Nghiên cứu một số chỉ số sinh học hình thể của học sinh trường trung học cơ sở xã lam hạ, thành phố phủ lý, tỉnh hà nam

Những nghiên cứu trong lĩnh vực hình thái – thể lực, chức năng sinh sản, sinhdục của học sinh lứa tuổi trung học là rất quan trọng, làm cơ sở để đề ra các giảipháp đúng đắn và hữu hiệu t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-HOÀNG THỊ MAI HOA

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ CHỈ SỐ SINH HỌC HÌNH THỂ CỦA HỌC SINH TRƯỜNG THCS XÃ LAM HẠ, THÀNH PHỐ PHỦ LÝ, TỈNH HÀ NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội - 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-HOÀNG THỊ MAI HOA

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ CHỈ SỐ SINH HỌC HÌNH THỂ CỦA HỌC SINH TRƯỜNG THCS XÃ LAM HẠ, THÀNH PHỐ PHỦ LÝ, TỈNH HÀ NAM

Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm

Mã số: 604230

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS MAI VĂN HƯNG

Hà Nội - 2012

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam đang trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, Đảng và Nhà nước đã đề

ra mục tiêu đến năm 2020 đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp, từng bướctheo kịp và hội nhập với nền kinh tế khu vực và trên thế giới Để đạt được mục tiêu đề

ra chúng ta phải phát huy mọi nguồn lực của đất nước Một trong những nguồn lựcquan trọng và đóng vai trò quyết định đến sự thành công của mục tiêu trên là nguồn lựccon người Việc đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng các yêu cầu của thời đại là nhiệm vụcủa ngành giáo dục – đào tạo nói riêng và toàn xã hội nói chung

Theo đánh giá của liên hợp quốc [8] thực trạng chỉ số phát triển của conngười Việt Nam ở vị trí 116 trong tổng số 173 nước trên thế giới Chỉ số này thuộcnhóm thấp của thế giới Các nghiên cứu về nhân trắc thể lực người Việt Nam trongthế kỷ XX cho thấy trong khoảng gần 50 năm (1938 – 1985) không thấy có biểuhiện gia tăng về tầm vóc và thể lực người Việt Nam, chiều cao trưởng thành gầnnhư đứng yên (160cm ở nam và 150cm ở nữ) Điều này do nạn đói và chiến tranh

đã ảnh hưởng đến tầm vóc của người Việt Nam [23]

Trong những năm gần đây, điều kiện sống của người Việt Nam nói chung vàcủa học sinh lứa tuổi trung học nói riêng đã có rất nhiều thay đổi Các yếu tố đóchắc chắn có ảnh hưởng đến tuổi dậy thì và ảnh hưởng đến các chỉ số sinh học khác[10] Những nghiên cứu trong lĩnh vực hình thái – thể lực, chức năng sinh sản, sinhdục của học sinh lứa tuổi trung học là rất quan trọng, làm cơ sở để đề ra các giảipháp đúng đắn và hữu hiệu trong hoạch định chiến lược hoặc cải tiến phương phápnhằm nâng cao chất lượng con người Việt Nam, để thế hệ trẻ mạnh khỏe về thể lực

và trí tuệ, xứng đáng là những chủ nhân tương lai của đất nước

Xuất phát từ lí do đó, đã có nhiều công trình nghiên cứu về chỉ số sinh học vànăng lực trí tuệ của học sinh, sinh viên [10,11,12,18,19,28,37,38]… Các công trìnhnghiên cứu trên đã đóng góp rất nhiều vào việc xác định các chỉ số sinh học và trítuệ người Việt Nam, cũng như chiến lược giáo dục - đào tạo nguồn nhân lực tươnglai của đất nước

Thông thường, cứ sau 10 năm các cuộc điều tra trên quần thể người lại chothấy các thông số về hình thái, sinh lí con người có sự biến động vì hình thái, sinh lí

có liên quan nhiều với điều kiện sống, tình hình kinh tế xã hội [10] Để có một cáinhìn toàn diện về chỉ số sinh học của người Việt, nghiên cứu các chỉ số sinh học cơthể phải được diễn ra trên quy mô lớn cả về không gian và thời gian, bởi ở các đốitượng khác nhau và thời điểm nghiên cứu khác nhau thì các chỉ số này thay đổi Vìvậy, việc nghiên cứu các chỉ số sinh học cần phải được tiến hành thường xuyên vàrộng khắp

Xuất phát từ thực tế trên chúng tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu một số chỉ số sinh học hình thể của học sinh trường THCS xã Lam Hạ, thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam”.

2 Mục đích nghiên cứu

- Xác định thực trạng sự phát triển thể chất của học sinh trường THCSxã

Lam Hạ, thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam thông qua các đặc điểm về hình thái

- Xác định thực trạng sự phát triển các đặc điểm sinh dục phụ thứ cấp của học sinh trường THCS xã Lam Hạ, thành phố Phủ lý, tỉnh Hà Nam

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu một số chỉ số hình thái của học sinh ở độ tuổi 12÷15 thuộc

trường THCS xã Lam Hạ, thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam: chiều cao đứng, cân nặng, VNTB, vòng cánh tay phải co, vòng bụng, vòng đùi phải, vòng mông, vòng đầu

- Nghiên cứu một số dấu hiệu sinh dục phụ mô tả về dậy thì của học sinh ở

độ tuổi 12÷15thuộc trường THCS xã Lam Hạ, thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam baogồm: lông ở hố nách, lông trên mu, thời điểm có mụn trứng cá ở nam giới; lông trên

mu, lông ở hố nách, tuyến vú, thời điểm có mụn trứng cá ở nữ giới

4 Nhưững đóng góp mới của đềtài

Tuy đềtài cókếthừa các phương pháp nghiên cứu truyền thống nhưng kết quả của nó hoàn toàn mới vì ở tỉnh Hà Nam chưa có nghiên cứu nào tương tự Do

đóđềtài sẽ góp phần cung cấp cơ sởdữliêụ vềsinh h ọc hình thể và dậy thì của học sinh THCS trong giai đoaṇ hiêṇ nay.

PHẦN 2 NỘI DUNG

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Một số vấn đề về sinh trưởng và phát triển của trẻ em

1.1.1 Sơ lược về sinh trưởng và phát triển của trẻ em lứa tuổi học đường

Sinh trưởng và phát triển là hai quá trình diễn ra liên tục trong tất cả các giaiđoạn phát triển con người từ lúc trứng được thụ tinh cho đến lúc chết Sinh trưởng

là sự tăng về kích thước và khối lượng làm biến đổi hình thái của cá thể đang ở giaiđoạn lớn Trong đó sự tăng trưởng về kích thước diễn ra có tính quy luật hơn cònkhối lượng cơ thể có thể biến đổi tùy theo chế độ dinh dưỡng Phát triển là sự tổnghợp những biến đổi liên tục về chất, nhưng biến đổi cả về hình thái và chức năng ởtất cả các cơ thể từ lúc sinh ra cho tới lúc chết [32,33,7]

Sự sinh trưởng và phát triển không đồng nhất với nhau vì có những cơ thểsinh trưởng chậm, phát triển nhanh (hiện tượng còi cọc của trẻ) Hay ngược lại có

cơ thể sinh trưởng nhanh nhưng phát triển chậm (hiện tượng trẻ lớn nhưng chưasuất hiện biểu hiện của lứa tuổi dạy thì) Nhìn chung, một trong những mốc quantrọng nhất để đánh giá sự phát triển rõ rệt nhất ở người chính là lứa tuổi dậy thì vớinhóm học sinh trong độ tuổi THCS

