Thiết kế và tổ chức dạy học chuyên đề một số bệnh dịch và cách phòng chống​

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2KHOA SINH – KTNN  DƯƠNG THỊ KIỀU DUYÊN THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ MỘT SỐ BỆNH DỊCH VÀ CÁCH PHÒNG CHỐNG Theo chương trình giáo dục phổ thông

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH – KTNN



DƯƠNG THỊ KIỀU DUYÊN

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ MỘT SỐ BỆNH DỊCH VÀ CÁCH PHÒNG CHỐNG (Theo chương trình giáo dục phổ thông mới môn Sinh học)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

HÀ NỘI, 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH – KTNN



DƯƠNG THỊ KIỀU DUYÊN

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ MỘT SỐ BỆNH DỊCH VÀ CÁCH PHÒNG CHỐNG (Theo chương trình giáo dục phổ thông mới môn Sinh học)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

Người hướng dẫn khoa học

TS An Biên Thùy

HÀ NỘI, 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kếtquả trong khóa luận là trung thực và chưa từng được công bố trong các công trìnhkhác Nếu không đúng như đã nêu trên, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về đề tàicủa mình

Người cam đoan

DƯƠNG THỊ KIỀU DUYÊN

i

Em xin chân thành cảm ơn thầy cô tổ Sinh học trường THPT Mỹ Hào đãđóng góp ý kiến để khóa luận của em được hoàn thiện; các em HS trường THPT MỹHào đã tham gia thực nghiệm sư phạm.

Trong quá trình hoàn thành khóa luận không tránh được những sai sót về nộidung và hình thức, vậy nên em rất mong nhận được sự góp ý từ các thầy cô

Em xin chân thành cảm ơn!

ii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

iii

Kí hiệu bảng biểu

Bảng 1.1Bảng 1.2

Bảng 3.2

Biểu đồ 3.1

iv

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Giả thuyết khoa học 4

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8 Dự kiến đóng góp của đề tài 4

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 6

1.1 Tổng quan nghiên cứu tài liệu liên quan đến đề tài 6

1.1.1 Những nghiên cứu trên thế giới 6

1.1.2 Những nghiên cứu tại Việt Nam 6

1.2 Cơ sở lí luận của đề tài 8

1.2.1 Khái niệm chuyên đề dạy học 8

1.2.2 Một số đặc trưng cơ bản của chương trình đổi mới giáo dục môn Sinh học9 1.2.3 Ưu điểm áp dụng dạy học chuyên đề vào dạy và học 10

1.2.4 Những thuận lợi và khó khăn khi tổ chức dạy học theo chuyên đề ở trường THPT 11

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài 12

1.3.1 Mục tiêu khảo sát 12

1.3.2 Nội dung khảo sát 12

1.3.3 Phương pháp khảo sát 12

1.3.4 Kết quả khảo sát 12

Kết luận chương 1 15

CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ: “MỘT SỐ BỆNH DỊCH Ở NGƯỜI VÀ CÁCH PHÒNG CHỐNG” 16

2.1 Thiết kế tài liệu chuyên đề 16

2.1.1 Nguyên tắc thiết kế tài liệu chuyên đề 16

2.1.2 Quy trình thiết kế tài liệu chuyên đề 16

2.1.3 Ví dụ minh họa 18

2.2 Thiết kế bài soạn chuyên đề 21

2.2.1 Nguyên tắc thiết kế hoạt động chuyên đề 21

2.2.2 Quy trình thiết kế hoạt động chuyên đề 21

2.2.3 Ví dụ minh họa 23

2.3 Tổ chức dạy học chuyên đề 30

2.3.1 Nguyên tắc tổ chức dạy học chuyên đề 30

2.3.2 Quy trình tổ chức dạy học chuyên đề 30

2.3.3 Ví dụ minh họa 31

Kết luận chương 2 34

3.1 Mục đích thực nghiệm 35

3.2 Nội dung thực nghiệm 35

3.3 Phương pháp thực nghiệm 35

3.3.1 Chọn đối tượng tham gia 35

3.3.2 Phương pháp bố trí thực nghiệm 35

3.4 Kết quả thực nghiệm 36

3.4.1 Kết quả định lượng 36

3.4.2 Kết quả định tính 37

3.5 Kết luận 37

Kết luận chương 3 37

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 39

I Kết luận 39

II Kiến nghị 39

TÀI LIỆU THAM KHẢO 41

Phụ lục 1.1 1

Phụ lục 1.2 4

Phụ lục 2 6

Phụ lục 3 52

Phụ lục 4 62

Phụ lục 5 63

Phụ lục 6 68

Phụ lục 7.1 70

Phụ lục 7.2 72

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới chương trình giáo dục THPT

Quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra vô cùng mạnh mẽ, từ đó kéo theo sựthay đổi trên nhiều lĩnh vực, trong đó có giáo dục và đào tạo Vì vậy, việc đổi mớichương trình giáo dục hướng tới phát triển năng lực người học là tất yếu kháchquan và phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diệngiáo dục và đào tạo năm 2013 đã nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương phápdạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vậndụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều,ghi nhớ máy móc” Vào thời điểm đó, hưởng ứng lời kêu gọi đổi mới của Đảng,nguyên Vụ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp đã chia sẻ đây là cơ hộiquí báu để các nhà giáo dục phả bỏ những tư duy lạc hậu, phá bỏ cơ chế giáo dụcsai lệch để từng bước chuyển mình trong công cuộc đổi mới Ông còn nhấn mạnh:

“giáo dục luôn là quốc sách hàng đầu, nếu lần này chúng ta không tạo ra được bướcchuyển mạnh mẽ về căn bản giáo dục và đào tạo, cho dù có phát triển mạnh mẽtrong các lĩnh vực khác đến đâu cũng theo kịp được các nước láng giềng”.1

Năm 2014 bộ giáo dục và đào tạo đã ban hành công văn số GDTrH đã nêu rõ giáo viên (GV) nên: “xây dựng chuyên đề dạy học, biên soạn câuhỏi và bài tập, thiết kế tiến trình dạy học, tổ chức dạy học và dự giờ”, công văn hỗtrợ các trường phổ thông, các trung tâm giáo dục thường xuyên triển khai có hiệuquả việc đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học (PPDH) và kiểm tra, đánh giá chấtlượng giáo dục, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lí, giáo viên về phát triển kếhoạch giáo dục nhà trường theo định hướng phát triển năng lực của học sinh (HS).2

5555/BGĐT-Ngày 19 tháng 01 năm 2018, Bộ giáo dục đã cống bố bản dự thảo Chươngtrình giáo dục phổ thông môn Sinh học Nhóm năng lực tập trung định hướng cho

HS gồm có: năng lực nhận biết kiến thức sinh học, năng lực tìm tòi và khám phá thế

1Tạp chí Hồn Việt, Tại sao cần đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục và đào tạo, 26/08/2013

2Công văn số 5555/BGĐT-GDTrH

1

giới sống dưới góc độ sinh học và năng lực vận dụng kiến thức sinh học vào thựctiễn Chương trình mới đưa ra hệ thống 9 chuyên đề dạy học tự chọn mang thiênhướng khoa học tự nhiên và công nghệ, nội dung ứng với chương trình lớp 10, lớp

11 và lớp 12 Các chuyên đề nhằm mở rộng, nâng cao kiến thức, rèn luyện kĩ năngthực hành để trực tiếp định hướng, làm cơ sở cho các quy trình kĩ thuật, công nghệthuộc các ngành nghề liên quan đến sinh học Một trong số đó là chuyên đề: “Một

số bệnh dịch ở người và cách phòng chống”

