duyên trắc trở Quỳnh Như tự vẫn, PhạmThái đau khổ, bỏ đi lang thang phiêu bạt, mượn rượu giải sầu Ông không uốngrượu tiêu sầu bình thường như mọi khách tài tử khác mà ông dùng “ ma men”những mong quên hẳn cuộc đời đau khổ Ông sống lang thang như một kẻ điên dại,uống rượu và làm những vần thơ ngông nghênh, chua chát PhạmThái mất ở Thanh

Hóa lúc mới 37 tuổi “kết thúc cuộc đời của một con người tài hoa nhưng đi ngược dòng lịch sử”[32,tr.8].

Phạm Thái để lại nhiều tác phẩm văn chương đặc sắc, hầu hết được sáng tácbằng chữ Nôm Sự nghiệp sáng tác của ông chỉ vẻn vẹn bốn năm Từ năm 1800 đếnnăm 1804.Tác phẩm tiêu biểu cho sự nghiệp sáng tác của Phạm Thái như: truyện

thơ Nôm Sơ kính tân trang, Văn tế Trương Quỳnh Như, Chiến tụng Tây Hồ phú và

một số bài thơ Nôm Các sáng tác của Phạm Thái in đậm dấu ấn tác giả, một conngười tài hoa và phóng túng

Về tác phẩm, nếu hầu hết các truyện Nôm bác học đương thời đều vay mượn

cốt truyện, phỏng theo cốt truyện của nước ngoài thì Sơ kính tân trang lại có nguồn

gốc thuần túy Việt Nam Hơn nữa, nó còn là một tác phẩm có tính chất tự truyện về

chính cuộc đời tác giả Sơ kính tân trang đã tái hiện lại câu chuyện tình của chính tác giả “Mối tình của Phạm Kim và Trương Quỳnh Thư trong truyện là hình bóng mối tình của Phạm Thái và Trương Quỳnh Như” [18,tr.235].

Xét về nội dung, tác phẩm là một bản tình ca với nhiều cung bậc khác nhau, thểhiện những giây phút yêu đương hạnh phúc, ngọt ngào của đôi trai tài gái sắc PhạmKim - Quỳnh Thư Nhân vật được xây dựng dựa trên môtíp tài tử - giai nhân, mộtmôtíp quen thuộc trong các sáng tác trung đại giai đoạn đó Mối tình Phạm Kim

– Quỳnh Thư là một mối tình vô cùng lãng mạn trong xã hội Nho giáo thời xưa Họ

đã dám yêu, dám vượt qua tất cả, thậm chí có thể chết nếu như không được ở bênngười mình yêu Đồng thời tác giả gửi gắm vào đó khát vọng tình yêu tự do, hạnhphúc lứa đôi

Có thể nói, Phạm Thái thành công trong việc miêu tả tâm trạng, miêu tả thiênnhiên và miêu tả chân dung nhân vật Ông rất khéo trong việc vận dụng âm thanhcủa từ ngữ, nhạc điệu của câu Về miêu tả nhân vật, Phạm Thái cũng đã xây dựngthành công môtíp nhân vật tài tử giai nhân Bút pháp tả thực của Phạm Thái thườnghướng vào xây dựng chân dung các nhân vật phản diện Tuy nhiên, việc xây dựngnhân vật vẫn còn một số hạn chế như các nhân vật còn nghèo nàn, sơ lược hay gánghép tâm lí của mình cho nhân vật.

