Áp dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy luật, nghề luật

Cùng với việc khảo sát phương pháp giảng dạy tình huống đã được ra đời và áp dụng như thế nào trong lịch sử, đặc biệt gắn với tên tuổi của Langdell - người phụ trách trường luật đầu tiên của Đại học Harvard. Bài viết sau đây đề cập nội dung, đặc điểm của phương pháp tình huống và đề xuất phương pháp chuẩn bị cho một bài giảng áp dụng phương pháp tình huống.

Đổi mới công tác giảng dạy đại học và sau

đại học là một trong những vấn đề trọng tâm

trong nền giáo dục của nước ta, trong đó đổi

mới phương pháp giảng dạy luôn đi đôi với đổi

mới nội dung giảng dạy S.B.Robinsohl cho

rằng:“Giáo dục là quá trình chuẩn bị cho người

học bước vào giải quyết các tình huống của

cuộc sống”(S.B.Robinsohl 1967)2

1 Giảng dạy bằng phương pháp tình

huống trong lịch sử

Dạy học bằng phương pháp tình huống là

một trong những phương pháp dạy học tích

cực, lấy người học làm trung tâm, góp phần

thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, được

xem như khâu đột phá căn bản trong xu hướng

đầu tư chiều sâu cho yêu cầu đổi mới phương

pháp dạy học hiện nay Đây là phương pháp

dạy học giúp người học tìm tòi chiếm lĩnh tri

thức; phát triển tư duy; năng lực phát hiện và

giải quyết vấn đề, từ đó hình thành ở người học

sự tự chủ, sáng tạo, biết tư duy, phân tích và

giải quyết tốt các tình huống

Phương pháp giảng dạy bằng tình huống đã được sử dụng từ lâu trong lịch sử giáo dục thế giới Ở Phương Đông phương pháp tình huống được đề cập đến trong nhiều kinh sách, văn học

cổ Điển hình là trong các sách của Khổng Tử (551-487 TCN), với nhiều tình huống theo hướng nêu vấn đề đặc sắc, cá thể hóa

Ở Phương Tây các trường học rất chú trọng và áp dụng rộng rãi phương pháp tình huống Ở Pháp, ngay từ đầu thế kỷ 20, phương pháp tình huống đã được áp dụng rộng rãi nhưng tình huống đưa ra phần nhiều

là giả định nên sức thuyết phục chưa cao Từ những năm 1960, Gaston de Vilard đã xây dựng một giáo trình luân lý mà nội dung là những tình huống có thật, trong đó giảng viên xác định một số vấn đề lý thuyết ngắn gọn, sau đó học viên tranh luận và giảng viên là người đưa ra kết luận cuối cùng Phương pháp này đã gây được tiếng vang trong toàn nước Pháp và sau đó được nghiên cứu, áp dụng trong nhiều ngành học khác nhau3

ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG TRONG GIẢNG DẠY LUẬT, NGHỀ LUẬT

Ngô Hoàng Oanh 1

1 Tiến sỹ, Nghiên cứu viên, Trung tâm Kinh tế học, Viện Khoa học Xã hội vùng Nam bộ, Nguyên Trưởng bộ môn

Tư vấn Pháp luật và Hợp đồng , Học viện Tư pháp

2 S.B.Robinson là một nhà sư phạm, nhà văn nổi tiếng của Mỹ, được nhiều giải thưởng cho các tác phẩm của mình trong lĩnh vực sư phạm và văn học

3 Trích theo Phạm Vũ Nhật Uyên, Tạp chí Khoa học ĐHSP TP HCM, số 42 năm 2013

Tóm tắt: Cùng với việc khảo sát phương pháp giảng dạy tình huống đã được ra đời và áp

dụng như thế nào trong lịch sử, đặc biệt gắn với tên tuổi của Langdell - người phụ trách trường luật đầu tiên của Đại học Harvard Bài viết sau đây đề cập nội dung, đặc điểm của phương pháp tình huống và đề xuất phương pháp chuẩn bị cho một bài giảng áp dụng phương pháp tình huống.

Từ khóa: Phương pháp giảng dạy tình huống, Tòa án, Thẩm phán, Luật sư

Nhận bài: 02/10/2016; Hoàn thành biên tập:25/11/2016; Duyệt đăng: 20/12/2016

Applying the case method in teaching law, legal profession

Abstract: How the case method was born and applied along with the survey methods in

teaching over the history, especially in association with the names of Langdell – first curator’s

in law school at Harvard University The article mentions the contents and characteristics of the case method and the proposed method of preparing for a case methoded lecture.

Keywords: The Survey Methods in Teaching, Courts, Judges, Lawyers

Received: Oct 02 th , 2016; Editingcompleted: Nov 25 th , 2016; Accepted for publication: Dec 20 th , 2016.

Tương tự như vậy ở Liên Xô cũ và Ba Lan,

phương pháp dạy học sử dụng tình huống

cũng rất được các nhà khoa học quan tâm4

Nhìn chung, dạy học bằng phương pháp tình

huống được các tác giả đề cập đến là phương

pháp “dạy học dựa trên vấn đề và dạy cách

giải quyết vấn đề”, theo đó “việc học là sự

chuẩn hóa kiến thức mà người học tự đưa ra,

giảng viên là người gợi ra sự chuẩn hóa các

kiến thức bằng cách lựa chọn giá trị của các

biến tình huống”5 Các nhà sư phạm Pháp còn

đưa ra ý kiến phải “Lý thuyết hóa hoạt động

dạy học theo phương pháp tình huống”, theo

đó tình huống giảng dạy được đặt trong một

hệ thống những tác động qua lại giữa người

học- giảng viên-môi trường kiến thức Trong

đó giảng viên có vai trò là được ủy thác và

thể chế hóa, người học được coi là chủ thể

duy lý, người học phải được đặt trong mối

quan hệ tác động qua lại với môi trường

Nhiệm vụ của giảng viên là phải tìm cho ra

những tình huống có thể đem lại cho người

học ý nghĩa của kiến thức được đem ra giảng

dạy6

Ở Việt Nam dạy học bằng phương pháp

tình huống được giới sư phạm quan tâm,

nghiên cứu và ứng dụng trong những năm gần

đây do nhận thức được sự ưu việt của phương

pháp này, các nhà nghiên cứu và ứng dụng đã

đưa ra được định nghĩa bản chất của phương

pháp này, đó là: “Dạy học tình huống là một

phương pháp dạy học được tổ chức theo những

tình huống có thực của cuộc sống, trong đó

người học được kiến tạo tri thức qua việc giải

quyết các vấn đề có tính xã hội của việc học

tập”7 Bản chất của phương pháp dạy học bằng tình huống là thông qua việc giải quyết các tình huống có thực người học có được khả năng thích ứng tốt nhất với môi trường xã hội biến động8