1.2 Xuất phát từ thực tiễn giáo viên tổ chức dạy học

Trong 5 năm gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức các buổi hội thảo,tập huấn về phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực bao gồm: PPDH theo dự án,dạy học theo hợp đồng, dạy học giải quyết vấn đề, ; kĩ thuật phòng tranh, kĩ thuật

bể cá, kĩ thuật mảnh ghép, kĩ thuật sân khấu hóa,

Tuy nhiên một số GV áp dụng chỉ mang tính hình thức trong những giờ đánhgiá, giờ thao giảng, giờ thi GV giỏi Ngoài ra một số GV có vận dụng nhưng cònlúng túng, chưa hợp lí và khoa học dẫn đến chưa đạt được hiệu quả cao Yêu cầu đổimới là tất yếu vì nếu ta vẫn đi theo lối mòn, chỉ áp dụng các PPDH truyền thốngnhư: vấn đáp- thông báo tái hiện, thuyết trình – tìm tòi bộ phận, thì HS luôn trongtâm thế thụ động, không phát huy được tính tích cực và sáng tạo

Trên thực tế việc GV thiết kế và tổ chức dạy học theo chuyên đề còn hạnchế Theo kết quả nghiên cứu thực trạng năng lực đội ngũ GV trước yêu cầu đổimới giáo dục phổ thông năm tháng 7 năm 2016 về các năng lực DH tích hợp, lồngghép, liên môn có tới gần 60% GV đều cho rằng chưa vững chắc Qua các đợt tậphuấn, bồi dưỡng GV do Bộ GD&ĐT gần đây, tác giả Đặng Trinh phát hành bài viết:

“Mơ màng tập huấn dạy họ tích hợp” trên webside Báo người lao động cũng đãphản ánh: “Hầu hết GV đều mơ màng về tích hợp, liên môn và có những GV vẫnchưa hiểu rõ tích hợp, liên môn là gì” 3

1.3 Xuất phát từ ý nghĩa của việc thiết kế và dạy học theo chuyên đề tại

trường trung học phổ thông (THPT)

3Website Viện nghiên cứu khoa học Trường Đại học Sư phạm Hà nội, thực trạng năng lực đội ngũ GV trước yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông, 9/12/2016

2

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực có nhiều phương thức khácnhau, một trong số đó là dạy học theo chuyên đề Chuyên đề dạy học có tính kháiquát cao và dành nhiều thời gian để tổ chức hoạt động học tập tích cực giúp ngườihọc phát triển những năng lực của riêng mình, giúp quá tình học tập gần gũi vớithực tiễn và thông qua chuyên đề, GV có nhiều cơ hội tổ chức các hoạt động dạyhọc tích cực để phát triển năng lực người học cũng như tiết kiệm thời gian và khônggây nhàm chán, quá tải cho người học.

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài: “Thiết kế và tổchức dạy học chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống”

2. Mục đích nghiên cứu

Thiết kế và tổ chức dạy học chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống để hình thành và phát triển năng lực sinh học cho HS

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu lí thuyết về phương pháp luận nghiên cứu khoa học, dạy học theochuyên đề, tài liệu bệnh dịch

3.2 Điều tra GV và HS về thực trạng dạy và học theo chuyên đề ở trường THPT3.3 Thiết kế tài liệu chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống3.4 Thiết kế tiến trình tổ chức dạy học chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống

3.5 Tổ chức dạy học chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống3.6 Thực nghiệm sư phạm

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Nội dung chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống

- Qui trình thiết kế tài liệu chuyên đề, tiến trình tổ chức dạy học chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống

- Qui trình tổ chức dạy học chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống

4.2 Khách thể nghiên cứu

- Chương trình sinh học mới môn Sinh học

3

- HS lớp 10 trường THPT Mỹ Hào, thị trấn Bần Yên Nhân, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên.

5. Phạm vi nghiên cứu

- Thiết kế nội dung chuyên đề dạy học: Một số bệnh dịch và cách phòng chống

6. Giả thuyết khoa học

- Nếu biên soạn và thiết kế được các hoạt động học tập trong chuyên đề: “Một

số bệnh dịch ở người và cách phòng chống” thì sẽ góp phần hình thành năng lựcmôn Sinh học cho HS

7. Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu các văn bản liên quan đến đối mới phương pháp dạy và học;luận án; tài liệu dạy học chuyên đề; thiết kế và tổ chức hoạt động học tập; cácPPDH và KTDH tích cực;

- Nội dung lý thuyết liên quan đến bệnh dịch ở người và cách phòng chống;

- Tiến trình thiết kế và tổ chức dạy học một chuyên đề hiệu quả

7.2 Phương pháp điều tra

- Điều tra bằng bảng hỏi vận dụng phương pháp dạy học theo chuyên đề tạitrường THPT Mỹ Hào, thị trấn Bần Yên Nhân, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên

7.3 Phương pháp chuyên gia

- Tham khảo ý kiến chuyên gia gồm giảng viên đại học, thầy cô có kinhnghiệm giảng dạy tại trường THPT về: kết cấu nội dung chuyên đề, tiêu chí đánhgiá chuyên đề, ngân hàng câu hỏi và bài tập của chuyên đề

7.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Thực nghiệm sư phạm trên đối tượng học sinh lớp 10A3 tại trường Trunghọc phổ thông Mỹ Hào, thị trấn Bần Yên Nhân, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên đểđánh giá giả thuyết khoa học của đề tài

7.5 Phương pháp xử lí số liệu

- Xử lí các số liệu thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel

8. Dự kiến đóng góp của đề tài

8.1 Về lí luận

4

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về chuyên đề dạy học gồm: những nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam; ưu điểm, thuận lợi và khó khăn khi tổ chức dạy học

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về thiết kế và tổ chức chuyên đề dạy học chuyên

đề gồm: nguyên tắc và quy trình thiết kế tài liệu chuyên đề, thiết kế hoạt động chuyên đề tổ chức hoạt động chuyên đề

- Xây dựng quy trình dạy học theo chuyên đề phát triển năng lực nhận thứckiến thức sinh học; năng lực giải quyết vấn đề; năng lực tìm tòi và khám phá thếgiới sống dưới góc độ sinh học; năng lực vận dụng kiến thức sinh học vào thực tiễn cho HS

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan nghiên cứu tài liệu liên quan đến đề tài

1.1.1 Những nghiên cứu trên thế giới

Trên thế giới, dạy học tích hợp đã trở thành một trào lưu sư phạm hiện đại từrất sớm Tháng 9-1968, “Hội nghị tích hợp về việc giảng dạy các khoa học” đã đượcHội đồng Liên quốc gia về giảng dạy khoa học tổ chức tại Varna (Bungari), với sựbảo trợ của UNESCO Hội nghị nêu ra hai vấn đề là vì sao phải dạy học tích hợp vàtích hợp các khoa học là gì Theo đó, dạy học tích hợp được UNESCO định nghĩanhư sau: “Một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễnđạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm

sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau” Định nghĩa của UNESCO chothấy dạy học tích hợp xuất phát từ quan niệm về quá trình học tập hình thành ở họcsinh (HS) những năng lực ở trình độ cao, đáp ứng yêu cầu của xã hội Quá trình dạyhọc tích hợp bao gồm những hoạt động tích hợp giúp HS biết cách phối hợp cáckiến thức, kĩ năng và thao tác một cách có hệ thống 4