Như vậy, tuy còn một số hạn chế nhưng Sơ kính tân trang vẫn xây dựng

thành công câu chuyện tình yêu của nhân vật tài tử giai nhân đẹp và lãng mạn Họ

đã bạo dạn đến với tình yêu, sẵn sàng đương đầu với những khuôn mẫu, giáo lí lỗithời của xã hội phong kiến để bảo vệ tình yêu của mình

Tiểu kết

Trong chương 1, chúng tôi đã trình bày khái quát thuật ngữ và cách phân loạitruyện Nôm, lý thuyết về khái niệm chủ đề của tác phẩm văn học và quan niệm Nhogiáo về gia đình Những vấn đề lý luận này sẽ tạo ra cái nhìn mang tính khoa học vàchặt chẽ để hiểu thêm về chủ đề gia đình trong truyện Nôm bình dân và truyện Nômbác học Cùng với đó, chúng tôi đã trình bày những nghiên cứu của mình về các vấn

đề liên quan tới các tác giả và tác phẩm Trong giới hạn của đề tài chúng tôi chỉtrình bày những vấn đề chung, cần thiết nhất tạo cơ sở lý luận cho việc tìm hiểu chủ

đề gia đình trong truyện Nôm Bình dân và truyện Nôm bác học Trên những nềntảng tiền đề của chương này chúng tôi sẽ có những nghiên cứu mang tính chuyênsâu hơn ở chương tiếp theo

Chương 2 NỘI DUNG CỦA CHỦ ĐỀ GIA ĐÌNH TRONG MỘT SỐ TRUYỆN NÔM

BÌNH DÂN VÀ TRUYỆN NÔM BÁC HỌC 2.1 Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái trong truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học

2.1.1 Nét tương đồng

Dưới ảnh hưởng của bối cảnh lịch sử, của những hệ tư tưởng chính trị, tôngiáo cùng cách nhìn nhận vấn đề của mỗi tác giả, chủ đề gia đình qua quan hệ giữacha mẹ và con cái được thể hiện một cách phong phú và đa dạng trong truyện Nôm.Những điểm gặp gỡ giữa truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học trong việcthể hiện vấn đề này cho thấy sự ảnh hưởng mạnh mẽ hơn giữa hai tiểu loại trongcùng một thể loại

Cả hai loại đều thể hiện khá rõ nét tình cảm thiêng liêng đó là tình yêuthương, lòng vị tha và đức hi sinh của cha mẹ và sự hiếu thuận của con cái Tìnhcảm này xuất phát từ chính truyền thống văn hóa lâu đời của dân tộc Khi xã hộiphong kiến phát triển với hệ tư tưởng chính thống là Nho giáo thì quan hệ này đãtrở thành chuẩn mực để đánh giá nhân phẩm, đạo đức con người Truyện Nôm bìnhdân có sự gắn bó chặt chẽ với tư tưởng và quan niệm của nhân dân nhưng vẫn manghơi hướng, sự ảnh hưởng từ Nho giáo Trong khi đó, truyện Nôm bác học chịu ảnhhưởng mạnh mẽ từ hệ tư tưởng Nho giáo song vẫn chung cội nguồn từ những giá trịdân gian bền vững Chính vì vậy, hai kiểu truyện Nôm có sự gặp gỡ và nhiều néttương đồng ở sự thể hiện chủ đề gia đình trong khía cạnh tình cảm giữa cha mẹ vàcon cái

Trên phương diện này, cả truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học đều thểhiện khá sâu sắc tấm lòng yêu thương của bậc sinh thành dành cho con cái mình Trong

truyện Nôm Cái Tấm cái Cám, tình cảm của cha mẹ dành cho con cái được cụ thể chân thực hơn so với truyện cổ tích Tấm Cám, đồng thời ít mang tính giáo điều khiên cưỡng

hơn so với một số truyện Nôm bác học Cảnh bố con Tấm sống thiếu mẹ được viết lênđầy thương cảm Đó là cảnh cha con “thui thủi” sớm hôm, sống trong những ngàytháng “Tình hoài chan chứa lệ sa vắn dài” Tác giả truyện

Nôm Câu chuyện cái Tấm cái Cám đã dành những lời ca ngợi cho đức hi sinh và

tình yêu thương của người cha họ Lê Thương con thơ dại, lòng người cha vô cùngđau xót Những câu thơ viết về mối quan hệ cha con đã trở thành điểm nhấn cho tácphẩm Tấm lòng của người cha dành cho nhân vật Tấm xuất phát từ chính truyềnthống của dân tộc, nó làm người đọc không khỏi xúc động:

Từ ngày rẽ thúy chia uyên Cha con thui thủi muôn nghìn thảm thương Chiều thu khóm quế bên đường Gió đưa lay động can trường xót xa Trông con chạy nhảy vào ra Tình hoài chan chứ lệ sa vắn dài

Cô Tấm hiền lành thiệt thòi từ trong tấm bé, mất đi tình thương của người

mẹ nhưng bù lại cô có người cha với trái tim yêu thương con đong đầy tình cảm.Hình ảnh Tấm hiện lên trong tác phẩm mang một quan niệm rõ ràng về chữ hiếu.Tấm lòng hiếu nghĩa ấy trước hết là với người cha đã mất:

Tấm lòng hiếu nghĩa xưa nay

Dù rằng phú quý chẳng khuây nhớ nhà

Gặp ngày kỵ nhật giỗ cha Quỳ tâu ngọc bệ xin ra ngoài thành Ngựa xe lễ vật sắm sanh Tác thành gọi chút tỏ tình cháu con

Và đối với dì ghẻ, Tấm vẫn luôn tôn trọng, thành kính Mẹ con Cám mưu hạiTấm nhưng nàng vẫn rất tin tưởng, không chút lo lắng thực hiện lời mẹ kế:

Rằng ngày kỵ nhật hôm nay Tấm con! Lên hái lấy vài buồng cau

Để mà sửa soạn têm trầu

Phòng khi khách đến mời chào khách xơi

Tấm nghe dì bảo vâng lời Nhẹ nhàng đã bám lên ngồi trên cây…

Trong truyện Phương Hoa, người đọc thấy tình cảm yêu thương của cha mẹ

dành cho con được thể hiện đa dạng với những biểu hiện sâu sắc Phụ mẫu củachàng Cảnh Yên hiện lên trong tác phẩm là người sống ân nghĩa vẹn tròn hết lòngyêu thương con cái Trong những hoàn cảnh éo le nhất của gia đình họ Trương, bàvẫn một lòng lo lắng cho các con Khi Cảnh Yên gặp nạn cũng chính là lúc bà đaukhổ nhất:

Đêm thì thắc mắc ngậm ngùi Thương chàng oan uổng giam nơi ngục hình

Lão bà tư lự thất tình Chẳng hay ăn uống mà sinh tật nguyền…

Nói thôi giọt ngọc tuôn trào Hồn hoa gió đã lọt vào linh tiêu

Truyện đã khắc họa và thể hiện thành công hình ảnh người phụ nữ của giađình với vai trò là bậc sinh thành Trương mẫu chính là hình ảnh lý tưởng của conngười thời đại bấy giờ

Đến truyện Tống Trân Cúc Hoa, tình cảm thiêng liêng này được thể hiện sâu

sắc và tỉ mỉ hơn trong quan hệ giữa Cúc Hoa và mẹ chồng Cúc Hoa là con gái nhàquyền quý nhưng lại đem lòng yêu thương Tống Trân – chàng trai nghèo phải dắt

mẹ già đi xin ăn Cha nàng biết chuyện đã vô cùng tức giận và đuổi nàng ra khỏinhà Cúc Hoa đi theo Tống Trân, hai người kết duyên vợ chồng Nàng đã tần tảovừa lo phụng dưỡng mẹ chồng, vừa lo cho chồng ăn học Cúc Hoa không chỉ làngười tài sắc mà còn có một ý chí quả quyết và một trái tim thủy chung nhân hậu.Với nàng tình cảm là thứ mà bạc vàng hay quyền lực không thể mua được Cúc Hoacảm mến sự thật thà ngay thẳng của Tống Trân mà từ bỏ cuộc sống khuê các trongnhung lụa để được ở bên người mình yêu Nhìn hành động này dưới góc nhìn Nhogiáo thì Cúc Hoa đã vi phạm chữ hiếu trong cương thường Nhưng chỉ

dùng hành động này để đánh giá con người nàng thì có phần khiên cưỡng và phiếndiện bởi cuộc đời nàng sau khi nguyện kết tóc se duyên với Tống Trân là minhchứng sống động cho tấm lòng ân nghĩa vẹn toàn của nàng Trọng hoạn nạn khókhăn, gia đình họ bên nhau cùng sẻ chia vất vả Đối với mẹ chồng nàng hết mựcyêu thương kính trọng:

Mẹ chàng xem bằng mẹ tôi Sớm khuya mặc thiếp chăm nuôi nệ gì Ngày nay mới lấy nhau về Đói no thiếp cũng yên bề cho xong Nuôi mẹ hiếu thảo một lòng

…Cơm thời để nuôi mẹ chồng Kính hiếu một lòng trời đất xét cho

Tấm lòng của nàng khiến Tống bà vô cùng cảm động:

Mẹ chồng thấy dâu thảo hiền Đôi hàng nước mắt chảy liền như mưa

Khó nghèo có mẹ có con

Ít nhiều gạn sẻ vẹn tròn cho nhau

Cả ba truyện Nôm bình dân trên đều thể hiện mối quan hệ hai chiều giữa cha

mẹ và con cái với những cung bậc tình cảm khác nhau nhưng đều gặp gỡ ở tấmlòng yêu thương của cha mẹ dành cho các con và sự kính hiếu của con cái dành chocha mẹ Đó là dòng chảy xuyên suốt trong văn học Việt Nam, là một trong nhữngyếu tố tạo nên sức sống lâu bền của văn học Đến truyện Nôm bác học, ta cũng bắtgặp được những nội dung đó với cách thể hiện độc đáo mang màu sắc ảnh hưởngcủa Nho giáo

Hoa tiên kí là tác phẩm mở đầu cho sự phát triển của thể loại truyện Nôm bác

học Cũng giống như các tác phẩm truyện Nôm bình dân, Hoa tiên kí thể hiện chủ đề

gia đình qua mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái khá chặt chẽ với chữ hiếu làm

đầu Trong truyện, tình cảm Lương mẫu dành cho Lương Sinh là sự quan tâm, yêuthương, chăm sóc hết mực chu đáo Bà lo cho chàng chuyện học hành thi cử, đíchthân gửi chàng đến Tràng Châu để dùi mài kinh sử mong ngày hiển vinh Truyện tơduyên trăm năm của Lương Sinh được Lương mẫu lo chu toàn khi hỏi cưới NgọcKhanh Với quan niệm thời đại bấy giờ thì Lương mẫu là hình ảnh tiêu biểu nhấtcho mối quan hệ cha mẹ và con cái Với vị trí con trong gia đình, các nhân vật nhưLương Sinh, Ngọc Khanh, Dao Tiên đều thực hiện chữ hiếu theo đúng cươngthường.

Ở Truyện Song Tinh của Nguyễn Hữu Hào, Song Tinh là chàng trai

sinh ra

trong một gia đình có cha làm quan trong triều nhưng không may cha mất sớm

Mang theo hoài bão lớn lao, chàng muốn sang Chiết Giang du học Nếu trong Hoa tiên kí, chàng Lương Sinh nghe lời mẹ mà giấu kín khát vọng yêu đương trong mình

thì Song Tinh lại nói lên suy nghĩ của mình khi mẹ chàng có ý muốn con yên bề giathất trước khi đi học xa Quan niệm về mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái trongtác phẩm vẫn tồn tại Nó như sợi dây kết nối vô hình nhưng lại không hề mang tínhràng buộc con người vào những khuôn phép nhất định Bởi vậy, trong mối quan hệvới mẹ, Song Tinh rất thẳng thắn:

Rằng: “Trong danh giáo ngũ thường dám sơ

Hãy chờ Nguyệt lão xe tơ Con thơ sẽ liệu mẹ già lo chi”