2 Phương pháp tình huống trong giảng dạy luật - Di sản của Langdell

Nói đến phương pháp tình huống trong giảng dạy luật phải nhắc tới Christopher Columbus Langdell (1826-1906) Hiệu trưởng trường Luật Harvard từ năm 1870 đến

18959 Tên tuổi của ông được gắn với phương pháp đào tạo luật nổi tiếng của Mỹ

“phương pháp tình huống” (“case method”), phương pháp mà cho đến nay, trải qua gần

150 năm, không chỉ các trường luật của Mỹ

mà rất nhiều các trường luật khác trên thế giới đã áp dụng phương pháp này vào làm phương pháp chủ yếu để dạy luật

Trước nhiệm kỳ của Langdell việc dạy luật tại các trường luật ở Mỹ được thực hiện chủ yếu thông qua phương pháp thuyết trình truyền thống, học viên được học các nguyên tắc và khái niệm luật thông qua sách giáo khoa và các bài giảng của giảng viên Langdell là người đầu tiên

áp dụng chủ nghĩa Thực nghiệm (“Experimentalism”) vào giảng dạy luật và chính phương pháp này đã trang bị cho học viên luật khả năng phân tích, lập luận để hiểu được luật được áp dụng như thế nào trong cuộc sống

Sự hứng thú của Langdell đối với phương pháp tình huống “case method” bắt nguồn từ quan điểm của ông về pháp luật Vào những năm 1800 nghề luật được hiểu như một kiểu

4 Xem T.V.Cudriaxep (1967); A.M.Machiuskin (1972); N.V Cudơmina; T.N Bondarepckaia; (Nga) và V.Okôn (Ba Lan)

5 Trích theo Phạm Nhật Vũ Uyên, Tạp chí Khoa học ĐHSP TP HCM, số 42 năm 2013

6 Claude Comiti (1991), “Hai thể hiện của vai trò thày giáo ủy thác và thể chế hóa” Báo cáo hội nghị chuyên đề Didatic Toán tại DHSP Huế, trích theo Phạm Vũ Nhật Uyên, nt

7 Xem Trinh Văn Biều (2010), Các phương pháp dạy học tích cực, ĐHSP TPHCM

8 Phan Trọng Ngọ, Dạy học và phương pháp dạy học, 2005, Nhà xuất bản ĐHSP TP HCM

9 Trước khi được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng trường luật, Langdell đã hành nghề luật sư gần 10 năm tại NewYork

và New Hampshire, chủ yếu là chuẩn bị cho các luật sư tham gia phiên tòa

nghề thủ công, và việc đào tạo luật giống như

luyện tay nghề10, rất nhiều người đã có nhận

thức như vậy và vì vậy họ cho rằng đào tạo

luật sư không thích hợp trong môi trường đào

tạo của các trường đại học mà nên đào tạo

theo kiểu học việc

Langdell cho rằng đối với những nước

thuộc dòng án lệ như Mỹ, “luật” của các Tòa

án đưa ra trong các phán quyết liên tục phát

triển và lớn lên không ngừng Nghiên cứu kỹ

các vụ việc và các phán quyết của Tòa án

trong các vụ việc các luật sư có thể rút ra

được các nguyên tắc và khái niệm chung

nhất của pháp luật Nhiêm vụ của các nhà

nghiên cứu khoa học pháp luật, giảng viên

như ông là nhìn ra được các nguyên tắc đó,

nghĩa vụ của học viên là phải nghiên cứu kỹ

các vụ việc dưới sự giúp đỡ của giảng viên

để tự phát hiện ra cho mình các nguyên tắc

pháp luật này11

Cũng xuất phát từ quan điểm luật là khoa

học ông cho rằng khoa học cần phải được dạy

trong môi trường đại học và để phản đối lại

những người đã phê phán ông là thuê các giảng

viên có ít kinh nghiệm hành nghề luật sư vào

dạy trong trường luật, ông lý luận rằng nếu đã

là “khoa học” và không phải là nghề “thủ công” (“craft”) thì không nhất thiết phải được dạy bởi những người đang hành nghề luật12

Có lẽ những quan điểm này được ông rút ra từ chính kinh nghiệm của bản thân ông từ những ngày ông còn theo học luật tại trường luật Harvard và trong suốt thời kỳ ông làm tại thư viện của trường này

Một vấn đề đặt ra là làm thế nào để các học viên tiếp cận được các vụ việc? Yêu cầu

họ đến thư viện như ông đã làm là một việc không thực tế vì rất ít ai có khả năng làm việc ngày đêm ở thư viện như ông Thời kỳ còn học và làm việc tại thư viện của Harvard ông gần như sống trong thư viện của trường với việc sưu tầm các bản án của Tòa án để phục

vụ cho việc học luật của mình Thực tế có rất nhiều vụ việc không “nổi trội”, khó đưa ra để phân tích, mổ xẻ, tìm ra chân lý Langdell đã

đi đến một giải pháp là tự ông biên tập lại một cuốn sách bao gồm các tình huống mà ông đã chọn lọc Sản phẩm của thời kỳ này là cuốn sách Luật Hợp đồng được soạn thảo bởi một

hệ thống các vụ việc do ông biên tập và cuốn sách đã được coi là kiệt tác, được trường luật Harvard dùng làm sách giáo khoa cho môn luật hợp đồng và cũng chính là khởi nguồn

