Đánh giá tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiên ở vùng ven biển thành phố hội an, tỉnh quảng nam

Mục tiêu Nghiên cứu làm rõ tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiên đến dải venbiển thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam; từ đó đánh giá năng lực thích ứng của ngườidân trước những tác

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI

HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN KHOA ĐỊA LÍ

Lê Tố Uyên

ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO TAI BIẾN THIÊN NHIÊN Ở VÙNG VEN BIỂN THÀNH PHỐ HỘI AN, TỈNH QUẢNG NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội - 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Lê Tố Uyên

ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO TAI BIẾN THIÊN NHIÊN Ở VÙNG VEN BIỂN THÀNH PHỐ HỘI AN, TỈNH QUẢNG NAM

Ngành : Quản lí tài nguyên và môi trường

Hà Nội - 2018

LỜI CẢM ƠN

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lí tài nguyên và môi trường “Đánh giá tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiên đến dải ven biển thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam" được hoàn thành tại Khoa Địa lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên,

Đại học Quốc gia Hà Nội

Trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, Học viên đãnhận được rất nhiều sự giúp đỡ của thầy cô, bạn bè và gia đình

Trước hết Học viên xin gửi lời cảm ơn chân thành tới thầy giáo TS Ngô VănLiêm, người đã trực tiếp hướng dẫn và tận tình giúp đỡ Học viên trong suốt quá trìnhnghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Học viên cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Chủ nhiệm Khoa cùng cácthầy, cô trong Khoa Địa lý, phòng Sau Đại học - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên,Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu cũng nhưgiúp đỡ em trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu

Học viên xin được cảm ơn đề tài “Luận cứ khoa học cho việc thiết lập và giải pháp quản lý hành lang bảo vệ bờ biển Việt Nam”; Mã số: KC.09.17/16-20, do

PGS.TS Đặng Văn Bào làm chủ nhiệm, đã hỗ trợ em trong quá trình khảo sát thực địa,thu thập tài liệu, cơ sở dữ liệu và hoàn thiện luận văn

Trong quá trình hoàn thành luận văn này, Học viên còn nhận được sự giúp đỡnhiệt tình của các cán bộ UBND xã Cẩm Thanh, Cục thống kê thành phố Hội An, chúHuỳnh Ty trong quá trình khảo sát và thu thập tài liệu tại địa phương Học viên xin gửilời cảm ơn chân thành đến những sự giúp đỡ quý báu đó

Cuối cùng, em xin được bày tỏ lòng cảm ơn tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp

đã không ngừng động viên, chia sẻ và hỗ trợ rất nhiều trong suốt quá trình học tập,nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn thạc sĩ của mình

Trong khuôn khổ một luận văn, do sự giới hạn về thời gian và kinh nghiệm nênkhông tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy tác giả rất mong nhận được những ý kiếnđóng góp quý báu của các thầy cô và các bạn

Xin trân trọng cảm ơn!

Học viên

Lê Tố Uyên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết 1

2 Mục tiêu 2

3 Nhiệm vụ 2

4 Nội dung nghiên cứu 2

5 Phạm vi nghiên cứu của luận văn 2

6 Cơ sở dữ liệu 3

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 3

8 Cấu trúc luận án 3

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO TAI BIẾN THIÊN NHIÊN 4

1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 4

1.1.1 Những khái niệm về tai biến thiên nhiên 4

1.1.2 Một số dạng tai biến thiên nhiên thường gặp ở Việt Nam 5

1.1.3 Tổng quan về tình hình nghiên cứu 6

1.2 Cơ sở lí luận nghiên cứu tính dễ bị tổn thương 13

1.3 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 17

1.3.1 Quan điểm tiếp cận 17

1.3.2 Các phương pháp nghiên cứu 20

CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 26

2.1 Vị trí địa lý 26

2.2 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu 28

2.2.1 Đặc điểm địa hình – địa mạo 28

2.2.2 Đặc điểm khí hậu 29

2.2.3 Đặc điểm thủy văn 30

2.2.4 Các nguồn tài nguyên tự nhiên 31

2.2.5 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên 35

2.3 Điều kiện kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu 36

2.3.1 Dân cư – lao động 36

2.3.2 Đặc điểm kinh tế 37

2.3.3 Đặc điểm xã hội 43

2.3.4 Cơ sở hạ tầng vật chất kĩ thuật 45

2.3.5 Đặc điểm tài nguyên nhân văn 47

2.3.6 Đánh giá chung về điều kiện kinh tế - xã hội và môi trường 50

CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO TAI BIẾN THIÊN NHIÊN TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 53

3.1 Thực trạng tai biến thiên nhiên tại khu vực nghiên cứu 53

3.1.1 Xói lở bờ biển và xói lở bờ sông 53

3.1.2 Ngập lụt 60

3.1.3 Bão 62

3.1.4 Nước biển dâng 64

3.1.5 Xâm nhập mặn 66

3.2 Kết quả đánh giá tính dễ bị tổn thương 70

3.2.1 Thông tin chung về mẫu 71

3.2.2 Đánh giá về chỉ số nhạy cảm 72

3.2.3 Đánh giá về chỉ số phơi nhiễm 75

3.2.4 Đánh giá về sự thích ứng của người dân do tai biến thiên nhiên 77

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 85

1 Kết luận 85

2 Kiến nghị 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

PHỤ LỤC 91

1 Bảng hỏi hộ gia đình 91

2 Ảnh khảo sát thực địa 97

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Số lượng phiếu điều tra chia theo khối/thôn tại hai Phường Cẩm An, Cửa

Đại và xã Cẩm Thanh, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam 21

Bảng 1.2 Bảng chỉ thị các thành phần theo tính dễ bị tổn thương 23

Bảng 3.1: Xói lở, bồi tụ bờ biển tại khu vực Cửa Đại - Hội An (1965-2013) 57

Bảng 3.2: Mức độ xảy ra xói lở bờ biển so với trước năm 2012 59

Bảng 3.3: Mức độ tác động của xói lở bờ biển đến hộ gia đình 59

Bảng 3.4: Mức độ xảy ra ngập lụt so với trước năm 2012 61

Bảng 3.5: Mức độ tác động của ngập lụt đến hộ gia đình 61

Bảng 3.6: Mức độ xảy ra bão so với trước năm 2012 63

Bảng 3.7: Mức độ tác động của bão đến hộ gia đình 63

Bảng 3.8: Mức độ xảy ra nước biển dâng so với trước năm 2012 65

Bảng 3.9: Mức độ tác động của nước biển dâng đến hộ gia đình 65

Bảng 3.10: Mức độ xảy ra xâm nhập mặn so với trước năm 2012 68

Bảng 3.11: Mức độ tác động của xâm nhập mặn đến hộ gia đình 68

Bảng 3.12: Số lượng phiếu điều tra tại 2 phường Cẩm An, Cửa Đại và tại xã Cẩm Thanh thành phố Hội An 71

Bảng 3.13: Số lượng phiếu điều tra cụ thể tại tường khối/ thôn 72

Bảng 3.14: Số lượng nam nữ đã phỏng vấn 72

Bảng 3.15: Mô tả các yếu tố của chỉ số nhạy cảm 73

Bảng 3.16: Chỉ số nhạy cảm quy đổi của các hiện tượng tai biến thiên nhiên 74

Bảng 3.17: Số lượng và tỷ lệ hộ chia theo độ nhạy cảm 74

Bảng 3.18: Số lượng và tỷ lệ hộ chia theo khoảng cách từ nhà đến sông 75

Bảng 3.19: Số lượng và tỷ lệ hộ chia theo khoảng cách từ nhà đến biển 75

Bảng 3.20: Số lượng và tỷ lệ hộ chia theo khoảng cách từ nhà đến khu trung tâm 76

Bảng 3.21: Chỉ số nhạy cảm quy đổi của các hiện tượng tai biến thiên nhiên 76

Bảng 3.22: Số lượng và tỷ lệ hộ chia theo chỉ số lộ diện 76

Bảng 3.23: Phương thức ứng phó với tai biến thiên nhiên trong canh tác nông nghiệp

Bảng 3.24: Phương thức ứng phó với tai biến thiên nhiên trong nuôi trồng thủy sản .82

Bảng 3.25: Phương thức ứng phó với tai biến thiên nhiên trong đánh bắt thủy sản 83

Bảng 3.26: Phương thức ứng phó với tai biến thiên nhiên trong hoạt động du lịch 83

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 1.1: Bản đồ khu vực nghiên cứu 21

Hình 2.1: Bản đồ hành chính thành phố Hội An 29

Hình 2.2: Biểu đồ cơ cấu sử dụng đất thành phố Hội An năm 2016 33

Hình 3.1: Các khu vực bị ảnh hưởng bởi xói mòn bờ biển và bờ sông 54

Hình 3.2: Sơ đồ biến động đường bờ biển khu vực Cửa Đại thời kỳ 1965 – 2013 55

Hình 3.3 : Sơ đồ xói lở, bồi tụ tại khu vực Cửa Đại (Hội An) thời kỳ 1965 – 2013 56

Hình 3.4: Diện tích đất có khả năng bị ngập nước do mực nước biển dâng cao 64

Hình 3.5: Các khu vực bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn vào năm 2020 67

Hình 3.6: Tổng hợp nhận thức của người dân về tần suất xuất hiện của các hiện tượng tai biến thiên nhiên so với trước năm 2012 69

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

BĐKH

IPCC

UBND

UNESCO

TBTN

TDBTT

: Biến đổi khí hậu

: Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi khí hậu

: Ủy ban nhân dân

: Tổ chức Văn hóa, Giáo dục và Khoa học của

: Tai biến thiên nhiên

: Tính dễ bị tổn thương

Liên hiệp quốc

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những thách thức lớn nhất đối với nhânloại trong thế kỷ 21, đã và đang gây ra những biến đổi mạnh mẽ thông qua các hiệntượng khí hậu cực đoan như nhiệt độ tăng, bão mạnh, mưa lớn, lũ lụt, hạn hán và nướcbiển dâng cao Trong bối cảnh BĐKH diễn ra bất thường như hiện nay, các vùngduyên hải tạo thành những hệ sinh thái đa dạng nhất xong cũng là những nơi dễ bị tổnthương nhất trên thế giới Những dải ven biển thường là nơi chịu tác động nghiêmtrọng của lũ lụt, bão, sóng thần và tỷ lệ xói lở bờ biển tăng cao Tác động của hiệu ứngnhà kính (do khí nhà kính phát ra do ô nhiễm) dẫn tới hiện tượng Trái Đất nóng lên cóảnh hưởng nghiêm trọng đối với các khu vực ven biển Theo ước tính gần đây được dựbáo, khí hậu toàn cầu sẽ ấm lên khoảng 0,2oC mỗi thập kỷ trong 20 năm tới (IPCC, 2007) Vào cuối thế kỷ 21, mực nước biển có thể tăng 1,5m (Strohecker, 2008) do

nước nóng và băng tan Sự gia tăng mực nước biển dâng và có thể gia tăng cường độ

và tần suất lốc xoáy (Unnikrishnan và cộng sự, 2006) liên quan đến tăng nhiệt độ bề

mặt biển, sẽ gây ra những hiện tượng nghiêm trọng như xói mòn ven biển và rút lui bờ

biển (Pye và Blott, 2006) Ngoài các mối đe dọa do thiên tai, các giải ven biển còn phải

đối mặt với gia tăng dân số và áp lực phát triển ngày càng tăng Sự phát triển kinh tếcủa con người khu vực ven biển gây ảnh hưởng đến hoạt động ven biển tự nhiên, đặcbiệt là sự cân bằng giữa các môi trường bờ biển trên mặt đất – bãi biển và bờ biển

Tỉnh Quảng Nam có diện tích 10.406km2, nằm ở ven biển Trung Trung Bộ ViệtNam Quảng Nam có 2 di sản văn hóa thế giới (khu Di tích Mỹ Sơn và phố cổ Hội An)

và khu dự trữ sinh quyển Cù lao Chàm Tuy nhiên, đây cũng là nơi hứng chịu nhiềuthiên tai liên quan đến dòng chảy như hạn hán, lũ lụt Thành phố Hội An, cách ĐàNẵng khoảng 25 km về phía nam của tỉnh Quảng Nam Nằm trên vùng đồng bằng venbiển, ở cửa sông của lưu vực sông Thu Bồn, nơi các sông Thu Bồn, Đèo Vò và Cổ Còhội tụ Hội An còn nằm trong chuỗi đô thị ven biển dài hơn 500 km vùng duyên hảimiền Trung, là cơ sở quan trọng để thiết lập và mở rộng các liên kết kinh tế giữa cácđịa phương trong vùng Khu vực lân cận Hội An đã và đang hình thành các khu kinh

tế, khu cảng phi thuế quan, các khu đô thị mới với quy mô lớn Tuy nhiên, vùng venbiển và lưu vực sông có đặc điểm là độ cao thấp, với nền tảng địa hình không ổn định,

do đó chúng rất dễ bị xói mòn Chế độ thuỷ văn của các sông Thu Bồn và sông ÐáyVũng có ảnh hưởng lớn đến cảnh quan thuỷ văn của thành phố Đặc biệt, từ năm 2014hiện tượng xói lở bờ biển tại bờ biển Cửa Đại diễn ra ngày càng phức tạp mà nghiêmtrọng, gây ra những thiệt hai lớn cho du lịch tại Hội An

Khu vực dải ven biển thành phố Hội An nói riêng và tỉnh Quảng Nam nóichung đã có một số công trình nghiên cứu về tai biến thiên nhiên vùng ven biển Tuy

nhiên, các nghiên cứu thường chưa quan tâm nhiều đến việc đánh giá mức độ tổnthương do tai biến thiên nhiên của khu vực.

