Đề xuất cấu trúc bài học cho sgk lịch sử lớp 7 ở việt nam trên cơ sở nghiên cứu sgk lịch sử của australia​

1 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC BÀI HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THCS CỦA AUSTRALIA .... trình, SGK và các tài liệu học tập khác, đồng thời

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA LỊCH SỬ

**********

NGUYỄN THU TRANG

ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC BÀI HỌC CHO SGK LỊCH SỬ LỚP 7 Ở VIỆT NAM TRÊN CƠ SỞ NGHIÊN CỨU SGK LỊCH SỬ CỦA AUSTRALIA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Lịch sử

HÀ NỘI, 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA LỊCH SỬ

**********

NGUYỄN THU TRANG

ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC BÀI HỌC CHO SGK LỊCH SỬ LỚP 7 Ở VIỆT NAM TRÊN CƠ SỞ NGHIÊN CỨU SGK LỊCH SỬ CỦA AUSTRALIA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Lịch sử

Người hướng dẫn khoa học

ThS NINH THỊ HẠNH

HÀ NỘI, 2019

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được khóa luận tốt nghiệp này, em tỏ lòng biết ơn chânthành và sâu sắc tới ThS Ninh Thị Hạnh - Giảng viên Đại học Sư phạm HàNội 2, người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, động viên và tạo mọi điều kiệnthuận lợi trong suốt quá trình hoàn thành khóa luận này

Đồng thời em xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô trường Đại học Sưphạm Hà Nội 2 cùng các bạn sinh viên K41B Sư phạm Lịch sử đã có những ýkiến đóng góp quý báu để em hoàn thành khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường THCS Pascal, thànhphố Hà Nội, giáo viên tổ chuyên môn Lịch sử và các em HS khối 7 đã giúp đỡ

em trong quá trình nghiên cứu thực tiễn cho đề tài khóa luận

Cuối cùng em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình và bạn bè đãđộng viên, giúp đỡ em trong suốt thời gian qua

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC BÀI HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THCS CỦA AUSTRALIA 13

1.1 Cơ sở lý luận 13

1.1.1 Quan niệm về sách giáo khoa Lịch sử ở trường THCS 13

1.1.2 Xuất phát điểm của vấn đề 17

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của sách giáo khoa Lịch sử nói chung, cấu trúc bài học trong sách giáo khoa nói riêng 25

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc đề xuất sách giáo khoa Lịch sử ở trường THCS nói chung và SGK Lịch sử lớp 7 nói riêng 28

1.2.1 Nội dung chương trình, SGK Lịch sử 7 hiện hành và Chương trình môn Lịch sử 7 sau năm 2018 28

1.2.2 Khảo sát về việc sử dụng SGK Lịch sử 7 30

1.3 Nội dung và cấu trúc bài học sách giáo khoa Lịch sử ở trường THCS của Australia 36

1.3.1 Nội dung và cấu trúc sách giáo khoa Lịch sử 7 của Australia 36

1.4 Một số kinh nghiệm cho xây dựng cấu trúc bài học Lịch sử 7 ở Việt Nam sau 2018 49

CHƯƠNG 2: ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC BÀI HỌC CHO SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ LỚP 7 SAU NĂM 2018 TRÊN CƠ SỞ NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC BÀI HỌC SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ 7 Ở AUSTRALIA 53

2.1 Yêu cầu của việc biên soạn cấu trúc bài học trong sách giáo khoa lịch sử THCS Việt Nam sau năm 2018 53

2.1.1 Yêu cầu của việc biên soạn cấu trúc bài học 53

2.2 Vị trí, nội dung, mục tiêu của chủ đề “Phát kiến địa lí” 55

2.3 Đề xuất cấu trúc bài học cho SGK Lịch sử lớp 7 57

2.3.1 Cấu trúc phần bài viết 57

2.3.2 Cấu trúc phần cơ chế sư phạm 61

2.4 Thử nghiệm sư phạm 77

2.4.1 Mục đích thử nghiệm 77

2.4.2 Nội dung và phương pháp thử nghiệm 78

2.4.3 Kết quả thử nghiệm 79

KẾT LUẬN 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Cuộc cách mạng số đang lan tỏa trên toàn thế giới với sự bùng nổ củaphương tiện truyền thông, internet, hệ thống thiết bị thông minh khiến thế

giới trở thành “thế giới phẳng” (Thomas Friedman) Nền giáo dục cũng cần

làm mới mình để theo kịp sự phát triển của công nghệ và sự thay đổi xã hội.Cách mạng số đã mang vào Việt Nam một bức tranh hấp dẫn từ những nềngiáo dục tiên tiến, đặt nền giáo dục Việt Nam trước những thời cơ và tháchthức mới Mặc dù không thể nhập khẩu một nền giáo dục “nguyên khối” từcác quốc gia có nền giáo dục tiên tiến nhất nhưng Việt Nam hoàn toàn có thểhọc tập những kinh nghiệm và tiến bộ của họ để tạo nên một môi trường giáodục phù hợp Đảm bảo được vai trò đào tạo những “công dân toàn cầu”

Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ nhấn mạnh: "Tri thức đã trở thành yếu tố

hàng đầu để phát triển kinh tế, tất cả các nền kinh tế lớn trên thế giới, các quốc gia đều ý thức rõ về vai trò của giáo dục trong việc xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao tạo đòn bẩy quan trọng để thúc đẩy lao động sản xuất, tạo động lực tăng trưởng và phát triển kinh tế-xã hội một cách bền vững" Nhận thức rõ

vai trò của giáo dục – đào tạo đối với sự phát triển đất nước, Đảng ta đã khẳngđịnh “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”, là mối quan tâm của toàn xã hội Để đổimới chất lượng giáo dục, chương trình và SGK là hai nhân tố quan trọng Dùkhoa học kĩ thuật phát triển có thể bổ sung nhiều phương tiện học tập hiện đạinhưng không thể thay thế hoàn toàn SGK SGK là nguồn tài liệu chọn lọc có tínhđiển hình đối với giáo viên và là tài liệu học tập cơ bản của học sinh Tuy không

đề cập đến phương pháp dạy học nhưng nội dung chương trình, cấu tạo SGK lànhững gợi ý quan trọng trong việc lựa chọn phương pháp dạy học SGK Lịch sửluôn giữ một vai trò quan trọng trong quá trình dạy và học Lịch sử, bên cạnh việccung cấp kiến thức là rèn luyện kĩ năng bộ môn

Tuy nhiên, trong thực tế trường THPT nói chung và THCS nói riêng, bộmôn Lịch sử chưa có một vị trí xứng đáng, chưa nhận được sự yêu thích đôngđảo từ phía học sinh, SGK Lịch sử còn nhiều hạn chế nhất định Vì vậy, để tạođiều kiện cho học sinh phát huy khả năng sáng tạo và tính tự học tích cực củamình, để phát huy những ưu điểm, khắc phục những hạn chế của SGK nóichung và SGK Lịch sử nói riêng, tiến hành đổi mới chương trình và SGK làđiều hết sức quan trọng và cần thiết.

Một số nước có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới hết sức chú trọngđến cải cách và đổi mới giáo dục Đặc biệt, Australia là một trong những quốcgia có nền giáo dục tiên tiến Ở Australia thực hiện nguyên tắc “một chươngtrình, nhiều bộ SGK” Nhiều NXB được tham gia vào quá trình nghiên cứubiên soạn SGK, trong đó có hai nhà xuất bản Macmillan Education, Pearson -những nhà xuất bản uy tín ở Australia Nhìn ra thế giới, Việt Nam cần thiếtphải học tập xu hướng giáo dục của các nước tiên tiến, đặc biệt trong việc cảitiến SGK và ứng dụng phù hợp vào thực tiễn Việt Nam để rút ngắn con đườngtiếp cận với trình độ giáo dục trên thế giới Lí do chúng tôi lựa chọn nghiêncứu SGK Lịch sử 7 Australia vì hai lý do chính Thứ nhất, SGK Lịch sử 7Australia với nội dung kiến thức; tư liệu tham khảo phong phú; kênh hình bắtmắt và chứa đựng nội dung kiến thức sâu sắc; cách thiết kế hoạt động học tậpthu hút, phát triển toàn diện các kĩ năng cho HS Thứ hai, chúng tôi nhận thấySGK Australia có một số nội dung tương đồng với chương trình Lịch sử 7 củaViệt Nam thuận lợi cho việc tham khảo, đề xuất cấu trúc, vận dụng cho việcbiên soạn SGK Việt Nam

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài: “Đềxuất cấu trúc bài học cho SGK Lịch sử lớp 7 ở Việt Nam trên cơ sở nghiêncứu SGK Lịch sử của Australia” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp

“Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” của N.G.Đai-ri (Đặng Bích Hà,

Nguyễn Cao Lũy dịch, NXB Giáo dục, 1973) Đai-ri không chỉ quan tâm đếnvấn đề biên soạn SGK cho phù hợp với trình độ nhận thức và phát triển kỹnăng của người học Tác giả còn đưa ra sơ đồ thể hiện mối tương quan giữaSGK với bài giảng của giáo viên Trong đó, bài giảng của giáo viên khôngbao gồm toàn bộ bài đọc trong SGK nhưng nhất thiết phải bao gồm một phầntài liệu nhất định Sơ đồ Đai-ri này giúp giáo viên hướng dẫn học sinh khaithác và sử dụng hiệu quả SGK

Trong cuốn “Dạy học nêu vấn đề” (NXB Giáo dục, Hà Nội, 1977) của

I.Ia.Lecne quan tâm đến SGK từ khía cạnh dạy học nêu vấn đề, thể hiện quanđiểm học lịch sử không cần tư duy là nhận thức sai lầm Bên cạnh đó, tác giảcho rằng SGK cần tăng cường tính nêu vấn đề, thay vì những câu hỏi ở mức

độ nhận thức, cần làm phong phú về số lượng, tính đa dạng của các câu hỏicác bài tập thực hành, đảm bảo khả năng cá biệt hóa trong quá trình học tậptrên lớp và ở nhà của HS và thúc đẩy nâng cao trình độ của GV

Trong cuốn “Phát huy tính tích cực của HS như thế nào” của

Kharlamop tập II (NXB Giáo dục, 1979) đi sâu chỉ ra bản chất sử dụng SGK

và đề xuất những yêu cầu khi làm việc với SGK ở trên lớp, đồng thời khẳngđịnh vị trí và vai trò của SGK SGK không chỉ là tài liệu học tập mà còn có vịtrí đáng kể trong việc phát huy tính tích cực trong hoạt động trí tuệ của HS

Trong cuốn “Phương pháp và kỹ thuật lên lớp trường phổ thông tập 1” (NXB Giáo dục, 1983) đã khẳng định và phân tích ý nghĩa của SGK và đưa

ra hướng dẫn sử dụng SGK sao cho hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng bàihọc Lịch sử qua việc GV hướng dẫn HS tự nghiên cứu, tìm hiểu.