Dạy học tích hợp đã và đang được thực hiện ở nhiều quốc gia có nền giáodục phát triển hàng đầu của thế giới, mức độ tích hợp khá đa dạng Số nước có mônKhoa học tự nhiên thay cho 3 môn học riêng rẽ là Vật lí, Hoá học và Sinh học ở cấpTHCS chiếm tỉ lệ cao trong số các quốc có nền giáo dục phát triển như Anh,Australia, Hàn Quốc, Mỹ, New Zealand, Nhật Bản, Singapore, Thụy Sỹ, Việc tíchhợp Lịch sử và Địa lí thành một môn học (Lịch sử và Địa lí / Khoa học xã hội /Nghiên cứu xã hội) tuy không phổ biến như môn Khoa học tự nhiên nhưng cũng đãthực hiện ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển như Canada, Hàn Quốc, Mỹ,Nhật Bản, Pháp, 5

1.1.2 Những nghiên cứu tại Việt Nam

Lũ Đạt và Chu Mãn Sinh là chủ biên của 7 cuốn sách: “Cải cách giáo dục ởcác nước đang phát triển” đã tập trung nghiên cứu về các văn kiện nổi tiếng, quátrình cải cách giáo dục của các nước trên thế giới Nội dung các cuốn sách trình bày

tư tưởng, quan điểm chủ đạo, những vấn đề cốt lõi, những con đường và những

4Tạp chí khoa học, Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, Dạy học tích hợp trong trường phổ thông Australia

5Webside Vietnam.net, Dạy học tích hợp – kinh nghiệm từ thế giới

công việc các nước Mỹ, Anh, Đức, Pháp, Ôxtrâylia, Nhật Bản đã tiến hành để thayđổi nền giáo dục của mình theo hướng hiện đại hoá, làm cho giáo dục trở thànhđộng lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế, điều kiện bảo đảm phát triển bền vững đấtnước, tạo ra năng lực cạnh tranh bình đẳng với các quốc gia trong thời hội nhập.Những cuốn sách này có thể coi là cơ sở lý luận và thực tiễn của công cuộc cải cáchnền giáo dục một nước.6

Thực hiện nghị quyết 8 hội nghị XI, trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã đónđầu chương trình đào tạo GV, triển khai biên soạn, xuất bản và phát hành bộ sách

bồi dưỡng GV, trong đó có bộ sách Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh

gồm 2 quyển: Quyển 1 – Khoa học tự nhiên (Vật lí, Hóa học, Sinh học, Địa lí, );Quyển 2 – Khoa học xã hội (Lịch sử, Giáo dục công dân, Giáo dục quốc phòng anninh, ) Bộ sách cung cấp một số cơ sở lí luận cần thiết về dạy học tích hợp theođịnh hướng phát triển năng lực, đồng thời giới thiệu các chủ đề tích hợp với cácmức độ tích hợp khác nhau, từ tích hợp ở mức độ lồng ghép/liên hệ đến tích hợp ởmức độ chương trình – ở đó coi Khoa học tự nhiên / Khoa học xã hội như một mônhọc Các chủ đề minh hoạ trong bộ sách nhằm giúp GV có cơ sở để rèn các kĩ năng

cơ bản từ việc lựa chọn chủ đề tích hợp, thiết kế các hoạt động dạy học đến việc xâydựng công cụ kiểm tra, đánh giá Mục đích của bộ sách không chỉ cung cấp nhữngchỉ dẫn theo cách “cầm tay chỉ việc”, mà còn giúp GV chủ động, tự tin và sáng tạotrong việc lựa chọn cách thức tổ chức dạy học các chủ đề tích hợp để đáp ứng tốtnhất mục tiêu dạy học, và sự phát triển đa dạng các năng lực của HS

Sách “Hướng dẫn học tập môn Xã hội” được Bộ Giáo dục Nhật Bản banhành năm 1947 – thời điểm Nhật Bản đang tiến hành cải cách giáo dục mạnh mẽnhằm tái thiết đất nước sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1945) Bản dịch tiếng Việt

do Nguyễn Quốc Vương dịch và TS Nguyễn Lương Hải Khôi hiệu đính Cuốn sáchtrình bày cụ thể về mục tiêu, nội dung, phương pháp chỉ đạo và đánh giá học tậpmôn Xã hội, những nguyên lý giáo dục hiện đại và có tính phổ biến đã được ngườiNhật đề cập và nỗ lực thực hiện từ rất sớm như: giáo dục lấy HS làm trung tâm, coitrọng kinh nghiệm xã hội của HS, coi trọng phân quyền địa phương và tự trị trườnghọc, học tập tổng hợp (tích hợp), học tập theo chủ đề,

6Cải cách giáo dục ở các nước đang phát triển, Nxb Giáo dục Việt Nam

7

Cho tới thời điểm hiện tại có rất nhiều sinh viên, nghiên cứu sinh Việt Namnghiên cứu về PPDH chuyên đề:

Khóa luận tốt nghiệp, Trần Thị Quyên (2016) Thiết kế chuyên đề chuyểnhóa vật chất và năng lượng trong tế bào trong dạy học Sinh học 10 theo định hướngphát triển năng lực người học Sau quá trình nghiên cứu, tác giả đề xuất được kếhoạch dạy học chuyên đề: Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào

Khóa luận tốt nghiệp, Nguyễn Thị Linh (2016) Thiết kế chuyên đề dạy học

vi sinh vật môn Sinh học lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực HS Sau quátrình nghiên cứu, tác giả đề xuất hệ thống các chuyên đề: 1) Chuyên đề 1: Chuyểnhóa vật chất và năng lượng ở vi sinh vật; 2) Chuyên đề 2: Sinh trưởng và sinh sản ở

vi sinh vật; 3) Chuyên đề 3: Virus và bệnh truyền nhiễm

Luận văn Thạc sĩ, Trần Thị Hồng Nhung (2015) Thiết kế một số chủ đềdạy học tích hợp trong hóa học 10 theo định hướng phát triển năng lực Sau quátrình nghiên cứu, tác giả đề xuất nguyên tắc lựa chọn chủ đề dạy học tích hợp, vàmột số chuyên đề dạy học bao gồm: 1) Chủ đề nước và cuộc sống; 2) Chủ đề ozon

và suy giảm tầng ozon

Tuy nhiên các tác giả đều chưa đề xuất được nguyên tắc, quy trình xây dựngchi tiết chuyên đề dạy học và cho tới nay chưa có công trình nghiên cứu nào xây dựng

hệ thống 9 chuyên đề dạy học theo chương trình Sinh học mới (ban hành năm 2018)

Qua quá trình ngiên cứu tài liệu, trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng

đã đề cập tới hình thức dạy học tích hợp, vai trò dạy học chuyên đề, cấu trúc chuyên đềdạy học Tuy nhiên vẫn chưa làm rõ quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chuyên

đề Vì vậy, nhóm chúng tôi đi theo hướng nghiên cứu khái niệm, đặc điểm, cấu trúc dạyhọc chuyên đề; thiết kế chuyên đề dạy học bao gồm: nguyên tắc và quy trình thiết kế tàiliệu chuyên đề, thiết kế hoạt động chuyên đề và tổ chức hoạt động chuyên đề

1.2 Cơ sở lí luận của đề tài

1.2.1 Khái niệm chuyên đề dạy học

Dạy học chuyên đề là một chiến lược kết nối tất cả các lĩnh vực chủ đềbằng cách sử dụng một "chủ đề" chung Chủ đề này đóng vai trò là trọng tâm hoặc