Vì vậy việc nghiên cứu tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiên sẽ gópphần cung cấp cơ sở khoa học cho việc ra quyết định phòng chống và giảm nhẹ thiệthại do tai biến thiên nhiên gây ra Từ lí luận và thực tiễn đã nêu trên, Học viên đã chọn

đề tài cho luận văn thạc sĩ của mình là “Đánh giá tính dễ bị tổn thương do tai biến

2 Mục tiêu

Nghiên cứu làm rõ tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiên đến dải venbiển thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam; từ đó đánh giá năng lực thích ứng của ngườidân trước những tác động của các hiện tượng tai biến thiên nhiên

3 Nhiệm vụ

- Thu thập tài liệu, số liệu liên quan đến vấn đề và khu vực nghiên cứu

- Tổng hợp các công trình nghiên cứu về tai biến thiên nhiên cũng như về đề tàiđánh giá tính dễ bị tổn thương để lựa chọn phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương

do tai biến thiên nhiên tại khu vực nghiên cứu

- Tổng hợp các điều kiện tự nhiên; kinh tế - xã hội, và thực trạng tác động của tai biến thiên nhiên tới khu vực nghiên cứu

- Từ số liệu thực tế đã điều tra và phương pháp đã chọn tính các chỉ số thành phần của tính dễ bị tổn thương tại khu vực nghiên cứu

4 Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu về cở sở lý luận, đánh giá tình hình và phương pháp nghiên cứu tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiên

- Nghiên cứu về đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực và mối liên quan của

nó với các tai biến thiên nhiên gặp phải

- Nghiên cứu, đánh giá đặc điểm các loại tai biến diễn ra tại đây và tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiên của người dân tại khu vực nghiên cứu

5 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

- Phạm vi không gian: Là thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam, trong đó đề tài tập

trung vào 02 phường Cẩm An, Cửa Đại và xã Cẩm Thanh Đây là 3 xã/phường của thànhphố Hội An thường bị ảnh hưởng lớn nhất của các dạng tai biến thiên nhiên

- Phạm vi thời gian: Nghiên cứu đánh giá được tiến hành trong khoảng thời gian

là 5 năm, từ năm 2012 đến năm 2017

- Phạm vi khoa học: Nghiên cứu tập trung vào đánh giá (i) tần suất của các loại

tai biến thiên nhiên so với khoảng thời gian 5 năm trước; (ii) mức độ ảnh hưởng của taibiến thiên nhiên đối với khu vực nghiên cứu và (iii) đánh giá tính dễ bị tổn thương

do các loại tai biến thiên nhiên tới các hộ dân trong đó chỉ số nhạy cảm và chỉ số lộdiện sử dụng phương pháp định lượng còn chỉ số thích ứng sử dụng phương pháp địnhtính thông qua việc đánh giá các nguồn vốn sinh kế.

6 Cơ sở dữ liệu

Các dữ liệu chính được sử dụng trong nghiên cứu bao gồm:

Các số liệu, dữ liệu được học viên trực tiếp thu thập trong quá trình tham gia đề

tài “Luận cứ khoa học cho việc thiết lập và giải pháp quản lý hành lang bảo vệ bờ biển Việt Nam”; Mã số: KC.09.17/16-20, do PGS.TS Đặng Văn Bào làm chủ nhiệm.

Trong đó, Học viên được tham gia quá trình thực địa để thu thập các thông tin, dữ liệuliên quan đến vấn đề nghiên cứu, bảng hỏi điều tra hộ gia đình và các tư liệu thực tếkhác tại các điểm khảo sát

Luận văn còn sử dụng các số liệu thống kê, kiểm kê qua các năm liên quan đếnkhu vực nghiên cứu từ niên giám thống kê của thành phố Hội An

Các tài liệu, các kết quả nghiên cứu của các đề tài, luân văn, luận án cũng nhưcác tạp chí, sách báo,… về các lĩnh vực liên quan của phố Hội An cũng được Học viêntham khảo, kế thừa

Ngoài ra, Học viên còn sử dụng các tài liệu bản đồ liên quan đã được xuất bản

về khu vực nghiên cứu như: bản đồ hành chính, địa hình, địa mạo, địa chất, xói lở bờsông, biển,…

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

cứu, đánh giá tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiên

nhiên sẽ góp phần đề xuất các biện pháp giảm thiểu ảnh hưởng của tai biến thiên nhiênđối với người dân và các hoạt động kinh tế - xã hội tại khu vực nghiên cứu, phục vụ côngtác quy hoạch và quản lý lãnh thổ

8 Cấu trúc luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, luận văn gồm các phần sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên

Chương 2: Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tại khu vực nghiên cứu

Chương 3: Đánh giá tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiên tại dải ven biển thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ

TỔN THƯƠNG DO TAI BIẾN THIÊN NHIÊN 1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Những khái niệm về tai biến thiên nhiên

a Tai biến thiên nhiên

Vũ Văn Phái (2006) cho rằng tai biến thiên nhiên (TBTN) là một quá trình và

sự kiện tự nhiên có đe dọa tiềm ẩn đối với tính mạng và tài sản của con người Chínhquá trình và các sự kiện không phải là tai biến, nhưng trở thành như vậy vì con người

sử dụng đất đai [15]

Tai biến thiên nhiên là các hiện tượng tự nhiên cực đoan hoặc hiếm hoi có

nguồn gốc khác nhau (khí tượng – thủy văn, địa chất – địa mạo, v.v.) xảy ra trên quy

mô cũng rất khác nhau từ toàn cầu, khu vực cho đến cục bộ địa phương, hoặc là khảnăng có thể xảy ra một sự kiện cực đoan nào đó (động đất, lũ lụt, hạn hán, trượt đất,v.v.) có sức phá hoại tiềm ẩn trên một lãnh thổ nào đó Khi một hiện tượng tự nhiên có

thể là mối đe dọa đối với đời sống hoặc tài sản của con người gọi là tai biến thiên nhiên.

Tai biến thiên nhiên sẽ trở thành tai họa khi vượt qua giới hạn, tác động lên khuvực nhạy cảm làm tổn thương tới con người, gây ra sự phá hoại đáng kể đối với sựsống và tài sản của con người Chẳng hạn, một trận lũ trung bình tràn lên bãi bồi saumỗi chu kỳ vài năm thường không gây ra nhiều thiệt hại Nhưng khi có một trận lũ lớntấn công, thì nó có thể dẫn đến tai họa làm chết người, làm thiệt hại lớn cả về người vàcủa [15]. Tai họa là một sự kiện tai biến xảy ra qua thời gian hạn chế kéo dài trong một

vùng xác định

Các tiêu chí cho tai họa tự nhiên gồm: (i) Hơn 10 người chết; (ii) Hơn 100người bị ảnh hưởng; (iii) Tình trạng khẩn cấp được tuyên bố; (iv) Sự giúp đỡ quốc tếđược yêu cầu Nếu bất kỳ một trong bốn tiêu chí này được áp dụng thì sự kiện đượcxem là tai họa tự nhiên

Tai họa diễn ra ở quy mô lớn và có sức tàn phá mạnh thì gọi là thảm họa

(Catastrophe) Thảm họa là một tai họa lớn đòi hỏi chi phí lớn và thời gian lâu dài có

thể là vài năm để khắc phục những thiệt hại đã xảy ra Thảm họa (Catastrophe): Làmột tai biến thiên nhiên có sức phá hoại ghê gớm – làm chết nhiều người, phá hủy tàisản trên diện rộng [15].v.v

Tai biến thiên nhiên là các sự kiện xảy ra một cách tự nhiên có động tiêu cựcđến con người hoặc môi trường Một số tai biến tự nhiên có quan hệ qua lại với nhau

như động đất có thể gây ra sóng thần và hạn hán có thể dẫn đến nạn đói một cách trựctiếp Một ví dụ cụ thể giữa tai biến tự nhiên và thảm họa tự nhiên là trận động đất SanFrancisco 1960 là một thảm họa, mặc dù các trận động đất là dạng tai biến Do nó ảnhhưởng lớn tới con người với số lượng tử vong lớn hơn 10, bị thương trên 100 và gâythiệt hại 100,000 USD [15].

Tai biến thiên nhiên là một dạng thiên tai có thể xảy ra ở một vùng, một khuvực nhất định như: (sấm, sét, ), hay một quốc gia (hạn hán, ngập lụt…) hoặc có thểcho toàn thế giới (Warming Global, En Nino, La Nina,…) sự đe dọa hoặc xác suất xảy

ra của một hiện tượng có khả năng gây thiệt hại trong một khoảng thời gian nhất định

và khu vực [15]

b Phân loại tai biến thiên nhiên

Phân loại tai biến thiên nhiên theo nguồn gốc phát sinh ta được ba nhóm chính:(i) Nhóm tai biến có nguồn gốc từ khí quyển bao gồm: tuyết, bão tuyết, bão, tố lốc, vòirồng, sương mù, sương giá,… (ii) Nhóm tai biến có nguồn gốc từ thủy quyển gồm có: lũlụt, hạn hán, mưa đá, lũ quét, mưa đá,…(iii) Nhóm thứ ba là tai biến có nguồn gốc

địa quyển: động đất, núi lửa, sóng thần, xói mòn, xói lở bờ biển sông, trượt lở ngầm,…

1.1.2 Một số dạng tai biến thiên nhiên thường gặp ở Việt Nam

Việt Nam được xem là nước thường xuyên xảy ra các thảm họa thiên nhiên và

là một trong những nước chịu ảnh hưởng lớn nhất của các hiện tượng khí hậu cựcđoan Trong tình hình BĐKH diễn ra như hiện nay thì Việt Nam cũng là nước phảichịu ảnh hưởng nặng nề Các loại tai biến chính thường xuyên xảy ra tại Việt Nam:ngập lụt, bão, lũ lụt, xói mòn, xâm nhập mặn, nước biển dâng Ngoài ra còn có các taibiến hạn hán, trượt đất, các tai biến động đất, sóng thần ít xảy ra Trong khuôn khổluận văn chỉ tập trung nghiên cứu các loại tai biến diễn ra tại vùng ven biển Hội An,Quảng Nam (xói lở bờ biển, ngập lụt, bão, xâm nhập mặn, nước biển dâng) [16]

Xói lở bờ biển/ bờ sông: là kết quả của hoạt động địa động lực biển hoặc địa

động lực biển kết hợp địa động lực dòng sông, thường xuyên xảy ra ở các bờ biển trêntoàn thế giới với những mức độ, cường độ và phạm vi ảnh hưởng khác nhau [9].Trongvài năm trở lại đây, quá trình xói lở ở bờ biển nước ta diễn ra ngày càng nghiêm trọng

và gây nhiều hậu quả tiêu cực đối với cuộc sống của nhân dân ven biển Nhiều nhàcửa, các công trình phúc lợi công cộng bị tàn phá và diện tích đất đai bị thu hẹp Vùngbiển Cửa Đại (Hội An) là một trong những vùng bờ xói lở mạnh nhất cả nước

Ngập lụt: là hiện tượng nước trong sông, hồ tràn ngập một vùng đất Lụt cũng

có thể dùng để chỉ ngập do thủy triều, nước biển dâng do bão Lụt có thể xuất hiện khi

nước trong sông, hồ tràn qua đê hoặc gây vỡ đê làm cho nước tràn vào các vùng đấtđược đê bảo vệ Trong khi kích thước của hồ hoặc các vực nước có thể thay đổi theomùa phụ thuộc vào giáng thủy hoặc tuyết tan, nó không có nghĩa là lũ lụt trừ khi lượngnước này tràn ra gây nguy hiểm cho các vùng đất như làng, thành phố hoặc khu định

cư khác (MSN Encarta Dictionary; Glossary of Meteorology 2009).

Bão: Bão là trạng thái nhiễu động của khí quyển và là một loại hình thời tiết cực

đoan [6]

Nước biển dâng: Là sự dâng lên của mực nước của đại dương trên toàn cầu,

trong đó không bao gồm triều, nước dâng do bão Nước biển dâng tại một vị trí nào

đó có thể cao hơn hoặc thấp hơn so với trung bình toàn cầu vì có sự khác nhau về nhiệt

độ của đại dương và các yếu tố khác (Bộ Tài nguyên và Môi trường).