Theo một số tác giả, quá trình phát triển cơ thể con người diễn ra không đồngđều [5,11,18,27,48,49,50] Sự phát triển không đồng đều ở trẻ em thể hiện qua cácthời kỳ khác nhau, có thời kỳ tốc độ tăng trưởng nhanh, còn thời kỳ khác lại tăngtrưởng chậm [11] Trong quá trình phát triển ở trẻ em từ khi sinh ra cho đến khitrưởng thành có hai giai đoạn tăng trưởng “nhảy vọt”: Đó là giai đoạn từ 5 đến 7tuổi và giai đoạn dậy thì [18,50] Trong quá trình phát triển ở trẻ em, sự hoàn chỉnhcác cơ quan xảy ra không đồng thì và không đồng tốc [5,11,18,48,49,50]

Nhiều tác giả khác [39,48,49,50], nhận thấy có sự khác nhau về tốc độ pháttriển thể lực giữa nam và nữ Từ 7 đến 10 tuổi, tốc độ tăng chiều cao của nữ nhanhhơn của nam Từ 11 tuổi trở đi, tốc độ tăng chiều cao của nam lại nhanh hơn của nữ

Đó là nguyên nhân tạo ra điểm giao chéo tăng trưởng chiều cao lần thứ nhất và lầnthứ hai lúc 11 và 14 tuổi [39]

Thực tế cho thấy, sự phát triển thể lực ở trẻ em phụ thuộc vào nhiều yếu tố, làkết quả của sự tác động qua lại giữa cơ thể với môi trường [2,32,33] Dưới tác độngcủa yếu tố di truyền và điều kiện của môi trường sống, đã xảy ra quá trình cải tổ vềmặt hình thái và chức năng, làm cho cơ thể trẻ em ngày một hoàn thiện hơn [13, 50]

1.1.2 Phân chia các giai đoạn sinh trưởng và phát triển của trẻ em

Năm 1965, Bunak V V [39] dựa vào các dấu hiệu về hình thái và nhân chủng

để phân chia các thời kỳ phát triển của con người, theo cách phân chia này thì lứatuổi THCS được tác giả xếp vào 2 nhóm: 8÷13 tuổi (Nam) và 8÷12 tuổi (nữ) là thời

kỳ thơ ấu thứ hai và 14 ÷17 tuổi (nam) và 13÷16 tuổi (nữ) là thời kỳ dậy thì TheoGundobin N.P theo ông có chia các giai đoạn phát triển của trẻ em từ 6÷17tuổithành 4 giai đoạn trong đó độ tuổi từ 12 ÷ 15 tuổi ở giai đoạn 3: thời kỳ học sinhtrung học Viện Hàn lâm Sư phạm Liên Sô cũ [36,42] trẻ ở độ tuổi 12÷15 tuổi đượcxếp vào thời kỳ dậy thì Ở Việt Nam, Nguyên Bát Can [7] cho rằng sự phát triển cáthể của con người có những thời kỳ khác nhau và lứa tuổi 12÷15 nằm trong thời kỳnhi đồng III Còn với các tác giả bộ môn nhi khoa, Trường đại học Y Dược Hà Nộithì giai đoạn 12÷ 15 tuổi là giai đoạn dậy thì …Tóm lại có rất nhiều cách phân chiacác giai đoạn phát triển của trẻ, mỗi cách phân chia đều có những đặc điểm riêng;lứa tuổi THCS 12÷15 tuổi thuộc vào thời kỳ dậy thì – thời kỳ trẻ em có sự tăngtrưởng nhảy vọt, là thời kỳ quan trọng để đánh giá được sự phát triển rõ rệt nhất ởngười

1.1.3 Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của trẻ em lứa tuổi học sinh THCS

Lứa tuổi THCS được xếp vào nhóm tuổi dậy thì, là mốc đánh dấu sự trưởngthành về mặt sinh học của cơ thể Dậy thì là một quá trình, thường kéo dài khoảng 3-4năm và được chia làm 2 giai đoạn: giai đoạn tiền dậy thì và giai đoạn dậy thì hoàn toàn.Đối với trẻ ở lứa tuổi dậy thì, dưới tác động của tuyến yên và tuyến sinh dục ở cơ thểtrẻ diễn ra hàng loạt các biến đổi hình thể, sinh lý và tâm lý [33,34,35,41,54]

- Nhưng thay đổi về thể chất

Thời kỳ dậy thì diễn ra sự thay đổi mạnh mẽ về thể chất như: sự thay đổi của

cơ thể, phát triển và hoàn thiện về chiều cao, cân nặng…Ở nước ta, theo một số

chương trình nghiên cứu khoa học, tuổi dậy thì của các em chậm hơn từ 1÷3 năm sovới thế giới Các em gái Việt Nam có tuổi dậy thì khoảng 12 tuổi, chậm vào khoảng

18 tuổi Các em gái ở đô thị thường bước vào tuổi dậy thì sớm hơn các em gái ởnông thôn

Ở tuổi dậy thì kích thước cơ thể tăng nhanh, trung bình mỗi năm chiều caotăng thêm 5 ÷ 8 cm và cân nặng tăng thêm 4- 8 kg [34,35] Do ảnh hưởng của một

số nội tiết như tuyến giáp trạng ( bao quanh bên ngoài phía trên cổ họng ) và tuyếnyên ( như một cái mấu nằm phía dưới bộ óc) tiết ra những chất kích thích làmxương phát triển nhanh Tuyến mồ hôi và tuyến nhờn phát triển mạnh làm cho da,lông và tóc trở nên mượt mà hơn

Mặt khác, do tuyến yên hoạt động mạnh cho nên các tuyến sinh dục cũngphát triển mạnh dần lên trong cơ thể trẻ diễn ra hàng loạt các biến đổi về hình thái

và chức năng [32,34,56] Như sự hoàn thiện về cấu tạo và chức năng của cơ quansinh dục và xuất hiện các đặc điểm sinh dục phụ Vì vậy thời kỳ này về mặt chuyênmôn người ta gọi sự biến đổi trong cơ thể các em là sự phát dục

Các dấu hiệu giới tính ở nữ gồm:

+ Phát triển nhanh cơ quan sinh dục ngoài, tuyến vú, lông mọc ở mu

và nách

+ Khung sương chậu phát triển theo chiều ngang

+ Mỡ dưới da phát triển dày hơn tạo dáng vẻ mềm mại

+ Thanh quản phát triển kiểu nữ giới tạo nên giọng nói thanh và cao

Các dấu hiệu giới tính ở nam gồm:

+ Phát triển cơ quan sinh dục ngoài

+ Xuất hiện lông ở mu và nách…

+ Cơ phát triển mạnh, vai rộng, sương hông hẹp và cao, tầm vóc to lớn

+ Thanh quản mở rộng theo kiểu nam giới làm cho giọng nói vang và trầm

- Những thay đổi về sinh lý

Do sự phát triển nhanh không cân xứng của hệ vận động nên ở lứa tuổi dậythì sự phối hợp cử động chưa tốt lắm nên động tác của các em thường vụng về, lóngngóng và thiếu chính xác.

Đối với hệ tim mạch cũng có ảnh hưởng: Kích thước của tim tăng nhanhnhưng hệ mạch máu phát triển chậm, nên huyết áp tăng cao hơn bình thường Nhịptim không đều, có lúc không đáp ứng đủ nhu cầu về máu cho cơ quan đang pháttriển nên trẻ thường nhanh mệt mỏi khi làm việc nhất là khi lao động nặng nhọc hay

ở chỗ đông người

Sự không cân xứng trong quá trình phát triển của hệ tim mạch đã ảnh hưởngđến tuần hoàn não, có thể gây thiểu năng tuần hoàn não nhất thời làm cho các tế bàothần kinh bị thiếu oxy Trẻ ở độ tuổi dậy thì thường kém tập trung tư tưởng, kémnhạy cảm và ảnh hưởng đến trí nhớ

Các quá trình thần kinh thiếu cân bằng, quá trình hưng phấn mạnh hơn quátrình ức chế nên trẻ trong lứa tuổi này thường nóng tính, khả năng kìm chế kém,phản ứng bộp chộp, thiếu chính xác, cảm xúc hay thay đổi

Đối với các em nam, da bìu bắt đầu thâm màu và nhăn lại, tinh hoàn to lêncác ống sinh tinh tăng kích thước và bắt đầu sản sinh ra tinh trùng Lần xuất tinhđầu tiên thường rất đột ngột và nhiều em không nhận thức được Ở giai đoạn đầu,chất lượng tinh trùng còn kém nên khả năng thụ tinh không cao, nếu có thụ thai thìchất lượng thai nhi chưa tốt, kém phát triển

Đối với nữ ở giai đoạn này phát triển căn bản là sự phát triển của buồng trứng và

tử cung Ngoài ra các bộ phận khác cũng phát triển như vú và mông to lên Các nangtrứng phát triển mạnh, trưởng thành có thể chín và rụng gây nên hiện tượng kinhnguyệt Trong thời gian đầu, kinh nguyệt thường không đều, biểu hiện ở sự ổn định độdài của chu kỳ kinh nguyệt, ngày hành kinh và lượng máu hành kinh…

-Những thay đổi về tâm lý

Ngoài sự biến đổi thể chất, ở thời kỳ này cũng có những thay đổi tâm lý.Cùng với sự phát triển về sinh lý, thể chất của tuổi dậy thì, sự biến đổi về tâm lýcũng diễn ra hết sức đa dạng và phức tạp Xuất hiện nhiều cảm xúc về giới tínhđược bộc lộ ra mà trước đây chỉ ở dạng tiềm năng Xuất hiện nhiều những thắc mắc,băn khoăn lo lắng trước sự biến đổi của cơ thể

Trong thời kỳ này, do hệ thống tuần hoàn máu nảy sinh hiện tượng mâu thuẫntạm thời, cụ thể là tim của các em phát triển mạnh có nhiều khả năng hoạt độngnhưng mạch phát triển chậm hơn gây trở ngại, khiến cho tim hoạt động không đều.Hậu quả của tình trạng này là máu của óc khi tăng khi giảm Điều này đã ảnh hưởngđến tâm trạng của các em, nhất là các em gái "đa cảm", các em thường có cảm giác

"căng thẳng, mệt mỏi, đôi lúc hoa mắt chóng mặt Hệ thần kinh đối với hoạt độngcủa hệ tim mạch chưa hoàn thiện, do đó nhiều khi nhịp tim của các em bị kích thíchnhưng thần kinh không kiểm soát được, nhịp tăng lên đột ngột dễ gây những cảm

xúc tiêu cực bột phát: giận dỗi

1.2 Một số chỉ số hình thái

Các chỉ số thể lực của con người phản ánh mức độ phát triển tổng hợp củacác hệ cơ quan trong cơ thể hoàn chỉnh, thống nhất Ở bất kỳ người bình thường nàocũng đều có mức độ phát triển thể lực nhất định Một trong những biểu hiện cơ bảncủa thể lực là các số đo kích thước của cơ thể, trong đó chiều cao, cân nặng và vòngngực là các chỉ số cơ bản phản ánh thể lực của con người Từ các chỉ số cơ bản kểtrên có thể tính thêm các chỉ số khác biểu hiện mối liên quan giữa chúng như chỉ sốpignet, chỉ số khối cơ thể (BMI) Các chỉ số đó có ý nghĩa trong việc đánh giá sựphát triển thể lực của trẻ em, biểu hiện sự tăng trưởng của cơ thể con người từ lứcmới sinh đến lúc chết

1.2.1 Chiều cao đứng

Là chỉ số phát triển thể lực quan trọng nhất và được sử dụng trong hầu hếtcác lĩnh vực nghiên cứu nhân trắc học Chiều cao phản ánh quá trình phát triểnchiều dài của xương và nói lên tầm vóc của con người Sự phát triển chiều caomang tính chất đặc trưng cho chủng tộc, giới tính và chịu ảnh hưởng của môi trường[2,5,16,17,19]

Chiều cao đứng (CCĐ) là một trong những kích thước được đề cập và được

đo đạc trong hầu hết các công trình điều tra cơ bản về hình thái, nhân chủng học,sinh lý và bệnh lý CCĐ nói lên tầm vóc của một người, do đó các nhà y học dựavào CCĐ để đánh giá sức lớn của trẻ em, so sánh CCĐ với các kích thước khác

trong cơ thể, phối hợp với các kích thước khác để xây dựng các chỉ số thể lực CCĐ cũng được các nhà phân loại học sử dụng khi nghiên cứu chủng tộc Nóichung, cũng như ở các nước khác trên thế giới, ở Việt Nam nam giới cao hơn nữgiới khoảng 8-11 cm [10].

Có rất nhiều ý kiến giải thích sự gia tăng về CCĐ ở thế hệ sau tốt hơn thế hệtrước Tuy nhiên, về nguyên nhân ảnh hưởng tới CCĐ có 2 yếu tố chính:

+ Yếu tố di truyền và yếu tố lai giống đứng hàng đầu trong việc ảnh hưởng tới chiều cao Nó tác động nhanh và tức thời ở ngay thế hệ con cháu

+ Yếu tố ngoại cảnh nói chung, trong đó bao gồm cả điều kiện sinh hoạt tinhthần và vật chất, khí hậu và ánh nắng, sự thích nghi với môi trường Ảnh hưởng ởmức độ lớn tới tốc độ phát triển cũng như CCĐ cuối cùng ở người lớn, tuy nhiênyếu tố ngoại cảnh tác động từ từ, chậm chạp và cần phải liên tục

+ Phần cố định, chiếm 1/3 tổng cân nặng gồm xương, da, tạng và thần kinh

+ Phần thay đổi, chiếm 2/3 tổng cân nặng, trong đó bao gồm 3/4 là khối

lượng của cơ và 1/4 là mỡ và nước Điều này cho thấy tăng cân là tăng phần cânthay đổi, trong đó khối lượng của cơ chiếm tới 3/4, vì vậy tăng cân nói lên phần nàomức độ tăng thể lực cơ thể [10],

1.2.3 Vòng ngực trung bình

VNTB là một trong những kích thước quan trọng do nó phối hợp với CCĐ,cân nặng để đánh giá thể lực của con người Tuy nhiên, đây cũng là kích thước dễthay đổi, người ta nhận thấy đo nhiều lần trên cùng một người, các kết quả có thểchênh lệch nhau 2-3 cm VNTB lớn thì thể lực tốt, do nó liên quan đến khả năng hôhấp của con người [10]

1.2.4 Vòng đùi và vòng cánh tay phải co

Ở đây, chúng tôi chỉ nói về các loại vòng cơ có liên quan nhiều đến cân nặng.Các vòng cơ ở chi biểu hiện sự phát triển của ba yếu tố: xương, cơ và tổ chức mỡdưới da Như vậy, đo các vòng cơ ở chi cho phép ta đánh giá tình trạng phát triển cơthể nói chung và nhất là tình trạng tập luyện và dinh dưỡng của cơ thể

Các vòng này cũng có ý nghĩa như cân nặng và do đó có mối tương quan chặtchẽ với cân nặng Các vòng cơ ở chi không những có thể làm thay đổi cân nặng vàhơn nữa, còn có những ưu điểm sau đây trong việc đánh giá thể lực một người [10]:+ Các vòng chi biểu hiện sự phát triển cơ rõ hơn cân nặng Một kết quảnghiên cứu cho thấy có sự gia tăng các vòng chi trên 10 thanh niên tập cử tạ trong 4tháng liền, trong đó các vòng cánh tay tăng rất mạnh, khoảng 2-3,5 cm [37]

+ Cân nặng biểu hiện sự tăng mỡ nhiều hơn so với các vòng chi Một điềuhiển nhiên là chúng ta có thể tăng cân rất nhanh do an dưỡng (ăn uống, nghỉ ngơi)

mà không phải do tập luyện và lao động Sự tăng cân biểu hiện tình trạng dinhdưỡng tốt của cơ thể Như vậy, sự tăng cân rõ ràng là biểu hiện sự béo nhiều hơn,trong khi đó, sự tăng các vòng chi biểu hiện sự phát triển cơ nhiều hơn

1.2.5 Vòng bụng và vòng mông

Muốn đánh giá độ béo của cơ thể và do đó đánh giá được mức độ dinh dưỡng

và khả năng hấp thụ của cơ thể, người ta thường đo vòng bụng và vòng mông Tuynhiên, việc đo vòng bụng nếu không đúng kỹ thuật thường cho số liệu chính xáckhông cao, do không có một thành xương vững chắc như thành ngực

Có thể đánh giá mức độ béo của cơ thể theo chỉ số:

[Vòng bụng/ Vòng ngực] x 100

Chỉ số này càng lớn thì người càng béo, trừ trường hợp bụng to vì bệnh lý.Cũng có thể tính hiệu số giữa vòng ngực và vòng bụng.

Cách đo vòng mông: đo qua chỗ to nhất của mông khi đối tượng ở tư thếđứng chuẩn Đo bằng thước dây không giãn có độ chính xác đến 1 mm

1.3 Lƣợc sử nghiên cứu các chỉ số sinh học của trẻ em trên thế giới

1.3.1 Các nghiên cứu về hình thái - thể lực

Một trong số các vấn đề được quan tâm khi nghiên cứu con người là hìnhthái Từ thế kỷ XIII, Tenon đã coi cân nặng là một chỉ số quan trọng để đánh giá thểlực [27] Sau này các nhà giải phẫu học kiêm họa sỹ thời Phục hưng như Leonard deVinci, Mikenlangielo, Raphael, v.v đã tìm hiểu rất kỹ cấu trúc và mối tương quangiữa các bộ phận cơ thể người để đưa vào những tác phẩm hội họa của mình Mốiquan hệ giữa hình thái với môi trường sống cũng được nghiên cứu tương đối sớm

mà đại diện cho nó là nhà nhân trắc học Ludman, Nold và Volanski

Rodolf Martin, người đặt nền móng cho nhân trắc học hiện đại qua hai tácphẩm nổi tiếng: “Giáo trình về nhân trắc học” và “Kim chỉ nam đo đạc cơ thể và xử

lý thống kê” Trong các công trình này, ông đã đề xuất một số phương pháp và dụng

cụ đo đạc một số kích thước của cơ thể, cho đến nay vẫn được sử dụng [13],[45]

Một hướng khác đi sâu nghiên cứu sự tăng trưởng về mặt hình thái, đó lànghiên cứu sự tăng trưởng của cơ thể và có thể đo lường được bằng kỹ thuật nhântrắc [53] Công trình đầu tiên trên thế giới cho thấy sự tăng trưởng một cách hoànchỉnh ở các lứa tuổi từ 1 đến 25 là luận án tiến sĩ của Christian Frdrich Jumpertngười Đức vào năm 1754 Công trình này được nghiên cứu theo phương pháp cắtngang do có ưu điểm là rẻ tiền, nhanh và thực hiện được trên nhiều đối tượng cùngmột lúc Cũng thời gian này Philibert Guerneau de Montbeilard thực hiện nghiêncứu dọc trên con trai mình từ năm 1759 đến năm 1777 Đây là phương pháp rất tốt

đã được áp dụng cho đến nay Sau đó còn có nhiều công trình khác của EdwinChadwick ở Anh, Carlschule ở Đức, H.P Bowditch ở Mỹ Năm 1977, Hiệp hội cácnhà tăng trưởng học đã được thành lập [52] đánh dấu một bước phát triển mới củaviệc nghiên cứu vấn đề này trên thế giới

1.3.2 Các nghiên cứu về sinh lý sinh sản và sinh dục trên thế giới

Trong hơn một nửa thế kỷ trước, các đề tài nghiên cứu về sinh lý sinh dục vàsinh sản ngày càng được quan tâm, mở rộng hơn, nhất là từ khi vấn đề hạn chế sinh

đẻ được đặt ra một cách quyết liệt trên thế giới Ngoài ra, còn có các công trìnhnghiên cứu về các hiện tượng sinh học trong sinh sản như việc sinh noãn, sinh tinhtrùng, hiện tượng thụ tinh và làm tổ của trứng đã được thụ tinh [10] Nhờ đó mànhững hiểu biết về sinh lý học sinh sản ngày càng đạt đến mức độ cao hơn

Năm 1927, Aschleim & Zondek (Đức) và nhóm nghiên cứu của Smith &Engel (Mỹ) đã độc lập nghiên cứu nhưng cùng tìm ra kết quả là: trong nước tiểu cóhai chất tác dụng lên hoạt động của tuyến sinh dục là Prolan A và Prolan B, sau nàygọi là kích nang tố (FSH) và kích hoàng thể tố (LH) [10]

Ngay sau đó (vào năm 1930), các nhà khoa học là Moore và Price lại pháthiện ra hai chất này do tuyến yên tiết ra, đó là cơ sở để giải thích cơ chế điều hòacủa tuyến yên đối với chức năng sinh dục

Năm 1932, hai nhà khoa học Hohlweg và Junkman đã chứng minh rằng hệthần kinh trung ương (đặc biệt là vùng dưới đồi Hypothalamus) có vai trò quantrọng trong việc điều hoà chức năng sinh sản Đây là những tác giả đầu tiên đưa rakhái niệm “điều hòa ngược” đối với hệ thống nội tiết Sau nhiều công trình nghiêncứu về vai trò của Hypothalamus đối với các chức năng sinh dục, người ta đã kếtluận: kích thích điện vào vùng củ xám, vùng trước thị có tác dụng gây rụng trứng,tổn thương ở cuống tuyến yên cũng có tác dụng này

Sự biệt hóa hành vi sinh dục đã được nhà khoa học Dautchakoff nghiên cứuđầu tiên vào năm 1930, sau đó công trình này đã được Phoenix và CS của ông xácnhận vào năm 1959 Quá trình biệt hóa được diễn ra trong thời kỳ phôi thai, đó làgiai đoạn tổ chức biệt hóa của vỏ não theo hướng biệt hóa đực hoặc cái

Người ta đã tìm thấy trong Hypothalamus những chất tiếp nhận đặc hiệu đốivới hoóc môn sinh dục Lúc đầu người ta chỉ thấy sự gắn đặc hiệu đối với hormonesinh dục tại Hypothalamus và tuyến yên Từ năm 1953 trở lại đây, người ta đã biếtđược chức năng sinh dục của hệ Limbic

Trước năm 1970, các nhà khoa học chỉ nói tới vai trò các chất nội tiết trongđiều hòa chức năng sinh sản gồm có cơ chế thần kinh và nội tiết Sự điều hòa sinhsản theo cơ chế thần kinh và nội tiết được thực hiện theo nhiều bậc.

Trong hệ thống điều hoà chức năng sinh dục sinh sản, tuyến yên đóng vai tròcủa bộ phận khuyếch đại hay “phát động”, Hypothalamus đóng vai trò “điều khiển”.Còn tuyến sinh dục là yếu tố “bị điều khiển” hay cơ quan đích Trong vòng điều hoàngược thì Hypothalamus trở thành yếu tố “bị điều khiển” còn tuyến sinh dục trởthành yếu tố “điều khiển”

Như trên đã nói, hai kích dục tố của tuyến yên là FSH và LH có vai trò trongviệc phát triển trứng, sinh tinh trùng và kích thích việc sản xuất các hoóc mônsteroid của các tuyến sinh dục Bản chất và tác dụng của các hoóc môn tuyến sinhdục đực và cái đã được nói đến trong nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới

1.4 Lƣợc sử nghiên cứu các chỉ số sinh học của trẻ em ở Việt Nam

1.4.1 Các nghiên cứu về hình thái – thể lực

Ở Việt Nam, người nghiên cứu đầu tiên về sự tăng trưởng chiều cao và cânnặng của trẻ em là Mondiere (1875), sau này là của Huard và Bogot (1938), ĐỗXuân Hợp (1943) Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu đó còn lẻ tẻ và các phươngpháp nghiên cứu còn đơn giản

Sau năm 1954, có nhiều tác giả tiến hành nghiên cứu các đặc điểm hình thái,giải phẫu, sinh lý của người Việt Nam và năm 1975 cuốn “HSSH” [51] được xuấtbản Đây là một công trình trình bày khá hoàn chỉnh về các chỉ số sinh học, sinh lý,hóa sinh của người Việt Nam

Năm 1980, 1982, 1987, Đoàn Yên và cs [59] đã nghiên cứu một số chỉ số sinhhọc của người Việt Nam từ 3 đến 10 tuổi Kết quả nghiên cứu cho thấy, ở mọi lứa tuổi,chiều cao, cân nặng của người Việt Nam nhỏ hơn so với người châu Âu, châu Mĩ, nhịp

độ tăng trưởng chậm, thời kỳ tăng trưởng kéo dài hơn và bước vào thời kỳ nhảy vọttăng trưởng dậy thì cũng muộn hơn Tăng trưởng nhảy vọt về chiều cao của nữ xuấthiện vào lúc 12÷13 tuổi, của nam lúc 13÷16 tuổi và đến 23 tuổi đạt giá trị tối đa Tăngtrưởng nhảy vọt về cân nặng ở nữ lúc 13 tuổi, ở nam lúc 15 tuổi và kết thúc tăng trưởng

cân nặng cơ thể lúc 19 tuổi ở nữ và 20 tuổi ở nam Do đó, nữ bước vào thời kỳ tăng tiến và ổn định về chiều cao, cân nặng sớm hơn so với nam

Từ năm 1980 đến năm 1990, Thẩm Thị Hoàng Điệp [18] nghiên cứu dọc trên

101học sinh Hà Nội từ 6÷17tuổi Với 31 chỉ tiêu nhân trắc học được nghiên cứu,

tác giả đã rút ra kết luận là chiều cao phát triển mạnh nhất lúc 11÷12 tuổi ở nữ,

13-15 tuổi ở nam, chiều cao trung bình của nữ trưởng thành là 13-158cm và của nam là163cm Cân nặng phát triển mạnh nhất lúc 13 tuổi ở nữ và 15 tuổi ở nam Vòngngực trung bình của nữ trưởng thành là 79cm và của nam là 78cm Năm 1989,nhóm tác giả Thẩm Thị Hoàng Điệp, Nguyễn Quang Quyền, Vũ Xuân Khôi và cs[19] đã tiến hành nghiên cứu chiều cao, vòng đầu, vòng ngực, chỉ số dài chi dưới trên 8000 người từ 1÷55 tuổi ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam Nhóm tác giả nhậnthấy, chiều cao của nam tăng nhanh đến 18 tuổi, của nữ tăng nhanh đến 14 tuổi và

có quy luật gia tăng chiều cao cho người Việt Nam (tăng 4cm/20 năm) Vòng ngựctăng nhanh nhất ở nam lúc 13÷16 tuổi và ở nữ lúc 11÷14 tuổi

Đào Huy Khuê [27] nghiên cứu 36 chỉ tiêu kích thước về sự tăng trưởng vàphát triển của cơ thể trên 1478 học sinh từ 6÷17tuổi ở thị xã Hà Đông Tác giả nhậnthấy, hầu hết các thông số hình thái đều tăng dần theo tuổi, nhưng nhịp độ tăngkhông đều Tốc độ tăng tối đa các thông số nghiên cứu của nữ là lúc 11÷15 tuổi vàcủa nam lúc 14÷16 tuổi Từ 6÷9 tuổi, các kích thước của nữ và nam không có sựkhác biệt rõ rệt Từ 11÷15 tuổi, các kích thước của nữ thường cao hơn của nam và ởgiai đoạn 16÷17tuổi, các chỉ số này của nam lại vượt của nữ Tác giả cũng cho rằng,

có sự gia tăng chiều cao của người Việt Nam

Năm 1991-1995, nhóm tác giả Trần Văn Dần và cs [11], nghiên cứu trên 13747học sinh từ 8-14 tuổi ở các địa phương Hà Nội, Vĩnh Phú, Thái Bình về các chỉ số chiềucao, cân nặng và vòng ngực trung bình Kết quả nghiên cứu cho thấy, so với số liệutrong cuốn “HSSH” [51] thì sự phát triển chiều cao của trẻ em từ 6-16 tuổi tốt hơn, đặcbiệt là trẻ em thành phố, thị xã, nhưng sự gia tăng cân nặng chỉ thấy rõ ở trẻ em Hà Nội,còn ở khu vực nông thôn chưa thấy có sự thay đổi đáng kể Học sinh thành phố và thị

xã có xu hướng phát triển thể lực tốt hơn so với ở nông thôn

Nghiêm Xuân Thăng [47], đã đo 17 chỉ số hình thái (chiều cao, cân nặng,vòng ngực, chỉ số pignet, Broca ) của người Việt Nam từ 1÷25 tuổi ở một số vùngcủa Nghệ An và Hà Tĩnh Tác giả có nhận xét rằng, sự phát triển chiều cao ở tất cảcác độ tuổi của cư dân vùng Nghệ An có khí hậu vừa nóng khô vừa nóng ẩm so với

cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ không có thời kỳ nóng khô thấp hơn 0,5-4cm,nhưng cân nặng lại tương đương, mức chênh lệch cao nhất cũng chỉ là 0,5kg Theotác giả, điều kiện sống đã ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển các chỉ số hìnhthái của con người Tác giả còn cho biết các chỉ số về kích thước có sự khác biệtgiữa nam và nữ, ở các độ tuổi, các kích thước của nam đều lớn hơn của nữ Tuynhiên, cũng có một số giai đoạn nữ phát triển nhanh hơn nam và đạt giá trị lớn hơn

Ở các lứa tuổi khác nhau có sự phát triển không đồng đều, phát triển nhanh ở độ tuổi5-7 tuổi, 10÷11 tuổi và 13÷14tuổi

Năm 1995, nhóm tác giả Trần Đình Long, Lê Nam Trà, Nguyễn Văn Tường

và cs [40] nghiên cứu trên học sinh ở thị xã Thái Bình Nhóm tác giả cho thấy, chiềucao đứng, chiều cao ngồi, cân nặng, vòng cánh tay của học sinh thị xã Thái Bình lớnhơn so với số liệu trong cuốn “HSSH” [51] nhưng thấp hơn so với học sinh ở quậnHoàn Kiếm

Năm 1998 - 2002, Trần Thị Loan [38], [39] nghiên cứu trên học sinh Hà Nội

từ 6÷17tuổi Tác giả cho thấy, các chỉ số chiều cao, cân nặng, vòng ngực của họcsinh lớn hơn so với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác từ những thập kỷ 80 trở

về trước và so với học sinh ở Thái Bình và Hà Tây ở cùng thời điểm nghiên cứu.Điều này chứng tỏ, điều kiện sống đã ảnh hưởng tới sự sinh trưởng và phát triển thểlực của học sinh

Năm 2009, Đỗ Hồng Cường [10], nghiên cứu học sinh trung học cơ sở các dântộc tỉnh Hòa Bình Tác giả cho biết, các chỉ số hình thái- thể lực ở học sinh nam, nữgiữa các dân tộc Mường, Thái, Kinh không có sự khác biệt, giữa các dân tộc Tày, Daocũng không có sự khác biệt Tuy nhiên, các chỉ số hình thái - thể lực của học sinh nam,

nữ các dân tộc Mường, Thái, Kinh đều cao hơn so với học sinh nam, nữ các dân tộcTày, Dao Sự vượt trội của các chỉ số hình thái -thể lực ở học sinh các dân tộc Mường,

1.4.2 Các nghiên cứu về sinh lý sinh sản và sinh dục ở Việt Nam.

Trong những năm 60 và nửa đầu thập kỷ 70, nhiều tác giả trong nước đãnghiên cứu về tuổi có kinh lần đầu; chu kỳ kinh nguyệt của công nhân, nông dân,học sinh nông thôn và thành thị Những kết quả này đã được thống kê trong cuốn

“Hằng số sinh học người Việt Nam (1975)” [51]

Năm 1965, Nguyễn Huy Cận và cs đã nghiên cứu về tuổi thấy kinh nguyệtlần đầu của người Việt Nam, cho kết quả là 16,5 tuổi

Năm 1970, Vũ Thục Nga đã nghiên cứu kích dục tố tuyến yên toàn phầntrong vòng kinh bình thường của phụ nữ Việt Nam

Năm 1971, Nguyễn Thế Phương đã nghiên cứu sự biệt hoá sinh dục của vùngHypothalamus, kết quả là đã phân lập được những chất tiếp nhận đặc hiệu với hoócmôn sinh dục tại Hypothalamus

Theo Hằng số sinh học người Việt Nam (1975) [51], tuổi dậy thì hoàn toàn ởcác em gái khoảng 13÷14tuổi, ở các em trai khoảng 14÷16 tuổi

Từ năm 1976 đến 1980, các tác giả Đinh Kỷ và cs [30], Lương Bích Hồng,Cao Quốc Việt và CS đã nghiên cứu những biến đổi của cơ thể ở lứa tuổi dậy thìtrên 2.780 học sinh độ tuổi 8÷18 ở thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh vànông thôn tỉnh Thái Bình Nghiên cứu được tiến hành bằng phương pháp quan sátlâm sàng kết hợp với điều tra phiếu, bao gồm các chỉ tiêu: thời điểm mọc lông mu,lông nách ở cả 2 giới, riêng nữ thêm sự phát triển tuyến vú và tuổi có kinh lần đầu

Từ năm 1982 đến 1988, các tác giả Nguyễn Thu Nhạn, Cao Quốc Việt,Nguyễn Nguyệt Nga và CS [44] đã tiến hành nghiên cứu trên 72 trẻ em trai và 84trẻ em gái tuổi 6-12 ở 2 trường THCS Trung Tự (Hà Nội) và Bắc Lý (Hà NamNinh) Nghiên cứu theo phương pháp cắt dọc, đối tượng được theo dõi trong suốt 7năm bằng phỏng vấn và khám lâm sàng Các chỉ tiêu nghiên cứu gồm: kích thướctinh hoàn để tính ra thể tích tinh hoàn, tuổi bắt đầu phát triển tuyến vú, lông mu,lông nách, xuất tinh và có kinh lần đầu.

Cũng theo hướng nghiên cứu trên, nhóm tác giả Đào Huy Khuê, Nguyễn ThịTân, Nguyễn Chế Nghĩa [28] đã triển khai nghiên cứu trên 1.478 học sinh 6÷17tuổitrong đó có 750 nam, 728 nữ ở thị xã Hà Đông năm 1989

Rải rác từ năm 1993 đến năm 1995, các tác giả Cao Quốc Việt, Nguyễn PhúĐạt, Nguyễn Thị Phượng và cs [56] tiến hành phỏng vấn và kết hợp thăm khámlâm sàng, chụp điện quang trên đối tượng trẻ 6÷17tuổi ở nội thành Hà Nội (2.506em), thị xã Thái Bình (1.848 em), huyện Hoài Đức - Hà Tây (1.857 em), huyện PhúLương - Bắc Thái (1.364 em)

Các tác giả Phạm Thị Minh Đức, Lê Thu Liên, Phùng Thị Liên và cs [20] đãtiến hành nghiên cứu trên 573 nữ sinh 9÷17 tuổi các trường THCS, THPT và 820phụ nữ 13-60 tuổi ở xã Liên Ninh (nông thôn Hà Nội); 1.589 nữ sinh 9÷17 tuổi cáctrường THCS, THPT và 805 phụ nữ 13-60 tuổi ở Thượng Đình (nội thành Hà Nội).Kết quả nghiên cứu được so sánh với các nghiên cứu trước đó tại cùng địa điểm ởcác thập kỷ khác nhau Chỉ tiêu nghiên cứu gồm: tuổi có kinh lần đầu, lượng máutrong một lần kinh nguyệt, tuổi mãn kinh

Lê Kim Cúc [9] nghiên cứu trên 140 nữ tuổi 19÷40 lao động tại Bungarytrong thời gian 1984÷1987 Tác giả đã phỏng vấn về tuổi có kinh lần đầu, độ dàichu kỳ kinh nguyệt của nữ trong thời gian còn ở trong nước và sự thay đổi khi sống

ở nước ngoài

Nguyễn Thị Hảo nghiên cứu trong 2 năm (1984÷1985) trên 13 phụ nữ 18÷25tuổi chưa lập gia đình và 15 phụ nữ 25÷35 tuổi có từ 2 con trở lên Các đối tượngđều sống ở Hà Nội được thu thập toàn bộ băng vệ sinh trong những ngày chảy máu,

Trong dự án nghiên cứu một số chỉ tiêu sinh học người Việt Nam bìnhthường thập kỷ 90 thế kỷ XX, vấn đề sinh lý sinh sản, sinh dục được chia thành 2 đềmục: Tuổi dậy thì ở trẻ em (chủ nhiệm: Cao Quốc Việt) và chu kỳ kinh nguyệt củaphụ nữ và học sinh Hà Nội (chủ nhiệm: Phạm Thị Minh Đức) Đáng chú ý có cácnghiên cứu: Tuổi bắt đầu dậy thì của trẻ gái và trẻ trai; Tuổi xuất tinh lần đầu; Tinhdịch đồ; Tuổi có kinh nguyệt lần đầu; Độ dài chu kỳ kinh nguyệt; Số ngày chảy máutrong mỗi chu kỳ; Số lượng máu kinh nguyệt trong mỗi chu kỳ; Tuổi mãn kinh.

Các nghiên cứu về tuổi dậy thì ở trẻ nam, trẻ nữ; tuổi mãn kinh, lượng máukinh đang được nhiều tác giả tiến hành trên nhiều đối tượng khác nhau nhằm rút raquy luật phát triển của con người Việt Nam trong những giai đoạn khác nhau, ởnhững vùng, miền khác nhau

1.5 Điều kiện tự nhiên của tỉnh Hà Nam

1.5.1 Dân số tỉnh Hà Nam

Theo thống kê mới nhất, dân số của Hà Nam là 785.057 người, với mật độ dân

số là 912 người/km2, tỷ lệ tăng tự nhiên là 8‰/năm Trong đó dân số nông thôn là707.970 người, dân số sinh sống ở khu vực đô thị là 77.087 người (chiếm 9,8%)

Số người trong độ tuổi lao động toàn tỉnh là 493.095 người Số lao động thamgia thường xuyên trong nền kinh tế quốc dân là 452.230 người, chiếm gần 91%nguồn lao động toàn tỉnh

Trình độ kinh tế, dân trí và trình độ văn hóa xã hội của dân cư phát triển khácao, thu nhập và đời sống của đa số dân cư đã được cải thiện và nâng cao đáng kể.Đặc điểm nổi trội của cư dân và nguồn lực con người Hà Nam là truyền thống laođộng cần cù, vượt lên mọi khó khăn để phát triển sản xuất, là truyền thống hiếu học,

ham hiểu và giàu sức sáng tạo trong phát triển kinh tế, mở mang văn hóa xã hội.Đây là một nguồn lực đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế xã hội của tỉnh.

1.5.2 Khí hậu và thuỷ văn

Hà Nam biết có điều kiện thời tiết, khí hậu mang đặc trưng của khí hậu nhiệtđới gió mùa, nóng và ẩm ướt

Khí hậu có sự phân hóa theo chế độ nhiệt với hai mùa tương phản nhau là mùa

hạ và mùa đông cùng với hai thời kỳ chuyển tiếp tương đối là mùa xuân và mùa thu.Mùa hạ thường kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9, mùa đông thường kéo dài từ giữatháng 11 đến giữa tháng 3; mùa xuân thường kéo dài từ giữa tháng 3 đến hết tháng 4

và mùa thu thường kéo dài từ tháng 10 đến giữa tháng 11

Hà Nam có lượng mưa trung bình cho khối lượng tài nguyên nước rơi khoảng1,602 tỷ m3 Dòng chảy mặt từ sông Hồng, sông Đáy, sông Nhuệ hàng năm đưa vàolãnh thổ khoảng 14,050 tỷ m3 nước Dòng chảy ngầm chuyển qua lãnh thổ cũnggiúp cho Hà Nam luôn luôn được bổ sung nước ngầm từ các vùng khác Nước ngầm

ở Hà Nam tồn tại trong nhiều tầng và chất lượng tốt, đủ đáp ứng cho nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội

Chương 2.

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

2.1.1 Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là học sinh trường THCS xã Lam Hạ, TP Phủ Lý, HàNam, tất cả có 4 nhóm với 4 độ tuổi khác nhau từ 12-15 tuổi ( tính theo độ tuổi đếntrường của học sinh, còn tính tuổi sinh học thì mỗi độ tuổi cộng thêm một năm).Các đối tượng nghiên cứu đều có sức khỏe và trạng thái tâm sinh lý bình thườngkhông mắc bệnh mạn tính Tuổi của các đối tượng được tính theo quy ước chungcủa Tổ chức y tế thế giới

2.1.2 Một số hình ảnh trong quá trình điều tra nghiên cứu

2.1.3 Phân bố đối tượng nghiên cứu.

Tổng số đối tượng nghiên cứu là 416 học sinh trong đó có 214 học sinh nam

và 202 học sinh nữ Các đối tượng nghiên cứu được phân bố như sau:

- Lớp 6: gồm 105 học sinh trong đó có 54 nam và 51 nữ;

- Lớp 7: gồm 101 học sinh trong đó có 53 nam và 48 nữ;

- Lớp 8: gồm 105 học sinh trong đó có 54 nam và 51 nữ;

- Lớp 9: gồm 105 học sinh trong đó có 53 nam và 52 nữ

Sự phân bố của các đối tượng nghiên cứu theo tuổi và giới tính được trìnhbày trên bảng 2.1

Bảng 2.1 Phân bố các đối tượng theo giới tính và độ tuổi

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phương pháp nghiên cứu cắt ngang (coss – sectional study) các chỉtiêu hình thái của học sinh 12÷15tuổi của học sinh trường THCS Lam Hạ, thành phốPhủ Lý, tỉnh Hà Nam

2.2.1 Chọn mẫu nghiên cứu

Mẫu được chọn ngẫu nhiên trong số học sinh từ lớp 6 đến lớp 9 của trườngTHCS xã Lam Hạ, thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam, sau đó tiến hành nghiên cứutrên tất cả các học sinh đã chọn

2.2.2 Các chỉ số nghiên cứu

Các chỉ số về hình thái thể lực: gồm chiều cao đứng, cân nặng, vòng ngực trungbình, vòng đùi phải, vòng cánh tay phải co, vòng bụng, vòng mông và vòng đầu

Các dấu hiệu dậy thì bao gồm các dấu hiệu: thời điểm có mụn trứng cá, mức

độ phát triển lông nách, mức độ phát triển lông mu đối với học sinh nam; thời điểm

có mụn trứng cá, mức độ phát triển lông nách, mức độ phát triển lông mu, mức độphát triển tuyến vú đối với học sinh nữ

2.2.3 Phương pháp nghiên cứu các chỉ số

Cân nặng: Đơn vị là kg, được xác định bằng cân bàn Nhật Bản, có độ chínhxác đến 0,1kg cân được đặt trên mặt phẳng, các đối tượng đo mặc quần áo mỏng,đứng thẳng sao cho trọng tâm của cở thể rơi vào điểm giữa của cân, đo xa bữa ăn

Vòng ngực trung bình : đơn vị đo là cm, dụng cụ đo là thước dây không cogiãn có độ chính xác đến 1mm, đo ở tư thế thẳng đứng, vòng thước dây quanh ngựcvuông góc với cột sống và đi qua xương bả vai ở phía sau và mũi ức ở phía trước

Đo ở hai lần hít vào và thở ra hết mức sau đó lấy trung bình cộng

Vòng bụng: đo qua mức thắt lưng vuông góc với trục thân, dưới rốn 2 cm, tưthế đứng chuẩn, đo bằng thước vải không co giãn, chính xác đến 1 mm

Vòng cánh tay phải co: để học sinh ở tư thế ngồi thẳng, tay phải giơ ngangsong song với mặt đất sau đó nắm chặt bàn tay đồng thời gấp cổ tay lại, đo bằngthước dây có độ chính xác 1mm qua chỗ to nhất của bắp tay khi ở trạng thái co

Vòng mông: đo qua chỗ to nhất của mông khi đối tượng ở tư thế đứng chuẩn

Đo bằng thước dây không giãn có độ chính xác đến 1 mm

Vòng đùi: Vòng đo qua dưới nếp lằn mông, vuông góc với trục thân, tư thế đứng chuẩn, được đo bằng thước vải không co giãn, có độ chính xác đến 1 mm

- Phương pháp nghiên cứu tuổi dậy thì và một số dấu hiệu dậy thì

Dùng phương pháp phỏng vấn hồi cố: hỏi học sinh về thời điểm có mụntrứng cá trên mặt (yêu cầu học sinh nhớ lại)

Dùng kỹ thuật mô tả và quan sát trực tiếp xác định các dấu hiệu sinh dục thứcấp như: lông ở hố nách, lông trên mu, mức độ phát triển tuyến vú theo các giaiđoạn phát triển của lông mu (pubis, kí hiệu là P), lông nách (axillaris, kí hiệu là A),tuyến vú (mammae, kí hiệu là Ma)

+ 4 giai đoạn phát triển của lông nách [54]:

A0: Chưa có lông

A1: Có lông rồi nhưng là lông tơ, thưa

A2: Lông sẫm màu, rậm hơn, nhưng còn nhìn thấy phần da dưới chân lông.A3: Lông sẫm màu, rậm, phủ kín, không còn nhìn thấy chân lông, đạt mức của người trưởng thành

+ 5 giai đoạn phát triển của lông mu [54]:

P0: Chưa có lông

P1: Có lông rồi nhưng là lông tơ, thưa

P2: Lông sẫm màu, rậm hơn nhưng còn nhìn thấy phần da dưới chân lông.P3: Lông sẫm màu, rậm, phủ kín, không còn nhìn thấy chân lông, đạt mức của người trưởng thành

P4: Lông rậm, phát triển rộng hơn phần mu, thậm chí mọc lên rốn, ngực

+ 5 giai đoạn phát triển tuyến vú [54]:

Ma0: Tuyến vú chưa phát triển

Ma1: Bầu vú bắt đầu phát triển, có hiện tượng sưng ở quầng thâm núm vú, trông giống chũm cau

Ma2: Bầu vú phát triển hơn, nhô cao trên lồng ngực

Ma3: Bầu vú phát triển hơn, tuy nhiên bầu vú chưa đủ lớn để tạo thành đường gẫy nét giữa chân bầu vú với bề mặt ngực.

Ma4: Bầu vú phát triển lớn hơn, tạo thành đường gẫy nét giữa chân bầu vú với bề mặt ngực, đạt mức của người trưởng thành

2.2.4 Phương pháp xử lý số liệu.

Số liệu được xử lý theo phương pháp thống kê dùng trong y, sinh học [15],[16] [17] Các phiếu điều tra sau khi xử lý thô, đạt yêu cầu được nhập vào máy vi tính, được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel 2003 và SPSS 13.0

Các đặc trưng thống kê gồm có: giá trị trung bình ( X ), độ lệch chuẩn (SD)

So sánh hai giá trị trung bình của hai mẫu theo phương pháp Student - Fisher (Kiểmđịnh "t - test" với mức ý nghĩa α = 0,05)

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Một số chỉ số hình thái của học sinh 12 – 15 tuổi

Tốc độ tăng chiều cao theo tuổi của học sinh không đồng đều, chiều cao củahọc sinh nam tăng nhanh nhất ở giai đoạn 13 – 14 tuổi (tăng 6,38 cm) Chiều caocủa học sinh nữ tăng nhanh nhất giai đoạn 12- 13 tuổi (tăng 5,7cm/năm) Như vậythời kỳ tăng chiều cao nhảy vọt của học sinh nam muộn hơn học sinh nữ một năm.Cùng một lứa tuổi, chiều cao của học sinh nam và học sinh nữ không giống nhau(hình 3.1) Ở giai đoạn đầu (12÷13 tuổi), chiều cao của nữ có giá trị lớn hơn nam (p

đồ thị biểu diễn sự biến đổi của chiều cao theo tuổi giữa nam và nữ vào lúc 14 tuổi.Điểm giao chéo này xuất hiện do mức tăng trưởng về chiều cao không đồng đều

theo giới tính và có liên quan mật thiết đến giai đoạn dậy thì

Hình 3.1 Đồ thị biểu diễn chiều cao đứng của học sinh theo tuổi và giới tính

bình mỗi năm khoảng 4.63 kg Cân nặng của học sinh nữ tăng từ 35,20 ± 2,97 kglúc 12 tuổi lên 43,25 ± 3,30 kg lúc 15 tuổi với tốc độ tăng trung bình mỗi nămkhoảng 2,68kg Như vậy, ở giai đoạn này cân nặng của học sinh nam tăng nhiều vàtăng nhanh hơn của học sinh nữ

Tốc độ tăng cân nặng theo tuổi của học sinh không đồng đều Cân nặng củahọc sinh nữ tăng nhanh nhất ở giai đoạn 13÷14tuổi (tăng 4,38 kg) và của học sinhnam ở giai đoạn 14 -15 tuổi (tăng 6,34 kg) Như vậy, thời điểm tăng nhanh về cânnặng của học sinh diễn ra muộn hơn so với thời điểm tăng nhanh về chiều cao

Trong cùng một độ tuổi, cân nặng của học sinh nam và nữ không giống nhau(hình 3.2) Ở giai đoạn đầu (12 -14 tuổi) cân nặng của học sinh nữ có giá trị lớn hơncân nặng của học sinh nam còn ở giai đoạn sau (14 -15 tuổi) cân nặng của học sinhnam lại có giá trị lớn hơn của nữ Điều này dẫn đến xuất hiện điểm giao chéo tăngtrưởng về cân nặng trên đồ thị hình 3.2 vào lúc 14÷15 tuổi Điểm giao chéo nàyxuất hiện là do thời điểm bước vào tuổi dậy thì của nam và nữ khác nhau nên thờiđiểm tăng cân nhảy vọt cũng khác nhau

Hình 3.2 Đồ thị biểu diễn cân nặng của học sinh theo tuổi và giới tính

3.1.3 Vòng ngực trung bình, vòng ngực hít vào và thở ra hết sức

3.1.3.1 Vòng ngực hít vào hết sức (VNHVHS)

VNHVHS đo khi đối tượng hít vào tận lực phản ánh khả năng dãn nở lồngngực, chịu ảnh hưởng của tập luyện và lao động, được dùng trong một số chỉ sốphát triển cơ thể Kết quả nghiên cứu vòng ngực hít vào hết sức của học sinh trườngTHCS Lam Hạ, thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam được trình bày ở bảng 3.3

Bảng 3.3 Vòng ngực hít vào hết sức (cm) của học sinh theo tuổi và giới tính

Tăng trung bình/năm

Các số liệu ở bảng 3.3 cho thấy, từ 12÷15 tuổi vòng ngực hít vào hết sức củahọc sinh nam Trường THCS Lam Hạ tăng dần từ 69,62 ± 4,22 cm lên 78,97 ± 4,33

cm, mỗi năm tăng trung bình khoảng 3,12cm Vòng ngực hít vào hết sức của họcsinh nữ tăng từ 70,43 ± 4,17 cm lên 79,91 ± 3,88 cm, mỗi năm tăng trung bìnhkhoảng 3,16 cm

Tốc độ tăng vòng ngực hít vào hết sức theo tuổi của học sinh không đều.Vòng ngực hít vào hết sức của học sinh nam tăng nhanh nhất ở giai đoạn 14÷15tuổi(tăng 4,71 cm) và của nữ ở giai đoạn 13÷14tuổi (tăng 5,02cm)

Ở cùng một lứa tuổi, vòng ngực hít vào hết sức của học sinh nam và nữ khônggiống nhau (hình 3.3) Ở lứa tuổi 12 và 15 vòng ngực hít vào hết sức của nam

và nữ có sự khác biệt nhưng không nhiều, còn ở lứa tuổi 13 và 14 vòng ngực hít vàohết sức của nữ lớn hơn của nam, các sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p<0,05)

Kết quả bảng 3.4 cho thấy, từ 12÷15 tuổi vòng ngực thở ra hết sức của họcsinh nam tăng từ 62,03 ± 3,98 cm lên 71,01 ± 4,10 cm, mỗi năm tăng trung bìnhkhoảng 2,99 cm Vòng ngực thở ra hết sức của học sinh nữ tăng từ 62,69 ± 3,95 cmlên 72,15 ± 3,77 cm, mỗi năm tăng trung bình khoảng 3,15 cm.

Bảng 3.4 Vòng ngực thở ra hết sức (cm) của học sinh theo tuổi và giới tính

Tốc độ tăng vòng ngực thở ra hết sức theo tuổi của học sinh không đều Vòngngực thở ra hết sức của nam tăng nhanh nhất giai đoạn 14÷15tuổi (tăng 4,29 cm) Vòngngực thở ra hết sức của nữ tăng nhanh nhất giai đoạn 13÷14tuổi (tăng 4,92 cm)

Ở cùng một lứa tuổi, vòng ngực thở ra hết sức của học sinh nam và nữ khônggiống nhau (hình 3.4) Ở lứa tuổi 12 vòng ngực thở ra hết sức của nam và nữ không

có sự khác biệt, còn ở lứa tuổi 13, 14 và 15 vòng ngực thở ra hết sức của nữ lớn hơncủa nam, các sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p<0,05)

Hình 3.4 Đồ thị biểu diễn VNTRHS theo tuổi và giới

Hình 3.5 Đồ thị biểu diễn VNTB của học sinh theo lứa tuổi và giới tính

3.1.4 Vòng đùi phải

Vòng đùi phải đo dưới nếp lằn mông, phản ánh sự phát triển của cơ và bề dàylớp mỡ dưới da ở đùi Kết quả nghiên cứu vòng đùi phải của học sinh trường THCSLam Hạ được trình bày ở bảng 3.6

Bảng 3.6 Vòng đùi phải của học sinh theo lứa tuổi và giới tính

Hình 3.6 Đồ thị thể hiện mức tăng vòng đùi phải theo lứa tuổi và giới tính

Kết quả ở bảng 3.6 cho thấy, từ 12 – 15 tuổi vòng đùi phải của học sinh namtăng liên tục từ 39,38 ± 2,74 cm lên 44,24 ± 2,00 cm, trung bình mỗi năm tăngkhoảng 1,62 cm Vòng đùi phải của học sinh nữ tăng liên tục từ 40,05 ± 2,84 cm lúc

12 tuổi lên 46,21 ± 1,79 cm lúc 15 tuổi, trung bình mỗi năm tăng khoảng 2,05 cm.Nhìn chung, tốc độ tăng vòng đùi trung bình của nữ lớn hơn nam nên kích thướcvòng đùi phải của nữ lớn hơn nam

Tốc độ tăng vòng đùi phải theo tuổi của học sinh nam và nữ tương đối đồngđều, cả nam và nữ đều tăng nhanh nhất ở giai đoạn 12÷13 tuổi