Vận dụng phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực

Trong giai đoạn hiện nay cùng với việc hội nhập và phát triển kinh tế xã hội thì cải cách giáo dục là vấn đề được chú trọng hàng đầu, việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường ở tất cả các cấp học, bậc học nhằm tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đang được toàn xã hội quan tâm. Mục tiêu của nền giáo dục THPT nước ta hiện nay là giúp cho học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục THCS, có học vấn ở trình độ THPT và những hiểu biết ban đầu về kỹ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học đại học, cao đẳng hoặc trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động. Để đạt được mục tiêu đó, nhà trường THPT chỉ có thể thực hiện mục tiêu trên một cách có hiệu quả bằng cách tổ chức các hoạt động giáo dục hợp lí, trong đó hoạt động chính là tổ chức giáo dục thông qua việc giảng dạy các môn học. Đối với môn Địa lí cũng vậy, có rất nhiều phương pháp để học sinh tiếp cận nguồn tri thức, trong đó phải kể đến phương pháp sử dụng số liệu thống kê có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Ngoài việc cung cấp và phát triển tư duy, phương pháp phân tích và sử dụng số liệu thống kê là một phương pháp tăng thêm vốn hiểu biết về kiến thức địa lí, đồng thời rèn luyện cho học sinh những kĩ năng cần thiết trong học tập, nghiên cứu. Kiến thức theo thời gian có thể quên đi nhưng cái còn lại là tư duy độc lập sáng tạo để học sinh biết tự học trong cuộc sống ngoài thực tiễn xã hội. Thực tế dạy học môn Địa lí trong giai đoạn hiện nay cho thấy: việc nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường nói chung và trường THPT nói riêng là vấn đề đang được quan tâm thường xuyên. Đặc biệt ở các trường THPT, đối tượng là những học sinh đang có những thay đổi mạnh mẽ về tâm sinh lí và năng lực phát triển. Vì vậy việc tạo ra một phương pháp dạy học hợp lí, khoa học nhằm phát huy tính năng động, tích cực của học sinh để đạt kết quả cao trong học tập là rất cần thiết. Kết quả dạy học phụ thuộc vào khá nhiều nhân tố trong đó có phương pháp dạy học. Hiện nay phương pháp dạy học khá phong phú, nhưng có lẽ thích hợp với địa lí ngoài phương pháp dạy học truyền thống còn có các phương pháp nêu vấn đề, tìm tòi nghiên cứu, thảo luận…Phương pháp sử dụng khai thác số liệu thống kê trong giảng

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ HỒNG THÁI

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG

SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lí

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Đỗ Văn Hảo

THÁI NGUYÊN, 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu của luận án là khách quan, trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các trích dẫn, các số liệu và kết quả tham khảo dùng để so sánh đều có nguồn trích dẫn rõ ràng Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm và chịu mọi hình thức kỷ luật theo quy định cho lời cam đoan của mình

TÁC GIẢ

Vũ Hồng Thái

đỡ tác giả trong quá trình nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô giáo đang dạy môn Địa lí ở một số trường THPT và các em HS các trường THPT đã giúp đỡ tác giả trong quá trình điều tra, khảo sát và thực hiện một số nội dung liên quan đến đề tài luận văn

Mặc dù bản thân đã rất nỗ lực, cố gắng song khó tránh khỏi những hạn chế thiếu sót Kính mong Quý thầy, cô giáo và những người quan tâm đóng góp ý kiến để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2020

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Vũ Hồng Thái

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN i

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN v

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục tiêu nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 6

6 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 7

7 Cấu trúc đề tài 9

NỘI DUNG 11

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 11

1.1 Những vấn đề về đổi mới giáo dục phổ thông 11

1.1.1 Định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông 11

1.1.3 Khái niệm về năng lực và định hướng phát triển năng lực 13

1.1.4 Đổi mới phương pháp dạy học nhằm chú trọng phát triển năng lực của học sinh 15

1.2 Một số vấn đề về số liệu thống kê 17

1.2.1 Khái niệm về số liệu thống kê 17

1.2.2 Vai trò của số liệu thống kê trong dạy học địa lí 17

1.2.3 Phân loại số liệu thống kê 18

1.2.4 Thu thập số liệu thống kê 20

1.2.5 Các nguồn tài liệu thống kê 21

1.2.6 Vai trò của việc sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 22

1.3 Cấu trúc, nội dung chương trình sách giáo khoa Địa lí 12 25

1.3.1 Mục tiêu giáo dục 25

1.3.2 Về cấu trúc 25

1.3.3 Nội dung 26

1.4 Đặc điểm tâm sinh lí và năng lực hoạt động của học sinh lớp 12 Trung học phổ thông 27

1.5 Thực trạng sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 12 tại tỉnh Thái Nguyên 28

1.6 Xu hướng tăng cường những phương tiện dạy học trong đó có vận dụng phương pháp phân tích số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 12 33

Tiểu kết chương 1 35

Chương 2: SỬ DỤNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 36

2.1 Các loại số liệu thống kê trong SGK Địa lí lớp 12 36

2.1.1 Khái quát chung về số liệu thống kê trong SGK Địa lí 12 Trung học phổ thông 36

2.1.2 Vị trí của số liệu thống kê trong SGK Địa lí 12 38

2.2 Một số kỹ năng phân tích và sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 38

2.2.1 Các kĩ năng sử dụng số liệu thống kê bảng số liệu, biểu đồ, bản đồ, trong SGK Địa lí 12 38

2.2.2 Kĩ năng ghi nhớ số liệu 45

2.3 Các phương pháp làm việc với các số liệu thống kê trong SGK Địa lí lớp 12 51

2.3.1 Quy trình sử dụng bảng số liệu 52

2.3.2 Phương pháp sử dụng các số liệu thống kê riêng biệt 53

2.3.3 Phương pháp sử dụng biểu đồ 55

2.3.4 Phương pháp sử dụng số liệu thống kê để viết báo cáo về một vấn đề Địa lí kinh tế - xã hội 57

2.4 Thiết kế một số kế hoạch dạy học về phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực 63

2.4.1 Kế hoạch dạy học 1 63

2.4.2 Kế hoạch dạy học 2 63

2.4.3 Kế hoạch dạy học 3 63

Tiểu kết chương 2 63

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 64

3.1 Mục đích, nguyên tắc thực nghiệm sư phạm 64

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 64

3.1.2 Nguyên tắc thực nghiệm 64

3.2 Cách thức chọn bài thực nghiệm 65

3.2.1 Chọn bài thực nghiệm 65

3.2.2 Chọn trường thực nghiệm 65

3.2.3 Chọn lớp thực nghiệm 66

3.2.4 Chọn giáo viên dạy thực nghiệm 66

3.2.5 Kiểm tra, đánh giá 67

3.3 Nội dung và kết quả thực nghiệm 67

3.3.1 Đề kiểm tra nhận thức của học sinh sau giờ học 67

3.3.2 Kết quả thực nghiệm 67

3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm 72

3.4.1 Trong giờ học 73

3.4.2 Thái độ của học sinh 73

3.4.3 Về hoạt động của giáo viên và học sinh 73

3.4.4 Đánh giá về mặt tâm lí sư phạm đối với học sinh 74

3.5 Giải pháp nâng cao hứng thú của học sinh với môn Địa lí 76

3.5.1 Cơ sở đề xuất các giải pháp 76

3.5.2 Các biện pháp để nâng cao hứng thú trong học tập địa lí 76

Tiểu kết chương 3 77

KẾT LUẬN 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

Từ viết tắt Nội dung chi tiết

KTXH Kinh tế xã hội PPDH Phương pháp dạy học PPTK Phương pháp thống kê SGK Sách giáo khoa

SLTK Số liệu thống kê THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TPTN Thành phố Thái Nguyên

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 So sánh một số đặc trưng cơ bản của chương trình định hướng nội

dung và chương trình định hướng kết quả đầu ra 13

Bảng 2.1 Tổng hợp số liệu thống kê và các bài tập về số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 12 THPT (ban cơ bản) 36

Bảng 2.2 Sản lượng và giá trị sản xuất thủy sản qua một số năm 42

Bảng 2.3 Sản lượng tôm nuôi, cá nuôi năm 1995 và 2005 phân theo vùng 42

Bảng 2.4 Diện tích, dân số và mật độ dân số của 7 vùng kinh tế so với cả nước năm 2019 47

Bảng 2.5 Diện tích, dân số và mật độ dân số của 7 vùng kinh tế so với cả nước năm 2011 54

Bảng 2.6 Bảng phân bố dân cư theo các đơn vị hành chính tỉnh Thái Nguyên 58

Bảng 2.7 Tình hình phát triển dân số của tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2005-2011 (Đơn vị: người) 58

Bảng 2.8 Tốc độ gia tăng dân số tự nhiên tỉnh Thái Nguyên (Đơn vị: %) 59

Bảng 2.9: Mật độ dân số tỉnh Thái Nguyên (Đơn vị: người/km2) 59

Bảng 2.10: Cơ cấu lao động(Đơn vị: %) 59

Bảng 2.11: Tổng số dân cư tỉnh Thái Nguyên phân theo giới tính và phân theo thành thị, nông thôn năm 2019 (Đơn vị: Người) 59

Bảng 2.12: Tỉ lệ người dân phân theo thành phần dân tộc tại tỉnh Thái Nguyên năm 2019 59