10 Xem T.Veblen, the Higher Learning in America 211 (1918) (“Trường Luật được xem như trường luyện kiếm hoặc dạy múa”): Schlegal Langdell’s Legacy, or the Case of the Empty Enveloper, 36 Stan.L.Rev.1517 (1984) Vì quan niệm như vậy nên nhiều người đã học luật như một học nghề chứ không phải học một môn khoa học ở trường luật Thậm chí nhiều người còn hiểu để học được luật thì học nghề là cách học tốt nhất Quan niệm này đã được nghi ngờ bởi chính các nhà học thuật Vào thời của Langdell nhiều trường luật đã tồn tại một cách rất vất vả bởi quan niệm này Trường luật Harvard vào thời điểm đó chỉ có 9 sinh viên luật và họ học cầm chừng, thường xuyên không đến lớp Blackstone đã thất bại khi cố gắng thành lập và duy trì trường luật ở Oxford Dẫn theo Weaver 1991.

“Langdell’s Legacy: Living with the Case Method.” Villanova Law Review 36

11 Xem Address by Dean Langdell, Harvard Law School Association (Số 5, 1886), được in lại ở tjp chí C.Warren, supra note 8, at 361; Batchelder, supra note 8, at 262; 2C.Warren, supra note 8, at 19; Frank, A Plea for LawyerSchool, 56 Yale L.J.1303,1304 (1947) Grey, Langdell’s Orthodoxy , 47 U.Pitt.L.Rev 1,5 (1983) Dẫn theo

Weaver 1991 “Langdell’s Legacy: Living with the Case Method.” Villanova Law Review 36

12 Xem J.Hurst, supra note 8, at 263-64 (trích dẫn Langdell); xem Batchelder, supra note 8, at 439; Fessenden, supra note 8, at 512 Langdell cho rằng giảng viên luật là người cùng đồng hành và mở ra cho học trò của mình một con đường mới mẻ đối với những người học trò nhưng người thày phải là người nắm được rất rõ con đường này Giảng viên luật không nhất thiết phải là những người hành nghề luật giỏi, không nhất thiết phải là những người có kinh nghiệm trong các phiên tòa… nhưng phải là người biết cách học luật Trên thực tế ông cho rằng mình là giảng viên dạy các nguyên tắc và khái niệm luật Xem Eliot, supra note 8, at 520-521

13 Xem Young Christopher Langdell

http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jled52&div=22&id=&page=

cho việc hình thành cơ sở dữ liệu luật

Westlaw nổi tiếng sau này13

3 Nội dung của phương pháp tình huống

Một trong những điều ảnh hưởng lớn tới

việc hình thành phương pháp tình huống đối

với Langdell là học thuyết của John Locke’s14

về đào tạo: đó là động viên các học viên phát

triển tư duy môt cách chủ động, thử thách họ

bằng kiến thức vượt trội, làm việc theo phương

pháp từ cụ thể đến khái quát… Nhưng trên tất

cả Langdell làm theo nguyên tắc cơ bản của

Locke là đưa ra các vấn đề một cách thật cụ thể

với gốc nguyên thủy của nó chứ không phải là

các nguyên tắc trừu tượng15

Phương pháp tình huống của Langdell

được sử dụng trong đào tạo luật được cấu

thành bởi 3 yếu tố quan trọng không thể thiếu

được:

Các vụ việc có thật được xét xử tại Tòa án

Học viên phân tích vụ việc và tự đưa ra

quan điểm của mình đối với vụ việc dưới sự

hướng dẫn của giảng viên

Quá trình hướng dẫn học viên tự rút ra kết

luận được thực hiện bởi phương pháp Socrates

với một hệ thống các câu hỏi được sắp xếp theo

chủ ý của giảng viên

Dưới đây sẽ phân tích từng yếu tố trong nội

dung của phương pháp tình huống của

Langdell

3.1 Lựa chọn vụ việc/tình huống

Như đã phân tích trên đây, việc đào tạo

bằng phương pháp tình huống được thực hiện

bởi việc sử dụng các vụ việc có thật đã được

xét xử tại Tòa án Nội dung một vụ việc đưa ra

để học tập thông thường bao gồm các thành

phần sau:

a Nội dung sự việc:

i) Tường thuật lại toàn bộ nội dung vụ việc

và các bên;

ii) Yêu cầu của bên nguyên đơn

b Vấn đề tranh luận

iii) Toàn bộ nội dung Phán quyết của Tòa án iv) Phân tích từng yêu cầu của nguyên đơn

và đánh giá, nhận định của Tòa án

c Kết luận

3.2 Sử dụng tình huống để phân tích các khái niệm, điều luật cụ thể và phát triển các

kỹ năng của học viên

Sau khi được đọc toàn bộ nội dung sự việc trên, các học viên sẽ được giảng viên hướng dẫn cách phân tích vụ việc trên lớp Phương pháp tình huống phát triển khả năng đọc và

phân tích vụ việc, một trong những kỹ năng rất

cơ bản của luật sư Tuy nhiên, trước khi phân

tích vụ việc trên lớp cùng với giảng viên, học viên thường phải nắm được thật tốt nội dung

vụ việc bằng cách chuẩn bị và trả lời bốn câu hỏi cơ bản trong vụ việc như sau:

(1) Các dữ kiện, tình tiết pháp lý của tình huống vụ việc;

(2) Các vấn đề pháp lý mà Tòa án đưa ra giải quyết;

(3) Lập luận Tòa án đã sử dụng là cơ sở để ban hành quyết định;

(4) Phán quyết của Tòa án đối với các vấn

đề pháp lý

Học viên năm thứ nhất thường được yêu cầu chuẩn bị bài với việc viết lại tóm tắt vụ việc theo bốn phần nêu trên Những nội dung này sẽ được cùng nhau xem xét, phân tích, tranh luận trên lớp và kể cả khi ôn tập chuẩn bị thi

3.3 Sử dụng phương pháp Socrates

Phương pháp Socrates được xem là phương pháp bổ trợ để giảng dạy phương pháp tình

14 John Locke (1632–1704) là nhà triết học, nhà hoạt động chính trị người Anh Ông là nhà triết học theo trường phái chủ nghĩa kinh nghiệm Anh trong lĩnh vực nhận thức luận ông trở thành một nhà tư tưởng lớn của phong trào Khai sáng và ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc Cách mạng Mỹ và bản Tuyên ngôn Độc lập của Hợp chủng quốc Hoa

Kỳ Ông nhấn mạnh vai trò và quyền năng của giáo dục chính là tạo ra sự trải nghiệm trong tâm trí của trẻ em trong quá trình trưởng thành Mục tiêu rộng lớn của giáo dục chính là để có những con người phù hợp với cuộc sống, với thế giới chứ không phải là để vào đại học.

15 Xem Young Christopher Langdell

http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/jled52&div=22&id=&page=

huống Đây là phương pháp dạy học nổi tiếng

được nhà triết học Socrates sáng tạo ra để dạy

triết cho các học viên của mình vào thời của

ông Phương pháp Socrates là phương pháp

dạy học bằng cách liên tục đặt ra một chuỗi các

câu hỏi cho các học viên, hướng họ tới kết

luận, chân lý mà giảng viên muốn đưa ra,

nhưng giảng viên dẫn dắt các học viên tự đi

đến các chân lý đó bằng chính việc trả lời các

câu hỏi do giảng viên dẫn dắt Tương tự như

vậy trong dạy luật phương pháp Socrates được

sử dụng để phân tích sự việc từ đó học viên tự

rút ra được các nguyên tắc, khái niệm về luật

pháp cùng với phương pháp tình huống Thông

thường phương pháp Socrates được sử dụng

cùng với phương pháp tinh huống như được

miêu tả dưới đây

Bắt đầu bằng việc giảng viên cung cấp nội

dung vụ việc tình huống cho học viên trước

buổi học để học viên có thời gian nghiên cứu

và chuẩn bị tốt cho buổi học Trên lớp giảng

viên sẽ bắt đầu bằng việc yêu cầu một học viên

A nêu tóm tắt nội dung sự việc, giảng viên có

thể gọi bất kỳ học viên nào với câu hỏi:

“A, Anh/chị có thể cho biết nội dung vụ

Brown chống lại Jones như thế nào không?”

Bất kỳ học viên nào cũng phải trả lời được

câu hỏi này vì họ đã phải đọc kỹ vụ việc trước

khi lên lớp Sau khi học viên A tóm tắt nội

dung sự việc, giảng viên có thể hỏi tiếp:

“Anh/chị có đồng ý với quan điểm của

HĐXX trong vụ việc này không và giải thích

tại sao lại có quan điểm như vậy”

Học viên A sẽ nêu quan điểm của mình đối

với vụ việc đang học Sau đó giảng viên sẽ tiếp

tục hỏi:

“Dựa trên các cơ sở và tình tiết nào mà

anh/chị có nhận định như vậy, hãy nêu các tình

tiết này?”

Giảng viên sẽ tiếp tục dẫn dắt bằng các câu

hỏi bắt buộc học viên phải tư duy như một luật

sư như:

“Các tình tiết pháp lý của sự việc là gì?”

Mối quan hệ pháp luật ở vụ việc này là gì”

Vậy việc áp dụng luật ở vụ việc này đã

đúng chưa?”

………

Đặc điểm của phương pháp này là giảng viên phải đự đoán được câu trả lời của học viên

để đưa ra các câu hỏi theo hướng mình muốn

và học viên phải tự đưa ra được kết luận Giảng viên có thể hỏi nhóm học viên có ý kiến không cùng quan điểm với học viên A Thông thường lớp học sẽ chia thành các nhóm có quan điểm khác nhau, sau đó các nhóm này phải cùng nhau tranh luận và đưa ra các cơ sở thuyết phục các nhóm khác Sau mỗi buổi học như vậy, học viên biết cách phân tích sự việc, nắm bắt các tình tiết pháp lý có ý nghĩa của sự việc, nắm được cách

áp dụng luật vào các tình huống trong cuộc sống… Các quan điểm, khái niệm luật cũng sẽ được các học viên ghi nhớ Việc ghi nhớ không phải là học thuộc các khái niệm trong giáo trình

mà là bằng cách vận dụng, tranh luận và tự đưa

ra chân lý Phương pháp này được xem là phương pháp giảng dạy ở mức độ cao nhất trong các phương pháp sư phạm

4 Các ưu điểm của phương pháp tình huống

Qua phân tích về phương pháp tình huống trên chúng ta có thể thấy câu trả lời cho việc tại sao phương pháp giảng dạy luật tình huống trải qua gần 150 năm được hình thành tại trường luật Harvard, cho đến nay phương pháp này đã vượt qua không gian và thời gian vẫn tiếp tục được phát triển tại trường luật ở các nước khác trên thế giới

Bản chất của phương pháp tình huống mà

Langdell đã sáng tác và sử dụng là “phương

pháp giảng dạy luật dựa trên các vụ việc có thật đã được xét xử tại Tòa án, sau khi đọc và nghiên cứu các vụ việc này theo 4 hướng câu hỏi để làm rõ nội dung vụ việc, giảng viên sẽ là người dẫn dắt học viên tự rút ra các nguyên tắc pháp luật và cách áp dụng các nguyên tắc luật vào các trường hợp thực tiễn phong phú trong cuộc sống”

Với nội dung này phương pháp tình huống

có những ưu điểm vượt trội sau đây:

Phương pháp tình huống lấy từ các vụ việc có thật nên bài học rất phong phú và thực tiễn Các bên trong vụ việc là các bên có thật và các sự việc

có thật, vì vậy gây sự hứng thú học tập từ các học viên, khác với các tình huống tẻ nhạt được xác lập theo phương pháp giả định trong giáo trình

Thông qua việc sử dụng nghiên cứu các vụ

án, học viên được rèn luyện các kỹ năng rất

quan trọng của luật sư nói riêng và của các

chức danh tư pháp khác nói chung, bao gồm:

Một là, kỹ năng đọc vụ án/hồ sơ: với việc

định hướng cho học viên đọc vụ án và trả lời

các câu hỏi mà giảng viên đã đưa ra, học viên

luyện được kỹ năng đọc vụ án một cách chính

xác cùng với việc trả lời các câu hỏi này Các

câu hỏi đưa ra nhằm giúp học viên nắm được

vụ việc bằng các thông tin, tình tiết mà người

làm luật cần phải biết, đó là:

+ Tìm ra các dữ kiện, tình tiết pháp lý của

tình huống vụ việc

+ Tìm ra các vấn đề pháp lý mấu chốt của

vụ việc và các qui định mà Tòa án đã áp dụng

để xử lý các quan hệ pháp luật này

+ Nhận biết chính xác phán quyết của Tòa

án đối với các vấn đề pháp lý trong vụ việc (đối

với các nước theo truyền thống án lệ thì đây

chính là rút ra các Qui định pháp luật mà các

Tòa án sau này áp dụng để xét xử) và

+ Biết cách phân tích, lập luận về việc Tòa

án đã sử dụng các qui định pháp luật như thế

nào để giải thích phán quyết mình đã đưa ra

Như vậy, rõ ràng sau khi đọc một vụ việc

và trả lời các câu hỏi trên, học viên đã nắm rất

chắc bản chất các vấn đề pháp lý của vụ việc,

và xác định được căn cứ Tòa án đi đến quyết

định như vậy Việc học dưới góc độ tiếp cận

các vụ việc như vậy giúp học viên luyện được

thêm kỹ năng “đọc” của luật sư

Hai là, kỹ năng phân biệt và nhận biết các

tình tiết pháp lý của vụ việc: Việc nhận biết các

dữ kiện, các tình tiết pháp lý là cơ sở để giải

quyết vụ việc là một trong các kỹ năng rất quan

trọng của luật sư Phương pháp tình huống đưa

ra cho học viên toàn bộ nội dung của vụ việc

với bức tranh có thật của cuộc sống Học viên

phải nhận biết được các tình tiết nào là tình tiết

pháp lý, tình tiết pháp lý nào là cơ sở và có ý

nghĩa trong giải quyết vụ việc Phương pháp

tình huống đã giúp học viên được chạm vào

cuộc sống thật với sự phức tạp và đa dạng của

nó chứ không phải chỉ là học trên lớp với các

lý thuyết chung và trìu tượng, qua đó học viên được rèn luyện kỹ năng nhận biết và phân biệt các dữ kiện pháp lý trong toàn bộ bức tranh cuộc sống sinh động

Ba là, kỹ năng phân tích, tư duy để đưa ra cách giải quyết hợp lý, đúng đắn nhất cho một

vụ việc (legal reasoning): Đây là một kỹ năng

mà giới sư phạm trong các trường luật Mỹ cho

là quan trọng nhất đối với luật sư và là một môn học bắt buộc mà các học viên phải học năm đầu tiên Người học phải biết tư duy, suy luận, đánh giá chứng cứ để tái hiện lại sự thật khách quan của vụ việc, từ đó áp dụng được các qui định pháp luật vào và đưa ra phán quyết hợp lý nhất cho vụ việc cụ thể Có thể hiểu đây là cách mà các luật sư và thẩm phán giải thích cho công chúng hiểu về pháp luật Với việc tư duy, đặt ra các câu hỏi và trả lời, lý giải tại sao Thẩm phán lại đưa ra phán quyết này dựa trên các tình tiết pháp lý của vụ việc, cách giảng dạy bằng phương pháp tình huống

sẽ giúp người học hình thành kỹ năng tư duy của luật sư

Bốn là, kỹ năng tìm và áp dụng đúng các điều luật, các qui định pháp luật vào tình huống thực tế của cuộc sống: Đây cũng là một

kỹ năng quan trọng của luật sư Với việc phân tích vụ việc, luật sư phải tìm được đúng các qui định pháp luật áp vào xử lý vụ việc cụ thể Bằng việc đọc các tình huống này, học viên được biết các thẩm phán đã sử dụng các nguyên tắc và áp dụng các điều luật như thế nào

Người học được nghiên cứu và phân tích các vụ việc đã xét xử một cách có hệ thống Đặc biệt là đối với các nước có truyền thống luật án lệ, học viên được học cách các Thẩm phán đã thận trọng đưa ra các nguyên tắc pháp luật như thế nào thông qua việc giải thích các điều khoản được qui định trong luật hoặc Hiến pháp và áp dụng các nguyên tắc này vào giải quyết các vụ việc trong cuộc sống, từ đó hệ thống hóa các qui định này cho bản thân mình

để áp dụng trong các vụ việc cần xử lý sau này

Một trong các giá trị lớn nhất của phương

pháp tình huống là người học được tự trải

nghiệm và tự rút ra chân lý Việc nghiên cứu,

phân tích kỹ các vụ việc bằng con mắt khách

quan, trả lời các câu hỏi của giảng viên đưa ra

một cách có chủ ý và hệ thống, phương pháp

tình huống giúp cho người học tự đưa ra các

kết luận và đưa ra cách giải quyết của mình

theo những nhận định của chính họ cả về kiến

thức luật nội dung và kiến thức kỹ năng Đặc

điểm của phương pháp giảng dạy tình huống

áp dụng câu hỏi Socrates là không áp đặt quan

điểm của giảng viên cho học viên Tất cả các

kết luận đều dựa trên các nhận định và quan

điểm của học viên tự đưa ra, giảng viên là

người dẫn dắt họ đi trên con đường tìm tòi

chân lý này Điều này sẽ làm cho người học ghi

nhớ tốt hơn những điều được học, có sự tự tin

và khả năng giải quyết các vụ việc tốt hơn sau

này trong công việc của mình

5 Hạn chế của phương pháp tình huống

Như trên đã phân tích, đặc điểm của phương

án tình huống của Langdell là tìm ra các qui tắc,

khái niệm và hệ thống các qui phạm pháp luật

thông qua việc phân tích các tình huống cụ thể

Có thể nói đối với hệ thống các nước theo luật án

lệ, đây là một phương pháp rất thành công bởi

đặc trưng của hệ thống pháp luật, các quyết định

của Tòa án được áp dụng như nguồn luật Tuy

nhiên đối với các nước theo hệ thống luật thành

văn như Việt Nam các bản án không được áp

dụng như nguồn luật trong quá trình xét xử Vì

vậy đối với việc giảng dạy luật bằng phương

pháp tình huống ở Việt Nam, các nguyên tắc pháp

luật, qui định pháp luật được rút ra qua các tình

huống mang tính củng cố các nguyên tắc, qui

định của pháp luật đã được hình thành ở học viên

thông qua chương trình đào tạo cử nhân, nơi chủ

yếu đào tạo luật thực định mang tính hàn lâm cao

Mặt khác, ngay cả đối với hệ thống luật án

lệ, phương pháp đào tạo bằng các tình huống

cũng chỉ ra các hạn chế nhất định Một số nhà

lý luận đã chỉ ra rằng số lượng các vụ việc ngày càng tăng và rất đa dạng, do đó phải lựa chọn các tình huống có tính sử dụng cao và không sử dụng các vụ việc vô dụng (“useless”) Tuy nhiên nếu luật là một môn khoa học thì việc lựa chọn các tình huống của Langdell dựa trên

cơ sở khoa học nào? Thế nào là vụ việc

“useless” nếu tất cả các vụ việc để thể hiện một nguyên tắc pháp luật nào đó? Câu trả lời là không có Bên cạnh đó hạn chế lớn nhất của Langdell là “đi từ cái cụ thể đến cái chung”, trong khi đó luật sư không chỉ đi từ cái cụ thể đến cái chung mà còn phải đi “từ cái chung đến cái cụ thể”, và chính vì đi từ cái “cụ thể” đến cái chung nên phương pháp này đã hạn chế khả năng áp dụng pháp luật một cách chính xác vào thực tế các mối quan hệ xã hội phức tạp16 Nếu người học không có khả năng phân tích sâu, máy móc áp dụng một kết luận cụ thể của Tòa

án vào một vụ việc cụ thể khác mà không có cái nhìn tổng quát và không nắm được sự khác biệt các tình tiết của vụ việc khác thì việc áp dụng này được coi là không thành công Nói cách khác mỗi vụ việc đều có những đặc điểm khác biệt riêng của nó, người luật sư phải nắm được nguyên tắc và tinh thần chung của luật để

áp dụng vào các tình huống cụ thể, tức là đi từ

“cái chung” đến “cái riêng” chứ không phải nắm được phán quyết của Tòa án đối với một

vụ việc cụ thể để áp vào các vụ việc khác, tức

là đi từ “cái riêng” đến “cái chung” Đây cũng chính là quan điểm của Lý luận Nhà nước và Pháp luật của các nước theo truyền thống luật

xã hội chủ nghĩa đối với nguyên tắc án lệ của các nước theo truyền thống Common Law Cần ghi nhận các quan điểm này vào việc giảng dạy

và áp dụng luật trong thực tế

6 Sử dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy tại Học viện Tư pháp

Với các ưu điểm được phân tích nêu trên,

có thể nói phương pháp tình huống là một trong các phương pháp giảng dạy tốt nhất nên

16 Xem ToddD.Rakoff và Martha Minow, nt.

được áp dụng đối với việc giảng dạy tại Học

viện Tư pháp, nơi trang bị cho các chức danh

Tư pháp không chỉ các kỹ năng hành nghề cần

thiết cho công việc của mình sau này mà còn

đồng thời củng cố kiến thức, xây dựng thành

hệ thống cho học viên các kiến thức về luật nội

dung Có thể thấy rõ sự khác biệt của người

học được đào tạo bằng phương pháp tình

huống so với việc đào tạo bằng phương pháp

thuyết trình hay các phương pháp khác

Người học được phát huy tính chủ động, được

khích lệ tư duy, được tự do đưa ra quan điểm

của mình, tự thực hiện các kỹ năng này, tự trải

nghiệm và tự đưa ra các kết luận cho mình

Bên cạnh đó phương pháp tình huống còn có

một loạt các yếu tố ưu việt khác như tạo cho

người học sự tự tin hơn sau này khi bước vào

thực tế công việc vì đã được tiếp xúc với thực

tế rất nhiều qua các vụ việc có thật; được thực

hiện các kỹ năng này trong một môi trường

an toàn là môi trường sư phạm… Đặc biệt

phương pháp giảng dạy bằng tình huống có

thể áp dụng với đào tạo tất cả các chức danh

tư pháp, bao gồm Thẩm phán, Luật sư, Kiểm

sát viên, Công chứng, Chấp hành viên và có

thể áp dụng để giảng dạy tất cả các kỹ năng

của các chức danh này

Tuy nhiên giảng dạy bằng phương pháp

tình huống yêu cầu người giảng viên thực hiện

nhiều công đoạn để chuẩn bị bài, nắm chắc vấn

đề giảng dạy, có khả năng tư duy, lập luận và

nắm được các yếu tố tâm lý của học viên để

dẫn dắt họ đi đến chân lý Nói cách khác,

phương pháp tình huống yêu cầu cao hơn đối

với giảng viên so với phương pháp thuyết

trình Người giảng viên phải thật vững về lý

thuyết, tư duy rõ ràng, rành mạch và có kinh

nghiệm nhuần nhuyễn trong việc áp dụng các

điều luật cũng như kỹ năng để có thể giải thích

và giúp cho học viên đi đúng đường khi họ đưa

ra các tư duy phản biện Việc chuẩn bị cho bài giảng cũng yêu cầu người giảng viên phải thực hiện nhiều công đoạn công phu hơn và thông thường là cả một quá trình Dưới đây là công tác chuẩn bị của người giảng viên cho các bài giảng áp dụng phương pháp tình huống

6.1 Công tác chuẩn bị cho bài giảng áp dụng phương pháp tình huống

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học: Trước

hết giảng viên phải xác định được mục tiêu của bài học cần truyền đạt kiến thức gì cho hoc viên, xác định các kiến thức và các kỹ năng học viên cần nắm được/thực hiện được sau bài học

Bước 2: Sau khi xác định bài học giảng

viên sẽ phải lựa chọn tình huống Trên thực tế

có nhiều tranh luận thế nào là tình huống/vụ việc Tác giả muốn dừng lại ở đây để thống nhất quan điểm về tình huống

Theo quan điểm triết học17, tình huống được nghiên cứu như một tổ hợp các mối quan

hệ xã hội cụ thể, mà đến một thời điểm nhất định liên kết con người với môi trường, biến con người thành một chủ thể của một hoạt động có đối tượng nhằm đạt được một mục đích nhất định Trong Từ điển tiếng Việt, tình huống là toàn thể những sự việc xảy ra tại một nơi, trong một thời gian hoặc một thời điểm Trong giảng dạy, các nhà sư phạm cho rằng một tình huống thông thường chưa phải là một tình huống dạy học, một đơn vị cấu trúc của bài lên lớp, chưa chứa đựng mối liên hệ mục đích - nội dung - phương pháp theo chiều ngang tại một thời điểm nào đó với nội dung là một đơn vị kiến thức18 Tình huống thông thường chỉ trở thành tình huống dạy học khi người giảng viên đưa những nội dung cần truyền thụ vào trong các sự kiện tình huống và cấu trúc các sự kiện sao cho phù hợp với lô zic

17 Xem Chủ nghĩa Mác bàn về giáo dục, Nhà xuất bản Sự thật, Hà nội, 1959

18M.A.Danilop, M.N.Xkatkin (1980), Lý luận dạy và học, NXB Giáo dục Trích theo Phạm Vũ Nhật Uyên, Tạp

chí Khoa học ĐHSP TP HCM, số 42 năm 2013

19 Xem Phạm Vũ Nhật Uyên Tạp chí Khoa học ĐHSP TP HCM, số 42 năm 2013

sư phạm, để khi người học giải quyết nó sẽ đạt

được mục tiêu dạy học19

Trên thực tế, khi giảng luật, Langdell đã

biên soạn các tình huống để đưa vào cuốn Luật

Hợp đồng theo một hệ thống nhất định Tuy

nhiên khi biên soạn Langdell đã giữ nguyên

các tình tiết của từng vụ việc

Theo tác giả vai trò của người giảng viên

rất quan trọng trong việc chọn lựa các tình

huống để giảng những nội dung theo một ý đồ

có sẵn của mình Tùy vào từng bài học, kiến

thức mà giảng viên mong muốn các học viên

nắm được mà lựa chọn và đưa ra các tình

huống phù hợp với mục tiêu của mình Giảng

viên có thể giữ nguyên các tình huống, vụ việc

có thật để giảng dạy nhưng trong một số trường

hợp cũng có thể biên soạn lại, thêm bớt các tình

tiết cho phù hợp với mục tiêu giảng dạy của

mình Điều quan trọng hơn là để có thể thực

hiện tốt phương pháp giảng dạy này giảng viên

nên xây dựng cho mình một kho dữ liệu các

tình huống Các tình huống này phải có tính

liên hoàn, từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp

đến cao và các tình huống chứa đựng đầy đủ

các nội dung cần giảng dạy

Cách biên soạn và trình bày tình huống để

chuyển tải đến học viên cũng là một kỹ năng

Có những bài tập kỹ năng áp dụng những tình

huống mà giảng viên đã biên tập lại ngắn gọn,

đầy đủ nhưng vẫn phải chứa đựng đầy đủ các

thông tin cần thiết cho học viên học và thực

hiện rèn luyện các kiến thức, các kỹ năng theo

mục đích của bài Những tình huống này chỉ

ngắn ngọn trong vài trang Ví dụ đối với bài

Kỹ năng soạn thảo di chúc, giảng viên chỉ cần

soạn nội dung vụ việc và các yêu cầu của

khách hàng trong 2 trang Trên cơ sở đó học

viên đã có thể thực hiện được bài tập rèn luyện

kỹ năng viết mà không cần phải đưa toàn bộ

bộ hồ sơ khách hàng bao gồm: Chứng minh

thư nhân dân của người bố và mẹ để lại tài sản,

Giấy khai sinh của các con, hồ sơ chứng minh

quyền sở hữu tài sản, biên bản nội dung làm

việc với khách hàng trong đó có yêu cầu của

khách hàng… Tất cả các thông tin này có thể được giảng viên tóm tắt lại trong bài tập tình huống một cách ngắn gọn chứ không cần photo copy toàn bộ các tài liệu này Cách sọan thảo tình huống này giúp tiết kiệm chi phí cho việc chuẩn bị và in ấn

Tuy nhiên cũng có những bài học giảng viên cần phô tô lại toàn bộ bộ hồ sơ vụ việc có thật đã được thay đổi các thông tin để đảm bảo

bí mật của khách hàng, ví dụ bài Kỹ năng nghiên cứu hồ sơ, Kỹ năng xác định tình tiết

và vấn đề pháp lý mấu chốt của vụ việc …

Bước 3: Chuẩn bị các câu hỏi để học viên

nghiên cứu tình huống Yêu cầu của bài học của Học viện là các học viên phải chuẩn bị thật kỹ bài ở nhà, nghiên cứu các tình huống

Vì vậy, cuối mỗi tình huống giảng viên đặt khoảng 3 đến 5 câu hỏi giúp học viên chuẩn bị bài ở nhà tốt hơn trước khi lên lớp Các câu hỏi phải được ghi rõ dưới các tình huống Có thể tham khảo 4 yếu tố yêu cầu học viên chuẩn bị tình huống của Langdell như đã nêu

ở phần trên

Bước 4: Chuẩn bị giáo án giảng Như trên

đã nói, việc kết hợp phương pháp Socrates đưa

ra các câu hỏi có tính hệ thống, dẫn dắt để học viên tự mình rút ra cách giải quyết, đưa ra kết luận về chân lý là ưu điểm nổi trội của phương pháp tình huống và yêu cầu một sự chuẩn bị rất công phu của giảng viên Giảng viên cần xây dựng kịch bản các câu hỏi của mình, sắp xếp mang tính chất hệ thống, từ thấp đến cao, gợi mở để học viên trả lời theo hướng của mình Như vậy, giảng viên cũng phải hình dung trước câu trả lời của học viên sẽ là như thế nào để đưa ra các câu hỏi kế tiếp Có thể nói đây là công việc công phu nhất của việc chuẩn bị bài giảng sau việc soạn thảo và lựa chọn tình huống

Bước 5: Xây dựng câu hỏi thảo luận, ngoài

bộ câu hỏi nêu trên giảng viên còn có thể chuẩn

bị sẵn các câu hỏi cho học viên thảo luận về tình huống trên lớp Các câu hỏi cần mang tính

gợi mở, khẳng định lại các vấn đề học viên đã

đúc kết và mở rộng kiến thức bài học

Bước 6: Chuẩn bị kịch bản: Sauk hi chuẩn bị

các bước trên giảng viên cần chuẩn bị kịch bản

cho toàn bộ buổi giảng, phân chia thời lượng cho

các phần: Phân tích tình huống, đối thoại với học

viên theo phương pháp Socrates, chia học viên

thành các nhóm để thảo luận và đưa ra các quan

điểm của nhóm…

Bước 7: Chuẩn bị tiêu chí đánh giá: Bài

học được kết thúc bằng công tác đánh giá

Giảng viên cần chuẩn bị trước các tiêu chí

đánh giá để có thể đánh giá ngay trên lớp

trong quá trình học của thày và trò Có thể

đánh giá theo nhóm nhưng cũng có thể đánh

giá từng cá nhân học viên

6.2 Sử dụng phương pháp tình huống

Như trên đã phân tích, phương pháp tình

huống có thể áp dụng để dạy nhiều kiến thức,

trong đó có cả kiến thức luật thực định và kiến

thức kỹ năng

Để dạy kiến thức luật thực định, chúng

nên đi theo qui trình giải thích các qui phạm

pháp luật trước, sau đó dùng tình huống để

minh họa và củng cố các kiến thức này

Phương pháp tình huống có thể áp dụng để

học viên củng cố kiến thức luật định cơ bản,

cung cấp kiến thức chuyên sâu trong các lĩnh

vực, xử lý các tình huống chưa có có qui định

pháp luật cụ thể để điều chỉnh các mối quan

hệ xã hội nhất định…

Đặc biệt đối với các kiến thức kỹ năng,

việc áp dụng các phương pháp tình huống để

rèn luyện kỹ năng là một phương pháp hữu

hiệu Như trên đã nêu, tất cả các kỹ năng đều

có thể dùng phương pháp tình huống để rèn

luyện Tuy nhiên các kỹ năng cơ bản chủ yếu

bao gồm:

Kỹ năng đọc, tóm tắt tình huống, phân tích

các cơ sở, dữ kiện pháp lý

Kỹ năng xác định các tình tiết pháp lý của

vụ việc

Kỹ năng áp dụng pháp luật, Kỹ năng phân

tích, lập luận tại sao lại áp dụng văn bản này

Các kỹ năng khác trong quá trình tố tụng Qui trình tổ chức dạy 1 tình huống vụ việc không nhất thiết phải đi theo trình tự của Langdell Tùy vào từng bài học chúng ta có thể đổi các qui trình hoặc kịch bản của buổi học, chúng ta có thể cho lớp phân tích tình huống, trả lời câu hỏi theo phương pháp Socrates rồi mới thảo luận nhóm hoăc ngược lại, chúng ta có thể yêu cầu học viên tóm tắt bài học rồi chuyển sang thảo luận nhóm trước rồi mới hỏi và trả lời theo phương pháp Socrates

`Tóm lại, phương pháp tình huống là một

phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm, chú trọng đến vấn đề phát huy tính sáng tạo, tính chủ động và trang bị cho người học khả năng áp dụng ngay các kiến thức này vào cuộc sống Việc áp dụng phương pháp tình huống cũng đồng thời phát huy tính tự chủ, sáng kiến của người dạy./

Danh mục tài liệu tham khảo

1 Phạm Vũ Nhật Uyên, Tạp chí Khoa học ĐHSP TP HCM, số 42 năm 2013

2 Trinh Văn Biều (2010), Các phương

pháp dạy học tích cực, ĐHSP TPHCM

3 Phan Trọng Ngọ, Dạy học và phương pháp

dạy học, 2005, Nhà xuất bản ĐHSP TP HCM

4 Address by Dean Langdell, Harvard Law School Association (Số 5, 1886), được

in lại ở tjp chí C.Warren, supra note 8, at 361; Batchelder, supra note 8, at 262; 2C.Warren, supra note 8, at 19; Frank, A Plea for LawyerSchool, 56 Yale L.J.1303,1304 (1947) Grey, Langdell’s Orthodoxy , 47 U.Pitt.L.Rev 1,5 (1983) Dẫn theo Weaver 1991 “Langdell’s Legacy: Living with the Case Method.”

Villanova Law Review 36

5 Chủ nghĩa Mác bàn về giáo dục, Nhà xuất bản Sự thật, Hà nội, 1959

6 M.A.Danilop, M.N.Xkatkin (1980), Lý

luận dạy và học, NXB Giáo dục Trích theo

Phạm Vũ Nhật Uyên, Tạp chí Khoa học ĐHSP TP HCM, số 42 năm 2013