ý tưởng ràng buộc trong đó các mục tiêu và hoạt động của các lĩnh vực học tập khácnhau sẽ được dựa trên Điều này cung cấp một mục đích, một liên kết làm cho việc

8

học tích hợp trở nên có ý nghĩa Để chiến lược này có hiệu quả, GV phải hợp tác đểquyết định một chủ đề trung tâm có thể được sử dụng để dạy một bài học hoặc mộtbài học Sau đó, họ có thể quyết định những hoạt động trong chủ đề.7

Theo chương trình Sinh học mới, dạy học chuyên đề là một quan điểm dạyhọc, ở đó người học phải huy động nhiều nguồn lực kiến thức, kĩ năng để giải quyếtvấn đề qua đó nâng cao năng lực người học Chuyên đề học tập không đơn thuần là

sự cộng gộp cơ học nội dung các bài với nhau mà có sự liên kết và hợp nhất để tạothành một chỉnh thể hoàn chỉnh Ngày nay, GV nên sử dụng chuyên đề trong dạyhọc vì bản thân vấn đề trong cuộc sống đã là tích hợp, nếu học riêng lẻ sẽ khôngđáp ứng được, giúp người học phát triển những năng lực của riêng mình, giúp quátình học tập gần gũi với thực tiễn, và thông qua chuyên đề GV có nhiều cơ hội tổchức các hoạt động dạy học tích cực để phát triển năng lực người học cũng như tiếtkiệm thời gian và không gây nhàm chán, quá tải cho người học

1.2.2 Một số đặc trưng cơ bản của chương trình đổi mới giáo dục môn Sinh học

Chương trình đổi mới giáo dục môn sinh học bám sát theo 4 quan điểm: (1)tuân thủ các quy định nêu trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, (2) tiếpcận xu hướng quốc tế, (3) cụ thể hóa mục tiêu giáo dục định hướng nghề nghiệp, (4)giáo dục phát triển bền vững và gắn liền với cuộc sống hàng ngày của học sinh

Mục tiêu cụ thể của môn Sinh học theo chương trình đổi mới: sau khi họcxong chương trình đào tạo lớp 10, lớp 11 và lớp 12 cùng với hệ thống chuyên đề tựchọn, HS tìm hiểu được sâu hơn các tri thức sinh học cốt lõi, các phương phápnghiên cứu và ứng dụng sinh học, các nguyên lí và quy trình công nghệ sinh họcthông qua các chủ đề: sinh học tế bào; sinh học phân tử; sinh học vi sinh vật; sinh líthực vật; sinh lí động vật; di truyền học; tiến hoá và sinh thái học Qua đó HS có thểxác định được định hướng nghề nghiệp sau khi rời khỏi ghế THPT đồng thời cũnghình thành những năng lực cần đáp ứng ở xã hội hiện nay

Bên cạnh những nội dung giáo dục cốt lõi như cấu trúc và chức năng ở cáccấp độ tổ chức sống: phân tử, tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã, hệ sinh thái, tươngtác với môi trường, bao quát lên có di truyền, biến dị, tiến hóa; những HS có thiênhướng nghiên cứu khoa học và công nghệ còn được tự chọn một số chuyên đề Các7

Teaching and learning: My perspective, Thematic teaching

9

chuyên đề nhằm mở rộng và nâng cao kiến thức, rèn luyện kĩ năng thực hành, chútrọng các hoạt động trải nghiệm thực tế cho người học.

1.2.3 Ưu điểm áp dụng dạy học chuyên đề vào dạy và học

Dạy học theo chuyên đề là một mô hình dạy học mới thay thế cho lớp họctruyền thống (bài học ngắn và cô lập, giáo viên là trung tâm với vai trò truyền đạtkiến thức) bằng việc kết cấu những nội dung mang tính chất tổng quát, liên quanđến nhiều lĩnh vực, nhiều vấn đề trong thực tiễn và HS là trung tâm của hoạt độnghọc tập mà không bị quá tải Việc học của HS thực sự có giá trị vì nó kết nối vớithực tế và rèn luyện được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống Với cách tiếpcận này, vai trò của GV chỉ là người hướng dẫn, chỉ bảo thay vì quản lý trực tiếp HSlàm việc Không thể so sánh mô hình nào tốt hơn vì chúng đều mang những ưu

điểm riêng Tuy nhiên trước những vấn đề đặt ra cho giáo dục: Làm thế nào để nội dung kiến thức trở nên hấp dẫn và có ý nghĩa trong cuộc sống? Làm thế nào để việc học tập phải nhắm đến mục đích là rèn kĩ năng giải quyết vấn đề, đặc biệt là các vấn đề đa dạng của thực tiễn? Có phải cứ phải dạy kiến thức theo từng bài thì học sinh mới hiểu và vận dụng được kiến thức? Làm thế nào để nội dung chương trình dạy luôn được cập nhật trước sự bùng nổ vũ bão của thông tin để các kiến thức của việc học và dạy học thực sự là thế giới mới cho những người học? Trước những vấn

đề đặt ra đó, rõ ràng dạy học theo chuyên đề có những ưu điểm nổi trội sau:

- Các nhiệm vụ học tập được giao, HS quyết định chiến lươc học tập với sự chủ động hỗ trợ, hợp tác của giáo viên (HS là trung tâm)

- Hướng tới các mục tiêu: chiếm lĩnh nội dung kiến thức khoa học, hiểu biết tiếntrình khoa học và rèn luyện các kĩ năng tiến trình khoa học như: quan sát, thuthập thông tin, dữ liệu; xử lý (so sánh, sắp xếp, phân loại, liên hệ…thông tin);suy luận, áp dụng thực tiễn

- Dạy theo một chủ đề thống nhất được tổ chức lại theo hướng tích hợp từ một phần trong chương trình học

- Kiến thức thu được là các khái niệm trong một mối liên hệ mạng lưới với nhau

- Trình độ nhận thức có thể đạt được ở mức độ cao: phân tích, tổng hợp, đánh giá

- Kết thúc một chủ đề HS có một tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ và khác với nội dung trong sách giáo khoa

10

- Kiến thức gần gũi với thức tiễn mà HS đang sống hơn do yêu cầu cập nhật thôngtin khi thực hiện chủ đề

- Hiểu biết có được sau khi kết thúc chuyên đề thường vượt ra ngoài khuôn khổnội dung cần học do quá trình tìm kiếm, xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệuchính thức của HS

- Có thể hướng tới, bồi dưỡng các kĩ năng làm việc với thông tin, giao tiếp, ngônngữ, hợp tác

1.2.4 Những thuận lợi và khó khăn khi tổ chức dạy học theo chuyên đề ở trường THPT

Khó khăn lớn nhất, cản trở lớn nhất tồn tại ở chính các nhà giáo dục ngại thayđổi GV đã quen với lối mòn dạy theo tiến trình SGK, chưa mạnh dạn sử dụng cácPPDH và KTDH tích cực thay vì cách dạy học truyền thống Bước đầu làm quenvới mô hình dạy học kiểu mới rất khó khăn, từ việc thiết kế nội dung chuyên đề hợp

lí khoa học đến việc thiết kế các hoạt động định hướng năng lực cho người học Vìvậy một bộ phận không nhỏ GV vẫn chọn cách an toàn là điều có thể hiểu Tại cáctrường học ở nông thôn, cơ sở vật chất còn hạn chế, chưa phục vụ được cho quátrình dạy học Hơn nữa, bước đầu thay đổi phương pháp học tập HS cũng sẽ gặpphải những khó khăn, lạ lẫm và khó bắt kịp nhanh chóng do đã hình thành thói quenhọc thụ động từ nhỏ Tất cả đã tạo nên 1 rào cản nhất định trong quá trình tổ chứcdạy học kiểu mới Tuy nhiên, theo đánh giá chung của các thầy, cô giáo đang thựchiện dạy học theo hướng tích hợp liên môn thì những khó khăn nội tại không phải làkhông khắc phục được