Bảng 3.1 Danh sách các lớp tham gia thực nghiệm 66

Bảng 3.2 Danh sách giáo viên Địa lí dạy thực nghiệm 66

Bảng 3.3 Tỉ lệ xếp loại kết quả kiểm tra bài thực nghiệm số 1 67

Bảng 3.4 Tỉ lệ xếp loại kết quả kiểm tra bài thực nghiệm số 2 69

Bảng 3.5 Tỉ lệ xếp loại kết quả kiểm tra bài thực nghiệm số 3 70

Bảng 3.6 Tổng hợp điểm TB chung của các lớp TN, ĐC 71

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1 Biểu đồ cơ cấu sử dụng đất của Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng

sông Cửu Long năm 2005 (%) 57 Hình 3.1 Biểu đồ thể hiện kết quả (%) điểm của các lớp thực nghiệm và đối

chứng bài thực nghiệm số 1 69 Hình 3.2 Biểu đồ thể hiện kết quả (%) điểm của các lớp thực nghiệm và đối

chứng bài thực nghiệm số 2 70 Hình 3.3 Biểu đồ thể hiện kết quả (%) điểm của các lớp thực nghiệm và đối

chứng bài thực nghiệm số 3 71 Hình 3.4 Biểu đồ thể hiện kết quả TB chung (%) điểm của các lớp thực nghiệm

và đối chứng trong đợt thực nghiệm 72

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong giai đoạn hiện nay cùng với việc hội nhập và phát triển kinh tế xã hội thì cải cách giáo dục là vấn đề được chú trọng hàng đầu, việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường ở tất cả các cấp học, bậc học nhằm tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa,

hiện đại hóa đất nước đang được toàn xã hội quan tâm

Mục tiêu của nền giáo dục THPT nước ta hiện nay là giúp cho học sinh củng cố

và phát triển những kết quả của giáo dục THCS, có học vấn ở trình độ THPT và những hiểu biết ban đầu về kỹ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học đại học, cao đẳng hoặc trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động Để đạt được mục tiêu đó, nhà trường THPT chỉ có thể thực hiện mục tiêu trên một cách có hiệu quả bằng cách tổ chức các hoạt động giáo dục hợp lí, trong đó hoạt động chính là tổ chức giáo dục thông qua việc giảng dạy các môn học Đối với môn Địa lí cũng vậy, có rất nhiều phương pháp để học sinh tiếp cận nguồn tri thức, trong đó phải kể đến phương pháp sử dụng số liệu thống kê có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng Ngoài việc cung cấp và phát triển tư duy, phương pháp phân tích và sử dụng số liệu thống kê là một phương pháp tăng thêm vốn hiểu biết về kiến thức địa lí, đồng thời rèn luyện cho học sinh những kĩ năng cần thiết trong học tập, nghiên cứu Kiến thức theo thời gian có thể quên đi nhưng cái còn lại là tư duy độc lập sáng tạo để học sinh biết tự học trong cuộc sống ngoài thực tiễn

xã hội Thực tế dạy học môn Địa lí trong giai đoạn hiện nay cho thấy: việc nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường nói chung và trường THPT nói riêng là vấn đề đang được quan tâm thường xuyên Đặc biệt ở các trường THPT, đối tượng là những học sinh đang có những thay đổi mạnh mẽ về tâm sinh lí và năng lực phát triển Vì vậy việc tạo ra một phương pháp dạy học hợp lí, khoa học nhằm phát huy tính năng động, tích cực của học sinh để đạt kết quả cao trong học tập là rất cần thiết

Kết quả dạy học phụ thuộc vào khá nhiều nhân tố trong đó có phương pháp dạy học Hiện nay phương pháp dạy học khá phong phú, nhưng có lẽ thích hợp với địa lí ngoài phương pháp dạy học truyền thống còn có các phương pháp nêu vấn đề, tìm tòi nghiên cứu, thảo luận…Phương pháp sử dụng khai thác số liệu thống kê trong giảng

dạy địa lí là một trong các phương pháp để trực quan hóa kiến thức, giúp học sinh phát huy được tính tích cực, sáng tạo trong học tập, đồng thời rèn luyện cho học sinh kĩ năng phân tích, so sánh, tổng hợp, kĩ năng xử lí số liệu, tìm ra các mối quan hệ nhân quả giữa các hiện tượng địa lí…Qua đó giúp cho học sinh nắm vững được kiến thức phong phú cả về lí thuyết và thực tiễn, đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy địa lí Hệ thống các số liệu và bảng số liệu trong sách giáo khoa địa lí khá nhiều và là một bộ phận quan trọng của nội dung kiến thức mà chúng

ta cần phải khai thác sử dụng để phục vụ cho việc giảng dạy và học tập Tuy nhiên thực

tế trước đây và hiện nay trong quá trình giảng dạy giáo viên chưa chú ý nhiều đến việc hướng dẫn học sinh khai thác triệt để các nội dung kiến thức trong các kênh hình (bảng, biểu đồ…), về phía học sinh do chưa chú ý nhiều đến việc học bộ môn địa lí nên các

kĩ năng làm việc với bảng số liệu còn rất hạn chế Trong thực tế, kĩ năng phân tích, khai thác bảng số liệu cũng là một nội dung quan trọng trong các kì thi (học sinh giỏi, thi tốt nghiệp, thi cao đẳng, đại học…).Bên cạnh các kiến thức lý thuyết thì việc cập nhật, sử dụng số liệu thống kê còn gặp nhiều khó khăn Sách giáo khoa Địa lí lớp 12

có hệ thống số liệu thống kê, biểu đồ rất phong phú và đa dạng Do vậy nghiên cứu và chỉ ra những phương pháp phân tích và sử dụng số liệu thống kê một cách có hiệu quả

để phục vụ cho công việc học tập môn Địa lí là điều rất cần thiết, giúp học sinh khối

12 đạt kết quả cao trong các kì thi tốt nghiệp THPT hay đại học Nên việc sử dụng khai thác số liệu thống kê trong dạy học địa lí là một yêu cầu bắt buộc đối với giáo viên nhằm tổ chức việc dạy học theo đặc trưng của bộ môn có hiệu quả

Với tất cả những lí do trên, tác giả đã lựa chọn nghiên cứu đề tài “Vận dụng phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 Trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực” Đây là một hướng nghiên cứu

có ý nghĩa thực tiễn, góp phần thực hiện đổi mới PPDH để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học Địa lí ở nhà trường phổ thông

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Trên thế giới

Đề cập đến việc phân tích bảng số liệu, xây dựng và sử dụng biểu đồ trong dạy học Địa lí có các nhà lí luận dạy học Địa lí nổi tiếng của Liên Xô trước đây như: N.N.Branxki, P.M panxetnhicova, V.A Corinxkaia… Đã nêu rõ ý nghĩa của biểu đồ trong trực quan hóa số liệu thống kê và vai trò tác dụng đối với dạy học Địa lí, nhưng

các tác giả mới đề cập đến một cách khái quát chứ chưa đề ra một quy trình hay phương pháp xây dựng biểu đồ thật cụ thể

Trong cuốn “phương pháp giảng dạy Địa lí kinh tế” N.N.Branxki (1972) đã nhận

định:“Việc quan sát thực tế giảng dạy đã chứng tỏ nhiều giáo viên chưa biết làm gì với

số liệu thống kê, sử dụng chúng ra sao cho trực quan hơn vì đây là việc cụ thể hóa các

số liệu, các dấu hiệu của biểu tượng số lượng, làm cho các chỉ số sống động để học sinh nhận thức được các tính chất cụ thể, cần thiết trong biểu tượng Muốn vậy, cần phải xây dựng và sử dụng biểu đồ”

Theo P.M Panssetnhicova trong cuốn “Phương pháp giảng dạy Địa lí kinh tế” khi

đề cập đến việc xây dựng và sử dụng biểu đồ đã chỉ ra rằng: “Trước hết là chỉnh lí số liệu để vẽ biểu đồ và sau đó là phân tích chúng làm sáng tỏ quy luật Địa lí” Ở đây tác

giả mới chỉ đề cập đến việc xây dựng và sử dụng biểu đồ một cách chung nhất chứ chưa đi sâu vào nghiên cứu cụ thể các quy trình biện pháp để phân tích và sử dụng biểu

đồ

V.A Corinxkaia trong bài viết về “Những công tác độc lập của học sinh về môn

Địa lí ở nhà trường phổ thông Liên Xô” Ông đã viết: “Việc xây dựng và phân tích biểu

đồ, bảng số liệu, các chỉ tiêu thống kê kinh tế là nội dung tự học của học sinh, mà người giáo viên cần nắm vững để rèn luyện và bồi dưỡng cho học sinh” Cũng như các tác

giả trên đây thì tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nêu thông tin

Tóm lại, từ những nghiên cứu của các nhà tâm lí học, các nhà giáo dục học, cũng như mô hình học tập trải nghiệm mà các nước trên thế giới đang tiến hành đều khẳng định rõ những vai trò, tầm quan trọng của việc sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí trong việc hình thành và phát triển năng lực học sinh Và đây cũng chính là những nội dung chúng tôi tiếp cận để vận dụng trong dạy học Địa lí ở Việt Nam nhằm tiếp cận với nền giáo dục thế giới

2.2 Ở Việt Nam

Đổi mới phương pháp giảng dạy Địa lí ở trường THPT là vấn đề được rất nhiều các nhà nghiên cứu về phương pháp dạy học địa lí, các giáo viên dạy địa lí ở trường THPT quan tâm Ở trong nước, từ những năm 90 của thế kỉ XX, một số nhà giáo dục

đã dành nhiều thời gian nghiên cứu về việc sử dụng các phương tiện kĩ thuật dạy học

hiện đại, phương pháp dạy học trực quan cũng được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu,

nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Địa lí Tiêu biểu như: “phương pháp sử dụng các phương tiện dạy học Địa lí ở trường phổ thông” (Nxb Giáo dục, năm 1998),

“phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí kinh tế - xã hội” (Nxb ĐHQG Hà Nội, năm 1997) của Nguyễn Trọng Phúc, “Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong SGK Địa lí 12” (Nxb Giáo dục, năm 2010) của Lâm Quang Dốc, Nguyễn Quốc Lập; “Lý luận dạy học Địa lí” (năm 2000) của của tác giả Nguyễn Dược, Nguyễn Trọng Phúc; “Phương tiện kĩ thuật dạy học Địa lí” (năm 2001) của Nguyễn Trọng Phúc; “lý luận dạy học Địa lí” (năm 2006) của Đặng Văn Đức; “Rèn luyện kỹ năng địa lí” (năm 2001) của Mai Xuân San; “Đổi mới dạy học Địa lí THCS” (chủ biên, năm

2005) của Nguyễn Đức Vũ… Các tác giả đều khẳng định vai trò to lớn của phương tiện dạy học nói chung, bảng số liệu thống kê nói riêng và coi đó là một điều kiện để đổi mới dạy học Địa lí ở nhà trường THPT

Các cuốn sách trên đều đề cấp đến khả năng sử dụng kênh hình (trong đó có số liệu thống kê) trong dạy học môn Địa lí ở các mức độ khác nhau Tác giả Mai Xuân San, quan tâm nhiều đến rèn luyện kĩ năng cho HS khai thác một số loại kênh hình như: bản đồ, lược đồ, biểu đồ, tranh ảnh Tác giả Nguyễn Đức Vũ đề cập tới phương pháp sử dụng, các kĩ năng cần hình thành cho HS thông qua khai thác các phương tiện trong dạy học như: bản đồ giáo khoa, biểu đồ, sơ đồ, tranh ảnh địa lí…