Như vậy, qua lời giãi bày, tâm sự với mẹ ta thấy mối quan hệ mẹ con ở đây

khá bình đẳng Song Tinh dù“cưỡng ý chẳng nghe” nhưng không hẳn là thái độ đi

ngược quan niệm của Nho giáo Chàng khẳng định với mẹ là không dám trễ nải

việc hôn nhân trăm năm nhưng muốn tự đi tìm nhân duyên cho mình Trong Sơ kính tân trang, mối quan hệ cha con cũng được thể hiện với sự kính hiếu của các nhân vật Tiêu biểu là Phạm Kim và Quỳnh Thư, Thụy Châu Khi Thụy Châu đưa

gương lược cho Trương Công xem nàng hết sức kính cẩn khiêm nhường Đó là biểuhiện của một mối quan hệ cha con hòa hợp:

Rằng con đâu dám sỗ sằng

Vì nghe đàn ấy biết chàng tính danh Vậy đưa sơ, kính lên trình Nhân duyên vàng đức điều đình chẳng sai

Như vậy, có thể thấy, tình cảm giữa cha mẹ và con cái được gắn kết trên cơ

sở của tình yêu thương, đức hi sinh là nội dung quan trọng trong việc thể hiện chủ

đề gia đình của cả hai kiểu truyện Nôm Nét tương đồng này đã khẳng định sức ảnhhưởng mạnh mẽ của các giá trị truyền thống – giá trị làm nên tính nhân văn và giáodục sâu sắc cho văn học

2.1.2 Nét dị biệt

Bên cạnh những nét tương đồng về nội dung thể hiện tình cảm giữa cha mẹ

và con cái, truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học vẫn mang những nét đặctrưng riêng do tác động của các yếu tố thời đại và bản thân tác giả Những nét dịbiệt này chính là nét đặc sắc, là điểm riêng mở ra cho người đọc những cảm nhậnmới mẻ, đa chiều về tác phẩm

2.1.2.1 Truyện Nôm bác học với dấu ấn sâu sắc của Nho giáo trong quan hệ cha mẹ

- con cái

Có thể nói, sự ảnh hưởng Nho giáo ở các truyện Nôm bác học xuất hiệnthường xuyên, đậm đặc hơn trong các truyện Nôm bình dân Các tác giả nhưNguyễn Huy Tự, Nguyễn Hữu Hào, Phạm Thái…đều là những nhà Nho đọc sáchthánh hiền, là những người xuất thân từ nơi cửa Khổng sân Trình, họ thấm nhuầnnhững giáo lý về đạo hiếu sinh của Nho học Đồng thời họ lại là quan lại trong triềuđình nên sự ảnh hưởng của giáo lý Nho học trong các tác phẩm của họ là điều tấtyếu

Trong quan niệm Nho giáo, mối quan hệ cha – con là mối quan hệ đặc trưngchi phối mạnh mẽ đến suy nghĩ và hành động của con người Chủ đề gia đình đượcthể hiện khá sâu sắc qua phạm trù tư tưởng này

Ở Hoa tiên kí, tác giả “dù viết về câu chuyện tình yêu mà những điều muốn rút

ra lại là những bài học về chữ Trung, chữ Hiếu, chữ Trinh của Nho giáo” [18,tr.219].

Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái được tác giả đề cập đến trong tác phẩm chính

“Hẹn phong lưu để nợ nần Nửa song âu thẹn vũng tần đôi uyên Rộng chân thử bước khơi miền Dẩy dun khi được như nguyền biết đâu.”

Mối quan hệ đó được duy trì trong một gia đình có nề nếp gia phong nhằmgiữa gìn tôn ti trật tự và thể hiện đúng chuẩn mực của Nho gia Nhưng khi gặp thửthách, khi đứng trước mâu thuẫn buộc phải lựa chọn thì mối quan hệ này mới thực

sự sáng rõ và trở thành nhân tố quan trọng chi phối hành động của nhân vật

Khi sang tới “Tràng Châu quán ngoài”, đến Diêu phủ chúc thọ và tình cờ gặp gỡ

và đem lòng yêu mến Dao Tiên chàng đã không ngại ngần bày tỏ tình yêu của mình:

“Quên hiềm Sinh đã bước sà hỏi ngay:

Tiên nào ban nãy giáng đây Quyến hồn khôn vía dại này đi đâu”

Sôi nổi là thế, mãnh liệt là thế, say đắm là thế nhưng khi Lương mẫu cho gọichàng về nhà và định hôn cho chàng với Ngọc Khanh thì dù đau đớn Lương sinh vẫnvâng lời Hành động đó của chàng không phải là biểu hiện của sự nhu mì, bạc nhược

mà là sự thể hiện cao của mối quan hệ cha mẹ – con cái trong xã hội do Nho giáo nắmđịa vị thống trị Tình yêu đẹp đẽ của chàng với Dao Tiên giờ là tình cảm cá nhân, chữ

Hiếu và chữ Tình được đặt lên bàn cân để cất nhắc Dù chữ tình có sâu nặng, dù hết

lòng hết dạ yêu thương và đã thề nguyền với Dao Tiên dưới ánh trăng thì Lương Sinh

vẫn phải đau đớn, nghẹn ngào chấp nhận mối duyên tình gượng ép với Ngọc Khanh

để làm tròn chữ Hiếu Đặt nhân vật của mình vào mâu thuẫn giữa tình yêu và lễ

giáo phong kiến, Nguyễn Huy Tự đã rất thành công trong việc thể hiện chiều sâutâm lý nhân vật để từ đó chủ đề gia đình với mối quan hệ cha mẹ - con cái đậm nétNho giáo được thể hiện sinh động

Trong hồi “Đối nguyệt tự thán”, sự day dứt, băn khoăn của chàng trai trẻ phải hi

sinh tình yêu mới tìm được cùng bao khát vọng và ước mơ dang dở thực sự là nơi tậptrung thể hiện sức chi phối mạnh mẽ của mối quan hệ cha con với mỗi cá nhân trong xãhội bấy giờ Tâm trạng ngỡ ngàng của Lương Sinh trước cuộc nhân duyên do cha mẹchàng sắp đặt khiến tính căng thẳng của mâu thuẫn được đẩy lên cao

“Duyên lưu mới kể trước sau

Lễ trao cho nhận thiếp đưa mọi lời Chợt nghe chợt mướt mồ hôi Vẳng tai nhường giữa lưng trời sấm vang.”

Sự lựa chọn hết sức khó khăn đó khiến chàng phải “Năm canh cung nguyệt tính dần / Năm lần xa tưởng, năm lần ngùi thương” Đến với quyết định cuối cùng

là chấp nhận đính hôn cùng Ngọc Khanh, Lương Sinh đã trở thành “con người nghĩa vụ, con người bổn phận được trọn vẹn” [6,tr141] Sau khi quyết định vâng lời cha mẹ “Tạc ghi lòng dễ đâu dời / Dẫu lòng đâu dám cãi lời song thân” thì ở chàng

nỗi niềm cay đắng vẫn canh cánh và nó cất lên thành những lời than trách đau xót:

“Ông tơ thực cũng đa đoan

Ba sinh đợi ước ngọc hoàn còn xa”

Xoáy sâu vào tâm trạng của Lương Sinh khi chấp nhận hi sinh tình yêu đẹp

đẽ để giữa trọn đạo hiếu, Nguyễn Huy Tự đã một lần nữa khẳng định vai trò và sứcmạnh của lễ giáo phong kiến, của mối quan hệ cha - con trong việc điều chỉnh hành

vi mỗi con người Với tư tưởng ấy, tác giả đã hướng người đọc đến một xã hội lýtưởng, ở đó có mâu thuẫn xung đột nhưng chiến thắng luôn thuộc về quan niệmNho giáo

Lần thứ hai, khi trở lại Tràng Châu không gặp được Dao Tiên, chàng thực sựtuyệt vọng.

“Chàng thời mệt mỏi song vân Khắc quyên lần đã gióng xuân sang hè”

Và:

“Dối quanh sinh một bàn ngang

Bỏ liều nào nghĩ đến đường công danh”.