Theo thầy Nguyễn Hoàng Triết, GV dạy bộ môn Lịch sử, trường Trung học

cơ sở Quang Trung, chia sẻ: “Trong quá trình dạy môn học của mình, GV vẫnthường xuyên phải dạy những kiến thức có liên quan đến các môn học khác, vì vậy,

đã có sự am hiểu về những kiến thức liên môn đó Hay nói cách khác, đội ngũ GVchúng ta đã dạy tích hợp liên môn từ lâu rồi nhưng chúng ta chưa đi sâu và chưa cókhái niệm tên gọi cụ thể mà thôi".8

Đồng quan điểm trên, thầy Nguyễn Hoàng Giang cho biết: “Trong những nămqua, GV cũng đã được trang bị thêm nhiều kiến thức mới về PPDH và KTDH tích8Cà Mau Online, Dạy học tích hợp theo chủ đề: Khó hay dễ?

11

cực, như phương pháp bàn tay nặn bột, hoặc kỹ thuật khăn trải bàn, dạy học theo dựán Môi trường trường học kết nối rất thuận lợi để giáo viên đổi mới trong dạy tíchhợp, liên môn Riêng HS có hứng thú tìm hiểu kiến thức các bộ môn, nhất là các bộmôn tự nhiên ngày càng nhiều hơn, giáo án được thiết kế theo hướng mở nên cũng tạođiều kiện, cơ hội cũng như môi trường thuận lợi cho HS phát huy tư duy sáng tạo".9Với việc đổi mới PPDH hiện nay, vai trò của GV không còn là người truyềnthụ kiến thức mà là người tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học của HS cả ởtrong và ngoài lớp học GV các bộ môn liên quan có điều kiện và chủ động hơntrong sự phối hợp, hỗ trợ nhau trong dạy học.

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài

1.3.1 Mục tiêu khảo sát

- Xây dựng cơ sở thực tiễn cho việc thiết kế và áp dụng phương pháp dạy họctheo chuyên đề dạy học

1.3.2 Nội dung khảo sát

- Thực trạng học môn Sinh học ở trường phổ thông

- Thực trạng thiết kế và sử dụng chuyên đề trong dạy học môn Sinh học ở trườngTHPT

- Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình xây dựng chuyên đề dạy học môn Sinh học

Bảng 1.1: Hoạt động của HS

Các hoạt động

Nghe giáo viên giảng

và ghi chépĐọc trong sách giáokhoa để trả lời câu hỏiTrao đổi, thảo luận vớibạn để giải quyết 1vấn đề nào đóGhi chép vào vởLàm thí nghiệm hoặcthực hànhQuan sát tranh trongsách giáo khoa hoặctrên bảng

Tự đưa ra vấn đề mà

em quan tâm

Đề xuất các hướnggiải quyết vấn đềGiải quyết vấn đề dựavào kiến thức đã họcGiải quyết vấn đề dựavào những hiểu biếtthực tế của em

Phần lớn các em đều yêu thích học môn Sinh học Trong giờ học các em

thường xuyên được tổ chức các hoạt động như: trao đổi, thảo luận với bạn để giải

quyết 1 vấn đề nào đó dựa trên kiến thức đã biết hoặc kiến thức thực tế của các em;

làm thí nghiệm hoặc thực hành, điều tra và trải nghiệm thực tế Hiện tại, việc nghe

13

GV giảng bài và ghi chép đã không còn sử dụng nhiều và những hoạt động đó phần

lớn HS đều không thích

Về phía GV:

Bảng 1.2: Tần suất sử dụng các hình thức dạy học của GV

Diễn giảng – thuyết trình

Thông qua câu hỏi số 2, kết quả thu được 100% GV cho rằng các mục đích dạy học

theo chuyên đề được đề xuất trong phiếu là rất quan trọng

Bảng 1.3: Những khó khăn gặp phải khi GV dạy học theo chuyên đề

Khó khăn

Mất nhiều thời gian chuẩn bị cho bài dạy

Phân phối chương trình hiện hành không đáp ứng

Học sinh quen với lối học truyền thống

Cơ sở vật chất nhà trường không đáp ứng được

Đánh giá từng cá nhân / nhóm

Quản lí học sinh (trên lớp / ngoài lớp học)

Các hình thức dạy học thông qua làm thí nghiệm, dạy học dự án, dạy học

chuyên đề, tổ chức thảo luận nhóm, giải quyết vấn đề được các thầy cô thường

xuyên áp dụng; hình thức diễn giảng hay thuyết trình các thầy cô sử dụng rất ít, chỉ

khi nội dung qua khó cần phải diễn giải nhiều Các thầy cô đã nhận thức được ý

14

nghĩa to lớn của việc đổi mới giáo dục: hướng tới hình thành và phát triển năng lựcqua đó hình thành kiến thức cho HS, dạy học kiểu mới tạo được nhiều hứng thú chongười học, nhưng theo đó là những vất vả của GV trong khâu chuẩn bị tổ chức.Theo thầy cô, việc dạy học theo chuyên đề tồn tại khá nhiều khó khăn như: mấtnhiều thời gian chuẩn bị, quản lí lớp, cơ sở vật chất nhà trường chưa kịp đáp ứng,đánh giá từng cá nhân Tuy nhiên thầy cô đều có biện pháp khắc phục.

Kết luận chương 1

Dựa trên những nghiên cứu trên thế giới cũng như Việt Nam về phươngchâm đổi mới giáo dục và những định hướng đổi mới tại Việt Nam có thể khẳngđịnh việc thay đổi định hướng giảng dạy, việc áp dụng những phương pháp haynhững kĩ thuật dạy học là vô cùng cần thiết

Thông qua điều tra cho thấy: GV và HS trường THPT Mỹ Hào đã tiếp cận vàđổi mới theo định hướng dạy học mới GV đã xây dựng hệ thống chuyên đề dạy học

và dự án học tập khối THPT Tuy nhiên vẫn chưa xây dựng hệ thống 9 chuyên đềtheo chương trình mới (ban hành 19/01/2018)

Như vậy, đề tài nghiên cứu: Thiết kế và tổ chức dạy học chuyên đề: Một sốbệnh dịch ở người và cách phòng chống là đi đúng hướng

15

CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ: “MỘT SỐ

BỆNH DỊCH Ở NGƯỜI VÀ CÁCH PHÒNG CHỐNG”

Sau quá trình nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học theo chuyên đề cũng như nhữngkhó khăn GV hay mắc phải khi xây dựng cũng như tổ chức, nhóm nghiên cứuchúng tôi đã thiết kế cùng đưa ra quy trình và tổ chức dạy học chuyên đề một cáchkhoa học và hiệu quả thông qua sơ đồ tổng quan sau:

Sơ đồ 2.1 : Các bước thiết kế và tổ chức dạy học chuyên

đề 2.1 Thiết kế tài liệu chuyên đề

Đặc điểm khi chúng ta dạy học theo chuyên đề, mạch nội dung sẽ được kếtcấu lại hoàn toàn khác so với chương trình SGK hiện hành Vậy nên, bước đầu tiêncần phải làm chính là biên soạn tài liệu dùng cho dạy và học chuyên đề đó

2.1.1 Nguyên tắc thiết kế tài liệu chuyên đề

Khi thiết kế tài liệu cho chuyên đề dạy học cần phải đảm bảo tuân thủ các nguyên tắc:

- Bám sát yêu cầu cần đạt của chuyên đề: yêu cầu cần đạt được cụ thể hóa trongchương trình Sinh học mới năm 2018);

- Nội dung chính xác, đầy đủ: nội dung đảm bảo tính chính xác, tính sư phạm và tính hệ thống; sử dụng thuật ngữ Sinh học;

- Hình thức trình bày khoa học, logic

2.1.2 Quy trình thiết kế tài liệu chuyên đề

Để thiết kế được tài liệu chuyên đề GV cần bám sát vào quy tắc xây dựng chuyên

đề Quy trình thiết kế tài liệu chuyên đề được hệ thống hóa theo sơ đồ dưới đây:

16

1 Xác định yêu cầu cần đạt của chuyên đề

2 Tìm kiếm thông tin liên quan nội dung chuyên đề

34

Sơ đồ 2.2: Các bước thiết kế tài liệu chuyên đề

- Bước 1: Mục tiêu cần đạt của chuyên đề được cụ thể trong chương trình Sinh họcmới Tập trung hình thành năng lực nhận thức kiến thức Sinh học, năng lực giảiquyết vấn đề, năng lực tìm tòi và khám phá dưới góc độ Sinh học, năng lực vậndụng kiến thức sinh học để giải quyết những vấn đề thực tiễn

- Bước 2: Thông tin được đưa vào chuyên đề cần tham khảo ở nhiều nguồn khácnhau ví dụ như sách báo; tài liệu tham khảo hay các webside đáng tin cậy (websidecủa chuyên gia hay cơ quan tổ chức, webside quốc tế), trao đổi với các thành viêntrong tổ / nhóm chuyên môn để đảm bảo tính chính xác và nội dung phong phú

- Bước 3: Khi xác định được những nội dung cần đưa vào chuyên đề xong, GV cần

xử lí thông tin theo mục đích của riêng mình và sắp xếp chúng sao cho hợp lí vàlogic (từng chương, từng mục), nội dung chuyên đề đáp ứng yêu cầu cần đạt

- Bước 4: Viết bản thảo tài liệu chuyên đề dựa trên khung nội dung và ý tưởng sắpxếp Ngôn ngữ viết tài liệu đơn giản, trong sáng Bản thảo tài liệu theo kết cấu:trang bìa, mục lục, chương, các mục

- Bước 5: Xin ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực về nội dung bản thảo: sau khi hoànthiện bản sơ thảo nội dung tài liệu chuyên đề cần được đánh giá thông qua chuyêngia Nội dung đánh giá gồm các tiêu chí: nội dung đúng, đủ, có yếu tố thực tế vàtrích dẫn đầy đủ, mức độ bám sát mục tiêu, sự phù hợp trong hình thức trình bày, sựphù hợp về kết cấu tài liệu, đáp ứng đủ yêu cầu về độ dài

- Bước 6: Dựa trên góp ý từ chuyên gia hoàn thiện lại nội dung tài liệu chuyên đề

Có 2 trường hợp xảy ra:

17

 Trường hợp 1: tài liệu đã đạt yêu cầu, có thể sử dụng để thiết kế tiến trình

tổ chức dạy học

 Trường hợp 2: tài liệu chưa đạt yêu cầu, từ yêu cầu chỉnh sửa của chuyên

gia để tiến hành chỉnh sửa (thêm tài liệu, bớt tài liệu, sửa lỗi diễn đạt, bổ

sung tư liệu thực tế, )

3 Công nghệ vi sinh vật trong xử lí ô nhiễm môi trường

4 Dinh dưỡng khoáng – tăng năng suất cây trồng và

nông nghiệp sạch

5 Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống

Tuân thủ các bước thiết kế tài liệu chuyên đề, chúng tôi đề xuất được tài liệu dạy

học chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống

- Bước 1: Xác định yêu cầu cần đạt của chuyên đề (theo chương trình Sinh học mới

 Trình bày được một số nguyên nhân gây dịch bệnh ở người (ví dụ: do vi sinh

vật, vệ sinh cơ thể không đúng cách, nhà cửa không sạch sẽ, )

 Phân tích được các nguyên nhân, triệu chứng, hậu quả và cơ sở khoa học của

một số biện pháp phòng chống các bệnh dịch phổ biến ở người: Bệnh sốt

xuất huyết; Bệnh cúm; Bệnh viêm phổi; Bệnh sởi;

 Thực hiện được dự án: Điều tra được một số bệnh dịch phổ biến ở người và tuyên

truyền phòng chống bệnh (Bệnh cúm, dịch tả, sốt xuất huyết, HIV/AIDS, )

18

- Bước 2: Tìm kiếm thông tin lên quan đến nội dung chuyên đề: tham khảo thông tintrong: Giáo trình môn học điều dưỡng bệnh truyền nhiễm; Sách giáo khoa Sinh học 10;Campbell; Bách khoa y học phổ thông; Webside Bộ y tế - Cục y tế dự phòng.

- Bước 3: Sắp xếp và xử lí thông tin: Sắp xếp thông tin theo từng mục / phần

3. TOP 5 DỊCH BỆNH ĐÁNG SỢ NHẤT LOÀI NGƯỜI

- Bước 4: Viết bản thảo tài liệu chuyên đề dựa trên khung nội dung và ý tưởng sắpxếp Ngôn ngữ viết tài liệu đơn giản, trong sáng Bản thảo tài liệu theo kết cấu:trang bìa, mục lục, chương, các mục

- Bước 5: Xin ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực về nội dung bản thảo: sau khi hoànthiện bản sơ thảo nội dung tài liệu chuyên đề cần được đánh giá thông qua chuyêngia Nội dung đánh giá gồm các tiêu chí: nội dung đúng, đủ, có yếu tố thực tế vàtrích dẫn đầy đủ, mức độ bám sát mục tiêu, sự phù hợp trong hình thức trình bày, sựphù hợp về kết cấu tài liệu, đáp ứng đủ yêu cầu về độ dài

- Bước 6: Hoàn thiện tài liệu: bổ sung tài liệu để đảm bảo độ dài, bổ sung hình ảnh

và trích dẫn, bổ sung giải pháp cụ thể để phòng chống một số bệnh dịch ở người Mục lục chi tiết tài liệu chuyên đề: Một số bệnh dịch ở ngời và cách phòng chống

MỤC LỤC

1 Tổng quan về dịch bệnh

19

1.1 Bệnh dịch là gì? 1.2 Tác nhân gây bệnh dịch ở người 1.3 Đặc tính của dịch bệnh 1.4 Các con đường lây nhiễm 1.4.1 Lan truyền trực tiếp 1.4.2 Lan truyền gián tiếp 1.5 Phân loại 1.5.1 Dựa vào mức độ nguy hại 1.5.2 Dựa vào con đường lây truyền 1.6 Cách phòng ngừa chung của bệnh dịch