Tác giả Đặng Văn Đức nhấn mạnh vai trò của các phương tiện trực quan trong dạy học Địa lí trong phát triển năng lực quan sát cho HS

Đặc biệt trong cuốn “phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí kinh tế - xã hội” Tác giả Nguyễn Trọng Phúc thống kê tất cả các dạng số liệu thống kê

riêng biệt, bảng biểu, chức năng vai trò và quy trình sử dụng số liệu thông kê trong dạy học Địa lí

Tuy vậy, các đánh giá trên thường chung cho mọi cấp học, lớp học và các tác giả chưa có đánh giá về phương pháp khai thác sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 ở nhà trường phổ thông hiện nay Để xác định tính khả thi và tính hiệu quả của việc

sử dụng phương pháp khai thác sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực cần có thực nghiệm sư phạm và điều tra thực tế Từ

đó có thể xây dựng được quy trình phương pháp sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 12 - THPT theo định hướng phát triển năng lực HS và đưa ra các đề xuất kiến nghị để việc sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí có hiệu quả hơn Đây là hướng nghiên cứu đúng đắn, đáp ứng nhu cầu dạy và học Địa lí hiện nay Tác giả luận văn

đã đi theo hướng nghiên cứu này

Thời gian gần đây, nhiều công trình nghiên cứu của nghiên cứu sinh và học viên cao học đã quan tâm tới việc đổi mới phương pháp dạy học trong dạy học Địa lí ở trường

phổ thông như: “Vận dụng phương pháp Graph vào giảng dạy Địa lí lớp 6 và lớp 8” (luận án Tiến sĩ khoa học giáo dục, năm 1993) của Hoàng Việt Anh; “Sử dụng kênh hình

để tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh trong dạy học Địa lí lớp 9 theo hướng tích cực” (luận án Tiến sĩ khoa học giáo dục, năm 2010) của Ngô Thị Hải Yến; “Phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học Địa lí ở lớp 7 THCS” (luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, 2005) của Nguyễn Hữu Huấn; “Phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học Địa lí lớp 11 THPT theo hướng tích cực” (luận văn Thạc sĩ Khoa học giáo dục, 2005) của Nguyễn Thị Dung; “Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực trong môn Địa lí 10 THPT tại tỉnh Yên Bái” (luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, 2009) của

Hà Phúc Thuận; Nguyễn Lâm Tới “Rèn luyện kĩ năng sử dụng số liệu thống kê và biểu

đồ trong dạy học Địa lí 12 THPT ban cơ bản”, Luận văn thạc sĩ, 2010 Vi Thị Huệ

“Vận dụng một số kĩ thuật dạy học tích cực vào giảng dạy nội dung Địa lí trong môn

KHXH ở mô hình trường học mới”, Luận văn thạc sĩ, 2017 Hoàng Việt Hà “Vận dụng

quan điểm tích hợp trong dạy học Địa lí lớp 12”, Luận văn thạc sĩ, 2017

Phương pháp sử dụng số liệu thống kê có thể dùng trong tất cả các quá trình giảng bài của giáo viên, học tập và làm bài tập của học sinh Nó giúp cho bài giảng của giáo viên thêm sinh động hơn và học sinh tái hiện, tích cực tổng hợp khắc sâu thêm kiến thức Vì vậy việc nghiên cứu sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí sẽ tiếp tục được nhiều tác giả nghiên cứu và hoàn thiện hơn phương pháp dạy học tích cực này Như vậy, trong những tài liệu trong nước và ngoài nước mà tác giả đã tiếp cận có liên quan đến của đề tài, các nội dung đề cập đến vai trò của số liệu thống kê trong dạy học địa lí Các tài liệu này cũng làm rõ khái niệm, nội dung, cách khai thác và các bước

sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí Song, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào đề cập tới cách thức sử dụng số liệu thống kê trong môn Địa lí ở tỉnh Thái Nguyên,

nhất là trong một lớp học cụ thể (như lớp 12) Kế thừa các thành tựu nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước, chúng tôi thấy rằng cần phải coi trọng về vai trò, các phương pháp hướng dẫn học sinh ở nhà trường phổ thông trong việc khai thác

số liệu thống kê triệt để phục vụ trong học tập và các kì thi, kiểm tra quan trong Đặc biệt là bộ môn Địa lí nói chung và Địa lí kinh tế - xã hội nói riêng phải thật sự hiệu quả,

để HS dễ dàng chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện cho HS năng lực tư duy, tính tích cực, có các quan điểm khoa học, nhân sinh quan đúng đắn trước những vấn đề đang đặt ra đối với địa phương, với đất nước và toàn cầu

3 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lí luận về phương pháp phân tích và sử dụng bảng số liệu thống kê, đề tài tập trung thiết kế bài giảng một số bài học trong chương trình Địa lí 12 theo định hướng phát triển năng lực học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học Địa lí ở trường phổ thông tỉnh Thái Nguyên

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng quan các tài liệu nghiên cứu liên quan để làm căn cứ thực hiện luận văn

- Đưa ra được các yêu cầu và nguyên tắc của việc sử dụng một số PPDH môn Địa lí lớp 12 theo định hướng phát triển năng lực HS

- Đưa ra quy trình sử dụng bảng số liệu thống kê và thiết kế một số kế hoạch dạy học cụ thể trong chương trình Địa lí 12

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu quả của việc sử dụng SLTK trong dạy học Địa lí 12

- Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của bài giảng khi sử dụng SLTK vào trong dạy học Địa lí lớp 12 - THPT ở tỉnh Thái Nguyên

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu các nội dung về số liệu thống kê, tính hiệu quả của việc sử dụng

SLTK trong dạy học Địa lí 12 và cách thức ứng dụng quy trình sử dụng bảng số liệu

thống để kê thiết kế bài giảng Địa lí lớp 12 THPT

5.2 Phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn về không gian lãnh thổ: Nghiên cứu và thực nghiệm trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

- Giới hạn về thời gian: Luận văn được thực hiện từ năm 2019 - 2020

6 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã sử dụng những quan điểm và phương pháp nghiên cứu chính sau:

6.1 Quan điểm nghiên cứu

6.1.1 Quan điểm lịch sử

Quan điểm lịch sử logic trong nghiên cứu khoa học giáo dục chính là việc thực hiện quá trình nghiên cứu đối tượng bằng phương pháp lịch sử Tìm hiểu phát hiện sự nảy sinh phát triển của giáo dục trong những thời gian và không gian cụ thể, với những hoàn cảnh điều kiện cụ thể để phát triển cho được quy luật tất yếu của quá trình sư phạm Giúp cho người nghiên cứu gắn việc nghiên cứu lí luận với nghiên cứu thực tiễn, giúp cho nhà nghiên cứu tìm thấy hoàn cảnh của sự xuất hiện, sự phát triển và diễn biến quá trình của đối tượng Mặt khác, giúp người nghiên cứu phát hiện tính quy luật tất yếu của sự phát triển và đề xuất các biện pháp để cải tạo thực trạng Vận dụng quan điểm này vào việc xây dựng các phương pháp khai thác sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 để thấy được những thay đổi của phương pháp giảng dạy trong từng giai đoạn phát triển và xu hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo

6.1.2 Quan điểm thực tiễn

Quan điểm thực tiễn trong nghiên cứu khoa học cho phép ta nhìn thấy sự xuất hiện, phát triển, diễn biến và kết thúc của các sự vật, hiện tượng trong thực tiễn, phát huy quy luật tất yếu của sự phát triển đối tượng Giúp các nhà khoa học kiểm tra kết

quả nghiên cứu trong hoạt động thực tiễn giáo dục, cải tạo thực tiễn giáo dục

Mọi vấn đề nghiên cứu trong khoa học giáo dục phải xuất phát từ thực tiễn giáo dục và phải phục vụ hoạt động giáo dục Quan điểm thực tiễn là luận điểm quan trọng của phương pháp luận, là quan điểm giúp nhìn nhận vấn đề mang tính thực tế, các phương pháp vận dụng để phân tích số liệu trên lớp phải mang tính linh hoạt, khách quan, hiệu quả Đồng thời giúp cho việc xây dựng nội dung và nhìn thấy được các mặt hạn chế hoặc khó khăn khi thực hiện giúp giải quyết các vấn đề đó trơn chu hơn, thúc đẩy việc học tập của học sinh sẽ ít gặp phải các khó khăn, lúng túng Vì vậy muốn khai thác triệt để có hiệu quả các số liệu thì phải trải qua thực tiễn

6.1.3 Quan điểm tổng hợp

Tính tổng hợp được xem là tiêu chuẩn hàng đầu trong đánh giá giá trị của các công trình khoa học về địa tổng thể Trong nghiên cứu Địa lí đây là quan điểm quan trọng nhằm tổng hợp nghiên cứu đồng bộ và toàn diện các số liệu thống kê được đề cập đến trong chương trình sách giáo khoa Địa lí 12 - THPT Đồng thời phát hiện và xác định những

đặc điểm đặc thù của các số liệu thống kê

6.1.4 Quan điểm hệ thống

Không một sự vật, hiện tượng nào tồn tại một cách độc lập, riêng lẻ mà là một bộ phận của toàn thể chứa đựng vật thể ấy Quan điểm hệ thống yêu cầu khi nghiên cứu phải xem xét các đối tượng toàn điện, nhiều mặt nhiều mối quan hệ trong trạng thái vận động và phát triển trong những hoàn cảnh, điều kiện cụ thể để tìm ra bản chất và các quy luật vận động của đối tượng Tính hệ thống làm đề tài trở nên logic, thông suốt và sâu sắc Trong đề tài việc vận dụng phương pháp khai thác sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 được đặt trong vấn đề đổi mới và hoàn thiện phương pháp giảng dạy cho học sinh trong nhà trường THPT và trên quy mô cả nước Vì vậy cần phải tìm hiểu các mối quan hệ qua lại, các tác động ảnh hưởng giữa các yếu tố trong một hệ thống

và giữa các hệ thống để đánh giá chính xác vấn đề nghiên cứu

6.1.5 Quan điểm công nghệ dạy học

Công nghệ dạy học là sự sắp xếp công việc dạy và học theo một hệ thống đặc biệt được thiết kế nhằm cung cấp kiến thức cho người học theo một kết quả đã dự đoán trước; điều hành quá trình dạy học một cách có hiệu quả để đưa người học đạt đến mục tiêu học tập đặc biệt Và công nghệ dạy học coi quá trình dạy học như một quy trình công nghệ, có mục đích rõ ràng, có đầu vào, đầu ra và có quá trình tác động Hiện nay công nghệ dạy học đang là một hướng tiếp cận quan trọng để đổi mới phương pháp dạy học Địa lí trong nhà trường phổ thông GV cần thiết phải vận dụng quan điểm này vào quá trình dạy học hướng dẫn học sinh sử dụng bảng số liệu thống kê trong môn Địa lí