Xâm nhập mặn: là sự tích tụ quá nhiều muối hòa tan trong đất Xâm nhập mặn

bên cạnh sự axit hóa là một trong hai kết quả lâu dài của sự phát triển đất Xâm nhậpmặn xảy ra khi sự bốc hơi trong sáu đến chín tháng trong một năm lớn hơn lượng mưa.Thêm vào sự phát triển tự nhiên của đất, xâm nhập mặn được tăng tốc đáng kể thôngqua hành động của con người như quá trình thủy lợi

1.1.3 Tổng quan về tình hình nghiên cứu

a Trên Thế giới

Trên thế giới, TDBTT đã được nghiên cứu ở rất nhiều quy mô khác nhau nhưđối với một vùng lãnh thổ/khu vực (đới ven biển, hệ thống đảo ), một hệ sinh thái,một hệ thống tự nhiên hay một cộng đồng người vv trên nhiều lĩnh vực như kinh tế -

xã hội, môi trường, tự nhiên, thiên tai và đặc biệt quan tâm tới lĩnh vực BĐKH.Vớicách tiếp cận đa ngành, đa lĩnh vực, các nghiên cứu TDBTT trên thế giới đã và đang

có những đóng góp đáng kể trong quy hoạch,ứng phó khẩn cấp đối với các tai biến,thiếu hụt lương thực, nạn đói, phát triển kinh tế, làm cơ sở cho đánh giá môi trườngchiến lược và quy hoạch cơ sở hạ tầng, hình thành các chương trình ưu tiên và bảo tồntài nguyên – môi trường biển, đô thị, hoạch định chính sách, định hướng quy hoạchphát triển kinh tế - xã hội cũng như thiết lập khung cho quản lý tổng hợp đới bờ tiếpcận gần với mục tiêu phát triển bền vững

Tính dễ bị tổn thương trong các nghiên cứu cụ thể được xem xét trong nhữnghoàn cảnh và nguyên nhân rất đa dạng như sự BĐKH toàn cầu, sự biến động giá cảhàng hóa trên thị trường, sự khan hiếm lương thực, sự thay đổi tổ chức và thể chế,chiến tranh, khủng bố, những tai biến thiên nhiên, suy thoái môi trường vv Lịch sửnghiên cứu TDBTT được ghi nhận từ hơn 20 năm qua và đặc biệt được quan tâm

nhiều từ những năm 90 của thế kỷ XX, thể hiện trong các công trình của Watts, M.J.

và Bohle, H.G (1993); Blaikie và nkk (1994); Adams, R.H (1995); Adger, W.N.91996); Cục Quản lý đại dương và khí quyển quốc gia Mỹ – NOAA (1999); SanderEvan der Leeuw và Chr Aschan-Leygonie (2000); Adger, W.N và Kelly, P.M.(2001); Poul Mathieu (2001); Holger Hoff (2001) Vào cuối thế kỷ XX, một số môhình về tổn thương và phương pháp đánh giá TDBTT dựa trên các thông số đượclượng hóa có hệ thống đã được định hình trên thế giới như phương pháp của NOAA,phương pháp của Cutter

Trong các nghiên cứu TDBTT của NOAA (1999, 2001) và Cutter (1996, 2000,

2007, 2009, 2010), các bản đồ phân vùng mức độ tổn thương đã được xây dựng trên cơ

sở các bản đồ phân vùng mức độ nguy hiểm do tai biến và mật độ các đối tượng dễ bịtổn thương Kết quả của các công trình này đã thể hiện được tính ưu việt trong việc dựbáo mức độ bị tổn thương do tai biến cũng như đề xuất các biện pháp giảm thiểu thiệthại, là cơ sở quan trọng trong quy hoạch, hoạch định chính sách quản lý và phát triển.Đặc biệt, các nghiên cứu của NOAA (1999) đã xây dựng quy trình đánh giá TDBTT

và những ứng dụng của việc đánh giá này (quy hoạch sử dụng đất, bảo vệ tài nguyên

và tăng khả năng giảm thiểu, tái phát triển và xây dựng sơ sở hạ tầng, phục hồi cáccông trình bị hư hỏng, đưa ra các chính sách đầu tư và phát triển cần được ưu tiên…)

Trong nghiên cứu của Cutter (1996) đã đánh giá TDBTT của hệ thống tự nhiên

- xã hội Nguồn gốc của tổn thương xã hội có thể được bắt đầu từ các đánh giá về chấtlượng cuộc sống và các nghiên cứu về sự sống trong khoa học xã hội và khoa học hành vitrong suốt những năm 50 và 60 Những nghiên cứu ban đầu của Cutter đi sâu vào tìmhiểu các đặc điểm thuận lợi hay không thuận lợi của khu vực cho con người định cư.Trong đó, nhận định TDBTT của hệ thống tự nhiên - xã hội có thể thay đổi theo thời gian

do sự biến động của các yếu tố gây tai biến, sự thay đổi năng lực của cộng đồng đối phóvới tai biến Mức độ thiệt hại do tai biến không chỉ phụ thuộc vào bản thân các tai biến(cường độ, quy mô, tần suất…) mà còn phụ thuộc vào đặc tính và khả năng bị tổn thươngcủa đối tượng chịu tác động của tai biến Mô hình đánh giá này có

ý nghĩa quan trọng, là cơ sở cho việc phòng tránh tai biến và xây dựng chiến lược pháttriển kinh tế - xã hội theo cách tiếp cận “tiên đoán và ngăn chặn” những tác động tiêucực của tai biến

Đến năm 2003, trong nghiên cứu TDBTT, Cutter đã xây dựng được bộ chỉ số

đánh giá TDBTT tổn thương xã hội (SoVI - Social Vulnerability Index) cho một vùng

cụ thể Bộ chỉ số SoVI gồm 42 tham số kinh tế xã hội, nhân khẩu và môi trường để xác

định mức khả năng phục hồi sau tai biến của các khu vực ở Hoa Kỳ Chất lượng cuộcsống của con người (loại và kiến trúc nhà ở, cơ sở hạ tầng,…); môi trường tác độngcũng rất quan trọng để hiểu rõ tổn thương xã hội, đặc biệt là những đặc điểm ảnhhưởng đến khả năng thiệt hại về kinh tế, thiệt hại về người do tai biến thiên nhiên.Chính vì vậy, bộ chỉ tiêu được xây dựng có vai trò quan trọng trong kiểm soát nhữngbiến đổi trong tổn thương xã hội về cả khía cạnh không gian và thời gian.

Các mô hình nghiên cứu của NOAA và Cutter chủ yếu tập trung vào nghiêncứu xây dựng các bản đồ về phân vùng mức độ nguy hiểm do tai biến và mật độ phân

bố các đối tượng dễ bị tổn thương, từ đó thành lập bản đồ đánh giá TDBTT Để làmđược điều đó phải có một cơ sở dữ liệu tin cậy, chi tiết, và được thu thập một cách có

hệ thống nhờ sự phối hợp của rất nhiều cơ quan khác nhau (khoa học tự nhiên, khoahọc kỹ thuật và khoa học xã hội) Các phương pháp này đã chứng tỏ được tính ưu việtcủa chúng trong việc dự báo TDBTT do những tai biến tiềm tàng, trên cơ sở đó đềxuất các biện pháp hạn chế, giảm thiểu rủi ro và thiệt hại và là cơ sở quan trọng trongnghiên cứu TDBTT

Ngoài bộ chỉ số mà Cutter đã xây dựng, đến năm 2004 trong các nghiên cứu của

mình, SOPAC đã đưa ra bộ chỉ số (gồm 50 chỉ số) về tổn thương môi trường (EVI – Environmental Vulnerability Index) Đối với từng yếu tố gây tổn thương cho môi

trường đều được định lượng và đề xuất biện pháp giảm thiểu tổn thương Chỉ số tổnthương môi trường là cơ sở để đánh giá phúc lợi xã hội và được thiết kế để đánh giá cảTDBTT kinh tế và xã hội, cung cấp cái nhìn sâu rộng vào các quá trình tiêu cực có thểảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của quốc gia Đây là công trình nghiên cứu có ýnghĩa lớn cho các nước đang phát triển thuộc nam Thái Bình Dương, đồng thời là dữliệu quan trọng phục vụ phát triển kinh tế bền vững tại khu vực, trong đó có Việt Nam

Trong bối cảnh Biến đổi khí hậu (BĐKH) diễn ra phức tạp như hiện nay, cáccông trình nghiên cứu TDBTT do BĐKH gây ra cũng ngày càng được chú trọng, trong

đó tiêu biểu có các nghiên cứu của IPCC (2007) Nghiên cứu của IPCC đã chỉ ra 7 yếu

tố quan trọng khi đánh giá TDBTT, đó là: 1) Cường độ tác động; 2) Thời gian tácđộng; 3) Mức độ dai dẳng và tính thuận nghịch của tác động; 4) Mức độ tin cậy trongđánh giá tác động và TDBTT; 5) Năng lực thích ứng; 6) Sự phân bố các khía cạnh củatác động và TDBTT; và 7) Tầm quan trọng của hệ thống khi gặp nguy hiểm Các yếu

tố này có thể được sử dụng kết hợp với việc đánh giá những hệ thống có mức độ nhạycảm cao với các điều kiện về khí hậu như đới ven biển, hệ sinh thái, các chuỗi thứcăn Kết quả của nghiên cứu này có giá trị rất cao trong điều kiện hiện nay do phù hợp

với xu thế của BĐKH đang diễn ra trên toàn cầu và có thể áp dụng được tại nhiều quốcgia và vùng lãnh thổ trên Thế giới.

Trong các công trình nghiên cứu TDBTT liên quan đến BĐKH còn có thể kểđến các công trình nghiên cứu TDBTT cả đới ven bờ do dâng cao mực nước biển

(Thieler, E Robert và cộng sự, 2001) Trong đó đã xây dựng được chỉ số tổn thương của đới bờ (CVI – Coastal Vulnerability Index) gồm 6 chỉ số: địa mạo, tỉ lệ thay đổi

đường bờ lịch sử, độ dốc đường bờ, thay đổi mực nước biển, chiều cao sóng trungbình, mức độ triều trung bình Cụ thể hơn về TDBTT do mực nước biển dâng tác độngđến đời sống người dân được thể hiện trong các nghiên cứu của IPCC – CZMS Cácnghiên cứu đã đề xuất phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương đơn giản nhằm xácđịnh và đánh giá các tác động của mực nước biển dâng đến đời sống người dân trên bềmặt hành tinh và được ứng dụng tại nhiều nơi Phương pháp này kết hợp các nhận địnhcủa chuyên gia với dữ liệu về các đặc tính vật lý và kinh tế - xã hội, từ đó phân tích,ước tính phổ các tác động của mực nước biển dâng bao gồm cả phần giá trị mất đi củacác vùng đất và đất ngập nước Các thông tin thu được từ cách đánh giá này được sửdụng như là cơ sở cho các bước mô hình hóa tiếp theo Phương pháp bao gồm 7 bước:(1) xác định khu vực nghiên cứu; (2) thu thập và phân tích các đặc trưng khu vựcnghiên cứu; (3) xác định các yếu tố phát triển kinh tế xã hội tương ứng; (4) đánh giá cácbiến động về mặt vật lý; (5) xây dựng chiến lược ứng phó; (6) đánh giá hồ sơ dễ bị tổnthương; (7) xác định các nhu cầu trong tương lai Tuy nhiên, đến 1999 Klein và Nicholls

đã chỉ ra 5 hạn chế cơ bản của phương pháp này liên quan đến các ràng buộc về kỹ thuật

và khả năng cung cấp số liệu trong việc mô hình hóa hệ thống và đánh giá định lượng.Conner (2007) đã đưa các biện pháp công trình và phi công trình vào tính toán chỉ số tổnthương lũ, nó thể hiện khả năng chống chịu của cộng đồng dân cư mà không xét đến sựphơi nhiễm của cộng đồng đó trước nguy cơ lũ Hay Sebastian (2010) đã xác định tínhtổn thương lũ là sự kết hợp giữa xác suất, tác động (thiệt hại) và khả năng chống chịu.Theo như nghiên cứu này chưa xét đến phơi nhiễm, khả năng phục hồi của hệ thống,chưa xét đề cập ảnh hưởng của vùng miền (các yếu tố tự nhiên) nên chưa hoàn chỉnh haynói cách khác chưa biểu diễn được mối tương tác tự nhiên – kinh tế xã hội khi xem xétbài toán tổng hợp đánh giá tính dễ bị tổn thương

b Tại Việt Nam

Khái niệm và những nghiên cứu về TDBTT mới được thực hiện ở Việt Nam trong thời gian gần đây, bắt đầu từ những năm cuối của thế kỷ XX

Theo luận văn của Lê Hà Phương đã viết thì lần đầu tiên TDBTT được nghiên cứu tại Việt Nam là vào các năm 1994 – 1996, do Tom.G và cộng sự đã nghiên cứu về

TDBTT của đới bờ Việt Nam do sự gia tăng mực nước biển và BĐKH [16] Nghiêncứu này đã chỉ ra được khả năng rủi ro cao cho khoảng 17 triệu người dân ở các đồngbằng ven biển Cho đến năm 1999, TDBT đã được mở rộng nghiên cứu không chỉ ởkhía cạnh tự nhiên mà còn ở khía cạnh xã hội và khả năm phụ hồi ở Việt Nam khi môitrường thay đổi Nghiên cứu được thực hiện tại huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định bởiAdger và cộng sự Kết quả nghiên cứu đã cho thấy sự bất công bằng trong thu nhập vàphúc lợi địa phương do sự đổi mới về kinh tế bắt đầu từ giữa thập kỷ 80 gây ảnhhưởng tới năng lực thích nghi của người dân địa phương khi phải đối mặt với cả sựthay đổi về thể chế tổ chức và những ảnh hưởng của sự BĐKH.