Trong một xã hội mà thi cử là con đường tiến thân duy nhất, hơn thế lại sinh

ra trong gia đình trọng học hành thì hành động “bỏ liều” thi cử, chấp nhận mắc nợ

“công danh” vì chữ tình của Lương Sinh đã vi phạm nghiêm trọng vào cả chữ

Trung và chữ Hiếu Nó đi ngược lại quan niệm vốn đã rất khắt khe của Nho giáo.

Nhưng Nguyễn Huy Tự đã không để cho nhân vật của mình hành động như vậy, cóchăng đó chỉ là trong suy nghĩ Một lần nữa lễ giáo phong kiến với mối quan hệ cha

con đã gạt bỏ được chữ Tình để đặt chữ Hiếu lên trên Diêu Sinh đã nhắc nhở

Lương Sinh học hành thi cử để đền đáp công ơn cha mẹ Và chỉ cần có thế, chànglại ngay lập tức tiếp tục con đường học hành thi cử Lời khuyên của Diêu Sinhchính là lời thuyết minh cho Nho giáo:

“Diêu rằng: Dạy thế sao đành Lầu ban sáu kỷ, song huỳnh mười thu.

Lại gì cho trọng hơn ru

Mà xem muôn dặm vân cù làm chơi Gió bằng chín bể bay khơi Bất bình dẫu việc tầy trời cũng xong.”

Diêu Sinh đã đem những “lầu ban sáu kỷ”, “muôn dặm cù vân” để khéo léokhuyên bảo Lương Sinh Và trong con người vốn đã thấm nhuần Nho học thì lờikhuyên ấy như gáo nước lạnh làm tỉnh người mê Tình dù nồng nàn say đắm vẫn

phải nhường chỗ cho chữ Hiếu sáng rõ trong cương thường Trong việc giải quyết

mâu thuẫn này, chiến thắng lại thuộc về Nho giáo là điều không thể phủ nhận

Nếu các nhân vật nữ trong truyện Nôm bình dân như Phương Hoa, Cúc Hoaluôn đấu tranh không ngừng đôi lúc phải bước qua những quy định nghiệt ngã của

xã hội về quan hệ phụ - tử thì Ngọc Khanh trong Hoa tiên kí lại hiện lên là người

tuân thủ cứng nhắc theo những chuẩn mực của Nho giáo Trong tác phẩm, dườngnhư chưa một phút giây nào nàng vi phạm đến những quan niệm đạo đức dù chỉ làtrong suy nghĩ Vì vậy, Ngọc Khanh trở thành mẫu người lý tưởng đại diện choquan niệm Nho giáo về người phụ nữ trong xã hội phong kiến bấy giờ Nàng tôntrọng và thực hiện đúng theo cương thường, đạo lý Với quan niệm “cha mẹ đặt đâucon ngồi đấy”, Ngọc Khanh dễ dàng chấp nhận đính hôn với Lương Sinh, bước vàocuộc hôn nhân gượng ép, không tình yêu mà không hề than trách hay tủi hờn NgọcKhanh sinh ra là để thuyết minh cho những bài học đạo đức của Nho gia Bủa vâyxung quanh nàng là các mối quan hệ trong cương thường và gần hơn cả là mối quan

hệ phụ – tử Giáo lý khô cứng này được Ngọc Khanh tiếp thu và thực hiện một cáchmáy móc

Chữ Hiếu đã được Ngọc Khanh thực hiện trọn vẹn trong chuyện hôn nhân

với Lương Sinh Và ngay cả việc nàng thủ tiết với Lương Sinh cũng là hành độngtôn trọng mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái Trước lời ép hôn của Lưu phu nhân,Ngọc Khanh đã bày tỏ tấm lòng muốn thủ tiết với Lương Sinh và bị nạt rằng:

“Duyên này chẳng được bàn dai

Mẹ cha đã định còn ai dám càng”

Cãi lời cha mẹ là nàng vi phạm vào chữ Hiếu, là coi thường mối quan hệ với

đức sinh thành dưỡng dục Nhưng hiểu sâu hơn về Nho giáo ta thấy đây chưa hẳn là

hành động đi chệch đường ray của mối quan hệ này bởi Nho học có câu: “hiển thân, danh giương, hiếu chi chung dã” Nghĩa là: làm lên sự nghiệp để cho cha mẹ được hưởng vinh hiển, làm cho danh giá mình cao lên, đó là làm tròn đạo Hiếu.