12 - THPT theo định hướng phát triển năng lực học sinh

6.2 Phương pháp nghiên cứu

6.2.1 Phương pháp thu thập, xử lí tài liệu

Tác giả sử dụng phương pháp thu thập và xử lí số liệu để thu thập các tài liệu, số liệu liên quan đến các bài học thuộc chương trình sách giáo khoa địa lí 12- THPT Thu thập nhiều tài liệu khác nhau từ nhiều nguồn khác nhau như: Sách, báo, tạp chí chuyên ngành, thông tin điện tử chính thống, các luận văn, các đề tài đã được nghiệm thu và các công trình khoa học có liên quan đến vấn đề nghiên cứu

6.2.2 Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế

Điều tra khảo sát thực tế những giáo viên, học sinh có liên quan đến việc sử dụng

số liệu thống kê trong dạy học và học tập môn Địa lí

6.2.3 Phương pháp phân tích hệ thống

Đây là phương pháp thường được áp dụng trong nghiên cứu khoa học Phương pháp này đòi hỏi khi nghiên cứu phải đặt nó trong mối quan hệ tương quan với phương pháp khác, với các yếu tố khác trong hệ thống kiến trúc từ cao xuống thấp, từ đơn giản đến phức tạp Việc nghiên cứu số liệu thống kê trong dạy học Địa lí cũng cần tuân thủ theo nguyên tắc trên

6.2.4 Phương pháp toán thống kê

Đây là phương pháp cần thiết trong vấn đề tiếp cận và nghiên cứu đề tài.Trên cơ

sở thu thập thông tin, tư liệu từ nhiều nguồn, nhiều lĩnh vực khác nhau đảm bảo cho khối lượng thông tin đầy đủ, chính xác, đáp ứng được mục đích của đề tài, từ đó lựa chọn được các nội dung tiêu biểu từ bảng số liệu thống kê để ứng dụng, lồng ghép vào giảng dạy Địa lí lớp 12-THPT

6.2.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm là phương pháp thu thập thông tin về sự thay đổi số lượng

và chất lượng trong nhận thức và hành vi của các đối tượng giáo dục do nhà khoa học tác động đến chúng bằng một số tác nhân điều khiển và đã được điều tra

Thực nghiệm là phương pháp đặc biệt cho phép tác động lên đối tượng nghiên cứu một cách chủ động, can thiệp có ý thức vào quá trình diễn biến tự nhiên để hướng quá trình

ấy diễn ra theo mục đích mong muốn của nhà nghiên cứu

7 Cấu trúc đề tài

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp khai thác

và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT theo định hướng phát

triển năng lực

Chương 2: Sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

1.1 Những vấn đề về đổi mới giáo dục phổ thông

1.1.1 Định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông

Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông hiện hành đang thực sự là một cuộc cải cách, căn bản, toàn diện nền giáo dục nước nhà, giữ vai trò quyết định trong chiến lược phát triển con người Việt Nam của thời đại mới, bởi vậy nội dung này được toàn Đảng, toàn dân, toàn xã hội quan tâm

Những quan điểm và đường lối chỉ đạo của nhà nước về đổi mới giáo dục nói chung và giáo dục trung học nói riêng được thể hiện trong nhiều văn bản, đặc biệt trong các văn bản sau đây: Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI của Đảng Cộng Sản Việt Nam; Luật Giáo dục số 38/2005/ QH11; Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 - 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ; gần đây nhất là chương trình Giáo dục phổ thông môn Địa lí (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo)

Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI nêu rõ: “Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lí tưởng, giáo dục truyền thống lịch

sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội” [4]

Nghị quyết Hội nghị TW 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD & ĐT khẳng

định: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học;

khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng và phát triển năng lực”; [2]

“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho HS Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” [4]

1.1.2 Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực

Trong chương trình giáo dục mới, khác với trước đây định hướng nội dung, giáo dục theo định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc hình thành và phát triển năng lực của người học, với những qui định cụ thể về kết quả đầu ra mong muốn của người học Bởi vậy giáo dục theo định hướng phát triển năng lực ngày nay là nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức

Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, chương trình định hướng nội dung với việc tập trung về việc truyền thụ tri thức khoa học đã được chuyển sang chương trình định hướng năng lực chú trọng đến phát triển các năng lực của người học, đảm bảo cho người học phát triển toàn diện cả về nhân cách, khả năng vận dụng các kỹ năng vào giải quyết các tình huống thực tiễn, luôn xác định người học là chủ thể quan trọng nhất của quá trình nhận thức

Chương trình dạy học định hướng năng lực, mục tiêu học tập được mô tả chi tiết,

có thể quan sát, đánh giá được và được thực hiện trong suốt quá trình học Học sinh cần đạt được những kết quả yêu cầu đã quy định trong chương trình, hình thành và phát triển các năng lực của bản thân

Hiệu quả của chương trình giáo dục định hướng năng lực là tạo điều kiện quản lý chất lượng quá trình giáo dục theo kết quả đầu ra đã quy định, nhấn mạnh năng lực vận dụng của học sinh, không chỉ dừng lại ở những số lượng Nội dung dạy học trong chương trình dạy học định hướng năng lực không quy định chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn của quá trình đào tạo, căn cứ vào đối tượng, bối cảnh và

điều kiện người dạy lựa chọn nội dung, phương pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu dạy học, tức là đạt được kết quả đầu ra mong muốn

Bảng 1.1 So sánh một số đặc trưng cơ bản của chương trình định hướng nội

dung và chương trình định hướng kết quả đầu ra

Chương trình định hướng nội dung Chương trình định hướng năng lực Mục tiêu Mục tiêu dạy học được mô tả không

chi tiết và không nhất thiết phải quan

sát, đánh giá được

Kết quả học tập cần đạt được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được, thể hiện được mức độ tiến bộ của học sinh một cách liên tục.[2] Nội dung Việc lựa chọn nội dung vào các

khoa học chuyên môn, không gắn

với các tình huống thực tiễn Nội

dung được quy định chi tiết trong

chương trình

Lựa chọn những nội dung nhằm đạt được năng lực đầu ra đã quy định, gắn với các tình huống thực tiễn Chương trình chỉ quy định những nội dung chính, không quy định chi tiết Phương

pháp dạy

học

Giáo viên là người truyền thụ tri

thức, là trung tâm của quá trình dạy

học Học sinh tiếp thu thụ động

những tri thức được quy định sẵn

Giáo viên chủ yếu là người tổ chức,

hỗ trợ; học sinh tự lực và tích cực lĩnh hội tri thức Chú trọng sự phát triển khả năng giải quyết vấn đề, khả năng giáo tiếp

Đánh giá Tiêu chí đánh giá được xây dựng

chủ yếu dựa trên sự ghi nhớ và tái

hiện nội dung đã học

Quá trình đánh giá diễn ra trong

suốt quá trình học

Tiêu chí đánh giá dựa vào năng lực đầu ra, có tính đến sự tiến bộ trong quá trình học tập, chú trọng khả năng vận dụng trong các tình huống thực tiễn

[4]

1.1.3 Khái niệm về năng lực và định hướng phát triển năng lực

Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng La tinh “competentia”

Ngày nay khái niệm năng lực được hiểu nhiều nghĩa khác nhau Năng lực được hiểu như sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc Khái niệm năng lực được dùng ở đây là đối tượng của tâm lý, giáo dục học Có nhiều định nghĩa

khác nhau về năng lực: “Năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ

của nhiều yếu tố như tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm”[ 8].

Khái niệm năng lực gắn liền với khả năng hành động Năng lực hành động là một loại năng lực, nhưng khi nói phát triển năng lực người ta cũng hiểu đồng thời là phát triển năng lực hành động chính vì vậy trong lĩnh vực sư phạm nghề, năng lực còn được

hiểu là: “khả năng thực hiện có trách nhiệm và hiệu quả các hành động, giải quyết các

nhiệm vụ, vấn đề trong những tình huống khác nhau thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp,

xã hội hay cá nhân trên cơ sở hiểu biết, kỹ năng, kỹ xảo và kinh nghiệm cũng như sự sẵn sàng hành động” [18]

Trong chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực, khái niệm năng lực được sử dụng như sau:

 Năng lực liên quan đến bình diện mục tiêu của dạy học: mục tiêu dạy học được

mô tả thông qua các năng lực cần hình thành

 Trong chương trình, những nội dung học tập và hoạt động cơ bản được liên kết với nhau nhằm hình thành các năng lực

 Năng lực là sự kết nối tri thức, hiểu biết, khả năng, mong muốn

 Mục tiêu hình thành năng lực định hướng cho việc lựa chọn, đánh giá mức độ quan trọng và cấu trúc hóa các nội dung và hoạt động và hành động dạy học về mặt phương pháp

 Năng lực mô tả việc giải quyết những đòi hỏi về nội dung trong các tình huống

 Các năng lực chung cùng với các năng lực chuyên môn tạo thành nền tảng chung cho công việc giáo dục và dạy học

 Mức độ đối với sự phát triển năng lực có thể được xác định trong các tiêu chuẩn nghề; Đến một thời điểm nhất định nào đó, HS có thể phải đạt được những gì?