Trong giai đoạn 2001 – 2002, Mai Trọng Nhuận và nhóm nghiên cứu đã thực

hiện đề tài “Nghiên cứu, đánh giá tính dễ bị tổn thương của đới duyên hải Nam Trung

Bộ làm cơ sở khoa học để giảm nhẹ tai biến, quy hoạch sử dụng đất bền vững” Trong

công trình này, lần đầu tiên các tác giả đã xây dựng được phương pháp luận và quytrình đánh giá TDBTT cho đới duyên hải Qua đó, bước đầu thiết lập được quy trìnhcông nghệ thành lập bản đồ TDBTT của tài nguyên và môi trường đới duyên hải NamTrung Bộ[16] Kết quả nghiên cứu đã mang lại những thành tựu to lớn, đóng góp phầnquan trọng trong công tác giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra, bảo vệ nguồn tàinguyên và môi trường, quy hoạch sử dụng hợp lý lãnh thổ, lãnh hải ven bờ miềnTrung, Nam Trung Bộ nói riêng và ven bờ Việt Nam nói chung Trong bối cảnhBĐKH đang diễn ra hết sức phức tạp và đang đặt ra thách thức rất lớn cho toàn nhânloại, Mai Trọng Nhuận cùng các cộng sự đã có thêm những nghiên cứu về tổn thương

do BĐKH gây ra (áp dụng cho thành phố Hạ Long, cửa sông Hồng, Chân Mây - LăngCô,…) Trên cơ sở những nghiên cứu đó, nhóm tác giả cũng đã đề xuất các giải phápnhằm bảo vệ môi trường, phát triển bền vững, giảm nhẹ thiên tai và thích ứng vớiBĐKH

Năm 2005, bản đồ TDBTT đã được thành lập bởi Lê Thu Hiền trong nghiêncứu về TDBTT tại đới ven biển Hải Phòng Bản đồ TDBTT chỉ ra rõ các khu nội thành

cũ, khu vực nuôi trồng thuỷ hải sản, rừng phòng hộ ven biển và khu bảo tồn san hô vực

là những khu vực có TDBTT cao Kết quả của nghiên cứu này đã góp phần vào việcquản lý tổng hợp và phát triển bền vững đới ven biển Hải Phòng

Năm 2008, tại hội thảo ở Quảng Ninh về “Địa chất biển Việt Nam và phát triển bền vững” nhóm công tác của Đại học Quốc gia Hà Nội (Nguyễn Thị Minh Ngọc và cộng sự đã trình bày báo cáo “Đánh giá mức độ tổn thương của vịnh Tiên Yên – Hà Cối (tỉnh Quảng Ninh), phục vụ quy hoạch sử dụng bền vững tài nguyên – môi trường”.

Năm 2009, Tổng cục Môi trường, Bộ TN &MT đã triển khai dự án “Điều tra, đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường, khí tượng thủy văn biển Việt Nam; Dự báo thiên tai, ô nhiễm môi trường tại các vùng biển” gồm nhiều hợp phần, trong đó có “Điều tra, đánh giá tổng hợp mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường vùng biển và đới ven biển Việt Nam, đề xuất các giải pháp quản lý phát triển bền vững” Ngoài ra còn có các dự án nghiên cứu được tài trợ từ nước ngoài như: nghiên cứu “Đánh giá tính dễ bị tổn thương và các tác động của BĐKH tại Cần Thơ” do quỹ Rokefeller tài trợ năm 2009 “Giảm thiểu TDBTT do lũ lụt và bão ở tỉnh Quảng Ngãi;

và khả năng phục hồi của cộng đồng dân cư ở đồng bằng sông Cửu Long do tai biến thiên nhiên” do Chính phủ Úc hỗ trợ thực hiện năm 2004 – 2009.

Năm 2010, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Môi trường đã thực hiện và

xuất bản “Các kịch bản nước biển dâng và khả năng giảm thiểu rủi ro do thiên tai tại Việt Nam” Cũng trong năm này, khái niệm TDBTT đã được mở rộng bao gồm các vấn

đề kinh tế, xã hội và môi trường Tác giả Mai Đăng đã đánh giá trọng số ảnh hưởngcủa các yếu tố đến tính dễ tổn thương lũ như: mật độ dân số, nhận thức của cộng đồng,các công trình phòng lũ, sự ô nhiễm, sự xói mòn và nhiều yếu tố khác trong nghiên

cứu “Đánh giá các thông số rủi ro lũ ở vùng ngập lụt sông Đáy, đồng bằng sông Hồng, Việt Nam” của mình.

Với đề tài “Đánh giá rủi ro do lũ cho lưu vực sông Thạch Hãn tỉnh Quảng Trị”,

Việt Trinh đã có cách tiếp cận rất mới đối với TDBTT Với cách tiếp cận này, tác giả

đã dựa trên giả thiết tính dễ bị tổn thương của cộng đồng với cùng các điều kiện kinh

tế - xã hội là giống nhau và chỉ dựa trên mật độ giá trị của các vùng khác nhau trongkhu vực nghiên cứu để đánh giá rủi ro do lũ dựa trên bản đồ nguy cơ do lũ và bản đồtính dễ bị tổn thương, coi tính dễ tổn thương do lũ là một hàm của bản đồ sử dụng đất

và mật độ dân số chưa xét đến khả năng chống chịu của cộng đồng

Năm 2011, có rất nhiều dự án đánh giá tác động TDBTT do BĐKH tại vùng

Đông Nam Bộ và Đồng bằng Sông Cửu Long được thực hiện như: dự án “Tăng cường năng lực quốc gia ứng phó với BĐKH ở Việt Nam nhằm giảm nhẹ tác động và kiểm soát phát thải khí nhà kính”đã được Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Môi

trường triển khai với sự tài trợ của Tổ chức quốc tế UNDP, dự án được thực hiện trênđịa bàn các tỉnh Bình Định, Bình Thuận và Cần Thơ Trong dự án có nhiệm vụ đánhgiá tác động, TDBTT do BĐKH ở huyện Tây Sơn tỉnh Bình Định, từ đó đề xuất biệnpháp thích ứng

Dự án “Đánh giá tính dễ bị tổn thương đối với lĩnh vực nước và vệ sinh môi trường tại tỉnh Bến Tre” thực hiện bởi AECOM Asia và kết thúc năm 2011 Nghiên

cứu này nêu tổng quan về TDBTT do BĐKH tại tỉnh Bến Tre và xác định nhữnghuyện dễ bị tổn thương nhất đối với các lĩnh vực như tài nguyên nước, nghèo đói, các

hệ thống sinh kế và cơ sở hạ tầng và dịch vụ cấp nước sạch và vệ sinh môi trường

Dự án “Nghiên cứu tác động của BĐKH đến Đồng bằng sông Cửu Long và đề xuất các giải pháp thích ứng”, dự án do Ngân hàng Phát triển Châu Á ADB tài trợ với

2 giai đoạn:

- Giai đoạn 1: tập trung vào việc đánh giá các tác động và TDBTT do BĐKH đối

với 3 lĩnh vực chính tại 2 tỉnh Kiên Giang và Cà Mau, đó là: Năng lượng và Côngnghiệp, Giao thông vận thải và Quy hoạch đô thị, và Nông nghiệp và Nuôi trồng Thủysản Giai đoạn 1 kết thúc năm 2011

- Giai đoạn 2: tập trung vào việc xác định các biện pháp thích ứng nhằm giảm

thiểu các tác động của BĐKH và lựa chọn ra những dự án ưu tiên để thu hút vốn đầu tư.Giai đoạn 2 kết thúc năm 2013

Ngoài ra còn có các dự án: Nghiên cứu Đánh giá TDBTT đối với BĐKH của thành phố Cần Thơ” thuộc gói thầu Tư vấn xác định các phương án thích ứng và phòng ngừa tác động của Biến đổi khí hậu cho Thành phố Cần Thơ, dự án “Nghiên cứu thủy tai do biến đổi khí hậu và xây dựng hệ thống thông tin nhiều bên tham gia nhằm giảm thiểu tính dễ bị tổn thương ở Bắc Trung Bộ Việt Nam (CPIS)” do

DANIDA, Bộ Ngoại Giao Đan Mạch tài trợ với thời gian thực hiện 36 tháng từ 2012đến 2015 Một trong những vấn đề đặt ra của dự án là Nghiên cứu đánh giá TDBTTnhằm nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng cư dân vùng đồng bằng và venbiển các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình nói riêng và ở Việt Nam nói chung

Năm 2012, nhóm tác giả Lê Anh Tuấn, Lê Văn Dũ và Tristan Skinner đã thực

hiện báo cáo “Đánh giá nhanh, tổng hợp tính tổn thương và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu - Bến Tre, Việt Nam” Bài nghiên cứu được hoàn thành trong khuôn khổ dự án “Hợp tác Toàn cầu về Quản lý Nguồn nước” (WWF và Coca – Cola) và dự

án “Xây dựng Năng lực và Sản xuất bền vững” (WWF – DANIDA) bởi WWF Kết quả

nghiên cứu đã đánh giá tính dễ bị tổn thương của hệ sinh thái và cộng đồng địa phươngthuộc vùng dự án trước các mối hiểm họa biến đổi khí hậu và hoạt động nhân sinh, xâydựng được các chiến lược thích ứng ưu tiên trong mối liên hệ giữa các hệ sinh thái vớisinh kế, xã hội và thể chế và xác định được các khả năng lồng ghép các giải pháp EBAvào Kế hoạch Hành động Ứng phó với BĐKH và Kế hoạch Phát triển Kinh tế - Xã hộitỉnh Bến Tre

Năm 2014, Lê Hà Phương đã nghiên cứu đề tài “Đánh giá tác động và tính dễ

bị tổn thương do Biến đổi khí hậu đối với sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản

tại huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình” Trong bài nghiên cứu có sử khái niệm mới

nhất về tính dễ bị tổn thương của IPCC và khung khái niệm về sinh kế bền vững cùngvới phương pháp điều tra bằng phiểu câu hỏi để đánh giá mức độ tác động của các hiệntượng thủy tai theo quan điểm của người dân địa phương Kết quả luận văn đã mô tảđược những tác động của các hiện tượng thủy tai đến sự thay đổi các hoạt động sảnxuất và cơ cấu nghề nghiệp, thu nhập của người dân tại khu vực nghiên cứu và nhậnbiết được những kinh nghiệm và kiến thức bản địa mà người dân tại khu vực nghiêncứu đã áp dụng trong việc ứng phó trước những tác động đó

Hiện nay, Việt Nam đã có khá nhiều những nghiên cứu về TDBTT, đặc biệt làđánh giá TDBTT do BĐKH Có nhiều cách tiếp cận khác nhau để đánh giá TDBTTcủa một hệ thống kinh tế - xã hội - môi trường do BĐKH và khả năng chống chịu đãđược áp dụng Dù với những cách tiếp cận khác nhau nhưng cũng đều xem xét tới cảnhững yếu tố bên trong và bên ngoài hệ thống trong việc đánh giá TDBTT do BĐKH.Tuy nhiên, các hiện tương tai biến thiên nhiên hiện nay đang diễn ra hết sức phức tạp

do tác động của BĐKH cũng có những tác động rất lớn lên các hoạt động kinh tế - xãhội và môi trường Chúng ta cần thêm những nghiên cứu chuyên sâu hơn về TDBTT,cần có những đánh giá toàn diện hơn về các yếu tố gây ra TDBTT đến tất cả các lĩnhvực tự nhiên và kinh tế-xã hội cho từng khu vực, địa phương cụ thể của Việt Nam Vìvậy, hướng nghiên cứu đánh giá TDBTT do tai biến thiên nhiên trong thời gian tới cầnphải được tiếp tục triển khai

1.2 Cơ sở lí luận nghiên cứu tính dễ bị tổn thương.

Tính dễ bị tổn thương (TDBTT) là một khái niệm khá trừu tượng, đươc ̣ đề cậptrong rất nhiều tài liệu và chưa được thống nhất Trong 20 năm qua, đã có rất nhiềukhái niệm về tính dễ bị tổn thương (TDBTT) và việc sử dụng thuật ngữ liên quan đếntính dễ bị tổn thương Khái niệm về TDBTT đã có nhiều thay đổi và cũng có rất nhiềuhướng nghiên cứu khác nhau về TDBTT TDBTT thường đi kèm với các nguy cơ tựnhiên như lũ lụt, hạn hán và nguy cơ xã hội như nghèo đói, vv… Khái niệm TDBTT

do TBTN được sử dụng để biểu thị mức độ thiệt hại mà một khu vực dự kiến sẽ bị ảnhhưởng do các tác động khác nhau của TBTN Có nhiều nghiên cứu về TDBTT trên thếgiới và khái niệm về TDBTT cũng khác nhau tùy theo quan điểm của những nhànghiên cứu

Tính dễ bị tổn thương bao hàm rất nhiều vấn đề, từ các biểu hiện vật lý

(Mitchell, 1989; Schneider và Chen, 1980; Barth và Titus, 1984), kinh tế, xã hội và tài nguyên (Susman, O’Keefe, và Wisner 1983; Timmerman, 1981; Cannon, 1994) cho đến các mối quan hệ của nơi xảy ra tai biến với hệ thống xã hội (Dow 1992; Cutter

1996, 2003)…Có rất nhiều những khái niệm dễ bị tổn thương được sử dụng, có thể chỉ

ra 3 trường phái về tính dễ bị tổn thương:

Quan điểm thứ (1): Chú trọng đến sự tiếp xúc với các hiểm họa sinh lý bao gồm

phân tích điều kiện phân bố các hiểm họa, khu vực diễn ra hiểm họa mà con người

đang sống, mức độ thiệt hại và phân tích các đặc trưng tác động (e.g., Heyman và cộng

sự 1991, Alexander 1993).