Trong cuốn “Các phương pháp giảng dạy hiệu quả” của nhóm tác giả

Marzano, Debrra J Pickering, Jane E.Pollock đã nghiên cứu lý thuyết, tổngkết kinh nghiệm giảng dạy Đó là các phương pháp như: tóm tắt và ghi ýchính, bài tập về nhà và thực hành trên lớp, gợi ý câu hỏi và khung thông tincho trước… Các tác giả cũng hướng dẫn GV những biện pháp phát huy nănglực học tập nói chung của HS

Trong cuốn “Nghệ thuật và khoa học dạy học” của tác giả Robert

J.Marzno đã chỉ ra vai trò của người thầy: hướng dẫn HS phát hiện vấn đề, đặt

ra giả thuyết đề so sánh, đánh giá, giải quyết,

Trong cuốn “Kỹ năng học tập để thành công” của Fred Orr đã đề cập

đến một số kĩ năng sử dụng SGK, kĩ năng nghe giảng, đọc hiệu quả, ghi chéphiệu quả, kĩ năng viết luận văn, kỹ năng ôn tập,

* Bài viết Tạp chí, hội thảo

Trong bài “Hãy mở sách giáo khoa ra” đăng trên “Báo giáo viên” hai

tác giả B P Êxipôp và L P Arictôva đã chỉ ra những hạn chế trong quá trình

GV hướng dẫn, HS sử dụng SGK đồng thời đề xuất những phương pháp hiệuquả, đẩy mạnh tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh khi làmviệc với SGK

Trong bài viết “Làm thế nào để SGK Lịch sử định hình một đơn vị kiến

thức thông qua chủ đề phân biệt chủng tộc” của hai tác giả Katalin Morgan và

Elizabeth Henning, đăng trên tạp chí “Sử gia”, tháng 11/ 2011 Tác giả khẳngđịnh SGK có vai trò đặc biệt quan trọng trong các lớp học ở Nam Phi, nơi nhiều

GV không được hỗ trợ bằng các phương tiện khác Tác giả so sánh mười cuốnSGK trong cùng một đơn vị kiến thức trong chương trình giảng dạy, cụ thể là

“Tác động của chế độ phân biệt chủng tộc và Chủ nghĩa Darwin xã hội đối với

thế kỉ XIX và XX (Phân biệt chủng tộc ở châu Phi, Hoa Kỳ, Úc, châu Âu đặc biệt dẫn đến nạn diệt chủng của Đức Quốc Xã).

Trong bài viết “SGK trong lớp học EFL: xác định, đánh giá và phân

tích” của hai tác giả Bijiana B.Radic - Bojanic và Jagoda P Topalov đăng trên

“Bộ sưu tập các bài viết của khoa Triết học XLVI”, tháng 3/ 2016, bài viết tập trung giải thích quá trình lựa chọn SGK, nêu quy trình phân tích nội dung sau

đó đánh giá tiềm năng, sự phù hợp của những SGK này Tác giả kết luận rằng:

GV phải đối mặt với việc lựa chọn và đánh giá SGK, đồng thời bài viết cũng đưa ra những hướng dẫn, tiêu chí cụ thể để hỗ trợ GV trong quá trình này

Trong bài viết “Vai trò của SGK Lịch sử trong việc thúc đẩy tư duy lịch

sử ở Bắc Phi” của tác giả Daniel Ramoroka và Alta Engelbrecht đăng trên tạp

chí “Xưa và nay” số 14, tháng 11/ 2015 Bài viết tập trung phân tích ba cuốnSGK vẫn bị đóng khung bởi tư duy viết sách đã lỗi thời Ba cuốn SGK nàyvới nguồn tư liệu nghèo nàn, phần lớn các thông tin được truyền tải giống nhưmột bản tóm tắt các sự kiện, ảnh hưởng tiêu cực đến việc phân tích tư liệu, tưduy và thực hành trong lớp học của HS

2.2 Tài liệu trong nước

* Sách chuyên khảo

Nghiên cứu về SGK không chỉ nhận được sự chú ý của các nhà giáo dụcnước ngoài mà còn nhận được sự quan tâm của của các nhà giáo dục trong nước

Trong cuốn “Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách

giáo khoa” của tác giả Trần Bá Hoành (NXB Đại học Sư phạm, 2006) đã

trình bày cụ thể về việc tổ chức biên soạn, xuất bản, phát hành SGK Ngoài ra

tác giả đưa ra những quan điểm cá nhân về những yếu tố tiến bộ, hạn chế củaSGK hiện nay

Trong cuốn “Giáo dục học 1” (NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2007)

do tác giả Trần Thị Tuyết Oanh chủ biên đã phân biệt các khái niệm: chương

trình, SGK và các tài liệu học tập khác, đồng thời cuốn sách cũng trình bàychức năng và những yêu cầu đối với một cuốn SGK.

Trong cuốn “Phương pháp dạy học Lịch sử tập 1”, Phan Ngọc Liên

(chủ biên) Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng (NXB Giáo dục, 2010), các tácgiả đều khẳng định chương trình được thể hiện ở SGK do đó cần nghiên cứu

kĩ tài liệu này, nhóm tác giả cũng nhấn mạnh đến vị trí, ý nghĩa của SGKtrong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Bên cạnh đó, nhóm tác giả đề cậpđến mục tiêu bộ môn, những nguyên tắc xây dựng chương trình và biên soạnSGK ở trường trung học phổ thông

Trong cuốn “Phương pháp dạy học Lịch sử tập 2”, Phan Ngọc Liên

(chủ biên) Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng (NXB Giáo dục, 2010), các tácgiả đưa ra phương pháp sử dụng SGK, các phương pháp dạy học Lịch sử phảiđược giải quyết phù hợp trên cơ sở nội dung bài học và nội dung SGK

Trong cuốn “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học

lịch sử ở trường phổ thông” (NXB Đại học Sư Phạm, 2006) tác giả Nguyễn

Thị Côi đã nhấn mạnh quan điểm dạy học Lịch sử để phát huy năng lực của

HS Trong đó cũng nhấn mạnh kỹ năng tự làm việc, đặc biệt GV phải hướngdẫn HS tự làm việc với SGK, hoàn thành các bài tập trong SGK hay tự làmviệc với các bản đồ, tranh ảnh ngoài SGK…

Trong cuốn “Phương pháp dạy học môn lịch sử ở trường trung học

phổ thông” do Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú đồng chủ biên (NXB Đại

học Quốc gia Hà Nội, 2014) nhóm tác giả đã khái quát về phương pháp sửdụng SGK Lịch sử và sử dụng tài liệu tham khảo; trong đó nêu ra nhữngnhiệm vụ cơ bản của GV và HS khi sử dụng SGK, “trong quá trình giảng dạy

GV hướng dẫn HS sử dụng SGK không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn rènluyện các kĩ năng tự học, tự nghiên cứu”…

*Bài viết tạp chí, hội thảo

“Mô hình SGK trường học mới đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục phổ thông” của tác giả Nguyễn Vinh Hiển đăng trên tạp chí Giáo

dục, số 410, năm 2017 Trong bài viết này tác giả đề cập đến nhiều giải pháp

cải cách giáo dục phải được thực hiện một cách nhất quán Bên cạnh đó, tácgiả cũng đề cập đến SGK cho mô hình trường học mới, chỉ ra lợi thế của môhình này trong giai đoạn hiện tại

“Từ SGK Lịch sử phổ thông của Cộng hòa Pháp đến khả năng vận dụng vào Việt Nam”, của tác giả Nguyễn Văn Ninh đăng trên Tạp chí giáo

dục, số 316 (Kì 2), năm 2013 Bài viết trình bày những đặc điểm SGK Lịch sử

Phổ thông của Cộng hòa Pháp và đề xuất một số nội dung biên soạn SGKLịch sử Phổ thông ở Việt Nam như: Cấu trúc bài học trong SGK, mối quan hệgiữa kênh hình, kênh chữ và tư liệu tham khảo, mối quan hệ giữa SGK và tàiliệu tham khảo, SGK điện tử,

“Cấu trúc bài Các quốc gia cổ đại phương Tây: Hi Lạp và Rô Ma trong sách giáo khoa Trung học phổ thông của Pháp và Việt Nam - Một cái nhìn so sánh”, của tác giả Nguyễn Văn Ninh đăng trên Tạp chí khoa học -

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2013 Bài viết chỉ ra những điểm

tương đồng và khác biệt trong cùng một bài học của hai quốc gia, từ đó đềxuất việc tiếp thu những kinh nghiệm, những điểm tiến bộ trong cách biênsoạn SGK Lịch sử Pháp và Việt Nam

“Xây dựng cấu trúc bài học trên lớp nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường THPT” tác giả Nguyễn Thị

Thùy Mỵ đăng trên Tạp chí Giáo dục, số 189, năm 2017 Bài viết chỉ ra cácdạng cấu trúc và yêu cầu khi xây dựng cấu trúc bài học trên lớp trong dạy họcLịch sử, đồng thời xây dựng cấu trúc bài học trên lớp qua bài “Phong tràocách mạng 1930 - 1935”

“Một số yêu cầu khi xác định các biện pháp sử dụng SGK trong dạy học Lịch sử ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực học sinh” của tác

giả Bùi Thị Oanh đăng trên tạp chí Giáo dục số 398, năm 2017 Bài viết nhấn

mạnh phát triển một số kĩ năng cơ bản theo đặc trưng môn học để phát huytính tích cực của HS, đề xuất các biện pháp sử dụng SGK phải linh hoạt, phùhợp với khả năng nhận thức của HS

“Nâng cao chất lượng giáo dục Lịch sử - tiếp cận từ thực tiễn” của tác

giả Đỗ Hồng Thái đăng trên Tạp chí Giáo dục, số 317, năm 2013 Bài viết chỉ

ra những đặc điểm nổi bật trong chương trình giáo dục phổ thông của cácnước phát triển và đưa ra một số kiến nghị: chất lượng giáo dục Lịch sử phảibắt đầu từ tư duy quản lí giáo dục; khắc phục bất cập trong chương trình,SGK và phương pháp dạy học Lịch sử;

“Biên soạn sách giáo khoa Lịch sử sau năm 2015 theo hướng phát triển năng lực học sinh” của tác giả Hoàng Thanh Tú đăng trên Chuyên san

Nghiên cứu giáo dục, năm 2014 Bài viết đề xuất ý kiến cho việc biên soạn

SGK Lịch sử sau năm 2015, từ xây dựng chuẩn và hệ mục tiêu môn học đến

đề xuất cấu trúc nội dung cũng như hình thức cho SGK Một số điều kiện thựcthi chương trình, sách giáo khoa sau năm 2015 cũng được đề xuất để đạt đượcmục tiêu giáo dục

“Đôi nét về sách giáo khoa Lịch sử của hai nước Anh, Australia và kinh nghiệm trong việc biên soạn sách giáo khoa Lịch sử của Việt Nam sau năm 2015”, của tác giả Hoàng Thanh Tú đăng trên Tạp chí Giáo dục số 330,

năm 2014 Bài viết chỉ ra một số kinh nghiệm biên soạn SGK Lịch sử của

Anh và Australia Nhấn mạnh những ưu điểm nổi bật có thể vận dụng biênsoạn SGK Lịch sử ở Việt Nam: về nội dung, về cấu trúc

*Luận án, luận văn

Luận văn, “Cấu tạo sách giáo khoa lịch sử bậc THPT của Cộng hòa

Pháp và khả năng vận dụng vào Việt Nam (qua nội dung: các quốc gia cổ đại

phương Tây – Hi Lạp và Roma)”, Trần Quỳnh Chi, Đại học sư Phạm Hà Nội,

2013 Luận văn chỉ ra cấu tạo SGK Lịch sử THPT Cộng hòa Pháp, rút ranhững kinh nghiệm có khả năng vận dụng vào Việt Nam Đề xuất biên soạn,thiết kế cấu tạo bài Các quốc gia cổ đại Phương Tây - HI Lạp và Roma

Luận văn, “Biên soạn bài học trong sách giáo khoa Lịch sử ở trường

trung học cơ sở Việt Nam sau năm 2015 với việc vận dụng kinh nghiệm một

số nước trên thế giới (qua ví dụ các cuộc cách mạng tư sản thời kì Cận đại)”,

Phan Thị Thúy Châm, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2015 Luận văn đã đánh giá

ưu điểm và hạn chế của SGK Đồng thời chỉ ra mô hình cấu trúc bài viết SGKLịch sử THCS của Trung Quốc, Pháp, Đức và đề xuất cấu trúc bài viết choSGK Lịch sử THCS ở Việt Nam

Luận văn, “Mô hình bài viết sách giáo khoa lịch sử ở trường Trung học

Cơ sở nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa và khả năng vận dụng vào Việt Nam”, Lương Thị Phương Liên, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2013 Tác giả tập

trung tìm hiểu mô hình bài viết trong SGK ở trường THCS Trung Quốc, từ đórút ra kinh nghiệm và đề xuất mô hình bài viết trong SGK Lịch sử lớp 6trường THCS ở Việt Nam

Luận án, “Sử dụng SGK trong DHLS ở trường THPT theo hướng phát

triển năng lực học tập của HS”, Bùi Thị Oanh, Đại học sư phạm Hà Nội,

2014 Luận án đã đề ra các biện pháp sư phạm sử dụng SGK trong dạy học

Lịch sử ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực của HS

Như vậy, qua tìm hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề, chúng tôi nhận thấy:lịch sử nghiên cứu về SGK đã có nền tảng nhiều năm, các công trình trên đãkhái quát tầm quan trọng của SGK trong dạy học nói chung và dạy học Lịch

sử nói riêng nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS Tuynhiên nguồn tài liệu nghiên cứu, đối chiếu SGK nước ngoài với SGK ViệtNam, đặc biệt là SGK Australia còn khiêm tốn, chủ yếu dừng lại ở các tạp chí,báo, kỉ yếu hội thảo

Các công trình kể trên là nguồn tài liệu tham khảo quý giá để chúng tôi nghiên cứu và đề xuất cấu trúc bài học SGK Lịch sử lớp 7.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là cấu trúc bài học SGK Lịch sử lớp 7của Australia, từ đó đề xuất cấu trúc bài học cho SGK Lịch sử lớp 7 ở ViệtNam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung nghiên cứu: đề tài tập trung nghiên cứu cấu trúc bài họccủa Sách giáo khoa Lịch sử 7 Australia Từ đó rút ra những kinh nghiệm cókhả năng vận dụng vào Việt Nam

- Về điều tra, khảo sát thực tế: Tiến hành điều tra thực tế việc sử dụng SGK Lịch sử của GV và HS của một số trường THCS

- Về thực nghiệm sư phạm: Nội dung thực nghiệm là chủ đề “Những phátkiến lớn về địa lí” trong Chương trình Giáo dục Phổ thông môn Lịch sử (năm2018), thử nghiệm tại trường THCS Pascal (Thành phố Hà Nội)

4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích

Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của SGK trong dạy học Lịch sử

và từ việc nghiên cứu cấu trúc bài học của SGK Australia chúng tôi đề xuấtcấu trúc bài học cho SGK Lịch sử 7 ở Việt Nam góp phần đổi mới SGK Lịch

- Điều tra thực trạng sử dụng SGK trong dạy và học học Lịch sử của GV

và HS hiện nay ở một số trường THCS Từ đó rút ra những ưu điểm và hạn chếcủa SGK Lịch sử hiện hành

- Tìm hiểu mô hình bài viết trong SGK Lịch sử THCS của Australia và rút ra bài học kinh nghiệm có khả năng vận dụng vào Việt Nam

- Đề xuất cấu trúc bài học trong SGK Lịch sử lớp 7 trường THCS tại ViệtNam

- Tiến hành thử nghiệm sư phạm để khẳng định tính khả thi của những

đề xuất đưa ra

5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận của đề tài là:

- Những quan điểm lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói chung và giáo dục lịch sử nói riêng

- Lý luận về tâm lí học, giáo dục học, phương pháp dạy học của các nhàgiáo dục liên quan đến đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu các tác phẩm của Chủ nghĩa Mác – Lênin, Hồ Chí Minh và Đảng ta về giáo dục và giáo dục lịch sử

Nghiên cứu các công trình của các nhà tâm lí, giáo dục, giáo dục lịch sử

và những tài liệu lịch sử có liên quan đến đề tài

Nghiên cứu nội dung chương trình sách giáo khoa lịch sử ở trường THCS.Nghiên cứu cấu tạo bài học trong SGK Lịch sử lớp 7 THCS của Australia vàViệt Nam Đề xuất cấu tạo bài viết trong SGK Lịch sử lớp 7 THCS ở ViệtNam năm 2018 trên cơ sở học tập kinh nghiệm của Australia

Điều tra thực tế ở trường THCS qua các hình thức: quan sát, dự giờ,phiếu điều tra, trao đổi với GV về thực tế giảng dạy và sử dụng SGK Lịch sử

ở trường THCS trong dạy học lịch sử ở trường THCS

Soạn giáo án và tiến hành thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khảthi của đề tài.

6. Giả thuyết nghiên cứu

Nếu xây dựng được cấu trúc bài học trong SGK Lịch sử 7 trên cơ sởtiếp thu kinh nghiệm của Australia theo những yêu cầu đề tài đưa ra sẽ gópphần đổi mới SGK và nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử ở trường THCS

7. Đóng góp của đề tài

- Khẳng định tầm quan trọng của việc biên soạn SGK Lịch sử nói chung, SGK Lịch sử lớp 7 THCS nói riêng

- Chỉ ra những ưu điểm, hạn chế của SGK Lịch sử lớp 7 hiện hành

- Nghiên cứu cấu trúc bài học SGK Lịch sử lớp 7 THCS của Australia, rút ra những kinh nghiệm có khả năng vận dụng vào Việt Nam

- Đề xuất cấu trúc bài học trong SGK Lịch sử 7 THCS trên cơ sở học tập kinh nghiệm của Australia

8. Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, đề tài baogồm 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc đề xuất cấu trúc bài học

trong sách giáo khoa Lịch sử ở trường THCS của Australia

Chương 2: Đề xuất cấu trúc bài học cho sách giáo khoa Lịch sử lớp 7

sau năm 2018 trên cơ sở nghiên cứu cấu trúc bài học sách giáo khoa Lịch sử 7

ở Australia Thử nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC BÀI HỌC TRONG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ Ở

TRƯỜNG THCS CỦA AUSTRALIA 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Quan niệm về sách giáo khoa Lịch sử ở trường THCS

1.1.1.1 . Quan niệm về sách giáo khoa

SGK là tài liệu học tập và giảng dạy cơ bản không thế thiếu của GV và

HS ở trường phổ thông Dù công nghệ có phát triển như thế nào thì chưa cómột thiết bị hay dụng cụ nào có thể thay thế hoàn toàn SGK SGK với vai tròquan trọng của mình nhận được sự quan tâm đông đảo của giới nghiên cứutrong và ngoài nước

Trong cuốn “Bài học là gì?” của giáo sư Hồ Ngọc Đại đã khẳng định

“Sách giáo khoa là chứng cớ nói lên quá trình phát triển của mỗi em trong

quá trình giáo dục Nó phản ánh được sự phân hóa, cá thể hóa quá trình giáo dục mà vẫn đảm bảo được những yêu cầu cơ bản nhất của quá trình giáo dục nói chung” [2; tr.42].

Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử tập 1” các nhà Giáo dục đưa

ra khái niệm “Sách giáo khoa là tài liệu cơ bản trong học tập của học sinh,

nên được biên soạn theo chương trình và quán triệt mục tiêu đào tạo đã được xác định” [9; tr.89] Do đó, “kiến thức trong SGK phải đạt yêu cầu chuẩn mực cho việc truyền thụ, giáo dục, cho các hình thức đánh giá, kiểm tra học sinh” [9; tr.89].

Trong luật giáo dục nước ta có quy định: “SGK do Bộ Giáo dục và Đào

tạo tổ chức biên soạn và duyệt trên cơ sở thẩm định của Hội đồng Quốc gia thẩm định để sử dụng chính thức, thống nhất, ổn định trong giảng dạy, học tập ở nhà trường và các cơ sở giáo dục khác” [11; tr.19].

Các định nghĩa về SGK dù khác nhau về từ ngữ biểu đạt, nhưng các quanđiểm trên đều thống nhất ở bản chất: SGK là công cụ dạy và học, là yếu tố quan

trọng trong quá trình tổ chức dạy học với hai nhóm chức năng chính là cung

cấp thông tin khoa học và tổ chức hoạt động dạy học Như vậy, “SGK là tài

liệu tiếp nối của chương trình, cụ thể hóa những quy định của chương trình về mục tiêu môn học, về phạm vi, số lượng và mức độ của các đơn vị kiến thức… Chính vì vậy, SGK là tài liệu quan trọng nhất trong nhà trường, được dùng trong việc học tập ở lớp, ở nhà của học sinh đồng thời được sử dụng trong quá trình chuẩn bị bài và tiến hành dạy học của giáo viên” [8; tr.18].

Như vậy, SGK là tài liệu quan trọng trong giảng dạy và học tập cơ bản cho

GV và HS nhằm thực hiện mục tiêu đào tạo Ứng với quan niệm dạy học vàchương trình đào tạo sẽ có một bộ SGK tương ứng

Một cách tiếp cận khác, một số nhà nghiên cứu có quan niệm “SGK là

loại sách trình bày có hệ thống những kiến thức cơ sở của một lĩnh vực khoa học nhất định, ở mức độ hiện tại những thành tựu khoa học và văn hóa”.

Trong phạm vi khóa luận chúng tôi chọn cách tiếp cận thứ nhất vì dùtiếp cận ở góc độ nào thì SGK vẫn là loại sách được sử dụng phổ biến nhất.SGK giúp đối tượng sử dụng đạt được những mục tiêu học tập trong một thờigian nhất định

Đối với SGK Lịch sử ở trường THCS, là cuốn sách được biên soạn theochương trình dạy môn Lịch sử ở trường THCS SGK Lịch là công cụ cụ thểhóa mục tiêu bộ môn, chương trình được Bộ Giáo dục quy định đồng thờiphải thể hiện được mục đích, yêu cầu, nội dung và phương pháp dạy học.SGK nói chung và SGK Lịch sử nói riêng là công trình nghiên cứu khoa học,

chủ yếu là khoa học giáo dục “Mục tiêu của SGK Lịch sử không phải là phát

hiện những vấn đề mới về nghiên cứu lịch sử dân tộc và xã hội loài người như một công trình sử học, mà phải giải quyết tốt nhất việc cung cấp những kiến thức cơ bản, hiện đại cho HS phù hợp với mục tiêu đào tạo và nội dung đã quy định” [9; tr.89].

SGK Lịch sử THCS dành cho lứa tuổi từ 12 - 15 SGK bậc học nàykhác so với bậc Tiểu học và bậc THPT nhưng vẫn phải đáp ứng mục tiêu mônhọc đã đề ra Về mặt kiến thức đảm bảo nguyên tắc “hiện đại, cơ bản, phù hợpvới thực tiễn Việt Nam”, về mặt phát triển: nội dung SGK phải phù hợp vớitrình độ nhận thức, đặc điểm tâm lý, lứa tuổi; về mặt giáo dục: SGK phảiđược biên soạn dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, theo quanđiểm của Đảng và nhà nước.

Khi biên soạn SGK, tác giả cần vận dụng sáng tạo những quan điểmtrên, mặt khác cần khách quan khi đánh giá một sự kiện, nhân vật lịch sử,không lồng ghép quan điểm, tư tưởng cá nhân Giáo dục tri thức đồng bộ vớigiáo dục nhân cách, tư tưởng, phẩm chất, đạo đức Giúp HS hiểu rõ hơn vềgiá trị nền tảng, ý nghĩa thực tiễn của khoa học lịch sử đối với cuộc sống

Bước vào thời đại công nghệ phát triển như vũ bão, nhưng chưa mộtcông cụ, thiết bị nào có thể thay thế hoàn toàn SGK Qua những ý kiến trên,tôi thấy rằng SGK giữ một vị trí quan trọng trong dạy học nói chung và dạyhọc lịch sử nói riêng Vậy làm thế nào để SGK phát huy tối đa vai trò củamình trong công tác giảng dạy và học tập đó luôn là trăn trở và mục tiêuhướng đến những người viết sách

1.1.1.2 Cấu trúc sách giáo khoa Lịch sử

Về cấu trúc của SGK nói chung và SGK Lịch sử nói riêng, cho đến naycòn có nhiều quan điểm khác nhau Trong cuốn Phương pháp dạy học Lịch sử

ở trường THPT của nhóm tác giả Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú chỉ hai quan niệm cơ bản:

Quan niệm thứ nhất: SGK bao gồm hai phần là kênh chữ và kênh hình

- Kênh chữ: tất cả các thông tin thành văn trình bày nội dung tri thứccủa bài học bao gồm bài viết chính, tóm tắt mở đầu bài học, tư liệu thamkhảo, câu hỏi, chú thích,

- Kênh hình bao gồm hình ảnh, tranh vẽ, bản đồ, sơ đồ, đồ thị,… Tùyvào mục đích sử dụng, kênh hình được chia thành 5 loại: loại minh họa để cụthể hóa nội dung một sự kiện quan trọng; loại cung cấp thông tin; loại vừacung cấp thông tin vừa minh họa cho kênh chữ; loại để rèn luyện kĩ năng thựchành, kiểm tra kiến thức hay còn gọi là loại bài tập thực hành.

“Cách phân chia nội dung theo kênh hình và kênh chữ mới chỉ nhấn mạnh về mặt thông tin để HS nhận thức, nội dung bài học chứ chưa làm rõ chức năng, nhiệm vụ của mỗi phần trong SGK Lịch sử” [9; tr.90] Có lẽ vì thế

việc sử dụng SGK mới chỉ dừng lại ở việc đọc, nhìn đơn thuần, hạn chế pháttriển năng lực người học

Quan niệm thứ hai: SGK bao gồm hai phần là bài viết và cơ chế sư phạm.Quan điểm này thế hiện được tính sư phạm của việc biên soạn và sử dụng SGK

- “Bài viết” “tức là nội dung cơ bản của chương trình được trình bày

ngắn gọn trong một số trang cho mỗi tiết học, chỉ dẫn về phương pháp học tập về đánh giá, kiểm tra kết quả học tập của học sinh” [9; tr.90].

- “Cơ chế sư phạm” “chỉ tất cả những thành tố trong SGK, trừ bài viết,

dành cho một tiết học Đây là bộ phận chủ yếu của sách giáo khoa mà học sinh phải nghiên cứu, nắm vững kiến thức cơ bản được lựa chọn phù hợp với yêu cầu học tập” [9; tr.91].

“Cơ chế sư phạm” là một thành tố quan trọng trong SGK Lịch sử, do đócần phải đầu tư chú trọng lựa chọn tư liệu, tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ, tài liệutham khảo…

Mặc dù các quan niệm khác nhau về cấu trúc nhưng tựu chung lại, haiquan điểm đều thể hiện tất cả các thành tố trong SGK đều thực hiện chức năngbồi dưỡng nhận thức, phát triển năng lực và giáo dục nhân cách, Cách phânchia thứ hai dễ được chấp nhận hơn vì thể hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa haiphần của SGK “Phần bài viết” là nội dung chủ yếu, được trình bày ngắn gọn

mà HS cần nghiên cứu, “phần cơ chế sư phạm” bổ sung, cụ thể hóa bài viết, kiểm tra đánh giá quá trình nhận thức của HS

Tỉ lệ phần “bài viết” với phần “cơ chế sư phạm” phải tùy thuộc vào lứatuổi, trình độ nhận thức của HS Ở các lớp THCS, phần tranh ảnh có thể tănghơn so với các lớp THPT, ngoài ra cần tăng thêm tư liệu, sơ đồ, biểu đồ, đồdùng trực quan bên cạnh phần bài viết

1.1.2 Xuất phát điểm của vấn đề

1.1.2.1 Mục tiêu và nhiệm vụ bộ môn Lịch sử ở trường THCS

Luật Giáo dục được Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt

Nam khóa X thông qua ngày 25/12/2001 đã nêu: “Mục tiêu của Giáo dục là

đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, trí thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng dân tộc và chủ nghĩa

xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [11; tr.11].

Mục tiêu bộ môn Lịch sử trường phổ thông được xây dựng trên cơ sở mục

tiêu giáo dục, mục tiêu cấp học, quán triệt đường lối và quan điểm của Đảng

và Nhà nước về giáo dục và sử học

Từ mục tiêu môn học, đối với bậc THCS sẽ giúp “HS có được những

kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, làm cơ sở bước đầu cho việc hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc, tạo cho học sinh các năng lực tư duy, hành động, có thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội” [24; tr.8].

Lịch sử với tư cách của một môn khoa học xã hội góp phần:

- Về kiến thức: đối với phần Lịch sử dân tộc mục tiêu chính là nhận biết

được quá trình phát triển lịch sử dân tộc với những sự kiện, nhân vật nổi bật,

có chọn lọc của từng thời kì Đối với phần Lịch sử thế giới, mục tiêu là nhậnbiết những sự kiện chính của lịch sử xã hội loài người từ nguồn gốc đến nay

Sở dĩ đây được coi là kiến thức nền tảng vì những kiến thức này sẽ được củng

cố, mở rộng, làm sâu sắc hơn trong bậc học THPT

- Về kĩ năng: Thông qua bộ môn Lịch sử, HS từng bước hình thành những

kĩ năng chung và kĩ năng chuyên biệt trong môn học: Tái hiện sự kiện, hiệntượng, nhân vật lịch sử; thực hành bộ môn; liên hệ kiến thức với thực tiễn; thểhiện quan điểm cá nhân về các vấn đề lịch sử,… góp phần thực hiện mục tiêu

“hình thành năng lực phát hiện, đề xuất, giải quyết vấn đề trong dạy học Lịchsử”

- Về thái độ: HS bước đầu hình thành thái độ, tư tưởng, tình cảm trên cơ

sở nội dung kiến thức cụ thể Đối với dân tộc, góp phần giáo dục lòng yêu quêhương đất nước, giữ gìn giá trị truyền thống, tin tưởng vào XHCN Đối với thếgiới, giáo dục tinh thần đoàn kết quốc tế, hữu nghị giữa các dân tộc, yêu chuộnghòa bình, căm ghét chiến tranh Đạt được điều này là ghi dấu vào tâm hồn mỗingười, góp phần tạo nên những phẩm chất tốt đẹp của công dân Việt Nam

Như vậy, mục tiêu của môn Lịch sử là “dạy chữ để dạy người” học Lịch

sử không chỉ tiếp nhận những kiến thức cơ bản về quá khứ của dân tộc của thếgiới mà còn hướng đến phát triển những năng lực chủ chốt cho người học nhưnăng lực nêu và giải quyết vấn đề, năng lực nhận thức và tư duy lịch sử, nănglực tự học,… Qua đó giáo dục nhân cách, tư tưởng, thái độ cư xử đúng đắntrong xã hội

1.1.2.2 Đặc trưng của kiến thức Lịch sử ở trường THCS

Tính quá khứ: Tất cả những sự kiện, hiện tượng lịch sử đều đã xảy ra

và nó mang tính quá khứ, do đó người ta không thể trực tiếp quan sát lịch sửquá khứ mà chỉ có thể tìm hiểu chúng thông qua tư liệu, hiện vật lịch sử hoặcdựa vào các hiện tượng lịch sử tương tự đang diễn ra để tham khảo Do tínhquá khứ sẽ khiến việc giảng dạy Lịch sử có những khó khăn nhưng cũng đemlại những ưu thế riêng của môn Lịch sử như: phát triển, bồi dưỡng trí tưởngtượng tái tạo, khả năng tư duy của HS,…

Tính không lặp lại: Mỗi sự kiện lịch sử xảy ra gắn với một không gian

và thời gian nhất định Không có sự kiện lịch sử nào xảy ra cùng thời điểm,trong các thời kì khác nhau mà lại hoàn toàn giống nhau; nếu có điểm giốngnhau đó chính là sự kế thừa, phát triển Do đó trong giảng dạy, khi trình bàymột sự kiện lịch sử cần phải xem xét cụ thể cả về không gian và thời gian nảysinh sự kiện đó

Tính cụ thể: Lịch sử của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc đều mang những

đặc điểm riêng do đặc điểm kinh tế, chính trị, giáo dục khác nhau Chính đặcđiểm này đòi hỏi sự trình bày lịch sử một cách rõ ràng, cụ thể, phản ánh đượcnhững đặc điểm riêng biệt của mỗi quốc gia, dân tộc Tuy có sự khác biệt, sựphát triển lịch sử của các dân tộc đều không nằm ngoài quy luật phát triển của

xã hội

Tính hệ thống (tính logic lịch sử): không có sự kiện Lịch sử nào đơn lẻ

mà luôn có mối liên hệ với các sự kiện trước, sau và đồng thời với chúng Khoahọc Lịch sử bao gồm những nội dung tri thức phong phú, đa dạng: từ cơ sở kinh

tế, đấu tranh xã hội đến quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng tầng,… Điều này đòihỏi người GV khi giảng dạy Lịch sử luôn phải chú ý đến mối quan hệ giữa các

sự kiện lịch sử để HS hiểu được mối quan hệ và bản chất cốt lõi của vấn đề

Tính thống nhất giữa sử và luận: “Lí luận lịch sử cũng như quan điểm lịch sử trước khi có chủ nghĩa Mác, cơ bản đều xuất phát từ lập trường

bảo vệ lợi ích của giai cấp bóc lột” C Mác và Ăng-ghen đứng trên lập trường

của giai cấp vô sản, vận dụng nguyên lí của chủ nghĩa duy vật biện chứng

vạch ra quá trình chung của sự phát triển tuần tự các hình thái kinh tế xã hội,

hai ông đã chứng minh rằng “lao động sản xuất và đấu tranh giai cấp là động

lực chủ yếu thúc đẩy sự phát triển của xã hội” [9; tr.142] Từ đó, sử học mới

trở thành một khoa học chân chính.

Xuất phát từ đặc trưng bộ môn Lịch sử mà trong quá trình giảng dạy của

GV và quá trình học tập của HS: nội dung bài viết, hình ảnh, sơ đồ, lược đồ,…

trong SGK có tác động rất lớn đến quá trình HS tưởng tượng tái hiện bứctranh trong quá khứ, từ đó giúp các em tìm hiểu và phát hiện bản chất cốt lõicủa vấn đề Vì vậy, việc biên soạn SGK đổi mới, chú trọng đến thẩm mỹ vànhững đặc điểm đặc trưng của môn Lịch sử là rất cần thiết.

1.1.2.3 Đặc điểm tâm lý và nhận thức của học sinh trong học tập lịch sử

* Đặc điểm tâm lý

Học sinh THCS đang ở “tuổi thiếu niên từ 12 - 15 tuổi: Hoạt động chủ

đạo của tuổi này là hoạt động giao tiếp nhóm bạn Đây là tuổi vươn lên làm người lớn, trẻ muốn được đối xử như người lớn, hình thành nhiều phẩm chất tâm lý mới như nhu cầu tình bạn, khả năng tự ý thức, năng lực đánh giá” [16;

tr.42]

Lứa tuổi này có vị trí phát triển quan trọng trong cuộc đời mỗi conngười, là thời kỳ chuyển tiếp từ tuổi ấu thơ sang tuổi trưởng thành Do sựkhác biệt về lứa tuổi, tâm lý, nhận thức nên việc biên soạn SGK cũng cần đổimới cho phù hợp với đặc điểm và động cơ học tập của các em

Sự thay đổi của môi trường học tập, chương trình học tập cũng tác độngđến tâm lý của các em Đến thời kỳ này, HS được tiếp xúc với nhiều môn học,mỗi môn học lại cung cấp những khối lượng thông tin đa dạng khác nhau điềunày đòi hỏi phải tìm ra phương pháp học tập phù hợp HS được hướng dẫn,tiếp xúc với nhiều môn học mới, điều đó giúp tri thức các em tiếp nhận ngàycàng trở nên phong phú

Ở cấp học THCS, mức độ tự học của các em đã tiến cao hơn so với giaiđoạn học Tiểu học, động cơ và mục đích học tập của HS rất phong phú, tất cả các

em đều ý thức được việc học tập rất cần thiết và quan trọng nhưng thái độ họctập của mỗi người lại khác nhau Do đó, để định hướng các em hướng tới thái độhọc tập đúng đắn thì sách giáo Lịch sử - tài liệu học tập chủ yếu cần đảm bảo yếu

tố khoa học, hình thức đẹp sẽ để lại những ấn tượng sâu sắc trong

tâm trí các em phương pháp phải đa dạng, lồng ghép những nội dung gần gũivới cuộc sống của các em.

Tuổi thiếu niên với đặc điểm tâm lý riêng biệt, gắn liền với quá trìnhphát triển của tri giác, trí nhớ, tư duy cần giúp các em hiểu về tầm quan trọngcủa học tập, tạo động lực và thái độ học tập đúng đắn

* Đặc điểm nhận thức

Các em đang dần có sự phát triển về mặt xã hội và quá trình nhận thức.Địa vị trong gia đình của các em có sự thay đổi, các em được nhìn nhận là mộtthành viên tích cực trong gia đình, có quyền và nghĩa vụ riêng Đồng thời đây

cũng là giai đoạn phát triển của quá trình nhận thức.“Trí nhớ dần mang tính chất

có điều khiển, điều chỉnh và tổ chức” [46] tư duy trừu tượng chiếm ưu thế.

Quá trình nhận thức đi theo quy luật: từ trực quan sinh động tới tư duy

trừu tượng rồi trở về thực tiễn “Nhưng quá trình nhận thức lịch sử có đặc thù

riêng không giống quá trình lĩnh hội những tri thức khác Giai đoạn quan trọng nhận thức Lịch sử của HS là quá trình HS tiếp xúc với tài liệu SGK và các tài liệu tham khảo cần thiết… Giai đoạn tư duy trừu tượng là giai đoạn thông qua các thao tác tư duy của mình, HS hình thành những tri thức cụ thể,

xử lí thông tin, từ đó nắm được bản chất của vấn đề Lịch sử” [13; tr.26] Đối

với cấp THCS, điều quan trọng là khơi dậy sự tò mò tìm hiểu ở HS, đối với

HS lớp 6, cần khuyến khích rèn luyện khả năng quan sát (quan sát tranh ảnhlịch sử, quan sát biểu đồ bản đồ,…) để hình thành năng lực tái hiện và trìnhbày lịch sử; đặc biệt với HS lớp 7,8,9 HS được học nhiều hơn và có hệ thốnghơn về Lịch sử, hoạt động tư duy tổng hợp và tư duy trừu tượng cũng pháttriển hơn, cần bồi dưỡng năng lực lý giải lịch sử, đánh giá và ứng dụng bài họclịch sử vào thực tiễn đời sống

Trong hoạt động nhận thức của HS, tư duy đóng vai trò quan trọng, giúp

HS rút ra được bài học, nêu quy luật trong quá trình học tập, đó cũng chính làmục đích hình thành kiến thức trong dạy học Lịch sử Giai đoạn này, năng lực

ghi nhớ đã tăng lên rõ rệt, cách thức và hiệu suất ghi nhớ cũng được nâng cao,

do đó các em có khả năng nắm bắt và tìm hiểu nguồn thông tin kiến thứcphong phú đa dạng

1.1.2.4 Xu thế đổi mới chương trình, sách giáo khoa môn Lịch sử

Do nhu cầu phát triển của xã hội, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhânlực toàn cầu, trào lưu cải cách giáo dục đã được thực hiện ở nhiều nước trêntoàn thế giới: Anh, Pháp, Mĩ, Canada, Nhật Bản,… và đặc biệt là Australia.Môn Lịch sử với tư cách là một môn khoa học xã hội nhưng chưa được quantâm và chú trọng Tiêu biểu là ở Australia những năm đầu thế kỉ XXI chứngkiến sự tụt dốc trong việc dạy và học Lịch sử ở trường phổ thông Tình trạng

HS thờ ơ, không quan tâm đến Lịch sử đất nước được ghi nhận qua một loạt

công bố Khi chuẩn bị bước vào thiên niên kỉ mới, “khi phải định hình giá trị

Úc họ mới nhận ra với vốn Lịch sử hiện có, nước Úc khó có thể chiếm được một vị trí quan trọng và đầy ảnh hưởng tại khu vực Châu Á Thái Bình Dương” [29; tr.167] Sau đó, cuộc cải cách giáo dục trong môn Lịch sử đã

được đề xướng và thu được nhiều kết quả khởi sắc, dưới sự kết hợp của nhiều

bộ phận: Chính phủ, Bộ Giáo dục Liên bang Úc, đội ngũ GV và HS, và vai tròquan trọng không thể thiếu thuộc về giới truyền thông

Trước những phong trào cải cách giáo dục trên thế giới, cùng với sựphát triển như vũ bão của khoa học công nghệ đã đặt ra những yêu cầu mớitrong đào tạo nguồn nhân lực Nghị quyết Đại hội XII của Đảng đã nêu rõ

“Chuyển mạnh quá trình giáo dục chủ yếu từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” [44].

Để bắt kịp xu thế của thời đại, giáo dục Việt Nam cần thiết tiếp thunhững thành tựu giáo dục của thế giới, nghị quyết Đại hội lần thứ X khẳng

định: “Tăng cường hợp tác quốc tế về giáo dục và đào tạo, tiếp cận chuẩn

mực giáo dục tiên tiến của thế giới phù hợp với yêu cầu phát triển của Việt Nam, tham gia đào tạo nhân lực khu vực và thế giới.” [45; tr.98].

Đổi mới giáo dục và đào tạo đã trở thành xu thế toàn cầu, các quốc giađặc biệt là các nước tiên tiến trên thế giới đã và đang xem xét lại toàn bộ hệ

thống giáo dục và tiến hành cải cách giáo dục toàn diện: “định hướng chủ đạo

là phát triển năng lực thay cho truyền thụ kiến thức; chuyển từ dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học tổ chức các hoạt động học tập phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo; đảm bảo sự phát triển phong phú của giáo dục, làm cho giáo dục thích ứng với sự phát triển đa dạng của kinh tế thị trường” [15].

Về chương trình, theo quan điểm xây dựng chương trình của Bộ Giáo

dục và đào tạo thông qua môn học Lịch sử năm 2018 “môn Lịch sử và Địa lí

cấp trung học cơ sở hướng tới phát triển năng lực tư duy, nhìn nhận thế giới như một chỉnh thể, theo cả chiều không gian và chiều thời gian trên cơ sở sử dụng những kiến thức cốt lõi, các công cụ học tập và nghiên cứu Lịch sử và Địa lí Thông qua đó, học sinh có năng lực vận dụng các kiến thức, kĩ năng vào thực tiễn và từng bước sáng tạo.” [25; tr.3] Như vậy, SGK không đơn

thuần tiếp cận từ nội dung, phát triển những tri thức khoa học cơ bản mà chú

trọng đến năng lực phát triển bền vững của HS

Về việc biên soạn SGK, việc biên soạn SGK cần tuân thủ nhữngnguyên tắc sau:

Chương trình phải đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ chính trị, kinh tế - xã hội, được thể hiện ở mục tiêu bộ môn.

Trong mỗi giai đoạn nhất định, yêu cầu về chương trình được đặt rakhác nhau phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện, mối tương quan với kinh tế, xãhội Trong giai đoạn đất nước bước vào thế kỉ hội nhập thế giới, SGK phảiđáp ứng vai trò đào tạo ra những công dân toàn cầu: có kiến thức, năng lực,phẩm chất để phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế của đất nước

Giải quyết mối quan hệ giữa sử học và giáo dục lịch sử

Thành tựu sử học là nền tảng, cơ sở cho kiến thức cơ bản ở trường THCS.SGK phải đảm bảo phản ánh được nội dung mới nhất của khoa học lịch sử

Chương trình lịch sử không cần phản ánh hết thành tựu của khoa học lịch sử

mà cần lựa chọn những kiến thức cơ bản, phù hợp với yêu cầu, điều kiện giáodục lịch sử Những tài liệu sử học đang tranh luận và chưa có kết luận chínhxác thì chưa đưa vào trong chương trình giảng dạy

Xử lí mối quan hệ giữa kiến thức lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc trong chương trình học.

Lịch sử của mỗi dân tộc là bộ phận tạo nên lịch sử thế giới, vừa nêu lênquy luật chung của lịch sử loài người vừa thể hiện quy luật, đặc thù riêng củadân tộc

Cần thiết kế cân đối thời lượng giữa lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới,đặt lịch sử dân tộc trong bối cảnh thế giới để HS có thể so sánh, đối chiếunhững tác động của thế giới đối với Việt Nam

Chương trình quán triệt nguyên tắc “hiện đại, cơ bản, phù hợp thực tiễn Việt Nam”

Tính hiện đại của chương trình là đề cập được những thành tựu mới

nhất của khoa học lịch sử, quan điểm của Đảng, lý luận dạy học.

Tính cơ bản của chương trình nghĩa là chương trình phải lựa chọn được

những sự kiện hiện tượng cơ bản nhất của xã hội loài người

Tính phù hợp thực tiễn, nước ta vẫn áp dụng một chương trình, một bộ

SGK phải thực hiện ở tất cả các vùng miền từ đồng bằng, miền núi, hải đảo, venbiển… với điều kiện kinh tế, văn hoá, khả năng nhận thức của HS là hoàn

toàn khác nhau Một chương trình, một SGK vẫn chưa đáp ứng được tínhchuyên biệt với từng vùng miền Nhiệm vụ nặng nề của nền Giáo dục là sớmkhắc phục tình trạng SGK nặng về lý thuyết, nhẹ về thực hành, chưa khuyếnkhích tính sáng tạo của người học, chuẩn bị xây dựng và triển khai chươngtrình giáo dục phổ thông mới theo hướng hiện đại, phù hợp và hiệu quả

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của sách giáo khoa Lịch sử nói chung, cấu trúc bài học trong sách giáo khoa nói riêng

1.1.3.1 Đối với học sinh

SGK nói chung và SGK Lịch sử nói riêng được coi là một công trìnhnghiên cứu khoa học giáo dục, phản ánh và vận dụng những thành tựu củaKhoa học giáo dục SGK giải quyết tốt nhất việc cung cấp những sự kiện,hiện tượng lịch sử cơ bản, chính xác, khoa học và trình bày theo ý tưởng sưphạm tối ưu Như vậy, SGK được coi như phương tiện học tập chủ yếu đốivới HS, cũng có thể nói đó là người bạn đồng hành không thể thiếu khi cắpsách đến trường SGK có ý nghĩa đối với sự phát triển toàn diện của HS

Về kiến thức, SGK Lịch sử cung cấp những kiến thức cơ bản và có hệthống trong suốt các giai đoạn phát triển lịch sử xã hội loài người Không chỉđảm bảo về kiến thức, SGK còn có ý nghĩa quan trọng trên cả ba mặt: giáodưỡng, giáo dục và phát triển

Về phát triển năng lực, kỹ năng SGK nói chung và SGK Lịch sử nóiriêng là tài liệu quan trọng góp phần hình thành những kỹ năng chung và kỹnăng chuyên biệt trong môn Lịch sử: năng lực tự học, năng lực nhận diện vàhiểu tư liệu lịch sử, năng lực tái hiện và trình bày lịch sử, năng lực giải thíchlịch sử, năng lực đánh giá; năng lực vận dụng bài học lịch sử vào thực tiễn, SGK không chỉ cung cấp kiến thức mới mà còn tạo điều kiện trong tiến hànhkiểm tra, đánh giá

Về giáo dục tư tưởng, tình cảm, thái độ, SGK đóng vai trò quan trọngtrong giáo dục đạo đức, nhân cách vì suy cho cùng nhân cách con người vẫn

là vấn đề cơ bản, cốt lõi của lí luận và thực tiễn giáo dục Từ những sự kiện,hiện tượng, nhân vật lịch sử để bồi dưỡng phẩm chất và hình thành nhân cách

HS trong đời sống xã hội Từ nhận thức về khoa học sẽ nâng cao lòng yêunước, ý thức tự hào, giữ gìn, phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc,tôn trọng sự đa dạng của các quốc gia, dân tộc trên thế giới,

1.1.3.2 Đối với giáo viên

- SGK là tài liệu hỗ trợ nội dung giảng dạy: SGK cung cấp khá đầy đủnhững kiến thức cơ bản, hiện đại và có hệ thống GV có thể sử dụng trongviệc chuẩn bị và tiến hành giảng dạy

- SGK là tài liệu định hướng phương pháp giảng dạy

SGK với cấu tạo chương - bài - đề mục rõ ràng, bên cạnh bài viết làphần cơ chế sư phạm bao gồm kênh hình, hệ thống câu hỏi, GV có thể dựavào phần cơ chế sư phạm để thiết kế phương án tổ chức các hoạt động sưphạm trên lớp, hướng dẫn HS khai thác SGK tìm tòi, ôn tập kiến thức Trongkiểm tra đánh giá, SGK là nguồn thông tin chuẩn mực để GV khai thác, thiết

kế nội dung kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực HS

Tuy nhiên nội dung SGK thường không bắt kịp được những nghiên cứumới nhất của khoa học Lịch sử do đó người GV thường xuyên phải tham khảo,tiếp cận những kiến thức mới để nâng cao trình độ khoa học của mình và làmcho bài giảng đảm bảo tính sâu sắc, hiện đại Có như vậy mới nâng cao đượchiệu quả dạy học và chất lượng giáo dục nói chung và bộ môn Lịch sử nói riêng

Như vậy, SGK bao gồm nhiều chức năng khác nhau, khi nằm trong tay

HS SGK sẽ có những chức năng khác biệt so với nằm trong tay GV Đối với

HS, SGK không chỉ có chức năng cung cấp kiến thức mà còn có giúp pháttriển kĩ năng; ôn tập trong kiểm tra, đánh giá Đối với GV, SGK là công cụ hỗtrợ nội dung giảng dạy đồng thời định hướng phương pháp giảng dạy trongquá trình dạy học

1.1.3.3 Yêu cầu đổi mới về cấu trúc bài học SGK Lịch sử 7

Chương trình và SGK có ảnh hưởng và tác động trực tiếp tới chất lượnggiáo dục các môn học nói chung và bộ môn Lịch sử nói riêng SGK với kiến thứcnặng nề, khô khan sẽ không kích thích được niềm đam mê học tập đối với họcsinh Ngược lại, một cuốn SGK Lịch sử ngắn gọn hấp dẫn sẽ kích thích sự

tìm tòi học hỏi từ HS Từ thực tiễn dạy học ở trường THCS chúng ta có thể thấy SGK Lịch sử hiện hành có những ưu điểm và hạn chế sau:

 Nội dung SGK đảm bảo tính khoa học, vừa sức đối với đối tượng HS

 Kênh hình mặc dù số lượng không nhiều nhưng tương đối rõ ràng, cótác dụng tích cực hỗ trợ quá trình dạy và học của GV và HS

Thứ ba, kiến thức trong SGK vừa thừa vừa thiếu, thừa là những nộidung mang tính hàn lâm, nội dung mang tính chất chung chung chưa khai thácchiều sâu của vấn đề, thiếu là chưa truyền tải được một số nội dung cơ bản,chưa phản ánh được nhiều thành tựu của khoa học Lịch sử ví dụ vấn đề đảoHoàng Sa-Trường Sa… Thông thường, kiến thức Lịch sử chưa gắn với nhữngvấn đề của đời sống thực tiễn, làm cho Lịch sử trở nên xa cách với con người

Thứ tư, chưa có sự cân đối giữa kiến thức lí thuyết và thực hành Giáo dục

về bản chất là dạy và học cách giải quyết vấn đề Thế nhưng, SGK Lịch sử

hiện hành nặng về truyền đạt kiến thức, chưa đưa ra nhiều bài tập dự án thựchành, HS chưa được tích cực chủ động “giải quyết các vấn đề”.

Thứ năm, Lịch sử là thứ cụ thể, sinh động, hấp dẫn, không thể tái hiện

và quan sát như những bộ môn khoa học khác Do đó nguồn tư liệu, tài liệulịch sử rất quan trọng Đáng tiếc, SGK Lịch sử hiện hành chưa khai thác nhiềunguồn tư liệu, tài liệu, tranh ảnh để làm nổi bật nên sự sinh động, hấp dẫn ấy.Mọi sự kiện, hiện tượng đều gắn với những nhân vật tiêu biểu, dù là nhân vậtchính diện hay phản diện đều mang tính cách, phẩm chất, đóng góp riêng,nhưng SGK đã không tạo được những biểu tượng sâu sắc về nhân vật lịch sử

Thứ sáu, SGK không chỉ hạn chế về mặt nội dung mà còn hạn chế vềmặt hình thức Bố cục, cách trình bày trong một bài học chưa bắt mắt Nhiềubài học trình bày kiến thức dàn trải, chủ yếu mang tính thống kê sự kiện SGKvới hai màu đen trắng chưa thể hiện nhiều tính thẩm mĩ Số lượng bản đồ,biểu đồ, tranh ảnh còn hạn chế so với phần “kênh chữ”

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc đề xuất sách giáo khoa Lịch sử ở trường THCS nói chung và SGK Lịch sử lớp 7 nói riêng

1.2.1 Nội dung chương trình, SGK Lịch sử 7 hiện hành và Chương trình môn Lịch sử 7 sau năm 2018

Ở cấp THCS nội dung được thiết kế để trang bị kiến thức nền tảngthông sử, giúp HS nắm được những kiến thức cơ bản, cốt lõi nhất Đặc biệtphần Lịch sử Việt Nam sẽ được đối chiếu, so sánh với bối cảnh thế giới ởtừng giai đoạn chứ không hề riêng biệt như chương trình cũ

Đối với chương trình và SGK Lịch sử 7 hiện hành:

Chương trình lịch sử hiện hành tồn tại từ năm 2003, tính đến năm 2019

là 16 năm, chương trình này có nhiều ưu điểm nhưng cũng bộc lộ nhiều hạnchế

Về ưu điểm, SGK đảm bảo tính khoa học, tính thực tiễn phù hợp với hầuhết các đối tượng HS SGK đã phản ánh một phần thành tựu của khoa học Lịch

sử SGK bám sát mục tiêu chương trình đào tạo, đảm bảo chuẩn kiến thức kĩnăng trong môn Lịch sử Trong quá trình tái bản hàng năm, SGK Lịch sử đã

có những bổ sung, chỉnh sửa để tiếp tục hoàn thiện

Về hạn chế, cấu trúc SGK hiện nay vẫn theo chương – bài, cấu trúc cácchương khá giống nhau Chương trình lấy kiến thức làm thước đo, không chútrọng phát triển kĩ năng người học gây tình trạng lý thuyết nhiều, thực hành ít.Khả năng tự học, tự tìm tòi chưa được chú trọng Cấu trúc chương trình đồngtâm kết hợp đường thẳng nhưng kiến thức chưa sâu, chưa thực sự nâng cao vềtrình độ, HS đã học tại bậc THCS lên THPT phải “học lại” kiến thức gâynhàm chán cho người học Hơn nữa, chương trình lịch sử thế giới và lịch sửViệt Nam chưa có sự tương xứng về các lĩnh vực đời sống xã hội, nặng về lịch

sử chiến tranh, đấu tranh giai cấp, chưa chú trọng lịch sử kinh tế, văn hóa,khoa học kỹ thuật

Đối với chương trình Lịch sử 7 năm 2018:

Mục tiêu của môn Lịch sử đã được nêu rõ: “giúp HS hình thành những

năng lực chung và năng lực chuyên môn Lịch sử trên nền tảng kiến thức cơ bản, có chọn lọc về thế giới, quốc gia và địa phương… HS biết cách thu thập,

tổ chức và phân tích, tổng hợp các dữ kiện, từ đó hình thành ở HS năng lực diễn giải lịch sử…” [8; tr.4].

Một trong những nội dung đáng chú ý trong chương trình này là thay vìtập trung đáp ứng mục tiêu kiến thức, tiếp cận theo định hướng năng lực đượcchú trọng: giúp HS phát triển năng lực nhận diện và sử dụng tư liệu lịch sử; nănglực tái hiện và trình bày lịch sử; năng lực giải thích lịch sử; năng lực đánh giálịch sử và cuối cùng là vận dụng bài học lịch sử vào thực tiễn cuộc sống

Tích hợp nội môn và tích hợp liên môn là yêu cầu cần thiết Do các sựkiện lịch sử, xã hội ít nhiều có mối liên hệ với nhau, hơn nữa khi tích hợp cáckiến thức liên quan số lượng môn học có thể giảm bớt, tránh sự trùng lặp khôngcần thiết Đồng thời, qua việc tích hợp nội môn và liên môn HS có thể huy động,

kết hợp kiến thức kỹ năng của nhiều môn để giải quyết nhiệm vụ học tập Từ

đó phát triển kĩ năng mới đặc biệt năng lực giải quyết vấn đề trong thực tiễncuộc sống

1.2.2 Khảo sát về việc sử dụng SGK Lịch sử 7

+ Mục đích khảo sát: Chúng tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng sửdụng SGK Lịch sử 7 của GV và HS THCS, phát hiện những ưu điểm và tồntại của SGK Lịch sử hiện hành, làm cơ sở cho chúng tôi đề xuất biện phápnâng cao hiệu quả việc biên soạn và sử dụng học liệu này

+ Nội dung khảo sát: Chúng tôi tiến hành khảo sát về thực trạng việc sửdụng SGK của GV và HS

+ Đối tượng khảo sát: GV và HS các trường THCS

Để điều tra thực tiễn, chúng tôi tiến hành điều tra GV dạy tại THCSVinschool, Alpha school, THCS Yên Định, PTLS Quốc tế Gateway HS cáctrường như: THCS Pascal, THCS Ninh Xá, THCS Thị Trấn Đông Anh

+ Phương pháp tiến hành điều tra: Tiến hành điều tra bằng phiếu điều trađối với GV (phụ lục 1), đối với HS (phụ lục 2) Sau khi tiến hành khảo sát và

xử lí số liệu, chúng tôi thu được kết quả như sau:

1.2.2.1 Đối với GV

Trong quá trình điều tra chúng tôi đã tiến hành phát 10 phiếu điều tra dànhcho GV bộ môn Lịch sử trường THCS Yên Định (Nam Định), Trường Vinschool(TP Hà Nội), Hệ thống giáo dục Alpha School (TP Hà N ội), PTLS Quốc tếGateway (TP Hà Nội) và thu lại được 4 phiếu với kết quả như sau:

Thứ nhất, về mức độ thường xuyên sử dụng SGK để hướng dẫn HS họctập: đa số các thầy cô đều sử dụng SGK để hướng dẫn học sinh học ở lớp,hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung kiến thức bài mới, và sử dụng trong các hoạtđộng kiểm tra đánh giá Như vậy nhìn vào mục đích sử dụng SGK, mục đíchhướng dẫn HS tự học ở nhà, sử dụng SGK để thực hành, thực hiện dự án vẫn

chưa thực sự được chú trọng SGK vẫn chưa phát huy được toàn bộ chức năng

và vai trò to lớn của mình

Thứ hai, đối với kênh hình trong SGK, các GV đều nhất trí kênh hìnhtrong SGK hiện hành phù hợp với nội dung bài học tuy nhiên số lượng kênhhình còn ít, chưa đáp ứng được nhu cầu tìm hiểu Lịch sử, kênh hình chưa đikèm với hướng dẫn học tập, màu sắc chưa hấp dẫn và bắt mắt

Thứ ba, đối với phần “bài viết”, các GV đều cho rằng bài viết trong SGKhiện hành khoa học, súc tích tuy nhiên thiếu nội dung kiến thức mở rộng; kiếnthức chưa thực sự phong phú, hấp dẫn Đặc biệt một điểm trừ lớn đó là nặng vềtrình bày kiến thức lịch sử, liệt kê nhiều mốc thời gian, số liệu khó nhớ.

Thứ tư, đánh giá về câu hỏi và bài tập trong SGK, 60% GV cho rằng câuhỏi và bài tập tương đối phù hợp với nội dung và đối tượng HS; thể hiện được

3 mức độ nhận biết, thông hiểu, vận dụng 40% GV nhất trí cao, 40% lựa chọn ýmức độ bình thường; 60% GV cho rằng câu hỏi và bài tập không khó hiểu, dàidòng; 60% GV cho rằng bài tập phát huy kỹ năng của người học nhưng đềuđánh giá không cao mức độ khuyến khích kĩ năng thực hành bộ môn (Vẽ bảngbiểu, sơ đồ) và khuyến khích vận dụng, liên hệ (sưu tầm tài liệu lịch sử địaphương, áp dụng kiến thức vào thực tế, )

Khi được hỏi về những đề xuất cụ thể để nâng cao hiệu quả biên soạn,

sử dụng SGK trong dạy học Lịch sử đáp ứng yêu cầu đổi mới Chương trình,SGK sau năm 2018 thì GV đã cho rất nhiều ý kiến:

“Trước tiên và cốt yếu nhất vẫn là phải thay đổi quan điểm giáo dục Bởi vì chỉ khi chúng ta có quan điểm đúng đắn thì mới có thể tìm ra được nội dung, phương pháp giáo dục tiến bộ.

Từ thực tế giảng dạy, tối nhận thấy một số vấn đề như sau;

- Chỉ nên coi sách giáo khoa như một nguồn tư liệu tham khảo

- Xây dựng sách khoa theo chủ đề: khoảng 5-6 chủ đề / khối lớp

- Có phần hướng dẫn tra cứu tư liệu/ liệt kê các nguồn tư liệu gợi ý học sinh có thể tra cứu để tự làm đề tài hoặc làm dự án.

- Sách giáo khoa có nhiều tranh ảnh và tư liệu có giá trị lịch sử cũng như mang tính thời sự.”

“Sách nên ngắn gọn, ít trình bày diễn biến, kênh hình nên đa dạng”

“Đa dạng về hình ảnh tư liệu, rõ ràng về các hoạt động và có bài tập phân hoá”.

Qua khảo sát chúng tôi nhận được rất nhiều đề xuất của GV, nhữngngười đang trực tiếp giảng dạy để thấy rõ được những điểm mạnh và điểmyếu trong SGK hiện hành Qua khảo sát và đề xuất của GV, chúng tôi nhậnthấy cần phải thay đổi từ cơ cấu bài học, phần bài viết cần ngắn gọn, súc tích,

ít trình bày diễn biến; về kênh hình phong phú và mang tính thời sự; về tư liệutham khảo cần cung cấp nhiều loại tư liệu; về câu hỏi và bài tập cần khuyếnkhích phát triển kĩ năng cho người học

do không yêu thích, các em đưa ra những ý kiến như sau: “dài dòng và nhàmchán”, “khô khan” “nhiều chữ và đôi khi em cảm thấy không hiểu”

Thứ hai, về tác dụng của SGK đối với việc học tập Lịch sử Đa số HSđều nhất trí SGK là tài liệu học tập cơ bản, quan trọng trong quá trình học tập;giúp mở rộng kiến thức, khắc sâu kiến thức lịch sử; vai trò giúp tự học tưnghiên cứu của SGK vẫn chưa được đánh giá cao.

Thứ ba, về mục đích thường xuyên sử dụng SGK Lịch sử, chủ yếu HS

sử dụng SGK để tự học ở lớp và tự ôn tập Việc sử dụng để tự học ở nhà, đểthực hiện các dự án chưa được nhiều HS đồng ý ở mức độ cao

Thứ tư, về hệ thống kênh hình trong SGK, đa số các em đều đồng ý vớiquan điểm kênh hình phù hợp với nội dung bài học tuy nhiên kênh hình còn ítchưa đáp ứng được nhu cầu lịch sử, màu sắc thu hút chỉ được đồng ý ở mức

độ bình thường Kênh hình đầy đủ thông tin, đi kèm hướng dẫn học tập

Thứ năm, về khó khăn khi sử dụng SGK Lịch sử 7, đa số HS cho rằnghình ảnh trong SGK ít và thiếu hấp dẫn; thiếu nội dung thực hành, thực hiện

dự án