Nội dung dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ giới hạn trong tri thức và kỹ năng chuyên môn mà gồm những nhóm nội dung nhằm phát triển các lĩnh vực năng lực:

Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cực hoá HS về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn

với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan

hệ GV- HS theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp

Theo quan điểm phát triển năng lực, việc đánh giá kết quả học tập không lấy việc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học làm trung tâm của việc đánh giá Đánh giá kết quả học tập cần chú trọng khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau [23]

1.1.4 Đổi mới phương pháp dạy học nhằm chú trọng phát triển năng lực của học sinh

Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ý tích cực hóa học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn

đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kĩ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn, cần bổ sung các chủ đề phức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp

Những định hướng chung, tổng quát về đổi mới phương pháp dạy học các môn học thuộc chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực là:

- Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin,…), trên

cơ sở đó trau đồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy

- Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện Tuy nhiên dù sử dụng bất kì phương pháp nào cũng phải đảm bảo nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên”

- Việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chức dạy học Tùy theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp… Cầm

chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành để đảm bảo yêu cầu rèn luyện

kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học

- Cần sử dụng đủ và hiệu quả các thiết bị dạy học môn học tối thiểu, đã quy định

Có thể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm nếu xét thấy cần thiết với nội dung học và phù hợp với đối tượng học sinh Tích cực vận dụng công nghệ thông tin trong dạy học [9]

Việc đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên được thể hiện qua bốn đặc trưng

cơ bản sau:

(i) Dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, từ đó giúp học sinh

tự khám phá những điều chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn Theo tinh thần này, giáo viên là người tổ chức và chỉ đạo học sinh tiến hành các hoạt động học tập như nhớ lại kiến thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn,… (ii) Chú trọng rèn luyện cho học sinh những tri thức phương pháp để họ biết cách đọc sách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, biết cách suy luận để tìm tòi và pháp hiện kiến thức mới,… Các tri thức phương pháp thường là những quy tắc, quy trình, phương thức hành động, tuy nhiên cũng cần coi trọng cả các phương pháp có tính chất dự đoán, giả định (ví dụ: các bước cân bằng phương trình phản ứng hóa học, phương pháp giải bài tập toán học,…) Cần rèn luyện cho HS các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, đặc biệt hóa, khái quát hóa, tương

tự, quy lạ về quen…để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng tạo của họ

(iii) Tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phương châm

“tạo điều kiện cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và thảo luận nhiều hơn” Điều đó có nghĩa, mỗi học sinh vừa cố gắng tự lực một cách độc lập, vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếp cận, phát hiện và tìm tòi kiến thức mới Lớp học trở thành môi trường giao tiếp thầy - trò và trò - thầy nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung (iv) Chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học) Chú trọng phát triển kĩ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của HS với nhiều hình thức như theo lời giải/đáp

án mẫu, theo hướng dẫn, hoặc tự xác định tiêu chí để có thể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót [10]

1.2 Một số vấn đề về số liệu thống kê

1.2.1 Khái niệm về số liệu thống kê

Theo cuốn phương pháp sử dụng SLTK trong dạy học Địa lí KTXH: “Thống kê

là khoa học nghiên cứu mặt số lượng của các hiện tượng…những quy luật của đời sống kinh tế xã hội trong mối quan hệ mật thiết với chất lượng, trong những điều kiện địa điểm, thời gian nhất định”

Gần đây, người ta quan niệm thống kê là một khoa học nghiên cứu và cung cấp những thông tin về mặt số liệu để phục vụ cho việc phát triển kinh tế - xã hội, cũng như quản lí đất nước Từ cách hiểu trên, chúng ta có thể coi số liệu về tình hình sản xuất,

về sản phẩm, về số lượng tài nguyên, dân cư, tình hình phát triển công nghiệp, nông nghiệp…là những số liệu thống kê

Những số liệu thống kê không chỉ đơn thuần biểu hiện về mặt lượng mà chúng còn có mối quan hệ mật thiết với mặt chất của những hiện tượng KTXH Thống qua việc phân tích và từ những mối liên hệ của các số liệu thống kê chúng ta có thể biết được bản chất của các hiện tượng này cũng như quy luật KTXH của chúng

Như vậy, có thể thấy số liệu thống kê trong địa lí là những số liệu thống kê về các hiện tượng tự nhiên, về tình hình sản xuất, về sản phẩm, sản lượng, về tài nguyên, về dân cư, kinh tế… Việc nghiên cứu và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí có vai trò rất quan trọng và cần thiết trong dạy học địa lí

1.2.2 Vai trò của số liệu thống kê trong dạy học địa lí

Trong dạy học Địa lí SLTK đóng vai trò rất quan trọng, cụ thể:

- SLTK dùng làm minh họa hoặc làm sáng tỏ cho kiến thức lí thuyết: Trong sự phát triển của khoa học Địa lí nói chung và của Địa lí KTXH nói riêng, các quan điểm

về địa lí không ngừng được nêu ra và hoàn thiện, các mô hình địa lí ngày càng đa dạng…khi đó SLTK sẽ giúp người nghiên cứu, người học tập hợp các dữ liệu và có cách nhìn đúng đắn về các mô hình đã nêu ra Thông qua sự phân tích, so sánh, đối chiếu các số liệu có thể giúp người dạy và người học cụ thể hóa các khái niệm, quy luật hay dấu hiệu bản chất của các sự kiện hay hiện tượng địa lí

- SLTK còn có vai trò là nguồn tri thức mới: Trong dạy học địa lí, việc nghiên cứu hệ thống các SLTK ngoài việc làm sáng tỏ các kiến thức lí thuyết còn giúp người dạy và người học phát hiện những kiến thức địa lí mới thông qua các số liệu đã cho Các SLTK được lựa chọn phân tích, nhất là các bảng số liệu thường mang những đặc trưng, bản chất hay quy luật của các hiện tượng và mối quan hệ trong sự phát triển KTXH sẽ là những dữ kiện không thể thiếu trong khi trình bày một vấn đề hay một quá trình phát triển KTXH

- SLTK có vai trò rèn luyện kĩ năng địa lí: SLTK, nhất là các bảng số liệu có vai trò quan trọng trong hướng dẫn và rèn luyện kĩ năng biểu đồ, phân tích, nhận xét cũng như viết báo cáo về các hiện tượng địa lí đã cho, góp phần nâng cao và hoàn thiện kĩ năng địa lí của người dạy và người học

Như vậy, SLTK vừa dùng để minh họa cho kiến thức lí thuyết, vừa dùng để so sánh làm nổi bật lên các đối tượng, là nguồn khai thác tri thức mới, rèn luyện kĩ năng làm các bài tập

1.2.3 Phân loại số liệu thống kê

Trong sách giáo khoa Địa lí THPT các số liệu thống kê có một vị trí quan trọng

và không thể thiếu được trong việc làm sáng tỏ kiến thức, rèn luyện kĩ năng và hình thành cho học sinh tư duy địa lí Các số liệu này rất đa dạng, chúng được đưa vào hầu hết các bài trong sách giáo khoa với nhiều mục đích khác nhau Có thể chia số liệu thống kê làm hai dạng:

- Dạng số liệu đơn lẻ: Đó là những số liệu riêng rẽ để cụ thể hóa một số đối tượng địa lí kinh tế - xã hội nào đó về mặt số lượng hoặc để định lượng minh họa, lí giải giúp cho việc chứng minh, phân tích hiện tượng, khái niệm, quy luật địa lí kinh tế - xã hội Các số liệu thống kê riêng biệt thường được biểu hiện bằng nhiều chỉ tiêu số lượng Các số liệu thống kê thường gặp trong dạy học địa lí KT- XH là:

+ Số liệu biểu hiện bằng một chỉ tiêu tổng lượng (số liệu tuyệt đối kèm theo đơn

vị, trị số)

+ Số liệu biểu hiện bằng một chỉ tiêu tương đối (đơn vị %) Do nhiệm vụ khác nhau, chỉ tiêu tương đối có thể chia làm 2 loại: chỉ tiêu bình quân và chỉ tiêu so sánh + Số liệu chỉ tiêu kết cấu là tỉ số giữa bộ phận và tổng thể (tổng cộng số % của các thành phần = %)

+ Số liệu là chỉ tiêu động thái (so sánh chỉ tiêu tổng lượng trong những mốc thời gian khác nhau để nói rõ sự biến động của sự phát triển KT - XH)

Chúng dùng để định lượng, minh họa, lí giải giúp cho việc chứng minh, phân tích,…các hiện tượng, các khái niệm, quy luật Địa lí kinh tế - xã hội

Ví dụ: Nền kinh tế của mỗi nước trên thế giới đều có các ngành: công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ,…nhưng do mỗi nước có đặc điểm riêng về các đặc điểm tự nhiên, dân cư, xã hội, tài nguyên,…nên mỗi ngành kinh tế ở từng nước lại có đặc điểm riêng biệt Để xác định được mức độ phát triển, tính chất của các ngành kinh tế cần căn cứ vào các số liệu về sự phát triển, số vốn đầu tư, số lượng sản phẩm…

- Các bảng số liệu: Đó là các SLTK được đưa dưới hình thức tập hợp thành các bảng nhằm mục đích đặt ra các số liệu có liên quan với nhau ở vị trí gần nhau để người đọc dễ dàng nhận xét, so sánh, từ đó rút ra được những kết luận có căn cứ về các hiện tượng và quá trình Địa lí kinh tế - xã hội

Hệ thống bảng số liệu trong SGK Địa lí lớp 11 gồm 2 loại: Bảng số liệu đơn giản

+ Bảng số liệu phức tạp: Là bảng số liệu nói về một nội dung nào đó, xong lại chia ra nhiều đề mục có quan hệ với nhau hoặc bao gồm nhiều đề mục khác nhau tính theo thời gian…

Ví dụ: Bài 23 Thực hành: Phân tích sự chuyển dịch cơ cấu ngành trồng trọt

Bảng số liệu về giá trị sản xuất ngành trồng trọt (giá so sánh) của nước ta qua các

(Nguồn: Bảng 23.1, trang 98, SGK Địa lí 12, đã cập nhật và bổ sung)

Các bảng số liệu được biểu hiện trực quan dưới dạng biểu đồ, lược đồ, bản đồ,…Do sự phong phú, đa dạng của các số liệu thống kê trong các bảng biểu mà khi biểu hiện dưới dạng biểu đồ cũng có nhiều loại: Biểu đồ hình cột, biểu đồ hình tròn, đường biểu diễn, biểu đồ miền,…Thậm chí một bảng số liệu có thể được biểu hiện trên

cơ sở các loại biểu đồ khác nhau

1.2.4 Thu thập số liệu thống kê

Việc nâng cao chất lượng dạy học đòi hỏi giáo viên phải có trình độ chuyên môn cao, phải nắm bắt được hệ thống các khái niệm, quy luật, học thuyết,…đã được trình bày trong sách giáo khoa Số liệu thống kê có một ý nghĩa nhất định đối với việc hình thành các tri thức địa lí đó Những kiến thức trong sách giáo khoa sẽ có sức thuyết phục mạnh mẽ khi có những số liệu thống kê minh họa Trong giảng dạy SLTK còn giá trị để tính toán, rút ra những đặc điểm, quy luật, tính chất của một sự vật hiện

tượng Tuy nhiên do sự biến động không ngừng của kinh tế xã hội mà các SLTK phải luôn cập nhật nhưng phải có chọn lọc, tạo tính khách quan nhưng phải chính xác, khoa học