Như vậy, việc Ngọc Khanh thủ tiết đã khiến nàng trở thành người phụ nữ chuẩn

mực dưới con mắt Nho giáo, thành người có “nghị hạnh”, “thủy chung một tiết xưa nay mấy người” Sự lựa chọn của Ngọc Khanh vì thế không thể nói là đi ngược hoàn toàn lại mối quan hệ phụ – tử trong cương thường Đó là sự lựa chọn khéo léo

của con người đại diện cho Nho học và thấm nhuần trong mình đạo tam cương ngũthường

Khác với Ngọc Khanh, Dao Tiên trong tác phẩm là một cô gái có tâm hồntrong sáng, sống khép mình trong vòng lễ giáo phong kiến nhưng ít khô khan cứng

nhắc Ở nàng, những tình cảm yêu thương mãnh liệt vẫn tồn tại song hành bên cạnhgiáo lý đạo đức Nho học Mối quan hệ cha con trong cách cư xử của Dao Tiên đượcbộc lộ sâu sắc nhất khi nàng nghe tin Lương Sinh tử trận Tình yêu của Dao Tiêndành cho Lương Sinh đã rõ, nó nồng nàn, tha thiết và cũng không kém phần sôi nổi.Bởi vậy, khi nghe tin chàng tử trận Dao Tiên đã “chợt ngã bên loan” và định tự vẫn.Tình yêu trong giây phút ấy đã choáng ngợp tâm trí nàng, vì tình yêu nàng có thể hi

sinh cả tính mạng Chữ Tình sâu đậm ấy tưởng chừng không gì có thể khỏa lấp được nhưng khi Vân Hương, Bích Nguyệt lấy chữ Hiếu ra khuyên răn thì nàng đã

ngay lập tức nghe theo Động lực giúp nàng lấy lại tinh thần tiếp tục sống đó chính

là trách nhiệm và bổn phận làm con trong mối quan hệ với cha mẹ Tình và Hiếu

được Bích Nguyệt khéo đem ra so sánh cất nhắc:

“Tình kia non bể thực rằng, Tình kia song lại nhắc bằng hiếu kia Gìn mình ngọc tạc đá ghi Mới là hai lẽ cân chia lưỡng toàn Sức mạnh của chữ Hiếu đã kéo Dao Tiên trở về với thực tại tiếp tục “gắng

dần” để “ngày lề ôn sảnh, đêm tuần khói hương” Diễn biến tâm lý của Dao Tiênkhông có nhiều băn khoăn như ở Lương Sinh nhưng cũng không hề khô cứng như ởNgọc Khanh

Việc tác giả ca ngợi và hướng nhân vật của mình hành động theo vòng quyphạm của mối quan hệ cha – con xét trong bối cảnh bấy giờ là một tư tưởng đúngđắn Một gia đình có tôn ti trật tự với mối quan hệ ràng buộc không đi chệch khỏiquỹ đạo của cương thường là điều kiện cơ bản của việc xây dựng một xã hội Nho

giáo lý tưởng Tuy nhiên, việc giải quyết mâu thuẫn giữa bên Tình – cái tự nhiên, bản năng của con người với bên Hiếu – những khuôn khổ nghiêm ngặt của Nho

giáo không tránh khỏi những điều khiên cưỡng

Truyện Song Tinh của Nguyễn Hữu Hào ra đời ở xứ Đàng Trong – nơi tư tưởng

văn hóa có phần rộng mở hơn so với Đàng Ngoài, bản thân tác giả cũng muốn hướngtới một xã hội hòa bình với tư tưởng hưởng nhàn, vì vậy quan niệm chủ đề gia đình về