2 MỘT SỐ BỆNH DỊCH PHỔ BIẾN Ở NGƯỜI 2.1 Bệnh cúm 2.1.1 Cúm là gì? 2.1.2 Tác nhân gây bệnh cúm 2.1.3 Cơ chế sinh bệnh cúm 2.1.4 Triệu chứng, biến chứng bệnh cúm 2.1.5 Biện pháp phòng tránh bệnh cúm 2.1.6 Điều gì xảy ra nếu bị cúm khi mang thai 2.2 Bệnh sốt xuất huyết 2.2.1 Sốt xuất huyết là gì? 2.2.2 Tác nhân gây bệnh sốt xuất huyết 2.2.3 Cơ chế sinh bệnh sốt xuất huyết 2.2.4 Triệu chứng và biến chứng bệnh sốt xuất huyết 2.2.5 Các biện pháp phòng tránh bệnh sốt xuất huyết 2.3 Bệnh thủy đậu 2.3.1 Bệnh thủy đậu là gì? 2.3.2 Tác nhân gây bệnh thủy đậu 2.3.4 Cơ chế sinh bệnh thủy đậu 2.3.5 Triệu chứng và biến chứng bệnh thủy đậu 2.3.6 Biện pháp phóng chống bệnh thủy đậu

20

2.3.7 Điều gì xảy ra nếu bị thủy đậu khi mang thai 2.4 Hội chứng HIV/AIDS 2.4.1 Khái niệm HIV/AIDS 2.4.2 Tác nhân gây bệnh HIV/AIDS 2.4.3 Phương thức lây truyền HIV/AIDS 2.4.4 Cơ chế sinh bệnh HIV/AIDS 2.4.5 Các giai đoạn phát triển của HIV/AIDS 2.4.6 Làm cách nào để bảo vệ bản thân khỏi HIV/AIDS 2.4.7 Điều trị HIV khi bạn mang thai

3 Top 5 dịch bệnh đáng sợ nhất loài người

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu dạy học chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống được thể hiện cụ thể trong phụ lục 2 của khóa luận

2.2 Thiết kế bài soạn chuyên đề

2.2.1 Nguyên tắc thiết kế hoạt động chuyên đề

Trong quá trình thiết kế bài soạn dạy học chuyên đề, GV cần tuân thủ theo các nguyên tắc sau:

- Hướng tới mục tiêu chuyên đề: kiến thức, kĩ năng, thái độ, năng lực hướng tới cho HS;

- Phù hợp với nội dung chuyên đề, trình độ HS và điều kiện cơ sở vật chất củatrường học;

- Phù hợp phong cách học tập của HS

2.2.2 Quy trình thiết kế hoạt động chuyên đề

Để thiết kế được hoạt động học tập trong chuyên đề cần bám sát quy tắc xây dựngchuyên đề Quy trình thiết kế hoạt động chuyên đề được hệ thống hóa theo sơ đồdưới đây:

21

Xây dựng chuyên đề

Sơ đồ 2.3: Các bước thiết kế bài soạn chuyên đề

- Bước 1: Với mỗi chuyên đề dạy học xác định yêu cầu cần đạt được theo 4 mứcđộ: biết (nhận biết, hồi tưởng lại thông tin và trình bày lại), hiểu (diễn đạt lại bằngngôn ngữ riêng những kiến thức đã học), vận dụng (sử dụng những kiến thức đã học

để giải quyết những tình huống tương tự) và vận dụng cao (sử dụng những kiếnthức đã học để giải quyết những tình huống mới, chia nhỏ thông tin làm nhiều phần

để khám phá mối quan hệ và cấu trúc tổng thể, đặt giả thuyết – đưa ý kiến – thửnghiệm, nghĩ ra ý tưởng mới, làm ra sản phẩm, tạo ra cái mới từ những cái đã biết,lập kế hoạch và thực hiện kế hoạch đặt ra)

- Bước 2: Trên cơ sở các mục tiêu đặt ra theo 4 cấp độ khác nhau để biên soạnngân hàng câu hỏi / bài tập / tình huống tương ứng để sử dụng trong quá trình tổchức các hoạt động dạy học cũng như luyện tập, kiểm tra, đánh giá chuyên đề đã xây dựng

- Bước 3: Tiến trình tổ chức dạy học chuyên đề tổ chức thành chuỗi các hoạt độnghọc tập cho HS, có thể thực hiện ngay trên lớp hoặc giao về nhà, lựa chọn cácPPDH và KTDH phong phú và linh hoạt; chú trọng các hoạt động tập thể / nhóm,thí nghiệm / thực nghiệm Chuỗi hoạt động gồm: hoạt động khởi động; hoạt độnghình thành kiến thức mới; hoạt động luyện tập; hoạt động vận dụng; hoạt động tìmtòi mở rộng

22

- Bước 4: Trên cơ sở chuyên đề đã xây dựng, tổ / nhóm chuyên môn phân công

GV thực hiện bài học và dự giờ, sau đó phân tích và rút kinh nghiệ giờ dạy Trongquá trình tổ chức dạy học, mỗi hoạt động gồm:

 Bước 4.1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập: nhiệm vụ đưa ra phải rõ ràng và

phù hợp với năng lực nhận thức của học sinh, hình thức giao nhiệm vụ phảihấp dẫn, sinh động, thu hút, kích thích HS tìm hiểu, đảm bảo 100% HS sẵnsàng tiếp nhận và thực hiện nhiệm vụ

 Bước 4.2: Thực hiện nhiệm vụ: ưu tiên các hoạt động hợp tác, GV phải phát

hiện những khó khăn mắc phải của người học và các những biện pháp xử líkịp thời, hiệu quả, không một HS nào bị “bỏ quên”

 Bước 4.3: Báo cáo kết quả và thảo luận: hình thức báo cáo cần phù hợp với

nội dung, khuyến khích HS trao đổi và thảo luận với nhau về nội dung kiếnthức, GV phải xử lí những tình huống sư phạm nảy sinh một cách hợp lí

 Bước 4.4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ: GV phân tích, nhận xét, đánh

giá quá trình thực hiệ và kết quả nhiệm vụ và những ý kiến thảo luận của HS,chuẩn hóa lại nội dung kiến thức

- Bước 5: Phân tích và đánh giá giờ dạy dựa trên các tiêu chí: mức độ phù hợp của

kế hoạch và tài liệu dạy học, mức độ phù hợp và hiệu quả của các hoạt động học tậpđược tổ chức, mức độ thực hiện nhiệm vụ của HS

- Phát biểu được khái niệm bệnh truyền nhiễm và bệnh dịch

- Gọi tên được một số loại virus gây dịch bệnh ở người

- Liệt kê được các phương thức lây truyền và nêu được các biện pháp phòngtránh các bệnh dịch thường mắc phải ở người

Mức độ thông hiểu:

- Nhận ra được mức độ nguy hại của dịch bệnh thông qua sự kiện dịch cúm A H1N1 tại Tây Ban Nha năm 1918

23

- Mô tả được cấu trúc của virus bằng hình vẽ

- Giải thích được cơ chế gây bệnh của virus thông qua sơ đồ chu trình sinh sản của chúng

- Trình bày được đặc tính chung của dịch bệnh (tính đặc hiệu, tính lây truyền vàtính chu kì)

- Thiết kế được sơ đồ tư duy trình bày về bệnh dịch ở người (gợi ý: bệnh cúm, bệnh sốt xuất huyết, bệnh thủy đậu, hội chứng HIV /AIDS)

Mức độ vận dụng:

- Giải thích được tại sao cơ thể có cơ chế miễn dịch nhưng virus H1N1 vẫn có khả năng xâm nhập và gây bệnh ở người

- Dự đoán được thời điểm bùng nổ của một số dịch bệnh trong năm

- Đưa ra được quan điểm cá nhân về sự việc người nhiễm HIV bị kì thị, xua đuổi xảy ra ở một bộ phận trong xã hội

- Đề xuất được một số hoạt động gắn kết những người nhiễm HIV với cộngđồng

Mức độ vận dụng cao:

- Điều tra được một số bệnh dịch phổ biến

- Tổ chức được các hoạt động tuyên truyền phòng chống dịch bệnh tại lớp, trường học và địa phương

1.2 Về kĩ năng: Sau khi kết thúc chuyên đề, học sinh phải hình thành được:

- Kỹ năng hợp tác thông qua làm việc nhóm

- Kỹ năng tự học thông qua các nhiệm vụ học tập cá nhân

- Nhóm kỹ năng tư duy thông qua việc: phân tích, lập luận, so sánh, đánh giá,

đề xuất, phát hiện và giải quyết vấn đề,

- Kỹ năng tìm tòi và khám phá thế giới xung quanh thông qua dự án điều tra

- Ngoài ra, học sinh cần phải hình thành được kĩ năng ngôn ngữ và giao tiếp, kĩnăng sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông, kĩ năng tính toán và kĩnăng thẩm mĩ,

1.3 Về thái độ

- HS học tập tích cực, chủ động tiếp thu kiến thức

- Có ý thức bảo vệ bản thân và những người xung quanh, nhận thức được mức

24

độ nguy hại của dịch bệnh đồng thời chủ động phòng tránh dịch bệnh tại gia đình và địa phương.

1.4 Về năng lực hướng tới: Sau khi học xong chuyên đề, hình thành và phát

triển cho HS nhóm năng lực sinh học chính:

- Năng lực nhận thức kiến thức sinh học thông qua các nhiệm vụ học tập trongHĐHTKT

- Năng lực vận dụng kiến thức sinh học vào thực tiễn thông qua việc giải thích,

dự đoán được các hiện tượng tự nhiên về bệnh dịch trong HĐLT và HĐVD

- Năng lực tìm tòi và khám phá thế giới dưới góc độ sinh học thông qua dự án học tập trong HĐTT-MR

Ngân hàng câu hỏi phủ kín chuyên đề: Một số bệnh dịch ở người và cách phòng chống

2 Ngân hàng câu hỏi phủ kín và sản phẩm mong đợi

2.1 Nhóm tìm hiểu khái niệm dịch bệnh

Câu 1) Các em hãy đánh dấu X vào ô tương ứng

- Bệnh truyền nhiễm là bệnh lây lan từ cá thể này sang cá thể khác; do vi khuẩn,

vi nấm, virus, động vật nguyên sinh, gây nênKhi tác nhân hội đủ 3 điềukiền: có khả năng gây bệnh, số lượng nhiễm đủ lớn, con đường xâm nhập

25

thích hợp sẽ có khả năng gây bệnh

- Khi bệnh truyền nhiễm lây lan nhanh chóng với số lượng lớn trong một cộng đồng hoặc một khu vực trong khoảng thời gian ngắn sẽ trở thành dịch bệnh

Câu 3) Đọc 1 đoạn thông tin ngắn dưới đây:

Trong lịch sử loài người, số người chết trong các dịch bệnh do virus còn lớnhơn cả các cuộc chiến tranh, các cuộc xung đột sắc tộc, tôn giáo, nạn đói, các trậnđộng đất, núi lửa, hạn hán và tai nạn giao thông cộng lại Năm 1918, tại Tây Ban Nha xảy ra đại dịch cúm A H1N1, virus lan truyền rất nhanh tren phạm vi toàn cầu, chỉ trong vài tháng đã có hơn một tỉ người mắc bệnh, cướp đi sinh mạng của hơn 20 triệu người Dịch cúm lúc bấy giờ cũng góp phần kết thức sớm Đại chiến thế giới thứ nhất vì số binh lính chết do cúm còn lớn hơn do súng đạn Hãy cho biết:

a, Em có nhận xét gì về mức độ nguy hại của đại dịch cúm A H1N1 ở Tây BanNha vào năm 1918?

- Dịch cúm rất nguy hiểm

- Dịch bệnh đã gây chết rất nhiều người

b, Em hãy dự đoán những nguyên nhân dẫn đến đại dịch thảm khốc năm đó

- Môi trường ô nhiễm

- Y học chưa phát triển

- Chưa có nhận thức đúng về cách phòng ngừa và điều trị bệnh

2.2 Nhóm tìm hiểu tác nhân gây bệnh

Câu 1) Tích dấu “X” vào ô thể hiện tác nhân của các bệnh dưới đây

Tác nhân Bệnh

C, Trung gian giữa dạng sống và dạng không sống

Câu 3) Virus có kích thước:

A, Siêu nhỏ, quan sát được dưới kính hiển vi quang học

B, Siêu nhỏ, không quan sát được dưới kính hiển vi quang học

C, Siêu nhỏ, không quan sát được dưới kính hiển vi điện tử

Câu 4) Mô phỏng cấu trúc của 1 virus điển hình bằng hình vẽ, có chú thích

(Hình ảnh tham khảo) Câu 5: Ghép nối hình ảnh với nội dung tương ứng

Giai đoạnHấp phụ

Xâm nhập

27

Sinh tổng hợp

2) Thế nào là tính lây truyền của bệnh dịch?

- Bệnh có khả năng lây lan từ người này qua người khác một cách trực tiếp hay

gián tiếp

3) Thế nào là tính chu kì của bệnh dịch?

- Mỗi bệnh đều phát triển theo chu kì gồm 4 giai đoạn: thời kì nung bệnh, thời

kì khởi phát, thời kì toàn phát và thời kì lui bệnh

2.4 Nhóm tìm hiểu về các con đường lây nhiễm dịch bệnh ở người

Câu 1) Hoàn thành phiếu học tập sau:

không bị phát hiện và vô hiệu hóa bởi hệ thống miễn dịch

2.5 Tìm hiểu một số dịch bệnh phổ biến ở người

Câu 1) Trình bày những kiến thức liên quan đến dịch bệnh thông qua sơ dồ tư duy

Câu 2) Trình bày quan điểm cá nhân về sự việc người nhiễm HIV/AIDS bị kì thị, xua đuổi xảy ra ở một bộ phận trong xã hội Hãy đề xuất một số hoạt động gắn kết người nhiễm HIV/AIDS với cộng đồng.

- Đây là 1 trong những nguy cơ khiến cho dịch bệnh tái diễn và phát triển

- Sự kỳ thị và phân biệt đối xử đối với người nhiễm HIV/AIDS là thiếu hiểu biết

- Phối hợp với địa phương nâng cao ý thức người dân thông qua các buổi tìm

hiểu về hội chứng HIV/AIDS, tổ chức các trò chơi tập thể nhẹ nhàng cùng các

bệnh nhân,

Câu 3) Mỗi nhóm đưa ra 1 tình huống thực tế cho nhóm khác xử lí xoay quanh vấn đề bệnh dịch mà nhóm nghiên cứu.

Câu 4) Tiến hành dự án: “Vì sức khỏe cộng đồng – Nói không với dịch bệnh”.

Nội dung: khảo sát thực trạng dịch bệnh tại địa phương (những bệnh dịch thườngxuyên bùng phát, lứa tuổi mắc phải, tần suất lặp lại, phương thức lây lan, điềukiện môi trường tại các hộ gia đình điều tra và môi trường xung quanh, ), đề

29