Các SLTK khi thu thập được đưa vào sử dụng phải gắn với vùng lãnh thổ nhất định, điều này tạo ra sự khác biệt giữa sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí với

số liệu thống kê trong thống kê học

Như vậy để phục vụ cho mục đích giảng dạy cần phải thu thập những tài liệu phục

vụ mục đích đối tượng, hiện tượng kinh tế xã hội trong bài giảng Phải chú ý đến tính mục đích của số liệu thống kê nếu không sẽ dẫn đến kết luận không đáp ứng về mặt khoa học cũng như giảng dạy Chính vì thế phải loại những SLTK khác nhau dựa vào mục đích sử dụng

Để đảm bảo cho tính chân thực của SLTK sử dụng trong nghiên cứu và giảng dạy địa lí thì các SLTK phải luôn được kiểm tra, không nên tin tưởng quá mức vào SLTK

Có thể dẫn đến những sai lầm không đáng có

1.2.5 Các nguồn tài liệu thống kê

Như đã trình bày, để giảng dạy tốt môn Địa lí nói chung và Địa lí kinh tế - xã hội nói riêng thì nhiệm vụ đặt ra đối với mỗi giáo viên là thu thập các số liệu ở đâu? Và sử dụng chúng như thế nào? Trong giảng dạy Địa lí kinh tế - xã hội, SLTK được thu thập bằng nhiều con đường (niên giám thống kê, báo chí, các tạp san, các tài liệu bản đồ, biểu đồ công bố…) Song việc sử dụng các số liệu đó như thế nào? Mức độ ra sao? Ở

đó có một vấn đề đặt ra cần giải quyết là giáo viên sử dụng các bài viết của SGK Địa

lí kinh tế - xã hội như thế nào? Ở đây diễn ra hai khuynh hướng: Một là thoát li SGK, hai là sử dụng toàn bộ bài viết (kể cả kênh hình và kênh chữ) trong sách giáo khoa để giảng dạy Trong giảng dạy, học tập Địa lí kinh tế - xã hội ở trường THPT việc lặp lại nguyên văn những số liệu trong SGK sẽ làm giảm chất lượng giảng dạy của bài giảng Bởi vì, trên thực tế sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia, khu vực…luôn thay đổi, các thông tin về kinh tế - xã hội khi người thầy lên lớp đã có thể khác xa với thông tin trong SGK (thiếu cập nhật, thiếu chính xác…)

Các nhà nghiên cứu đã tìm nhiều cách để giải quyết mối quan hệ giữa nội dung SGK với việc trình bày kiến thức của GV và tự học của HS Bằng kết quả thực nghiệm

sư phạm nhiều năm, tiến sĩ N.G.Đairi đã đề xuất cách sử dụng SGK trong dạy học được minh họa theo sơ đồ sau:

1 2

2 3

Theo ông con số 2 (trong sơ đồ) chỉ là phần nội dung vừa có trong bài giảng, vừa

có trong SGK Đó là những nội dung cơ bản nhất Nắm được những vấn đề này một cách sâu sắc, vững chắc là nhiệm vụ của giờ lên lớp

Con số 1 (trong sơ đồ) chỉ tài liệu (nói chung) và SLTK nói riêng không có trong SGK, giáo viên đưa phần trình bày này vào bài giảng nhằm nâng cao tính khoa học của SGK

Con số 3 (trong sơ đồ) chỉ nội dung được trình bày trong SGK trong đó có các SLTK Người giáo viên phải căn cứ vào nội dung của từng bài mà xác định kiến thức giảng dạy trên lớp theo sơ đồ trên có dung lượng thích hợp

Số liệu thống kê thì không chỉ có riêng Địa lí kinh tế - xã hội thế giới lớp 11 nội dung được thể hiện trên cả hai kênh (kênh hình và kênh chữ) Kênh hình chính là các biểu bảng, các bảng số liệu đã được thu thập từ nhiều nguồn Đặc trưng của kiến thức kinh tế - xã hội nó phát triển theo thời gian Các số liệu đưa ra ngày hôm nay đã lạc hậu so với ngày mai Vì vậy để đảm bảo tính cập nhật, chính xác trong quá trình giảng dạy đối với các số liệu đã đưa ra vào chương trình quá lâu, mặc dù giáo viên vẫn dạy theo nội dung đó nhưng cần đưa thêm số liệu mới mà giáo viên đã thu thập từ thực tế qua sách báo, các phương tiện thông tin đại chúng…Điều đó tạo ra cho học sinh một hứng thú học tập, từ số liệu học sinh so sánh, đối chiếu với các số liệu cũ để thấy được

tố độ tăng trưởng, sự phát triển kinh tế, dân số hay một nội dung nào đó của một quốc gia trên thế giới Giáo viên với năng lực của mình đưa các số liệu vào bài giảng một cách hợp lí, đúng lúc, đúng chỗ để phát huy được tính độc lập, tự chủ, tích cực, sáng tạo trong khi học làm cho bài giảng sinh động hơn, tạo ra bầu không khí học tập sôi nổi

1.2.6 Vai trò của việc sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12

Trong Địa lí ngày càng biểu hiện một cách rõ ràng khuynh hướng không chỉ mô

tả đặc trưng các hiện tượng riêng biệt về mặt định tính, mà còn mô tả về những chỉ tiêu

định lượng chính xác Điều đó giúp rất nhiều cho việc chứng minh các kết luận khác nhau Ai cũng biết rằng, các chỉ tiêu định lượng có thể đưa ra được không chỉ đối với các khái niệm đơn nhất, mà còn được áp dụng vào bất kì hiện tượng Địa lí nào Bởi vậy, để đánh giá đặc trưng một đối tượng một cách chính xác thì không thể thiếu số liệu và tính toán

Do đó việc sử dụng tài liệu, số liệu cụ thể trong trường phổ thông ở một mức độ đáng kể giúp cho việc hình thành các biểu tượng và khái niệm, các đặc điểm kinh tế -

xã hội của các đối tượng và lãnh thổ địa lí Nhưng dù yêu cầu này là bắt buộc, giáo viên trong bất cứ trường hợp nào cũng không thể lạm dụng chúng Chỉ có các con số điển hình, cơ bản nào có tác dụng giúp ta thu được những kiến thức cần thiết mới có ý nghĩa thiết thực Tuy nhiên, nếu giáo viên lựa chọn những số liệu cần thiết và đưa số liệu ra chỉ nhằm thu hút sự chú ý của học sinh thì điều đó chưa đủ để hình thành các biểu tượng và các khái niệm nhất là để phát triển tư duy Điều quan trọng hơn là dạy học sinh tự làm việc với các số liệu đó Bởi vậy, cần phải đặt những bài tập khó buộc học sinh phải tiến hành các phép đo và như vậy tự họ sẽ tìm được các số liệu (các bài tập đo đạc trên bản đồ và đo đạc ngoài trời) Thường thường số liệu như thế cần được tính toán thêm (tính kích thước của một diện tích theo cả hai chiều dài và rộng đã có, xác định diện tích dòng chảy trong suối theo tốc độ dòng chảy và mặt ngang của nó) Học sinh phải quen tìm các số liệu trong SGK, các sách tra cứu và các nguồn tài liệu khác, sắp xếp chúng theo các nguyên tắc nhất định Cần phải phát triển kĩ năng sử dụng các bảng số liệu và các biểu đồ khác nhau trong SGK Các bài tập về lập bảng và lập các đồ thị chứa các số liệu trong các bảng đó sẽ hoàn thiện năng lực định hướng trong các tài liệu thống kê

Sử dụng các số liệu trong việc hình thành các biểu tượng và các khái niệm là cần thiết Nó góp phần nâng cao trình độ khoa học của việc giảng dạy Địa lí và cho phép tăng cường tác động giáo dục của việc giảng dạy Sự phát triển hệ thống các khái niệm địa lí không chỉ ảnh hưởng tới sự phát triển chung của học sinh mà còn phải hoàn thiện các kĩ năng chuyên biệt về sử dụng các số liệu ví dụ như: đo đạc, lập các bảng và giản đồ,…có được những kĩ năng trên, học sinh sẽ thuận lợi cho việc vận dụng lí thuyết vào thực tiễn

Trong việc giảng dạy Địa lí kinh tế - xã hội ở trường THPT hiện nay, cụ thể là lớp

12, các số liệu và các hình thức thể hiện chúng bằng ngôn ngữ bản đồ cũng được sử dụng với chức năng minh họa và là nguồn tri thức Nhưng quan trọng và có ý nghĩa nhất vẫn

là chức năng là nguồn tri thức Qua quá trình hướng dẫn, giáo viên sẽ giúp cho học sinh làm quen dần với việc sử dụng các số liệu từ đơn giản đến phức tạp, để cuối cùng các

em có thể tự biết cách khai thác chúng, tìm ra những tri thức mới

- Với chức năng minh họa cho bài giảng, giáo viên có thể sử dụng các số liệu và hình thức biểu hiện của chúng bằng cách vừa giảng vừa minh họa để học sinh dễ lĩnh hội bài giảng

Ví dụ: Khi trình bày các điểm cực Đông, Tây, Nam, Bắc của một quốc gia, một vùng…giáo viên chỉ trên bản đồ những số liệu về kinh độ, vĩ độ hoặc nêu lên đỉnh cao nhất của một dãy núi bằng số liệu cụ thể có trên bản đồ

Đối với các số liệu đã được xử lí và được biểu hiện theo phương pháp của khoa học bản đồ, giáo viên có thể sử dụng để trình bày về độ lớn, đặc tính số lượng, sự phân

bố của đối tượng trên bản đồ…để lí giải, minh họa cho vấn đề của bài nêu ra

Khi sử dụng theo hướng trên, giáo viên nên kết hợp sử dụng các câu hỏi để học sinh tự giác quan sát trực tiếp đối tượng hoặc làm sáng tỏ những kiến thức cần nắm