"Tổn thương" có nguồn gốc từ chữ Latin có nghĩa là sự tổn hại Ở một mức độ

rất cơ bản, dễ bị tổn thương có thể được định nghĩa là "khả năng bị thương" (Kates

1985, Dow 1992) hoặc "thiệt hại tiềm năng" (Cutter 1996) Tuy nhiên, định nghĩa

chung dễ bị tổn thương không chỉ định loại của sự thiệt hại hoặc các cá nhân, nhóm,

hoặc tổn thất xã hội (Cutter 1996, Dow 1992).

Quan điểm thứ (2): Chú trọng đến các khía cạnh xã hội và các tổn thương liên

quan đến xã hội nhằm đối phó với các tác động xấu trong cộng đồng dân cư bao gồm

cả khả năng chống chịu và khả năng tự phục hồi đối với hiểm họa (e.g., Blaikie và cộng sự 1994, Watts and Bohle 1993).

Blaikie (1994) cho rằng: Dễ bị tổn thương có nghĩa là các đặc tính của mộtngười hoặc một nhóm về năng lực của họ có thể dự đoán, đối phó, chống lại, và phụchồi từ tác động của thiên tai Nó là sự kết hợp của các yếu tố xác định mức độ mà cuộcsống và sinh kế của người khác được đặt tại rủi ro bằng một sự kiện rời rạc và nhậndạng trong tự nhiên hoặc trong xã hội

Theo Christian Kuhlicke quan niệm TDBTT xuất phát từ một khái niệm về sựkhông hiểu biết có nghĩa là con người đối phó như thế nào với kiến thức hạn chế củamình Khái niệm dễ bị tổn thương áp dụng cho một hệ thống xã hội do đó có thể đượchiểu là "một tập hợp các điều kiện và quy trình kết quả từ vật lý, các yếu tố xã hội,kinh tế và môi trường, làm tăng tính nhạy cảm của một cộng đồng có các mối nguy

hiểm tác động " (ISDR 2002).

Quan điểm thứ (3): Kết hợp cả hai phương pháp và xác định tính dễ bị tổn

thương như là hiểm họa nơi mà chứa đựng những rủi ro sinh lý cũng như những tác

động thích ứng của xã hội (Cutter 1996, Weichselgartner 2001: 169 ff).

Joanne Linnerooth – Bayer định nghĩa “Tổn thương là một thuật ngữ phân tích,Tính dễ bị tổn thương là khái niệm được hiểu trong một phạm vi rộng và có quy tắc,bao gồm cả địa lý, rủi ro, hiểm họa, kỹ thuật, nhân chủng học và sinh thái”

Trong điều kiện tiếp xúc với một số căng thẳng hoặc khủng hoảng, TDBTTkhông chỉ bởi tiếp xúc với sự nguy hiểm mà còn phụ thuộc vào khả năng đối phó của

những người bị ảnh hưởng (Anderson và Woodrow 1991; Dow 1992; Watts và Bohle 1993; Cutter 1996, Clark và cộng sự 1998; Wu và cộng sự 2002 ) Khả năng đối phó

đã được xác định như là một sự kết hợp giữa sức kháng cự (khả năng đối phó các tácđộng gây hại của mối nguy hiểm và tiếp tục tác động) cũng như khả năng phục hồi tổn

thương một cách nhanh chóng (Dow (1992), Cutter (1996), Clark và cộng sự (1998),

và Wu và cộng sự (2002).

Các định nghĩa này đã thể hiện sự phát triển về quan điểm các nghiên cứu vềtrường phái thứ 3 ngày càng nhiều Trong đó họ đã nghiên cứu về mối quan hệ giữacác hoạt động con người và tác động của thiên tai theo chiều hướng tổn thương kinh tế

xã hội đã tăng lên Các định nghĩa về tính dễ bị tổn thương đã dần được cải thiện thểhiện một cái nhìn toàn diện của xã hội, liên quan đến lĩnh vực tự nhiên và kinh tế xãhội của hệ thống

Cụ thể, còn có một số định nghĩa về TDBTT điển hình như sau:

TDBTT là một đe dọa đến cộng đồng, bao gồm không chỉ cơ sở vật chất củacộng đồng đó mà còn cả đặc tính sinh thái, khả năng ứng phó với các tác động của

cộng đồng vào mọi thời điểm (Gabor, 1979).

TDBTT là mức độ ứng phó với tai biến của một hệ thống (tự nhiên - xã hội,môi trường ) Mức độ ứng phó của hệ thống đối với tai biến được coi là khả năng

phục hồi (Resilience) của hệ thống (Timmerman, 1981).

TDBTT là khả năng nguy hiểm hay hứng chịu những bất lợi của cá nhân haymột nhóm người do tác động của tai biến Tính tổn thương phụ thuộc vào độ rủi ro và

khả năng giảm thiểu tai biến của cộng đồng (Cutter, 1993 – Trích theo Phan Văn Tân, 2012).

TDBTT là sự mất an toàn của cá nhân hay cộng đồng khi phải đối mặt với sự

thay đổi của môi trường (Moser, 1996 – Trích theo Phan Văn Tân, 2012).

TDBTT là một hàm của 2 biến của mức độ tổn thất (do tai biến) và khả năng

chống chịu (Coping ability) và phục hồi (Clark, 1998 – Trích theo Phan Văn Tân, 2012).

TDBTT là tính nhạy cảm của tài nguyên (tài nguyên tự nhiên, tài nguyên xã

hội) trước những tác động tiêu cực của tai biến (NOAA, 1999 – Trích theo Phan Văn Tân, 2012).

TDBTT là khả năng bị tổn thương của hệ thống tự nhiên – xã hội, là những đặctính của hệ thống cho phép nó cảm nhận, ứng phó, chống đỡ và phục hồi từ những thay

đổi bên ngoài tác động vào hệ thống (Kasperson, 2001 – Trích theo Phan Văn Tân, 2012).

Theo quan niêṃ thông thư ờng mà các nhà khoa học đã đưa ra, TDBTT thườngđược biểu thị thông qua cấu trúc của một hệ thống kinh tế - chính trị - xã hội hay môitrường và được tạo ra bởi 2 nhóm yếu tố là mức độ tổn thất và khả năng chống chịu.Tuy nhiên, đối với các tổ chức quốc tế, đặc biệt là các tổ chức hoạt động trong lĩnh vựcliên quan đến tài nguyên - môi trường thì tùy thuộc vào từn mục đích nghiên cứu vàhoạt động riêng mà sẽ có những định nghĩa riêng về tính tổn thương

Chương trình lương thực thế giới (WFP) và Tổ chức Nông lương Thế giới(FAO) đã định nghĩa TDBTT là toàn bộ những yếu tố tác động đến con người làm cho

họ mất lương thực hoặc mất an toàn thực phẩm vì các chương trình của họ quan tâmđến tính tổn thương ở khía cạnh khủng hoảng lương thực

Cũng tương tự như thế, Cơ quan phát triển quốc tế của Hoa Kỳ (USAID, 1999)

lại cho rằng mọi người đều bị tổn thương nhưng ở mức độ khác nhau phụ thuộc vàonguyên nhân, diễn thế và điều kiện Họ coi tính tổn thương như là một công cụ đánhgiá trong Hệ thống cảnh báo sớm nạn đói nghèo (Famine Early Warning System -FEWS)

Liên hợp quốc (UN, 1982) lại phân biệt định nghĩa TDBTT theo hai khái niệm khác nhau Trước tiên, phân biệt TDBTT kinh tế và tính nhạy cảm (Sensitivity) sinh

thái và cho rằng tổn thương kinh tế bao gồm cả các yếu tố sinh thái Do vậy, TDBTTphản ánh tính nhạy cảm kinh tế và sinh thái đối với những sự cố hay biến động từ bênngoài Tiếp theo là phân biệt giữa TDBTT cấu trúc bắt nguồn từ tình hình chính trị vàTBDTT bắt nguồn từ các chính sách kinh tế Theo đó, TDBTT được coi là sự mất mát/tổn thất do các hiện tượng tự nhiên có cường độ khác nhau

Trong chương trình đánh giá TDBTT vùng (Regional Vulnerability Assessment

Programme), Cục Bảo vệ Môi trường Hoa kỳ (USEPA, 2006) quan niệm TDBTT của

một hệ thống là mức độ tổn thất của hệ thống đó dưới tác động của một áp lực nào đó

từ bên ngoài hay bên trong hệ thống

Uỷ ban Địa học ứng dụng Nam Thái Bình Dương (The South Pacific Applied Geo – science Commission – SOPAC, 1999) thì cho rằng tính tổn thương là khả năng

ứng phó và phục hồi của hệ thống đối với các tác động của tai biến

Từ những trình bày trên có thể coi TDBTT là mức độ tổn thất, suy thoái của một hệ thống (tự nhiên, xã hội, môi trường…) và mức độ thích ứng của hệ thống đó để chống chịu và phục hồi sau các tác động từ bên ngoài gây ra (tai biến và các hoạt động nhân sinh) Trong luận văn, học viên sử dụng quan điểm thứ 3 là cơ sở lí luận

cho nghiên cứu TDBTT, chú trọng đến cả sự tiếp xúc với các tai biến thiên nhiên, mức

độ thiệt hại do các hiện tượng tai biến gây ra cho con người và cả mức độ chống chịu,khả năng thích ứng của người dân tại khu vực chịu tai biến

1.3 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

1.3.1 Quan điểm tiếp cận

a Quan điểm hệ thống

Bec-tơ-lan-phi nhận xét: “Hệ thống là tổng thể các thành phần, nằm trong sựtác động tương hỗ, mỗi đối tượng và hiện tượng địa lí đều có nhiều thành phần vàcác bộ phận có mối quan hệ biện chứng tạo thành một chỉnh thể, tạo thành hệ thống,mỗi hệ thống đều có thể phân chia thành các cấp thấp hơn, đồng thời mỗi hệ thống

có thể là một thành phần của hệ thống cấp cao hơn”

Quan điểm hệ thống là một quan điểm khoa học chung, một trong nhữngquan điểm đặc trưng của Địa lý học và là quan điểm cơ bản quyết định phương pháp

tư duy, tiếp cận mọi vấn đề Cơ sở của quan điểm này là các yếu tố tự nhiên trênmột lãnh thổ luôn có tác động qua lại và liên hệ chặt chẽ với nhau tạo nên một hệthống động lực mở, tự điều chỉnh và có trạng thái cân bằng động

Quan điểm này được vận dụng khi nghiên cứu, đánh giá TDBTT tại vùngven biển thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam Khu vực ven biển Hội An được coi làmột hệ thống tự nhiên, tạo thành từ nhiều yếu tố tự nhiên (địa hình, khí hậu, thủyvăn, thổ nhưỡng, sinh vật,…), bao gồm nhiều bộ phận nhỏ, chính là các đơn vị cảnhquan, đồng thời lại là bộ phận của hệ thống lớn hơn: tỉnh Quảng Nam và vùngDuyên hải Nam Trung Bộ Ở đó có sự tương tác giữa các hợp phần tự nhiên cũngnhư giữa hệ thống tự nhiên và hệ thống kinh tế - xã hội Bởi vậy, khi nghiên cứu cầnphải đặt nó trong hệ thống và mối quan hệ qua lại mật thiết giữa các yếu tố thànhtạo cảnh quan, giữa các cảnh quan với nhau và với các lãnh thổ xung quanh Trongnghiên cứu, đánh giá TDBTT ven biển Hội An, việc vận dụng quan điểm này có ýnghĩa quan trọng, vì ngay tại lãnh thổ tự nhiên cũng đã có những hình thái địa

hình tự nhiên nhằm thích ứng với những tai biến thiên nhiên và hiện tượng tai biếnthiên nhiên mỗi năm diễn ra có chu kì và quy luật riêng Tuy nhiên, sự can thiệp củacon người, BĐKH đang dần tác động làm các hiện tượng tai biến diễn ra ngày mộtphức tạp hơn Quan điểm hệ thống giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện, xác địnhđược vị trí của đối phương trong tổng thể, đánh giá đầy đủ các thành phần và cácmối quan hệ của lãnh thổ nghiên cứu.

hệ, tác động qua lại trong phạm vi lãnh thổ nhất định, trong từng giai đoạn lịch sử cụthể theo những quy luật phát triển riêng Sự tác động của con người vào một hợp phầnhay bộ phận tự nhiên nào đó có thể kéo theo sự thay đổi của hàng loạt các yếu tố khác

mà nhiều khi hậu quả của nó không dừng lại ở phạm vi khu vực tác động đó xảy ra

Vận dụng quan điểm tổng hợp trong việc đánh giá cảnh quan một lãnh thổ, chothấy sự cần thiết phải nghiên cứu một cách toàn diện, tổng hợp tất cả các yếu tố cũngnhư các mối quan hệ tương tác giữa các hợp phần trong tổng thể đó, phân tích tổnghợp các nhân tố tự nhiên, nhân tố kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sự hình thành và phânhoá cảnh quan cũng như tác động tổng hợp của tất cả các nhân tố ảnh hưởng đến pháttriển kinh tế - xã hội, môi trường Đây là cơ sở quan trọng cho việc đánh giá quy hoạchlãnh thổ, sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường

c Quan điểm lãnh thổ

Mọi sự vật hiện tượng đều tồn tại và phát triển trong một không gian nhất định.Các sự vật hiện tượng địa lý cũng không nằm ngoài quy luật tự nhiên này Ở đó có sựphân hóa và thống nhất nội tại nhưng đồng thời lại có mối quan hệ lãnh thổ với cácvùng xung quanh cả về đặc điểm địa lí tự nhiên và kinh tế - xã hội

Trong nghiên cứu địa lý, bất kỳ một sự vật hiện tượng nào cũng đều phải gắnvới một không gian lãnh thổ nhất định Mỗi cảnh quan đều được phát sinh, hình thành,phát triển trên một vùng cụ thể Trong nghiên cứu, phân tích không gian và mô hìnhhoá không gian được nhấn mạnh, vì rằng sự phân hoá cảnh quan khu vực nghiên cứuđược thể hiện qua bản đồ cảnh quan Trên cơ sở phân tích bản đồ, đưa ra ý

kiến đánh giá, kiến nghị việc khai thác sử dụng hợp lý đối với từng loại cảnh quan chocác mục đích cụ thể của từng vùng và trên toàn lãnh thổ.

d Quan điểm phát triển bền vững

Đây là quan điểm chỉ đạo trong nghiên cứu bảo vệ môi trường Địa lý học đãvận dụng quan điểm này vào việc nghiên cứu, đánh giá tổng hợp các nhân tố điều kiệnđịa lí tự nhiên và kinh tế - xã hội Ngày nay, việc đánh giá điều kiện tự nhiên, tàinguyên thiên nhiên cho mọi hoạt động phát triển kinh tế đều phải tuân thủ theo nguyêntắc phát triển bền vững Sử dụng hợp lý tài nguyên không phải chỉ khai thác, tận dụngtriệt để các nguồn tài nguyên trên lãnh thổ phục vụ phát triển kinh tế mà còn phải đảmbảo sự cân bằng về sinh thái và bền vững về môi trường Nếu tác động con người dướimức cho phép thì đó là động lực tạo cơ sở cho sự phát triển của hệ địa sinh thái theochiều hướng ổn định trong trạng thái cân bằng và phát triển của toàn hệ thống Nhưngnếu tác động quá mức cho phép sẽ làm cho hệ địa sinh thái bị đảo lộn và phát triểntheo chiều hướng xấu, gây mất cân bằng sinh thái và gây ra nhiều hậu quả Sự suygiảm diện tích rừng gây xói mòn đất, hạ thấp mực nước ngầm, làm biến đổi khí hậu;biện pháp canh tác không đúng kĩ thuật làm đất đai bị bạc màu, diện tích đất hoang hoágia tăng

Cân bằng sinh thái và phát triển bền vững là mục tiêu của việc khai thác sửdụng hợp lí nguồn tài nguyên và bảo vệ môi trường sinh thái Vận dụng quan điểm nàycho phép xác định mức độ ảnh hưởng, là yếu tố cơ bản để đánh giá, phát hiện, đề xuấtcác giải pháp cho việc sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường

Quan điểm này chi phối định hướng đánh giá và kiến nghị sử dụng các loạicảnh quan trong khu vực nghiên cứu của đề tài Phát triển bền vững được coi là tiêuchí ưu tiên hàng đầu trong hoạt động đánh giá cảnh quan cho các mục đích cụ thể

e Quan điểm tiếp cận sinh thái học.

Một trong những vấn đề quan trọng trong nghiên cứu và đánh giá cảnh quan làtìm ra được phương thức và các định hướng sử dụng, bảo vệ cảnh quan tự nhiên vàđem lại lợi ích cho cộng đồng Vì vậy, đánh giá cảnh quan đối với các ngành kinh tếphải đi đôi với bảo vệ môi trường, đảm bảo tính toàn vẹn lãnh thổ của hệ sinh thái, cáctác động của các ngành kinh tế đến cảnh quan phải tính đến khả năng chịu đựng của hệsinh thái, đảm bảo hiệu quả về kinh tế và bảo tồn môi trường tự nhiên một cách bềnvững

1.3.2 Các phương pháp nghiên cứu

a Phương pháp thu thập, tổng hợp tài liệu

Phương pháp này được thực hiện trên cơ sở kế thừa, phân tích và tổng hợp cácnguồn tài liệu, tư liệu, số liệu thông tin có liên quan một cách có chọn lọc Từ đó, đánhgiá chúng theo yêu cầu và mục đích nghiên cứu Đó là các tài liệu thu thập được từ các

cơ quan cấp thành phố, phường, xã như Niên giám thống kê thành phố Hội An năm2016; Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội thành phố Hội An đến năm 2020,tầm nhìn đến năm 2025; Tổng hợp thiệt hại do bão lụt gây ra tại thành phố Hội An từnăm 2010 đến năm 2016; Báo cáo kinh tế xã hội thành phố Hội An, một số bào báo,tạp chí, sách, công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài…

b Phương pháp điều tra khảo sát thực địa

Các phương pháp nghiên cứu thực địa nhằm lựa chọn được khu vực nghiên cứuđiển hình, mang tính đại diện và thu thập bổ sung các số liệu, tài liệu thực tế tại khuvực nghiên cứu điển hình đó

Thành phố Hội An có 9 phường và 4 xã, nhưng luận văn này chỉ chọn nghiêncứu 2 phường là phường Cửa Đại, phường Cẩm An và một xã Cẩm Thanh Vì thànhphố Hội An chỉ có hai phường Cẩm An và Cửa Đại là hai phường ven biển, và cũng lànơi chịu tác động mạnh mẽ nhất của hiện tượng xói lở bờ biển trong bốn năm trở lạiđây Xã Cẩm Thanh là địa phương có đầy đủ các hoạt động kinh tế đặc trưng của Hội

An như: nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và du lịch Thực tế học viên đã đi khảo sátcác điểm thường xuyên xảy ra các hiện tượng tai biến, các hộ gia đình làm nôngnghiệp, điểm du lịch ở các khu vực khác nhau trong khu vực nghiên cứu

c Phương pháp điều tra xã hội học

Phương pháp phỏng vấn hộ gia đình bằng bảng hỏi cấu trúc (xem Phụ lục) được

sử dụng để thu thập thông tin cơ bản về hộ gia đình, thông tin liên quan đến các hoạtđộng sinh kế của hộ gia đình, nguồn vốn sinh kế, tính tổn thương của các nguồn vốnnày, những hỗ trợ của chính quyền địa phương và các giải pháp ứng phó với các hiệntượng tai biến gặp phải cũng như việc áp dụng các kiến thức bản địa của người dân để

dự báo về tai biến có thể xảy ra và những kinh nghiệm ứng phó với các tai biến củangười dân

Nghiên cứu thiết kế bảng hỏi sinh kế gồm 5 phần: (i) Thông tin chung - điều tra về

các thông tin cơ bản như Họ tên người được phỏng vấn, địa chỉ, số thành viên trong gia

đình và loại hộ theo đánh giá của địa phương (nghèo/ cận nghèo ); (ii) Thông tin nhân

khẩu - khảo sát các thông tin liên quan đến các thành viên trong hộ gia đình trên các mặt

năm sinh, giới tính, học vấn, nghề nghiệp; (iii) Các hoạt động sinh kế - khảo sát các

thông tin liên quan đến các hoạt động sinh kế của hộ gia đình gồm 3 mục tương ứng

với nông nghiệp, du lịch và các hoạt động tạo thu nhập khác; (iv) Khả năng thích ứng

của hộ gia đình khi xảy ra tai biến và (v) Sự tham gia vào các tổ chức chính trị - xã hội

- khảo sát các vấn đề liên quan tới sự tham gia vào các loại hình tổ chức chính trị xã

hội khác nhau và sự nhận được hỗ trợ từ các tổ chức đó

Do điều kiện không cho phép, nghiên cứu chỉ tiến hành điều tra, khảo sát 100

phiếu tương ứng với 100 hộ dân trên địa bàn gồm 2 phường Cẩm An, Cửa Đại và 1 xã

Cẩm Thanh với thời gian hồi cứu là 5 năm, từ năm 2012 đến năm 2016 Cụ thể phân

bổ số lượng phiếu theo bản được đưa ra trong bảng sau:

Bảng 1.1: Số lượng phiếu điều tra chia theo khối/thôn tại hai Phường Cẩm An,

Cửa Đại và xã Cẩm Thanh, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam

Hình 1.1: Bản đồ khu vực nghiên cứu

Để thuận tiện trong điều tra phỏng vấn ngoài phương pháp đàm thoại trực tiếp

để lấy thông tin, tác giả đã áp dụng một số kỹ thuật trong điều tra phỏng vấn như: đơn giản hóa các câu hỏi và chia nhỏ vấn đề, đặc biệt trong điều tra về tần suất xuất hiện

các tai biến nhằm đảm bảo tính khách quan, dễ hiểu cho người dân và số liệu tương

đối chính xác; sử dụng card trong điều tra các câu hỏi về mặt nhận thức như các câu

1-5 của mục III.3.1; mục III.3.2, mục III.3.3 trong bảng hỏi

Sau khi phỏng vấn hộ gia đình, tiếp tục thực hiện một cuộc phỏng vấn sâu đểnhằm tìm hiểu một cách rõ hơn về các hoạt động sinh kế, kinh nghiệm và nhận thứccủa người dân địa phương trong việc ứng phó với những tác động của thủy tai Các hộđược lựa chọn điều tra là những hộ mang tính đại diện cho từng loại hình sản xuất,chịu ảnh hưởng của các loại hình tai biến và phải bao gồm các hộ khá giàu, nghèo vàtrung bình theo hướng dẫn của cán bộ địa phương

Yêu cầu của một bảng hỏi vừa phải có tính khái quát (tính đại diện cho điểmnghiên cứu) vừa phải có tính đặc thù (sự khác biệt về mức sống, vị trí địa lý,…) và đápứng được mục đích kiểm tra tính lôgic của hệ thống câu hỏi (tức tính loại trừ, tính kếthợp,… để kiểm tra chéo, phát hiện những sai sót, đánh giá được độ tin cậy,…)

Tổng số hộ gia đình được điều tra là 100 hộ Với cách tiếp cận như trên, kiếnthức bản địa và sự biến đổi sinh kế dưới tác động của thủy tai đối với 02 lĩnh vựcchính là nông nghiệp nói chung (nông nghiệp trong bài học viên sử dụng nông nghiệptheo nghĩa rộng bao gồm các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng, đánh bắtthủy sản) và du lịch sẽ được thu thập và điều tra khảo sát hộ gia đình thông qua bảnghỏi, bảng hỏi này cần phải được thiết kế sao cho bao quát được tất cả các nội dung cầnthiết

d Phương pháp xây dựng chỉ sỗ dễ bị tổn thương

Hiện nay, có rất nhiều phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương được đưa ra.Luận văn sử dụng phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương theo sát khuôn khổđược sử dụng trong Sáng kiến Ðô thị và Biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc tại Châu

Á Thái Bình Dương, sử dụng khung dễ bị tổn thương của Uỷ ban Liên Chính phủ vềThay đổi Khí hậu Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương do tai biến thiên nhiêntrên ba khía cạnh: độ nhạy cảm, độ phơi lộ và khả năng thích ứng Ví dụ, nếu tiếp xúchoặc nhạy cảm với các tai biến thiên nhiên tăng lên mà không tăng tương ứng khả năngthích ứng, tổn thương sẽ tăng lên Độ phơi lộ được định nghĩa là mức độ tác động của cáchiện tượng tai biến thiên nhiên và khả năng xảy ra những tác động này Độ nhạy đượcđịnh nghĩa là mức độ mà một hệ thống sẽ thay đổi để đáp ứng với một sự thay đổi nhấtđịnh của các tai biến thiên nhiên Năng lực thích ứng được định nghĩa là

khả năng của con người hoặc hệ thống để điều chỉnh khi đối mặt với các tai biến, để

vừa phải hoặc để bù đắp những thiệt hại gây ra, và để tận dụng những tai biến

Để thu thập và phân tích dữ liệu, luận văn đã sử dụng một hỗn hợp các phươngpháp định lượng và định tính, bao gồm điều tra xã hội học và phân tích kết quả đạt

được thông qua các chỉ số tổn thương mà người nghiên cứu đưa ra Dữ liệu trong

nghiên cứu được thu thập từ các nguồn chính và phụ Nguồn dữ liệu chính được thực

hiện thông việc quản lý hình thức thiết kế bảng câu hỏi Bảng câu hỏi được thiết kế

bao gồm các tham số:

- Chỉ số nhạy cảm (tính nhạy): tuổi, giới tính, trình độ học vấn, nghề nghiệp (chỉ số nàycho thấy mối tương quan với tính dễ bị tổn thương như sau: nếu như trình độ học vấn mà cao thì chothấy được hiểu biết về tai biến cũng như là nguy cơ, tác động, rủi ro mà chúng mang lại, do đó sẽ cóbiện pháp thích ứng thích hợp hơn, và nó sẽ có quan hệ ngược chiều với tính dễ tổn thuơng), cấu trúcnhà, thời gian ở trong khu vực ảnh hưởng của tai biến, kinh nghiệm đối phó với các tai biến thiênnhiên, nhận thức về nguy cơ tai biến, sự chuẩn bị cho việc xuất hiện của các tai biến thiên nhiên

- Chỉ số lộ diện (tiếp xúc): khoảng cách từ nhà tới dòng sông, biển và khoảng cách đến khu trung tâm

Sau khi có phiếu trả lời của các hộ dân trong vùng nghiên cứu sẽ tiến hành phântích mô tả của tất cả các chỉ số dễ bị tổn thương thông qua các bảng câu hỏi khảo sát

được Trong nghiên cứu này khả năng thích ứng sẽ được tính theo phương pháp định

tính còn chỉ số lộ diện và chỉ số nhạy cảm được tính theo phương pháp định lượng

Quy trình tính toán chỉ số dễ bị tổn thương:

Bước 1: Thu thập dữ liệu

Thu thập dữ liệu và phân tích những thông tin thu thập được thành nhóm chỉtiêu và các chỉ tiêu thành phần

Khoảng cácn từ nhà đến sông

Khoảng cách từ nhà đến khu trung tâm

Bước 2: Hiệu chỉnh

Trong khuôn khổ luận văn, khả năng thích ứng sẽ được tính theo phương phápđịnh tính, chỉ số lộ diện và độ nhạy cảm sẽ được tính theo phương pháp định lượng.Phương pháp xác định chỉ số lộ diện và độ nhạy cảm áp dụng theo công thức tính được

đề cập đến trong Phương pháp đánh giá chỉ số tổn thương sinh kế (LVI) do Hahn et al(2009) đề xuất Theo đó, mỗi chỉ số chính lại bao gồm các yếu tố phụ, những yếu tốphụ này bao gồm cả chỉ tiêu định tính và định lượng, có các đơn vị khác nhau nên đểtính toán được chỉ số lộ diện và nhạy cảm thì các chỉ tiêu này cần được xử lý và tínhtoán theo lý thuyết chuẩn hóa dữ liệu min – max đối với các chỉ số có giá trị địnhlượng (phương trình 1 và 2)[17]. Các chỉ số có giá trị bán định lượng được quy đổi theothang điểm từ 1 – 4

Đối với các chỉ tiêu có tương quan thuận với tính dễ bị tổn thương thì áp dụngphương trình (1)[5]:

(1)

Ngược lại, đối với các chỉ tiêu có tương quan nghịch với tính dễ bị tổn thươngthì áp dụng phương trình (2):

(2)Trong đó: Sd là giá trị gốc yếu tố phụ (giá trị thực) đối với đối tượng d; Smin làgiá trị tối thiểu; Smax là giá trị tối đa

Các giá trị Max và Min là giá trị lớn nhất và nhỏ nhất của các hộ gia đình trong

Sau khi các số liệu đã được chuẩn hóa, đưa về số liệu cụ thể chúng ta đánh giácác chỉ số lộ diện và chỉ số nhạy cảm theo kết quả thu được

Số liệu trong bài được quản lý và xử lý bằng phần mềm SPSS version 17(2005) Trình ứng dụng thống kê mô tả được sử dụng xuyên suốt trong quá trình xử lý

số liệu

Năng lực thích ứng: Báo cáo sử dụng khung sinh kế để nói lên năng lực thích

ứng của các hộ gia đình trong khu vực nghiên cứu Khung sinh kế bền vững bao gồm 5nguồn vốn sinh kế: con người, tự nhiên, tài chính, vật chất và xã hội

Bộ tiêu chí đại diện cho từng loại vốn được xác định như sau:

- Vốn tự nhiên: bao gồm các loại như đất đai, nguồn tài nguyên rừng, nước, hệ

sinh vật Khi gặp phải những rủi ro do tai biến thiên nhiên dẫn đến thiệt hại về sản xuấtnông nghiệp và nuôi trồng thủy sản, hộ gia đình có thể phải bán hoặc cho thuê một phầnhay toàn bộ những loại tài sản này để lấy tiền Hoặc hộ gia đình có thể thay đổi hình thức

sử dụng đất hoặc phương thức canh tác tại thời điểm hiện tại để giảm mức đầu tư cho sảnxuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản Những thay đổi về cách các hộ sử dụng vốn tựnhiên có thể dẫn tới những hậu quả khác nhau đối với hộ, ví dụ như bán đất canh tácđồng nghĩa với việc hộ không có đất canh tác trong tương lai, điều này đe dọa nghiêmtrọng đến sinh kế của họ

- Vốn xã hội: khi gặp khó khăn do tác động của tai biến thiên nhiên, hộ gia đình có

thể phải nhờ đến sự giúp đỡ từ gia đình, dòng họ, bạn bè hoặc hội nhóm Các hình thứcgiúp đỡ rất đa dạng, có thể là tiền mặt hoặc hiện vật như: quần áo, thực phẩm, thuốcmen, Những sự hỗ trợ này có thể giúp hộ gia đình khắc phục được phần nào những khókhăn, nâng cao năng lực phục hồi của hộ, thay vì hộ đó phải bán đất hoặc của cải đểchuyển đi nơi khác kiếm kế sinh nhai

- Vốn con người: trong tình trạng gặp khó khăn, thành viên của hộ có thể sử dụng

tri thức của mình (thông qua giáo dục, đào tạo, học nghề) để kiếm kế sinh nhai khác Hộ

có thể phải bán sức lao động của mình đi làm thuê cho người trong thôn xóm hoặc tại cácnơi khác

- Vốn tài chính: khi gặp khó khăn, hộ gia đình có thể phải sử dụng vốn sẵn có hoặc

đi vay vốn để đầu tư sản xuất, kinh doanh, tìm nguồn thu nhập thay thế Hộ có thể phảicắt giảm chi tiêu làm ảnh hưởng tới một số khía cạnh trong cuộc sống Chẳng hạn như

do khó khăn về nguồn thu nhập, hộ có thể phải cắt giảm đầu tư cho học hành của concái, hoặc thậm chí bắt con phải bỏ học, hoặc hộ cũng có thể không có tiền để chữa trịbệnh tật cho các thành viên khi bị ốm

- Vốn vật chất: đề cập đến các vật dụng trong gia đình, trang bị công cụ sản xuất

như máy sấy nông sản, máy bơm nước, cơ sở hạ tầng, chuồng trại vật nuôi có bị hư hạibởi tai biến thiên nhiên hay không Hộ có thể phải bán hoặc cho thuê nhà, phương tiệnsản xuất, các vật dụng trong gia đình để kiếm thu nhập Hậu quả của những việc làm nhưvậy rất lớn đó là hộ có thể không có nơi ở tốt như nơi cũ trong tương lai Việc bánphương tiện sản xuất sẽ dẫn tới tình trạng năng lực sản xuất của hộ bị giảm đáng kể

CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI

KHU VỰC NGHIÊN CỨU 2.1 Vị trí địa lý

Hội An là một thành phố trực thuộc tỉnh, được thành lập năm 2008, cho đếnhiện nay thì Hội An đã được công nhận là đô thị loại III, trực thuộc tỉnh Quảng Nam.Thành phố Hội An nằm bên bờ Bắc hạ lưu sông Thu Bồn, được giới hạn bởi tọa độ từ

15015’26” đến 15055’15” vĩ độ Bắc và từ 108017’08” đến 108023’10” kinh độ Đông;cách quốc lộ 1A khoảng 9 km về phía Đông, cách thành phố Đà Nẵng khoảng 25 km

về phía Đông Nam, cách thành phố Tam Kỳ khoảng 50 km về phía Đông Bắc PhíaĐông: giáp Biển Đông Phía Tây và phía Bắc giáp: huyện Điện Bàn Phía Nam giáp:huyện Duy Xuyên Hội An hiện tại phân chia thành 9 phường: Cẩm An, Cẩm Châu,Cẩm Nam, Cẩm Phô, Cửa Đại, Minh An, Sơn Phong, Tân An, Thanh Hà và 4 xã: Cẩm

Hà, Cẩm Kim, Cẩm Thanh, Tân Hiệp (xã đảo nằm trên Cù lao Chàm)

Vào các thế kỷ trước, nhờ những yếu tố địa lý và khí hậu thuận lợi, Hội An ởgiữa vùng đồng bằng giàu có của xứ Quảng và giữ một vị trí đầu mối giao thông thuậnlợi với các thị trường trong nước và với hệ thống hàng hải quốc tế Từ những bộ sưutập hiện vật quý được thu thập từ các di tích khảo cổ với đa dạng chủng loại và chấtliệu đến từ nhiều nước khác nhau như Trung Quốc, Nam Ấn Độ, Sri Lanka, TrungĐông đã thể hiện rõ mối quan hệ giao lưu văn hóa của Hội An với các nước cùng cáchoạt động buôn bán với nước ngoài, lập nên một cảng - thị sơ khai, là nền móng chocác cảng - thị sau này tại Hội An Tiếp sau dân cư Sa Huỳnh cổ là dân cư Champa vớinền văn hoá rực rỡ, mở đầu cho thời kỳ vàng son của một cảng – thị hưng thịnh.Khoảng cuối thế kỷ 15, tiếp nối thời kì Champa, Hội An đã có dân cư Đại Việt tới sinhsống Tại đây, ngoài khai hoang lập địa người Việt cổ còn sáng tạo ra những ngànhnghề phù hợp với điều kiện tự nhiên nơi đây Từ cuối thế kỷ 16 - thế kỷ 17, thươngnghiệp Hội An ngày càng phát triển do có nhiều người Hoa và người Nhật đến đâysinh sống Thời kì Pháp thuộc, Đà Nẵng là nhượng địa, còn Quảng Nam được hưởngquy chế bảo hộ Bên cạnh chính quyền Nam triều còn có chính quyền bảo hộ của thựcdân Pháp, mà đứng đầu là công sứ Pháp kiêm nhiệm Chủ tịch Hội đồng tỉnh QuảngNam, đóng tòa sứ tại Hội An cùng các cơ quan đầu não của bộ máy chính quyền bảo

hộ Sang thế kỷ 19, do nhiều nguyên nhân bên trong và bên ngoài, do cả những biếnđổi của địa hình sông nước nên vị thế và tính chất phát triển của đô thị đã có nhiểubiến đổi Đến giữa thế kỷ 19, nền kinh tế Hội An nhanh chóng suy thoái do nhiềunguyên nhân bất lợi: sự bồi cạn, sông chuyển dòng, chính sách kinh tế hạn chế củatriều đình phong kiến Ngay gần đó, thương cảng Đà Nẵng hiện đại do người Pháp lập

nên đã lấn át hết vai trò của Hội An Sau ngày đất nước giải phóng, thay vì là nơi giaothương hàng hóa, Hội An hiện nay là nơi hội tụ, lưu giữ các giá trị văn hóa, và điều đó

là điểm tạo nên vị thế và sự khác biệt trong phát triển của thành phố Hội An đối vớitỉnh Quảng Nam và của toàn bộ dải Duyên Hải miền Trung Tại Hội An có Phố cổ Hội

An với những di sản kiến trúc đã có từ hàng trăm năm trước, được công nhận là di sảnvăn hóa của UNESCO từ năm 1999

Những thuận lợi của vị trí địa lí thành phố Hội An

- Trọng tâm của cụm động lực phía Bắc của Vùng Đông tỉnh Quảng Nam; có mốiquan hệ mật thiết với thành phố Đà Nẵng, trung tâm phát triển của Vùng kinh tế trọngđiểm Miền Trung

- Là điểm đầu tuyến của hành lang Bắc trong chiến lược kết nối phát triển Vùng Đông - Vùng Tây tỉnh Quảng Nam

- Các mối liên hệ ngoại vùng quan trọng như sau:

 Theo trục dọc, tuyến ven biển Việt Nam kết nối theo hướng Bắc Nam được xem

là tuyến lực đầy tiềm năng bên cạnh tuyến quốc lộ 1A Đây là tuyến giao thông quantrọng để phát triển các lĩnh vực thương mại, dịch vụ, du lịch và công nghiệp nằm trongchiến lược hướng biển của quốc gia

 Theo trục ngang, Hội An và thành phố Đà Nẵng được xem là hai điểm đầu đồngthời kết nối theo hướng Đông Tây theo trục quốc lộ 14B qua cửa khẩu Nam Giang củaHành lang kinh tế EWEC2 và Vùng kinh tế Tây Nguyên đầy tiềm năng theo trục quốc lộ

Hồ Chí Minh

 Hành trình kết nối di sản: Hội An là một trong ba điểm kết nối di sản khu vựcmiền Trung, bao gồm Huế, Mỹ Sơn và Hội An Trong chiến lược liên kết sẽ bao gồmmột số các thành tố bổ trợ, bao gồm: đô thị dịch vụ Đà Nẵng, vùng văn hóa đặc sắc TâyNguyên và vệt đô thị biển từ Đà Nẵng đến Dung Quất Quảng Ngãi

Thành phố Hội An có vị trí địa lí không chỉ thuận lợi cho giao thương buôn bán,phát triển du lịch mà còn có ý nghĩa quan trọng trong giảm thiểu các tai biến thiênnhiên Tuy là thành phố biển xong nhờ có Cù Lao Chàm che chắn mà cường độ cáccơn bão đổ bộ tại đây đã giảm đi đáng kể Nhờ đó mà người dân nơi đây không phảichịu những thiệt hại quá lớn do bão gây ra

Hình 2.1: Bản đồ hành chính thành phố Hội An.

2.2 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu

2.2.1 Đặc điểm địa hình – địa mạo

Thành phố Hội An nằm trên vùng đồng bằng có độ dốc nhỏ, sát khu vực bờbiển, hình thành trên giải cồn cát của cửa sông, địa hình toàn vùng có dạng đồi cátthoải, độ dốc trung bình 0,015 Nhìn chung, địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống ĐôngNam Toàn bộ thành phố có 02 dạng địa hình: địa hình đồng bằng và hải đảo

2.2.1.1 Địa hình đồng bằng

Nền địa hình với hệ thống sông, mương, lạch chằng chịt bị chia cắt thành nhiềumảnh nhỏ hẹp, rất đa dạng và phức tạp, các dạng địa hình này có thể được chia rathành 3 vùng:

a Vùng cồn cát phía Tây Bắc

Trải dài từ dốc Lai Nghi địa bàn phường Thanh Hà (cao độ trung bình 4,5m) sang xã Cẩm Hà (cao độ trung bình +5,3m) qua phường Cẩm An (cao độ trung bình

+5m), chạy dọc biển xuống phường Cửa Đại, kết nối với vùng cát phía Đông huyện Điện Bàn.

b Vùng thấp trũng

Gồm các khu vực: Phường Minh An, Phường Cẩm Phô, khu vực phố cổ từđường Trần Phú xuống đường Bạch Đằng (cao độ trung bình +1,5m); phường CẩmNam (cao độ trung bình +1,8m); dọc bờ sông Hội An thuộc địa bàn phường Cẩm Châu(cao độ trung bình +1,7m); đồng ruộng thuộc địa bàn phường Cẩm Châu (cao độ trungbình +0,5m); xã Cẩm Kim bờ Nam sông Thu Bồn

c Vùng đất ngập nước:

Khu vực hạ lưu sông Thu Bồn Khu rừng dừa nước Cẩm Thanh, cồn nổi trêncác sông thuộc Phường Cẩm Nam, xã Cẩm Thanh, xã Cẩm Kim

2.2.1.1 Địa hình hải đảo

Bao gồm toàn bộ cụm đảo Cù Lao Chàm, chủ yếu là đồi núi thấp, hầu hết cácđảo nhỏ có địa hình thấp cụt, độ cao lớn nhất so với mặt biển dao động từ 70-517m.Đảo lớn nhất là Hòn Lao có một dãy núi xếp theo hình cánh cung từ Tây Bắc xuốngĐông Nam, chia Hòn Lao thành hai sườn có địa thế khác nhau: sườn Đông có độ dốclớn, đá tảng bao quanh chân núi hiểm trở; sườn Tây dốc thoải, ít đá tảng, nhiều bãi bồiven biển Cù Lao Chàm có mối quan hệ hữu cơ mật thiết với vùng hạ lưu sông ThuBồn – rừng ngập nước Cẩm Thanh trong hệ sinh quyển

Hội An nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa vùng Nam Hải Vân,mang tính chất khí hậu ven biển Miền Trung, nóng ẩm, mưa nhiều và mưa theo mùa,

có nền nhiệt độ cao, nắng nhiều, ít chịu ảnh hưởng của gió mùa đông

Theo số liệu của Đài khí tượng thuỷ văn Quảng Nam, đặc điểm các yếu tố thờitiết thành phố Hội An như sau:

Nhiệt độ: Hội An không có mùa đông lạnh Mùa khô từ khoảng tháng 2 đến

tháng 8, mùa mưa kéo dài từ tháng 9 đến tháng Giêng năm sau Nhiệt độ không khí ởHội An lệ thuộc nhiều vào khí hậu nhiệt đới gió mùa Nhiệt độ trung bình năm là25,60C; nhiệt độ cao nhất: 39,80C; nhiệt độ thấp nhất: 22,80C

Độ ẩm: Độ ẩm tương đối trung bình năm: 83%, mùa khô 75%, mùa mưa 85%.

Khí hậu Hội An có đặc điểm nóng ẩm, có hai mùa rõ rệt: mùa mưa bão và mùa nắngnóng kết hợp thêm tính chất khí hậu duyên hải Miền Trung

Lượng mưa, bão: Tổng lượng mưa bình quân 2.504,57 mm/năm, lượng mưa

cao nhất vào tháng 10, 11 (550 – 1.000 mm/tháng), thấp nhất vào các tháng 1, 2, 3, 4(23 – 40 mm/tháng) Bão ở Hội An thường xuất hiện vào các tháng 9, 10, 11 hằngnăm; các cơn bão thường kéo theo những trận mưa lớn gây lũ lụt toàn khu vực

Bốc hơi: Lượng bốc hơi trung bình trong một năm là 2.507 mm/năm Tháng lớn

nhất là: 241 mm, tháng ít nhất: 119 mm

Số giờ nắng: Bình quân số giờ nắng trong năm là 2.156,2 giờ Vào tháng 5 – 6

số giờ chiếu nắng là nhiều nhất và số giờ chiếu nắng ít nhất vào tháng 11,1 Trung bình

số giờ nắng trong năm từ 69 – 165 giờ/tháng

Mây: Trung bình vân lượng toàn thể: 5,3; vân lượng hạ tầng: 3,3.

Gió: Hướng gió thịnh hành mùa hè: Đông, mùa Đông: Bắc và Tây Bắc Tốc độ

gió trung bình: 3,3m/s.Tốc độ gió mạnh nhất: 40m/s Chế độ gió có 2 mùa rõ rệt Giómùa hè từ tháng 4 đến tháng 9, gió mùa đông từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau

Hội An là vùng cửa sông - ven biển, chịu ảnh hưởng của chế độ thủy văn sôngThu Bồn, gồm các sông lớn: hạ lưu sông Thu Bồn, đoạn qua Hội An gọi là sông Cáihoặc sông Hội An; sông Trường Giang theo trục Nam - Bắc; sông Cổ Cò (Lộ CảnhGiang) theo trục ngang Bắc - Nam, đoạn sông Cổ Cò chảy qua Hội An gọi là sông ĐếVõng Các nguồn sông Thu Bồn, Vu Gia, Đế Võng hợp lưu với nhau tại Cửa Đại (ĐạiChiêm Hải Khẩu) trước khi đổ ra biển Đông

* Sông Hội An: Đoạn sông chảy qua thành phố Hội An có chiều dài 8,5km,

rộng 120  240 m Diện tích lưu vực sông là 3.510 km2, lưu lượng nước bình quân đạt

232 m3/giây Lưu lượng lũ bình quân: 5.430 m3/giây, lưu lượng kiệt: 40  60 m3/giây.Vào mùa lũ, mực nước bình quân là +2,48 m, thời điểm lưu lượng kiệt mực nước bình quân là: +0,19 m

* Sông Đế Võng : Đoạn chảy qua thành phố Hội An có chiều dài 8,5 km, chiều

rộng 80 - 100 m Chế độ mực nước sông Đế Võng phụ thuộc vào chế độ thuỷ triều từCửa Đại và cửa sông Hàn Tại khu vực Cửa Đại, biên độ nhật triều không đều, từ 1,0m

1,5m, biên độ triều chênh lệch không đáng kể Khi triều lên từ Cửa Đại, mực nướctrong sông dâng lên, khi triều xuống, dòng nước trong sông lại đổ ra biển Nhìn chungdòng chảy tương đối điều hoà nhưng do lưu tốc nhỏ nên thường gây bồi cạn trongsông Về mùa khô một số đoạn sông bị cạn, nước bị nhiễm mặn

Thuỷ triều: Biển Hội An chịu ảnh hưởng chế độ thuỷ triều của biển miền Trung

Trung Bộ, mỗi ngày thuỷ triều lên xuống 2 lần (bán nhật triều) Biên độ dao động của

thủy triều trung bình là 0,6m Trong các cơn bão, những đợt sóng có biên độ rất lớn,cao độ cao nhất của sóng lên đến 3,4m ở khoảng cách 50m so với bờ biển, gây thiệthại lớn cho vùng ven biển Về mùa khô, do nước sông xuống thấp, nước biển thâmnhập sâu vào lục địa gây nên hiện tượng nhiễm mặn Độ nhiễm mặn trung bình ở Hội

An là 12%, ảnh hưởng không nhỏ tới quá trình canh tác, sản xuát và sinh hoạt củangười dân

a Tài nguyên đất

 Các loại đất

Địa bàn thành phố Hội An hiện có 5 nhóm đất chính:

 Nhóm đất cát

Được hình thành do kết quả lắng đọng trầm tích từ thượng nguồn sông Thu Bồn, có

diện tích 1.705,11 ha, chiếm 27,63% tổng diện tích tự nhiên, bao gồm 2 loại: đất cồncát trắng vàng và đất cát biển Phân bố chủ yếu ở xa Tân Hiệp, phường Cẩm Phô,phường Sơn Phong, phường Cẩm An và phường Minh An

Nhóm đất cát trắng vàng: Phân bố chủ yếu ở các khu vực ven biển Đất cóthành phần cơ giới hạt thô, cấu tượng rời rạc, khả năng giữ nước kém Nhìn chung đấtcồn cát có phẩu diện chưa phân hóa rõ, phần lớn đất này hiện nay được trồng các loạicây lâu năm và cải tạo sản xuất nông nghiệp

Nhóm đất cát ven biển: Loại đất này khả năng giữ nước kém, thành phần cơ giới hạtkhô, tơi, rời rạc, độ phì thấp nên sản xuất nông nghiệp đem lại hiệu quả kinh tế không cao.Hiện nay loại đất này đang được khai thác để xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển du lịch

 Nhóm đất mặn

Nhóm đất này được hình thành do quá trình bồi lắng sản phẩm bị rửa trôi từ thượngnguồn kết hợp với xác sinh vật ven biển, có diện tích 1.793,36 ha, chiếm 29,06% tổng diệntích tự nhiên Phân bố chủ yếu ở xã Cẩm Thanh, Cẩm Hà, Cẩm Kim và phường Cẩm Châu

 Nhóm đất phù sa

Nhóm đất này được hình thành do bồi đắp phù sa của hệ thống sông Thu Bồn,

có diện tích 854,72 ha, chiếm 13,85% tổng diện tích tự nhiên, bao gồm 3 loại: đất phù

sa được bồi hằng năm, đất phù sa không được bồi hằng năm và đất phù sa glây Phân

bố chủ yếu ở xã Tân Hiệp, Cẩm Hà, Cẩm Thanh, Cẩm Kim, phường Cẩm Phô, SơnPhong, Cẩm Châu và Minh An

 Nhóm đất dốc tụ

Nhóm đất này được hình thành do quá trình rửa trôi, xói mòn đất đồi núi và tích

tụ lại khu vực thấp, có diện tích 14,81 ha, chiếm 0,24% tổng diện tích tự nhiên, phân

bố chủ yếu ở chân núi Cù Lao Chàm (xã Tân Hiệp) Sản phẩm dốc tụ thường hỗn tạp,phẩu diện thường ít phân hóa, có lẫn nhiều đá vụn Thành phần cơ giới thường thịtnhẹ, có phản ứng chua Phần lớn đất dốc tụ có tầng dày, nhiều hữu cơ, độ phì khá.Hiện nay phần lớn đất dốc tụ được sử dụng vào sản xuất nông nghiệp

 Nhóm đất xám phát triển trên đá mac – ma axit

Nhóm đất này được hình thành trên sản phẩm phong hóa của đá granit giàuthạch anh, có diện tích 1.083,24 ha, chiếm 29,22% tổng diện tích tự nhiên, phân bố chủyếu ở xã Tân Hiệp

Đất nông nghiệp Đất phi nông nghiệp Đất chưa sử dụng

Hình 2.2: Biểu đồ cơ cấu sử dụng đất thành phố Hội An năm 2016

Nhìn chung tài nguyên đất của Hội An tương đối phong phú, có thể đáp ứng đượcnhu cầu phát triển của thành phố Chiếm diện tích nhiều nhất là nhóm đất mặn, nhóm đấtnày rất thích hợp với mục đích nuôi trồng thủy sản nước mặn, nước lợ Nhóm đất phù sarất thích hợp cho các loại cây trồng, hiện đang được khai thác hầu hết vào mục đích sảnxuất nông nghiệp, các loại cây trồng đều sinh trưởng tốt và cho năng suất cao, đặc biệt làcây lúa Tuy nhiên do quỹ đất hạn chế, nhu cầu phát triển đô thị, công nghiệp, hạ tầng