- Với chức năng là nguồn tri thức thì nhiệm vụ của giáo viên ở đây là phải giúp học sinh sử dụng chúng để tìm ra (ở mức tối đa) những kiến thức cần nắm, đặc biệt là đối với các hình thức biểu hiện của số liệu và sự phân bố của chúng

Việc sử dụng như thế nào còn phụ thuộc vào mục đích, yêu cầu, nội dung của từng kiến thức, từng vấn đề, từng bài học và cả nguồn số liệu có trên bản đồ, lược đồ trong sách giáo khoa và bản đồ đã xuất bản

Để khai thác được tri thức, học sinh buộc phải trải qua một quá trình làm việc tích cực với các thao tác tư duy, tính toán, phân tích, so sánh, tổng hợp thì mới tìm ra được

ý nghĩa bên trong của chúng như mối liên hệ giữa các hiện tượng tìm hiểu

Trong quá trình hướng dẫn học sinh khai thác giáo viên cũng có thể nêu những câu hỏi dẫn dắt học sinh tìm hiểu từng khía cạnh của từng vấn đề, sau đó học sinh tự lực làm việc với các số liệu và hình thức biểu hiện của chúng Nhiệm vụ của giáo viên

là kiểm tra việc khai thác và nhận xét, bổ sung những điểm chưa đúng

Để việc tiến hành sử dụng theo hai hướng trên có hiệu quả, GV cần chú ý những điểm sau:

+ Cần lựa chọn các số liệu và hình thức biểu hiện của chúng trên bản đồ sao cho phù hợp với nội dung bài giảng

+ Cần dựa vào bản chú giải trên bản đồ để nhận biết kí hiệu quy ước

+ Phải nắm được phương pháp thể hiện số liệu của khoa học bản đồ

+ Cần chú ý định ra các bước khai thác một cách hợp lí với đối tượng và trình độ học sinh [9], [10], [17]

1.3 Cấu trúc, nội dung chương trình sách giáo khoa Địa lí 12

1.3.1 Mục tiêu giáo dục

* Về kiến thức: Hiểu và trình bày được những kiến thức phổ thông, cơ bản, cần thiết về đặc điểm tự nhiên, dân cư và tình hình phát triển KTXH của Việt Nam Những vấn đề đặt ra đối với cả nước nói chung và các vùng, các địa phương nói học sinh đang sinh sống nói riêng

* Về kĩ năng: Tiếp tục củng cố và phát triển các kĩ năng địa lí nhằm phát triển hơn nữa tư duy địa lí cho học sinh, đó là tư duy tổng hợp, gắn với lãnh thổ, có liên hệ thường xuyên với thực tiễn đời sống và sản xuất

* Về thái độ, tình cảm: Làm giàu thêm ở học sinh tình yêu quê hương, đất nước, tinh thần tự cường dân tộc và niềm tin vào tương lai của đất nước, của nhân dân

Có niềm tin vào khoa học, ham học hỏi, hứng thú tìm hiểu và giải thích các sự vật, hiện tượng địa lí

Đồng thời củng cố cho học sinh thế giới quan khoa học, nhân sinh quan đúng đắn,tinh thần trách nhiệm trong bảo vệ mối trường, xây dựng và phát triển KTXH ở quê hương [2], [3], [4]

1.3.2 Về cấu trúc

Nội dung SGK Địa lí 12 chủ yếu là Địa lí Việt Nam gồm 4 phần:

- Phần 1: Địa lí tự nhiên gồm 2 chương:

+ Chương 1: Vị trí địa lí và lịch sử phát triển lãnh thổ

+ Chương 2: Đặc điểm chung của tự nhiên

- Phần 2: Địa lí dân cư

- Phần 3: Địa lí kinh tế (Địa lí các ngành kinh tế, Địa lí các vùng kinh tế.) gồm 3 chương:

+ Chương 1: Một số vấn đề phát triển và phân bố nông nghiệp

+ Chương 2: Một số vấn đề phát triển và phân bố công nghiệp

+ Chương 3: Một số vấn đề phát triển và phân bố các ngành dịch vụ

- Phần 4: Địa lí địa phương

Chương trình là sự kế thừa và hoàn thiện chương trình địa lí lớp 8, lớp 9

Thời lượng: ban cơ bản: 1,5 tiết/tuần; ban nâng cao: 2 tiết/ tuần [2], [3], [4]

1.3.3 Nội dung

Nội dung của SGK Địa lí 12 được thể hiện thông qua kênh chữ, kênh hình và hệ thống câu hỏi, bài tập Các thành tố này tuy có vai trò riêng song lại tạo nên một nội dung hoàn chỉnh, thống nhất của SGK Như vậy là cách thể hiện nội dung đã có sự đổi khác so với chương trình SGK cũ

Kênh chữ chiếm tỉ trọng lớn nhất trong khối lượng của SGK nhưng đã giảm việc cung cấp thông tin sẵn có Có thể nói đây là kiến thức cơ bản được chọn lọc kĩ lưỡng sao cho lên về mặt số lượng và chất lượng Nhìn chung khá đa dạng bao gồm vừa cô đọng, khúc triết, vừa phù hợp với trình độ của HS

Kênh hình đã được tăng nhiều sơ đồ, bản đồ, lược đồ, biểu đồ, tranh ảnh Trong quá trình biên soạn, kênh hình nhất là các hình ảnh đã được chọn lọc từ nhiều nguồn đáng tin cậy: SGK hay giáo trình có liên quan của một số nước trên thế giới nhằm đản bảo tính khoa học, tính sư phạm và tính mỹ thuật Đối với phần Địa lí tự nhiên, kênh hình có ý nghĩa đặc biệt đối với quá trình nhận thức của HS Đó là phần HS tự học, tự khai thác kiến thức

Các câu hỏi bài tập được tăng lên không chỉ ở cuối bài mà còn ở giữa bài Các câu hỏi và bài tập xen kẽ với kênh chữ, kênh hình ở giữa bài nhằm định hướng gợi mở cho HS, nằm ở cuối bài nhằm chốt lại kiến thức cơ bản, củng cố và rèn luyện kỹ năng Đây cũng là một nội dung quan trọng cần được khai thác có hiệu quả trong tiến trình dạy học

Phần Địa lí Việt Nam SGK Địa lí 12 hoàn thiện nốt các kiến thức cần thiết còn lại Đồng thời còn dành ra một chương để củng cố tổng kết toàn bộ chương trình của phần kiến thức này Phần Địa lí Việt Nam cung cấp cho các em đặc điểm tự nhiên, đặc điểm dân cư, kinh tế xã hội của nước ta rất chi tiết và bài bản Cùng với những thuận lợi và khó khăn của nó Từ đó làm cơ sở để các em học các kiến thức mới chuẩn bị tốt cho kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia sắp tới [2], [3]

1.4 Đặc điểm tâm sinh lí và năng lực hoạt động của học sinh lớp 12 Trung học phổ thông

Lứa tuổi học sinh THPT hoạt động nhận thức của các em đã được phát triển ở mức độ cao, học sinh đã hình thành khả năng nhận thức vấn đề theo quan điểm cá nhân một cách sâu sắc và khá toàn diện trên cơ sở nguồn tri thức đã được tích lũy trong một quá trình dài học tập trước đó

Với sự phát triển khá toàn diện về đặc điểm sinh học, tâm lí lứa tuổi, nhận thức

xã hội tạo điều kiện tối ưu cho sự phát triển về vấn đề nhận thức của các em Các em

có khả năng tiếp nhận các luồng kiến thức đa dạng với lối tư duy phong phú, sáng tạo, các em chủ động vận dụng kiến thức vào thực tế từ đó hình thành nên các kinh nghiệm tích lũy của mỗi cá nhân

Với học sinh lớp 12 THPT, các em phần lớn đã xác định được động cơ, thái độ học tập phù hợp với mục đích hướng nghiệp cụ thể bởi vậy quá trình học tập trở lên tự giác và trách nhiệm, chủ động hơn

Quá trình tự học, tự tìm tòi, lĩnh hội kiến thức dưới sự định hướng, hướng dẫn của giáo viên được thực hiện rất thuận lợi ở lứa tuổi này bởi cá nhân mỗi học sinh đã

có sự tích lũy các năng lực, kỹ năng học tập nói chung và của môn Địa lí nói riêng Học sinh đã bước đầu hình thành năng lực tư duy, năng lực tưởng tượng, năng lực tiếp cận và làm chủ các nguồn tri thức một cách sáng tạo Các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí về nhận thức khoa học Địa lí, tìm hiểu kiến thức Địa lí, vận dụng kiến thức,

kĩ năng Địa lí đã học vào thực tế đã được học sinh tích lũy, vận dụng khá cơ bản trong quá trình học tập

Sự phát triển của khoa học công nghệ tác động mạnh mẽ tới quá trình học của học sinh, học sinh hứng thú hơn, được khích lệ hơn với quá trình giáo dục mở Khi công nghệ thông tin được vận dụng vào đa dạng các quá trình học, nó không chỉ dừng lại là một phương tiện dạy học mà công nghệ thông tin trở thành phương pháp dạy học tích cực không thể thiếu trong quá trình giáo dục hiện đại Học sinh với sự phát triển năng lực đa dạng, với nguồn tri thức không chỉ được tiếp nhận từ giáo viên, mà còn có cả một kho kiến thức khổng lồ các em tự tìm tòi qua ứng dụng công nghệ thông tin bởi thế các em thích tranh luận, thích bày tỏ quan điểm cá nhân của mình hơn là bị động công nhận kiến thức sẵn có [11], [19]

Với những thay đổi tích cực về đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh lớp 12 THPT vừa là điều kiện thuận lợi cũng là đòi hỏi khách quan để không ngừng đổi mới quá trình giáo dục với hoạt động học của học sinh làm trung tâm Thành thạo kĩ năng

sử dụng số liệu thống kê trong môn Địa lí 12 sẽ là một phương thức hiệu quả trong việc giải quyết nhiệm đặt ra trên [14]

1.5 Thực trạng sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 12 tại tỉnh Thái Nguyên

Nhằm có nguồn thông tin thực tế về việc sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí lớp 12 tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, chúng tôi đã tiến hành phát bộ phiếu hỏi, phiếu khảo sát cho đối tượng giáo viên trực tiếp giảng dạy Địa

lí 12, tại 3 trường THPT Lương Ngọc Quyến - TP Thái Nguyên, THPT Gang Thép -

TP Thái Nguyên, THPT Phú Lương - Huyện Phú Lương và một số trường trên toàn tỉnh Thái Nguyên

Tổng số phiếu phát ra là 153 phiếu, tổng số phiếu thu về là 153 phiếu Trong

đó bao gồm:

 Giáo viên: 20 phiếu

+ Giáo viên của trường THPT Lương Ngọc Quyến, THPT Gang Thép, THPT Phú Lương: 14 phiếu trực tiếp

+ Giáo viên giảng dạy Địa lí THPT 6 trường trên toàn tỉnh Thái Nguyên

 Học sinh: 133 phiếu

+ Học sinh trường THPT THPT Lương Ngọc Quyến Thái Nguyên: 46 phiếu + Học sinh trường THPT Gang Thép Thái Nguyên: 45 phiếu

+ Học sinh trường THPT Phú Lương Thái Nguyên: 42 phiếu

Nội dung khảo sát tập trung vào các vấn đề chủ yếu:

- Mức độ vận dụng các phương pháp, kĩ thuật khai thác và sử dụng SLTK của giáo viên trong dạy học Địa lí

- Quan điểm của GV về vai trò của số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 12 THPT

- Đánh giá của giáo viên về mức độ cần thiết của việc vận dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 12 tại trường THPT

- Những lợi ích đạt được khi giáo viên vận dụng các số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 12

- Những khó khăn/ rào cản mà GV gặp phải ở trường THPT khi vận dụng các phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 12

Dưới đây là kết quả xử lí số liệu điều tra từng nhóm câu hỏi của 20 GV ở 9 trường THPT trong tỉnh và 133 HS ở 3 trường Số liệu này giúp chúng tôi thấy rõ thực trạng vận dụng phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí 12

THPT theo định hướng phát triển năng lực, từ đó xác định nguyên nhân và đề xuất giải

pháp khắc phục

* Kết quả điều tra đối với GV ở từng nhóm câu hỏi

- Nhận thức của GV về vận dụng phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống

kê trong dạy học địa lí 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực (phụ lục 2, bảng 2a) Có 17/20 ý kiến cho rằng việc vận dụng phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực (chiếm 85

%) cho rằng việc áp dụng các phương pháp vận dụng số liệu thống kê trong thiết kế bài giảng Địa lí 12 là rất cần thiết, có 2/20 ý kiến (chiếm 10 %) cho rằng cần thiết, có 1/20

ý kiến cho rằng không cần thiết (chiếm 5%)

- Mức độ, tần suất và tính hiệu quả của những tiết học GV áp dụng các vận dụng phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học địa lí 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực (phụ lục 2, bảng 2a) Đa số GV áp dụng các phương

pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí vào soạn giáo án thường

xuyên (60%) Tuy nhiên 2/20 GV có nhưng thi thoảng mới áp dụng vào soạn giáo án, tập trung ở các trường vùng sâu, và GV lớn tuổi Đáng chú ý là những GV từng áp

dụng các phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí trong

thiết kế bài giảng Địa lí 12 khẳng định tính hiệu quả hơn hẳn so với các giờ học truyền thống: HS rất hào hứng, sôi nổi, hứng thú hơn trong học tập (chiếm trên 60%),… Như vậy, mặc dù tần suất áp dụng các phương pháp khai thác và sử dụng số liệu

thống kê trong thiết kế bài giảng Địa lí 12 chưa cao nhưng chất lượng của giờ học

thường tốt hơn so với giờ học truyền thống

- Hình thức, biện pháp, mức độ hiệu quả mà GVáp dụng các phương pháp khai

thác và sử dụng số liệu thống kê trong thiết kế bài giảng Địa lí 12 Kết quả điều tra cho

thấy, các ý kiến về Mức độ hiệu quả rất cao sau khi áp dụng các phương pháp khai thác

và sử dụng số liệu thống kê để thiết kế bài giảng Địa lí 12 từng yêu cầu HS có 2/20 ý

kiến (chiếm 10 %) Có 18/20 cho rằng hiệu quả cao (chiếm 90 %) Trong khi đó cũng

có 0/20 GV cho rằng mức độ hiệu quả trung bình khi áp dụng các phương pháp sử dụng SLTK trong dạy học Địa lí 12 Ở câu hỏi 8, có 17/20 thường sử dụng PP dạy học theo nhóm; có 20/20 thường sử dụng PP dạy học đàm thoại; có 19/20 ý kiến thường sử dụng

PP dạy học nêu và giải quyết vấn đề; có 0/20 ý kiến thường sử dụng PP dạy học theo góc Tuy nhiên cả 20/20 ý kiến đều cho rằng tùy bài giảng nên kết hợp các phương pháp khác nhau thì hiệu quả hơn Điều đó chứng tỏ GV biết rõ các hình thức, biện pháp

và mức độ hiệu quả mà GV áp dụng các phương pháp khai thác và sử dụng số liệu

thống kê trong thiết kế bài giảng Địa lí 12

- Những hạn chế, khó khăn và cách khắc phục của GV khi áp dụng các phương

pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong thiết kế bài giảng Địa lí 12 Kết quả

điều tra ở câu hỏi số 6 cho thấy GV gặp nhiều khó khăn, hạn chế khi áp dụng các

phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong thiết kế bài giảng Địa lí, như:

Đa số GV đã có kĩ năng thành thạo, một số GV còn lúng túng 17 ý kiến (chiếm 85%), chỉ có một số ít GV rất thành thạo trong việc tìm kiếm và sử dụng số liệu thống kê mới trong giảng dạy có 2 phiếu (chiếm 10%), 1 ý kiến cho rằng bước đầu đã áp dụng được yêu cầu (chiếm 5%)…Để khắc phục những hạn chế, khó khăn này, ở câu hỏi số 10 có 100% ý kiến cho rằng vững kiến thức chuyên môn và làm chủ kĩ năng sử dụng các phương pháp khai thác và sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí có 20 ý kiến (chiếm 100%) Thường xuyên trau dồi kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm, công nghệ Đồng thời chia sẻ kinh nghiệm lẫn nhau về các tiết học có sử dụng số liệu thống

kê, có 19 ý kiến (chiếm 95 %) cho rằng cần có lòng yêu nghề, biết đầu tư thời gian và công sức vào thiết kế các bài giảng trong dạy học Địa lí 12, và cả 18 ý kiến (chiếm 90

%) cho rằng cần được trang bị đầy đủ những vấn đề về lí luận và phương pháp dạy học

bộ môn, có kỹ năng và nghiệp vụ sư phạm tốt

* Kết quả điều tra đối với HS ở từng nhóm câu hỏi

- Nhận thức, hiểu biết của HS về môn Địa lí nói chung và địa lí 12 nói riêng và chất lượng dạy học Địa lí ở trường thông hiện nay (phụ lục 2, bảng 2b) Đối với câu

hỏi 1 em có cảm nhận như thế nào về giờ học được thầy (cô) hướng dẫn tỉ mỉ quy trình

khai thác và sử dụng bảng số liệu thống kê có 90 phiếu chiếm (67,7%) ý kiến HS cho rằng cảm thấy rất hứng thú, 30% ý kiến HS cho rằng hứng thú, trong khi cũng có 2,2% cho rằng bình thường Ở câu hỏi 3 có 70 phiếu (chiếm 52,6%) ý kiến cho rằngviệc các thầy (cô) đã cập nhật các số liệu thống kê trong dạy học Địa lí là rất cần thiết, có 45,1% cho rằng cần thiết, cũng có tới 2,3% thầy (cô) chưa từng được cập nhật trong các bài học trong môn Địa lí

- Về mức độ và tính hiệu quả của những tiết học GV vận dụng các SLTK dạy học Địa lí.Kết quả điều tra cho thấy có 80 phiếu chiếm (60,1%) cho rằng nên áp dụng ở tất

cả các bài học, 45 phiếu (chiếm 33,8%) cho rằng áp dụng ở phần lớn các bài học, chỉ

có 8 phiếu (chiếm 6,1%) cho rằng chỉ nên áp dụng ở một số ít bài học Ở câu hỏi số 5

có 90 phiếu (chiếm 67,7%) ý kiến cho rằng rất tích cực tham gia bài giảng khi thầy, cô thường xuyên cập nhật SLTK, có 40 phiếu trên tổng số phiếu 133 phiếu phản hồi tích cực (chiếm 30,1%) Tuy nhiên cũng có 3/133 phiếu (chiếm 2,2%) cho rằng bình thường Điều đó chứng tỏ GV biết rõ các mức độ và tính hiệu quả mà mình cập nhật SLTK trong thiết kế bài giảng Địa lí 12 Tuy nhiên việc tổ chức tiết học cụ thể ở từng lớp cần phải kheo léo và linh hoạt mới đạt hiệu quả cao, nhất là GV dạy ở các trường THPT vùng sâu của tỉnh

- Về những khó khăn và cách khắc phục khi GV áp dụng các vận dụng SLTK trong thiết kế bài giảng Địa lí 12 Kết quả điều tra ở câu hỏi số 8 cho thấy có 85/133 phiếu (chiếm 63,9%) ý kiến đồng ý vận dụng phương pháp khai thác SLTK theo nhóm,

có 50 phiếu (chiếm 37,6%) ý kiến đồng ý theo phương pháp đàm thoại, có 90/133 phiếu (chiếm 67,7%) ý kiến đồng ý phương pháp nêu và giải quyết vấn đề Tuy nhiên ở câu hỏi số 9 có 102/133 phiếu (chiếm 76,7%) ý kiến cho rằng để góp phần cùng thầy (cô) nâng cao hiệu quả giờ dạy sử dụng quy trình khai thác bảng SLTK trong SGK Địa lí

lớp 12 theo em, học sinh cần phải học bài và chuẩn bị bài đầy đủ, có 60,2% ý kiến sẵn

sàng tiếp nhận nhiệm vụ học tập mới, có 75,2% ý kiến cho rằng cần tích cực, chủ động, hợp tác trong thực hiện nhiệm vụ học tập Tuy nhiên cũng có tới 133/133 phiếu (chiếm

100%) ý kiến đồng ý với tất cả các biện pháp trên

Tóm lại: Qua việc thăm dò lấy ý kiến của các thầy, cô giáo và các em HS cấp THPT tại các trường trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, chúng tôi có thể kết luận rằng: