Các cấp độ của thời lưu trong dưới bóng những cô gái đương hoa của marcel proust

Marcel Proust là một nhà văn vĩ đại thế kỉ XX trong văn học Pháp và thế giới. Đi tìm thời gian đã mất là cuốn sách được đánh giá là cuốn sách hay nhất trong văn học Pháp do Tuần báo Pháp L‟Evènement du Jeudi cùng Đài phát thanh và Trung tâm văn hoá Pompidou ở Paris tổ chức. Sau đó, rất nhiều nhà nghiên cứu đã quan tâm đến bộ tiểu thuyết đồ sộ này. Đi tìm thời gian đã mất là một bộ tiểu thuyết gồm 7 tập có nhiều cách tân lớn về cách kể, trong đó, đặc biệt về cấu trúc thời gian. Ông được mệnh danh là một Einstein trong tiểu thuyết. Sáng tạo nghệ thuật tiểu thuyết của Proust, ban đầu, ngay tại các nhà xuất bản cũng như công chúng độc giả Pháp chưa được hiểu và ủng hộ ngay. Chỉ sau khi Dưới bóng những cô gái đương hoa, tập thứ hai của bộ tiểu thuyết được trao giải thưởng Goncourt, ông mới bắt đầu được đón nhận rầm rộ từ các nhà phê bình cũng như độc giả Pháp và châu Âu. Khi nhận xét về Marcel Proust, nhà văn Pháp Anatole France cho rằng: ―Đời quá ngắn mà Proust lại quá dài. Việc đọc tác phẩm của M.Proust đòi hỏi người đọc không ngừng nâng cao tầm đón nhận một lối viết cách tân trong tiểu thuyết, tạo lập những hệ hình mới trên những phương diện nghệ thuật về thời gian, kế cấu,…‖ Ngay tại Việt Nam, từ những năm 40 của thế kỉ trước, Thạch Lam đã nhắc đến và điểm qua nội dung Đi tìm thời gian đã mất. Còn Vũ Ngọc Phan trong công trình Nhà văn Việt Nam hiện đại cũng đã nhắc đến tác phẩm của Proust. Cho đến thời điểm này, ở Việt Nam, đã có hai, trên bảy cuốn của bộ tiểu thuyết trong Đi tìm thời gian đã mất đã được dịch gồm Về phía nhà Swann và Dưới bóng những cô gái đương hoa. Tính đến thời điểm hiện tại, cuốn mà luận văn làm có 2 bản dịch: bản đầu do Nguyễn Trọng Định dịch, 2 tập, Nxb. Văn học, 1992 có tên Đi tìm thời gian đã mất – bên trong là lời giới thiệu dịch Dưới bóng những cô gái tuổi hoa;

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THANH HÀ

CÁC CẤP ĐỘ CỦA THỜI LƯU TRONG DƯỚI BÓNG NHỮNG CÔ GÁI ĐƯƠNG HOA

CỦA MARCEL PROUST

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội – 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THANH HÀ

CÁC CẤP ĐỘ CỦA THỜI LƯU TRONG DƯỚI BÓNG NHỮNG CÔ GÁI ĐƯƠNG HOA

CỦA MARCEL PROUST

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Mã số: 8229030.03

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đào Duy Hiệp

Hà Nội – 2020

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Cấu trúc luận văn 11

Chương 1 12

Khái lược về Thời gian trong truyện kể và cấp độ Thời lưu 12

1.1 Lí thuyết về Thời gian trong truyện kể 12

1.2 Cấp độ Thời lưu 15

1.3 Kết cấu thời gian cốt truyện trong Dưới bóng những cô gái đương hoa 17 Tiểu kết 21

Chương 2 23

Quãng ngưng trong Dưới bóng những cô gái đương hoa 23

2.1 Quãng ngưng trong lý thuyết về thời gian truyện kể 23

2.2 Quãng ngưng – “những nốt tròn kì diệu” ngưng đọng thời gian cảm xúc trong Dưới bóng những cô gái đương hoa 24

Tiểu kết 47

Chương 3 49

Tỉnh lược và Cảnh trong Dưới bóng những cô gái đương hoa 49

3.1 Tỉnh lược trong truyện kể 49

3.2 Tỉnh lược trong Dưới bóng những cô gái đương hoa 50

3.3 Cảnh trong lý thuyết thời gian truyện kể 58 3.4 Cảnh – Xã hội Pháp thu nhỏ trong Dưới bóng những cô gái đương hoa 59

Tiểu kết 70

KẾT LUẬN 73

TÀI LIỆU THAM KHẢO 76

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Marcel Proust là một nhà văn vĩ đại thế kỉ XX trong văn học Pháp và thế

giới Đi tìm thời gian đã mất là cuốn sách được đánh giá là cuốn sách hay nhất

trong văn học Pháp do Tuần báo Pháp L‟Evènement du Jeudi cùng Đài phát

thanh và Trung tâm văn hoá Pompidou ở Paris tổ chức Sau đó, rất nhiều nhà

nghiên cứu đã quan tâm đến bộ tiểu thuyết đồ sộ này Đi tìm thời gian đã mất là

một bộ tiểu thuyết gồm 7 tập có nhiều cách tân lớn về cách kể, trong đó, đặc biệt

về cấu trúc thời gian Ông được mệnh danh là một Einstein trong tiểu thuyết Sáng tạo nghệ thuật tiểu thuyết của Proust, ban đầu, ngay tại các nhà xuất bản cũng như công chúng độc giả Pháp chưa được hiểu và ủng hộ ngay Chỉ sau khi

Dưới bóng những cô gái đương hoa, tập thứ hai của bộ tiểu thuyết được trao giải

thưởng Goncourt, ông mới bắt đầu được đón nhận rầm rộ từ các nhà phê bình cũng như độc giả Pháp và châu Âu Khi nhận xét về Marcel Proust, nhà văn Pháp Anatole France cho rằng: ―Đời quá ngắn mà Proust lại quá dài Việc đọc tác phẩm của M.Proust đòi hỏi người đọc không ngừng nâng cao tầm đón nhận một lối viết cách tân trong tiểu thuyết, tạo lập những hệ hình mới trên những phương diện nghệ thuật về thời gian, kế cấu,…‖ Ngay tại Việt Nam, từ những

năm 40 của thế kỉ trước, Thạch Lam đã nhắc đến và điểm qua nội dung Đi tìm thời gian đã mất Còn Vũ Ngọc Phan trong công trình Nhà văn Việt Nam hiện đại cũng đã nhắc đến tác phẩm của Proust Cho đến thời điểm này, ở Việt Nam,

đã có hai, trên bảy cuốn của bộ tiểu thuyết trong Đi tìm thời gian đã mất đã được dịch gồm Về phía nhà Swann và Dưới bóng những cô gái đương hoa Tính đến

thời điểm hiện tại, cuốn mà luận văn làm có 2 bản dịch: bản đầu do Nguyễn

Trọng Định dịch, 2 tập, Nxb Văn học, 1992 có tên Đi tìm thời gian đã mất – bên trong là lời giới thiệu dịch Dưới bóng những cô gái tuổi hoa; bản sau do Dương

Tường dịch, Nxb Văn học và Nhã Nam phối hợp, 2018, Dưới bóng những cô gái đương hoa

Vấn đề thời gian là mối quan tâm lớn trong tiểu thuyết của Proust Sự cách tân về thời gian khiến việc tổ chức các sự kiện, kết cấu truyện được hiện lên với một diện mạo mới mẻ, độc đáo Việc nghiên cứu thời gian trong các tác phẩm của Proust là điều cần thiết Nghiên cứu tác phẩm đưa Proust đến gần hơn với

công chúng sẽ giúp chúng ta phần nào hiểu hơn về thế giới nghệ thuật của ông

Dưới bóng những cô gái đương hoa do Dương Tường dịch là bản dịch mới nhất,

vẫn chưa có nhiều bài nghiên cứu đi sâu khai thác Do đó, Luận văn sẽ đi sâu tìm

hiểu các cấp độ thời lưu trong Dưới bóng những cô gái đương hoa do Dương

Tường dịch

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Thời gian

Thời gian là một trong những phạm trù nghiên cứu căn bản nhất của văn học nói chung và được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, đặc biệt là các nhà nghiên cứu theo trường phái tiếp cận thi pháp học và tự sự học Hướng nghiên cứu thời gian trong văn học trên cơ sở lý luận thi pháp học và tự sự học trở thành

xu hướng phổ biến giúp người đọc đi sâu khám phá cách thức phản ánh và tổ chức tác phẩm

Nếu như trong triết học, thời gian là hình thức tồn tại của vật chất thì trong văn học, thời gian chính là phương thức tồn tại của thế giới nghệ thuật, cảm nhận được nhịp độ nhanh, chậm, các chiều kích của thời gian Trong các tác phẩm nghệ thuật của mình, các tác giả sẽ khắc ghi, in dấu những sự kiện bằng cách tổ chức lại thời gian bằng cách sử dụng nhiều cách thức khác nhau

Trước thế kỉ XX, thời gian trong nghệ thuật hầu như chưa được ý thức Chủ nghĩa cổ điển Pháp với luật ―tam duy nhất‖ đồng nhất thời gian cốt truyện và thời gian diễn xuất (từ 3-4 tiếng hoặc tối đa là một ngày một đêm) đã gò bó nghệ

thuật Từ năm 1885, Mach trong tác phẩm Phân tích cảm giác và sự xuất hiện

cùng lúc bức tranh của Sezan và thiết kế mặt phẳng hai chiều thay cho không gian ba chiều của Picasso đã đổi mới quy tắc vận dụng thời gian trong nghệ thuật

Thời gian trong văn xuôi chỉ thực sự được nhận thức giữa thời gian trần thuật và thời gian cốt truyện không đồng đều trong các chương ở những tiểu thuyết G Genette, M Bal là những người hệ thống hoá các hình thức thời gian trần thuật

Nhắc đến vấn đề thời gian trong văn học, nhà nghiên cứu Đào Duy Hiệp là một trong những nhà nghiên cứu đi sâu tìm hiểu vấn đề thời gian với một số bài nghiên cứu tiêu biểu như ―Thời gian và Tiểu thuyết‖, ―Những yếu tố thời gian

qua Rousseau – Flaubert – Proust‖, ―Các cấp độ thời gian trong truyện ngắn Chí Phèo‖, ―Truyện ngắn và đọc truyện ngắn hiện đại‖,… Ở các bài nghiên cứu trên,

Đào Duy Hiệp dành một vị trí đáng kể cho việc nghiên cứu thời gian và các cấp

độ thời gian trong văn học Các bài viết thường dựa trên những lý luận nghiên cứu về thời gian của các nhà nghiên cứu đi trước, đặc biệt là tiếp cận vấn đề thời gian trên cơ sở ứng dụng lý thuyết của Genette, từ đó đưa ra những vấn đề thời gian cụ thể cho từng đề tài

Trần Đình Sử là một nhà nghiên cứu có nhiều quan tâm đến thi pháp học và

lý luận Ông đã có những bước đầu tách bạch thời gian và không gian trong tác

phẩm văn học Trong cuốn Lý luận văn học tập 1, Phương Lựu – Trần Đình Sử -

Lê Ngọc Trà có đưa ra nhận định: ―Thời gian trong văn học không đồng nhất với thời gian hiện thực, vật chất ngoài đời gắn liền với thế giới tinh thần của con

người‖ Trong một bài nghiên cứu khác với tên Thi pháp thơ Tố Hữu, giáo sư

Trần Đình Sử có nhắc đến thi pháp về thời gian Theo ông, thời gian trong các tác phẩm văn học được gọi là thời gian nghệ thuật Để có cơ sở vững chắc cho quan điểm của mình, ông đã trình bày một cách có hệ thống, đặt vấn đề thời gian

trong toàn thể hệ thống thi pháp học trong cuốn Giáo trình dẫn luận Thi pháp học Ở đó, ông nêu rõ: ―Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể nghiệm

được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục và độ dài của nó, với nhịp độ

nhanh hay chậm, với các chiều thời gian hiện tại, quá khứ hay tương lai Thời gian nghệ thuật do được sáng tạo nên mang tính chủ quan, gắn với thời gian tâm

lý Nó có thể kéo dài hay rút ngắn thời gian thực tế Nó có thể đảo ngược hay vượt tới tương lai Nó có thể dừng lại Thời gian nghệ thuật là hình tượng nghệ thuật, sản phẩm sáng tạo của tác giả bằng các phương tiện nghệ thuật…‖ [34; tr.57]

Trong cuốn giáo trình Lý luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên có nhận

định: ―Sự vận động của thời gian trong tác phẩm văn học phản ánh nhịp độ vận động cuộc sống‖ [7, tr.48] Theo ông, thời gian trong tác phẩm văn học có thể được ―kéo căng‖ và cũng có thể dồn nén, đồng thời, văn học có khả năng đi theo chiều thuận hoặc chiều ngược lại, cũng có thể đồng hiện thời gian trong một thời khắc của hiện tại Đó chính là nét đặc thù riêng của văn học

Ngoài các bài nghiên cứu kể trên, còn rất nhiều bài nghiên cứu chú ý đến

vấn đề thời gian trong văn học khác như Khoá luận tốt nghiệp: Không gian và thời gian nghệ thuật trong văn xuôi viết cho thiếu nhi của Võ Quảng do Nguyễn Thị Soi thực hiện, Luận văn Thạc sĩ Văn học: Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng của Trần Thị Thu Hương, Luận văn Thạc sĩ: Cái nhìn không gian và thời gian nghệ thuật trong hồi kí của Tô Hoài (Qua hồi ký Cát bụi chân ai và Chiều chiều)‖ của Nguyễn Hoàng Hà… Như

vậy, có thể nhận thấy nghiên cứu vấn đề thời gian là một nghiên cứu không mới nhưng lại mở ra nhiều khía cạnh khai thác tác phẩm có chiều sâu nhất định, từ đó thu hút được nhiều nhà nghiên cứu tiếp cận văn học theo hướng thời gian Từ việc tìm hiểu các bài viết, các công trình nghiên cứu về thời gian giúp bài luận văn có thêm cơ sở lý luận vững chắc để triển khai đề tài Cũng từ việc nghiên cứu, tìm hiểu vấn đề thời gian, Luận văn lựa chọn đi theo quan điểm nghiên cứu thời gian của G.Genette và cũng tìm ra được hướng đi vào chi tiết vấn đề thời lưu mà ít nhà nghiên cứu chú ý đến hoặc chưa đi sâu khai thác

2.2 Lịch sử nghiên cứu tác phẩm Dưới bóng những cô gái đương hoa

Với sự chảy trôi của thời gian, Đi tìm thời gian đã mất của Proust ngày càng

in dấu ấn đậm sâu trong lòng độc giả thế giới Đã có nhiều bài báo, nhiều công trình nghiên cứu, các bài tham luận, sách giới thiệu về tác giả và tác phẩm

Đi tìm thời gian đã mất có thể được coi như một ―công trình‖ nghiên cứu

về thời gian của Marcel Proust bằng văn học Điều này đã khiến tác phẩm thu

hút rất nhiều nhà nghiên cứu về thời gian Genette trong công trình Hình thái III

đã đưa ra dẫn chứng cho những lý luận về trần thuật của ông qua cuốn tiểu thuyết đồ sộ này [47]

Tại Việt Nam, bộ tiểu thuyết Đi tìm thời gian đã mất cũng được độc giả,

giới nghiên cứu quan tâm Đây là một trong ba cuốn tiểu thuyết được nhắc đến trong bài ―Ba cuốn tiểu thuyết Pháp hiện đại‖ của Lê Huy Vân Bài viết đã đặt dấu mốc quan trọng, như một lời giới thiệu mở đầu giới thiệu về cuốn tiểu thuyết Tuy nhiên, việc giới thiệu cuốn tiểu thuyết đồ sộ này chưa được khai thác sâu mà chỉ dừng lại ở việc tóm tắt phần I của toàn bộ tiểu thuyết [40]

Ngoài ra, đã có một số khóa luận, luận văn đã thực hiện Tại Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN, khóa luận của Tạ

Thị Hường với đề tài: ―Thời gian trong Dưới bóng những cô gái tuổi hoa của

M.Proust‖ (1998), tác giả đã làm rõ một số thao tác thời gian trong tác phẩm này

của Proust, nhưng không đi sâu vào cấp độ thời lưu Nguyễn Thùy Linh (2005) với

đề tài ―Nghệ thuật biểu hiện con người, xã hội trong Dưới bóng những cô gái tuổi hoa của M.Proust‖ đã chỉ ra nghệ thuật làm nổi bật những khía cạnh của con

người và xã hội Pháp thời Hoa lệ thông qua việc phân tích các nhân vật Cả hai khóa luận đều do PGS.TS Đào Duy Hiệp hướng dẫn

Cũng tại Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN, có luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Thị Đào do PGS.TS Đào Duy Hiệp

hướng dẫn với đề tài: ―Nghiên cứu Dưới bóng những cô gái tuổi hoa của Marcel

Proust từ lí thuyết phê bình phân tâm học‖ (2018) Ở đó tác giả đã sử dụng lí thuyết phân tâm học để nghiên cứu những hình thái của ―cái tôi‖ biểu hiện qua tình yêu, tình dục, những ham muốn cùng với những biểu tượng, ý nghĩa thiêng

liêng, trường tồn của cái đẹp qua các biểu tượng ―hoa‖, ―nhà thờ‖ qua những miêu tả hay ―cô gái‖ trong tranh của Elstir

Những Luận văn Thạc sĩ về tác phẩm của Proust đã thực hiện ở Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, gồm có Nguyễn Thị Thu Hương (2011): ―Nghệ thuật miêu

tả trong Dưới bóng những cô gái tuổi hoa của Marcel Proust‖; Trần Thúy An (2012) : ―Trần thuật trong Dưới bóng những cô gái tuổi hoa của Marcel Proust‖

; Chu Thị Thuỳ Dương (2015): ―Chất thơ trong Bên phía nhà Swann của Marcel

Proust‖ đã chỉ ra những nét độc đáo, đặc sắc của chất thơ trong trong tác phẩm này của M.Proust Luận văn còn đi sâu vào phân tích yếu tố nhạc và họa trong

Bên phía nhà Lê Thị Loan (2016) với đề tài ―Đối thoại và độc thoại trong Dưới bóng những cô gái tuổi hoa của Marcel Proust‖ đã chỉ ra nghệ thuật sáng tạo độc

thoại nội tâm của M.Proust mà ban đầu người đọc dễ lầm tưởng là dòng ý thức

Với đề tài ―Thời gian trong Đi tìm thời gian đã mất của Marcel Proust‖,

luận án tiến sĩ của Đào Duy Hiệp đã đi sâu, tập trung nghiên cứu các khía cạnh

về thời gian trong cuốn tiểu thuyết ở các cấp độ khác nhau, thủ pháp khác nhau

và đưa ra được thời gian niên biểu của cuốn tiểu thuyết mà Proust đã hư cấu nên Luận án đã đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu, nhìn nhận sức ảnh hưởng của bộ tiểu thuyết đối với nền văn học đương thời đồng thời khẳng định

thêm một lần nữa sự cách tân lớn về mặt nghệ thuật của Đi tìm thời gian đã mất

Bên cạnh các luận văn, luận án có tính quy mô cùng các khóa luận tốt nghiệp thì còn có những bài viết, bài tham luận, phê bình đánh giá về M.Proust

và tác phẩm của ông Không thể không kể đến 3 bài viết của Đào Duy Hiệp :

―Những quy tụ thời gian trong Dưới bóng những cô gái tuổi hoa của Marcel Proust‖ đăng trên tạp chí Văn học số 6/1999, bài viết ―Proust và Đi tìm thời gian

đã mất đăng trên tạp chí Văn học nước ngoài số 3/2002 và bài viết ―Lev Tolstoi trong Đi tìm thời gian đã mất và những quan niệm về phong cách‖ đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 12/2010, đây là những bài viết đi sâu vào tác phẩm,

giúp người đọc có cái nhìn tổng quan nhất về nội dung cũng như nghệ thuật miêu tả thời gian trong tác phẩm

Như vậy, có thể nhận thấy nghiên cứu vấn đề thời gian là một hướng nghiên cứu khá hấp dẫn và còn tương đối mới ở ta, nhưng đã mở ra nhiều khía cạnh khai thác tác phẩm ở những chiều sâu khác nhau về nội dung cũng như nghệ thuật Từ việc tìm hiểu các bài viết, các công trình nghiên cứu về thời gian đã giúp cho luận văn của chúng tôi có thêm cơ sở lý luận vững chắc để triển khai đề tài và cũng tìm ra được hướng đi vào chi tiết vấn đề thời lưu mà ít nhà nghiên cứu chú ý đến hoặc chưa đi sâu khai thác

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Các cấp độ của Thời lưu trong đó, đặc biệt chú ý đến cấp độ quãng ngưng, tỉnh lược, cảnh

- Phạm vi nghiên cứu: Tác phẩm Dưới bóng những cô gái đương hoa nằm trong bộ tiểu thuyết Đi tìm thời gian đã mất hiện nay có hai bản dịch Bản dịch đầu tiên của Nguyễn Trọng Định với tên Dưới bóng những cô gái tuổi hoa phát hành năm 2008, bản dịch thứ hai mang tên Dưới bóng những cô gái đương hoa

của Dương Tường phát hành năm 2018 Trong bài luận văn này, chúng tôi chọn bản dịch của Dương Tường bởi Luận văn nghiên cứu ở phương diện thời gian

của truyện, đặc biệt tập trung vào vấn đề thời lưu trong Dưới bóng những cô gái đương hoa theo bản dịch của Dương Tường Chúng tôi chọn bản dịch của

Dương Tường bởi đây là một bản dịch mới, vẫn chưa có nhiều nghiên cứu tác phẩm theo bản dịch của Dương Tường, có thể mở ra các khía cạnh mới xoay quanh bản dịch

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

a Mục đích

- Nhằm ứng dụng lý thuyết thời gian trong truyện kể của Genette vào

nghiên cứu cách tổ chức ở cấp độ của thời lưu trong tác phẩm Dưới bóng những

cô gái đương hoa để chỉ ra những cách tân trong nghệ thuật tự sự của Proust

b Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu lý thuyết về vấn đề thời gian trong văn học, đặc biệt đi sâu ở cấp

độ Thời lưu

- Khảo sát các cấp độ thời lưu trong thời gian truyện bao gồm cấp độ quãng ngưng, tỉnh lược và cảnh

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Sử dụng phương pháp nghiên cứu

thi pháp học nhằm tìm hiểu một cách có hệ thống về lý thuyết thời gian trong truyện kể, ứng dụng vào nghiên cứu tác phẩm, từ đó chỉ ra được tính thẩm mỹ - nghệ thuật và phong cách sáng tác của nhà văn Marcel Proust trong tác phẩm Khi lựa chọn sử dụng phương pháp này cũng có nghĩa người viết đang lựa chọn

đi tìm ra bản chất nghệ thuật, cụ thể hơn, người viết đang đi tìm nghệ thuật xây

dựng lên tác phẩm, đặc biệt chú ý đến nghệ thuật sử dụng các cấp độ thời lưu trong Dưới bóng những cô gái đương hoa

- Phương pháp cấu trúc: Phương pháp này giúp luận văn có kết quả

nghiên cứu thống nhất, chặt chẽ về nội dung và hình thức của tác phẩm, từ đó chỉ ra được ―quy ước‖ giúp tác phẩm có được vị trí trên văn đàn thế giới Ngoài

ra, Luận văn cũng coi việc đọc tác phẩm, tìm hiểu tác phẩm như tìm ―mật mã‖

để lý giải từ bình diện các cấp thời lưu

- Phương pháp lịch sử - xã hội: Luận văn sử dụng phương pháp này để

nhìn nhận thời gian sự kiện, từ đó thấy được sự đứt gãy thời gian trong tác phẩm, đồng thời thấy được tác động của lịch sử - xã hội đối với một số chi tiết, sự kiện

- Thao tác phân tích – tổng hợp: Từ những phân tích, thu nhận kết quả thu

nhận được ở trên, tổng hợp làm sáng tỏ vấn đề thời lưu trong tác phẩm

- Thao tác thống kê: Sử dụng phương pháp thống kê thống kê lại dòng, các

đoạn xuất hiện các cấp độ thời lưu nhằm định lượng cho cách sử dụng các cấp

độ thời lưu, lý giải việc sử dụng đó ảnh hưởng đến thành công của tác phẩm Các

kết quả từ việc sử dụng phương pháp thống kê nhằm khẳng định các kết luận của bài Luận văn có tính chính xác cao hơn

- Thao tác so sánh: Từ sự so sánh, đối chiếu nghệ thuật với một số tác

phẩm khác để nhận thấy sự phá cách, cách tân nghệ thuật, hiệu ứng sử dụng các

cấp độ thời lưu trong tác phẩm

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và TLTK, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Khái lược về Thời gian trong truyện kể và Cấp độ Thời lưu

Chương 2 Quãng ngưng trong Dưới bóng những cô gái đương hoa

Chương 3 Tỉnh lược và Cảnh trong Dưới bóng những cô gái đương hoa

Chương 1

Khái lược về Thời gian trong truyện kể và cấp độ Thời lưu

1.1 Lí thuyết về Thời gian trong truyện kể

Trong triết học, thời gian là hình thức hay còn gọi là phương thức tồn tại của vật chất Đó là hình thức tồn tại có tính liên tục, độ dài, hướng, nhịp độ và có

ba chiều quá khứ, hiện tại và tương lai Nghệ thuật là một dạng đặc thù cũng có thời gian riêng Tuy nhiên, trong nghệ thuật, đặc biệt là trong văn học, thời gian được sáng tạo ra mang tính chủ quan nên nó có thể kéo dài hay rút ngắn so với thời gian thực tế Thậm chí, thời gian trong văn học có thể dừng lại, đảo ngược, xoay vòng, lặp hay vượt tới tương lai Đặc biệt, những tiểu thuyết gia bị ám ảnh bởi thời gian G.Genette là một chuyên gia nghiên cứu về thời gian Ông nghiên cứu giữa thời gian của việc được kể, thời gian truyện kể và mối quan hệ của chúng Từ đó, ông đưa ra các khái niệm cơ bản trong việc phân tích diễn ngôn

cần chú ý: thời gian cốt truyện – thời gian của truyện kể, thời gian văn bản và giả thời gian

Khái niệm đầu tiên trong việc phân tích diễn ngôn như đã nhắc ở trên là

khái niệm thời gian cốt truyện Thời gian cốt truyện hay còn được gọi là thời gian của truyện kể được hiểu là thời gian diễn ra các sự kiện trong văn bản Chẳng hạn, trong truyện Chí Phèo của Nam Cao, thời gian cốt truyện kéo dài

khoảng 40 năm Chí Phèo sống Trong cả truyện, Nam Cao đã kể lại được cho người đọc cuộc đời của Chí từ khi còn đỏ hỏn, được một người bắt lươn sáng sớm nhặt được cho đến khi trở thành con quỷ làng Vũ Đại và chết Hay trong

truyện Trăm năm cô đơn, bản thân tên truyện cũng đã định hình cho bạn đọc thời

gian cốt truyện được kể là một trăm năm

Ngoài khái niệm về thời gian cốt truyện, khi phân tích diễn ngôn tác phẩm,

cũng cần chú ý đến thời gian văn bản Thời gian văn bản là số trang, số dòng, số chương trong văn bản Việc tác giả sử dụng thời gian văn bản để nói về một sự

kiện trong tác phẩm dài hay ngắn là tuỳ thuộc vào ý đồ của tác giả muốn nhấn mạnh hay không Chẳng hạn, khi cùng diễn tả một câu chuyện như tục cướp vợ

của người Mông, nếu trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài dài khoảng chục trang giấy thì tác phẩm Lặng yên dưới vực sâu của Đỗ Bích Thúy lại kéo dài lên mấy chục trang giấy Nhắc đến thời gian văn bản, không thể nào không nhắc đến mối quan hệ giữa thời gian văn bản và thời gian cốt truyện Điều này

ảnh hưởng đến vai trò, vị trí của các sự việc có thời gian văn bản và ―trọng tâm‖

của truyện Chẳng hạn, trong truyện Chí Phèo thời gian cốt truyện khoảng 40

năm như đã nói ở trên, nhưng trong 40 năm đó, Nam Cao dành khoảng 10 trang đầy để nói về cuộc đời Chí, hắn sinh ra như thế nào, lớn lên ra làm sao, tại sao lại bị đi tù, về làng như nào… 10 trang truyện tương ứng với 40 năm cuộc đời của hắn biến chuyển từ một anh nông dân hiền lành thành con quỷ dữ làng Vũ Đại Tuy nhiên, 20 trang sau, Nam Cao dành bút lực tập trung vào 5 ngày chẵn Chí tỉnh ngộ khi ở với Thị Nở cho đến lúc hắn chết Từ thống kê trên có thể thấy

độ lệch rất lớn giữa thời gian cốt truyện và thời gian văn bản: 10 trang văn bản tương ứng với 40 năm thời gian cốt truyện và 20 trang văn bản tương ứng với 5 ngày thời gian cốt truyện Như vậy, trọng tâm kể chuyện của Nam Cao rơi vào cảnh Chí Phèo gặp Thị Nở và tỉnh ngộ, mong muốn có được cuộc sống như bao người – một cuộc sống hạnh phúc khi có một gia đình nhỏ, không còn là một thằng Chí rạch mặt ăn vạ, bị mọi người xa lánh Cũng ở 20 trang cuối này, Nam Cao miêu tả chi tiết, tỉ mỉ hơn và mang màu sắc trữ tình nhiều hơn Vậy là với

20 trang mà chỉ viết về 5 ngày Chí Phèo ở với Thị Nở - những con người cô đơn, ngoài rìa cuộc sống đã đến với nhau một cách thật đẹp và chân thành Điều này

đã thể hiện rõ văn phong của Nam Cao tuy lạnh lùng nhưng ẩn sâu trong những lời gọi lạnh lùng ấy lại là một tấm lòng nhân đạo thương người sâu sắc

Khái niệm cuối cùng cần ghi nhớ trong nghiên cứu phân tích diễn ngôn là

giả - thời gian Khái niệm về giả - thời gian là một trong những khái niệm quan trọng mà nhiều nhà nghiên cứu lầm tưởng với thời gian cốt truyện Giả - thời gian là nghệ thuật sắp xếp của tác giả các sự kiện kể chuyện trước sau Quay trở

lại với tác phẩm ―Chí Phèo‖, câu chuyện về Chí được mở đầu không phải bắt

đầu từ khi Chí Phèo được nhặt được từ khi còn đỏ hỏn ở lò gạch cũ mà được kể

từ khi hắn ra tù, uống rượu và chửi Lúc đó, Chí cũng đã khoảng 26 – 27 tuổi Sau đó nhà văn mới quay trở lại kể chuyện anh thả ống lươn nhặt được hắn buổi sáng sớm, kể lại cuộc đời lớn lên của Chí Có thể nói, mỗi một nhà văn khi sáng tác, muốn để lại ấn tượng cho người đọc, cuốn hút người đọc lại có những cách

kể chuyện riêng, đó chính là việc nhà văn sử dụng nghệ thuật sắp xếp các sự kiện – giả - thời gian

Khi kể chuyện, sử dụng giả - thời gian, mỗi một tác giả lại chọn cho mình

cách thức riêng Có ba vấn đề chính trong nghệ thuật giả - thời gian: Trật tự, Thời lưu, Tần suất

Nhắc đến Proust, nhắc đến việc nghiên cứu thời gian trong Đi tìm thời gian

đã mất, cần nhắc đến bài nghiên cứu ―Niên biểu của Đi tìm thời gian đã mất và

sự kiện lịch sử‖ của Willy Hachez Nhà nghiên cứu xuất phát từ những sự kiện lịch sử cụ thể để xác định thời gian niên biểu trong bộ tiểu thuyết đồ sộ này Các mốc sự kiện chính được Willy Hachez đề xuất1

có thể thống kê lại vào bảng dưới đây như sau :

Bảng 1.1 Mốc thời gian sự kiện được Willy Hachez đề xuất

Sự kiện Năm thật diễn ra

sự kiện

Năm sự kiện được hư cấu

Như vậy, thời gian diễn ra các sự kiện có thật và thời gian diễn ra các sự kiện có thật đó đi vào tiểu thuyết của Proust đã có sự biến đổi, chênh lệch Hachez cũng đưa ra nhận định rằng thời gian của các nhân vật trong tiểu thuyết

1 Trích dẫn từ Đào Duy Hiệp (2003), Luận án Tiến sĩ Thời gian trong Đi tìm thời gian đã mất của Marcel

Proust, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn

không hề trùng nhau nhưng lại đan cài, chồng xếp lên nhau nhưng lại được phân biệt bởi các sự kiện có thật trong lịch sử mà cũng phân biệt với đời thực bởi các

sự kiện lịch sử đó Các sự kiện lịch sử có thật đã kéo cuốn tiểu thuyết của Proust đến gần hơn, quen thuộc hơn với độc giả [20]

1.2 Cấp độ Thời lưu

Khi nhắc về vấn đề Thời lưu, cần lưu ý mối quan hệ giữa thời gian cốt

truyện và thời gian văn bản Mối quan hệ này ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp, tốc

độ của truyện Ví dụ như cũng viết về một tiết học kéo dài 45 phút, có nhà văn

viết trong một câu chẳng hạn như: Vậy là một tiết học đã trôi qua Nhưng cũng

có nhà văn viết trong mấy trang liền, kể chi tiết các sự việc diễn ra trong tiết học

đó ra làm sao, nội dung gì, thái độ học tập của học sinh như thế nào, quang cảnh lớp học ra làm sao… Điều này có thể hiểu nếu sự kiện ngắn được viết dài tức là

sự kiện ấy là một sự kiện quan trọng Nhịp kể chuyện cũng liên quan đến tốc độ

kể chuyện Tốc độ kể chuyện càng nhanh, nhịp càng mạnh và ngược lại Trong

sự vận động tự sự, có hai hình thái, cách thức hoàn toàn trái ngược nhau đó là

tỉnh lược (ellipsis) và quãng ngưng (pause), ngoài ra còn có hai hình thức trung gian giữa hai thái cực này là cảnh (scene) và tóm tắt (summary) Có thể tóm tắt

lại các cách thức trên qua bảng sau :

Bảng 1.2 Các cách thức của Thời lưu

và mối quan hệ giữa thời gian văn bản - thời gian cốt truyện

Cách thức Thời gian văn bản

Lớp/cảnh TT = TC

Có thể hiểu bảng trên như sau: Với tóm tắt, thời gian cốt truyện có thể kéo dài nhưng thời gian văn bản chỉ kể ―cái xương‖ của câu chuyện Ở quãng ngưng,

thời gian văn bản có thể kéo dài lê thê, kể cái này, miêu tả cái khác nhưng thời

gian cốt truyện lại không phát triển thêm Ngược lại, tỉnh lược lại khiến thời gian

văn bản co lại, thậm chí là không nhưng thời gian cốt truyện lại đi rất nhanh, bị

―rỗng‖ nội dung Hay nói cách khác, tỉnh lược là nơi một phân đoạn không hề có

truyện kể nào tương ứng với bất cứ thời lưu nào của cốt truyện, cho tới khi sự

chậm chạp tuyệt đối là tốc độ của đoạn ngưng (pause) miêu tả Tỉnh lược mượn

hàng loạt cụm từ như: ―ba năm sau, vài năm trôi qua…‖ Khi sử dụng cách thức tỉnh lược, tác giả không chú trọng đến sự kiện diễn ra ở thời gian đó và các sự kiện đó cũng không được nhà văn cho là trọng tâm, nhịp kể chuyện nhanh

Lớp/cảnh thường được viết trong kịch, chèo,… các thể loại sân khấu nhiều Ở

cách thức lớp, cảnh, thời gian cốt truyện và thời gian văn bản được cân bằng

Như đã nói, quãng ngưng và tỉnh lược là hai cực của các hình thái vận động còn cảnh và tóm tắt là hai hình thái trung gian Nhưng khi nhìn vào bảng tóm tắt

lại có thể dễ dàng nhận thấy có sự vắng mặt của một hình thức vận động biến

thiên đối xứng của tóm tắt Điều này có nghĩa là gia tốc của truyện vẫn tiếp diễn

nhưng được tóm gọn lại theo thời gian Đối với Proust, hầu như không bao giờ gặp sự thu gọn truyện bằng gia tốc mà tóm tắt đã ―biến thể‖ thành một thể khác trở thành những ―khoảng trắng‖ mà không có bóng dáng của sự chuyển tiếp đã xảy ra sự thay đổi bất thường về tốc độ mà không có sự chuẩn bị Do đó, khi tìm

hiểu Dưới bóng những cô gái đương hoa, chúng tôi tập trung nghiên cứu vấn đề thời lưu dưới ba hình thức: quãng ngưng, tỉnh lược, cảnh

Song song với đó, tốc độ kể chuyện, nhịp kể cũng bị ảnh hưởng không nhỏ bởi trật tự, tần suất xuất hiện các chi tiết của truyện Điều này gây khó khăn cho việc xác định rõ ràng ranh giới các vấn đề cụ thể của thời lưu trong một tác phẩm Chẳng hạn như đoạn A được kể sau đoạn B nhưng khi sắp xếp lại trật tự

niên biểu đáng lẽ A phải xuất hiện trước B, hay một sự kiện C nào đó được kể lại hai lần

Trái lại, khi so sánh thời lưu của một truyện kể với thời lưu cốt truyện mà

nó đang kể là một thao tác khó khăn hơn vì không có gì có thể đo đạc được thời lưu của một truyện kể Khi chúng ta đọc một tác phẩm, mỗi người lại thể hiện chúng một cách khác nhau theo cách tự phát, do vậy, thời gian để đọc cũng khác nhau Thậm chí, cùng một người đọc nhưng tuỳ vào các trường hợp khác nhau

mà tốc độ đọc cũng khác nhau

Vậy làm thể nào để xác định được thời lưu truyện kể? Việc đầu tiên cần thiết để đo thời lưu của truyện kể chính là việc định ra trò chơi, các chỉ dẫn trò chơi về sự kiện, về ước lượng thời gian của truyện kể và thời gian cốt truyện, kiểm chứng thông qua ―một hằng số tốc độ‖ Hằng số tốc độ ấy chính là số dòng,

số trang được in ra, thống nhất từ đầu văn bản đến cuối văn bản

Muốn tìm ra được mối quan hệ, những thay đổi giữa thời lưu cốt truyện và thời lưu truyện kể cần xác định những khớp nối trần thuật, sắp xếp lại thành một niên biểu rõ ràng, nhất quán Điều này cũng có nghĩa là chúng ta cần chấp nhận

sự hiện diện của những con số, các chương có tiêu đề được coi như một tiêu chí vạch ranh giới không trùng với các bộ phận bên ngoài của tác phẩm, đồng thời thể hiện sự đứt gãy về thời gian hoặc không gian

Thời lưu là một trong những vấn đề quan trọng trong việc nghiên cứu về

thời gian của tác phẩm văn học Nghiên cứu thời gian cũng như về thời lưu nói

riêng có thể rút ra những kết luận có tính định lượng chứ không chỉ định tính về một tác phẩm

1.3 Kết cấu thời gian cốt truyện trong Dưới bóng những cô gái đương hoa

Kết cấu thời gian cốt truyện có những sự đứt đoạn khá rõ Khi nghiên cứu

về tác phẩm Dưới bóng những cô gái đương hoa, để nhìn thấy sự đứt gãy về thời

gian, không gian một cách toàn diện Luận văn xin đề xuất một số mốc thể hiện

sự hiện diện về việc đứt gãy của thời gian/không gian quan trọng trong tác phẩm

như sau:

(1) Sau một đứt đoạn về thời gian, đơn vị dành cho tuổi hoa niên ở Paris và bị

chế ngự bởi tình yêu với Gilberte phần đầu của Dưới bóng những cô gái đương hoa (―Xung quanh Madame Swann‖)

(2) Sau một đứt đoạn về thời gian (hai năm) và không gian (cảnh từ Paris đến

Balbec), đoạn đầu tiên của kì nghỉ ở Balbec, ứng với phần thứ hai trong Dưới bóng những cô gái tuổi hoa (―Tên xứ sở: cái Tên‖)

Theo giả định này, và một vài những dữ kiện thời gian chi tiết khác, những biến đổi lớn về tốc độ truyện kể được thiết lập gần như sau:

Bảng 1.3 Biến thiên về tốc độ trong Dưới bóng những cô gái đương hoa

Sự kiện Thời gian

sự kiện

Thời gian văn bản

Tốc độ trung bình văn bản

Nhận xét về tốc độ

(ở đây, tỉnh lược 2 năm)

ngày/trang

Rất chậm

Độ lệch giữa thời gian sự kiện và thời gian văn bản ảnh hưởng đến nhịp kể nhanh, chậm khác nhau giữa các sự kiện Nhịp nhanh, chậm chính là cơ sở để nhận định được tầm quan trọng của các sự kiện và trọng tâm của toàn tác phẩm đồng thời, từ đó có thể nhìn nhận thấu đáo hơn dụng ý của tác giả

Từ bảng phân tích trên, nhìn một cách tổng quát có thể thấy các sự kiện gần hơn được kể nhịp chậm hơn hay nói cách khác, sự vận động bên trong của truyện kể cứ càng tiến về kết thúc Tác phẩm được chia thành hai phần Hai phần trong tác phẩm tương ứng với hai sự kiện lớn được nhắc đến trong bảng trên, được đặt tên là Gilberte và Balbec I Nhìn nhận lại sự kiện Gilberte nhận thấy tốc

độ văn bản khoảng gần 3 ngày/trang giấy, còn tốc độ văn bản của sự kiện Balbec I lại trong khoảng rất nhỏ từ 0,26 đến 0,34 ngày/trang giấy Rõ ràng, trọng tâm của tác phẩm nằm ở phần hai Trong phần một, nói về gia đình nhà Gilberte và những tình cảm của chàng trai xoay quanh nàng còn phần hai kể về tình cảm của chàng dành cho những cô gái chàng gặp và làm quen ở Balbec

Điều này cũng lý giải phần nào tên nhan đề ―Dưới bóng những cô gái đương hoa‖ của Marcel Proust Sẽ là ai khác nếu không phải nhóm những cô gái hội

Albertine là những cô gái đương hoa – những người để lại biết bao tình cảm, lòng ham mê trong lòng tác giả? Nếu coi cả tác phẩm như một bản nhạc êm ái viết về tình cảm của một chàng trai và cuộc sống xung quanh chàng thì bản nhạc này có ―quãng‖2

rộng để trải dài hết suy tư, cảnh sắc, tiết tấu chậm dần, xoáy sâu vào tình cảm làm động lòng người nghe Nằm giữa hai phần chính là một nốt nghỉ nhanh chóng, vội vã để viết về kết thúc những ngày tháng đau khổ khi không gặp Gilberte Bản nhạc đưa người nghe đi hết các cung bậc cảm xúc tình cảm, từ nỗi buồn đến nỗi nhớ nhung, từ sự âu lo, hồi hộp đến niềm vui khôn xiết của tác giả Gắn với những cảm xúc tràn đầy ấy, tác giả đưa người nghe đi vào những không gian khác nhau Đó là gia đình của người kể chuyện, các salon của các ―Madame quý phái‖, đến với quang cảnh thiên nhiên êm dịu của vườn Champs-Elysée, Vườn Thuần hoá, ngôi nhà tràn ngập khách của Madame Swann, Đại Khách sạn ở Balbec hay xưởng vẽ của Elstir, cảnh nới vui chơi của người kể chuyện và các cô gái… Nếu tinh tế, còn có thể nhận thấy khi nhắc đến không gian càng bao la, nhân vật càng có nhiều ảnh hưởng đến người kể chuyện bản nhạc càng ―êm dịu‖, ―tiết tấu‖ càng chậm rãi Cũng chính vì vậy mà sự kiện

ở biển Balbec được viết với nhịp ―điệu slow3‖, tạo cảm giác lênh đênh, trôi miên man như đang đi khám phá ―không gian tâm hồn‖ vậy

Câu chuyện được kể bắt đầu từ sự việc De Norpois xuất hiện và ăn tối tại nhà nhân vật ―tôi‖ Một bữa ăn tối đãi khách nhẹ nhàng sau bữa ăn đầu tiên và

sự thay đổi về suy nghĩ của cha mẹ về định hướng nghề nghiệp tương lai, về suất diễn ban ngày của La Berma mà ―tôi‖ hằng ao ước Bữa ăn tối kéo dài khoảng hai tiếng đồng hồ đã chiếm khoảng 36 trang giấy So với tốc độ trung bình, sự kiện này chiếm vị trí khá lớn như một sự mở đầu khá dài dòng cho các sự kiện sau: được lui đến nhà Madame Swann thường xuyên, gặp gỡ Gilberte và quen biết Bergotte Đây có lẽ là cách ―mở bài‖, dẫn dắt thường xuất hiện trong phong cách sáng tác của ông Cũng bởi vậy nên ở phần hai, ông dành 267 trang để nói

về khoảng thời gian vài tuần đến một tháng mối quan hệ mới được xác lập khi nghỉ dưỡng tại Balbec và hình ảnh các cô gái được nhìn từ xa Còn lại ông dành

để viết những ngày tháng có các cô gái bên cạnh khi nghỉ dưỡng tại Balbec Quả

là một ―nghịch lý‖ Thời lượng trang giấy dành cho những sự kiện chính, những nhân vật chính mặc dù ông phần lớn nhưng hình như Proust thật tham lam khi muốn đưa hết những cảm xúc mãnh liệt nhất ấy trong những ngày tháng ấy lên khiến nhịp ở các sự kiện chính lại có vẻ nhanh hơn ―sự kiện dẫn dắt mào đầu‖ Nhưng cũng không vì lý do đó mà các sự kiện chính đầy ứ các hành động, chi tiết nhỏ Ở Proust, bằng một ngòi bút ―thần thông‖, ông đã ―xuyên không‖ các chi tiết khiến các chi tiết vẫn mang nhịp chậm nhưng lại đồng hiện, đan cài vào nhau khiến ranh giới thời gian bị dãn cách, mờ nhoè, thậm chí là xoá bỏ nên người đọc vẫn có cảm giác đang ―trôi‖ giữa một ―hệ thời gian‖ vô hình

Proust kể chuyện với phong cách nhẹ nhàng Nổi bật ở Proust chính là những suy tư miên man cùng những cảnh sắc miêu tả thiên nhiên, con người, các bức tranh… Sự biến thiên về tốc độ thể hiện khá rõ theo thời gian cốt truyện Thời gian cốt truyện càng về gần, tốc độ càng chậm, nhịp càng dãn dần Nếu như

ở phần một thời gian cốt truyện viết khoảng hai năm trong 250 trang thì đến phần hai thời gian cốt truyện chỉ viết có khoảng ba đến bốn tháng mà viết đến tận 350 trang Vậy thời gian cốt truyện nhìn bề ngoài phần hai được kể tỉ mỉ hơn, miêu tả và dòng chảy suy tư nhiều hơn, sâu hơn Từ đây nhận rõ tư tưởng của tác phẩm hướng đến tình cảm mang tính chất riêng tư, nhưng cũng từ tình cảm ấy

mà tác giả đã vẽ nên một xã hội Pháp thu nhỏ với những sự kiện lớn (vụ

Dreyfus), những hình ảnh về con người trong xã hội thượng lưu (thông qua việc được lui tới nhà Madame Swann và quen biết những người thuộc tầng lớp xã hội này) Đây cũng là ―điều nhỏ bé vĩ đại‖ trong tác phẩm đạt giải Goncourt này

Tiểu kết

Thời gian chính là phương thức tồn tại của mọi sự vật Con người có thể trốn tránh được không gian nhưng không thể nào vượt ra ngoài thời gian Trong nghệ thuật, đặc biệt trong văn học, thời gian được sáng tạo mang tính chủ quan

Ở đó, thời gian có thể được kéo dài hơn rất nhiều so với thực tế và ngược lại cũng có thể bị rút ngắn hơn rất nhiều Nghiên cứu thời gian trong văn học chính

là việc nghiên cứu các diễn ngôn trần thuật, trong đó cần chú ý đến các khái

niệm cơ bản: thời gian cốt truyện – thời gian của truyện kể, thời gian văn bản và giả thời gian Trong đó, có ba vấn đề chính trong nghệ thuật của giả thời gian gồm: Trật tự, Thời lưu, Tần suất

Về cấp độ Thời lưu đó chính là mối quan hệ giữa thời gian cốt truyện và thời gian văn bản Nhịp và tốc độ của truyện phụ thuộc rất nhiều vào cấp độ thời lưu Trong sự vận động của tự sự có bốn hình thái: tóm tắt, quãng ngưng, tỉnh lược, lớp/cảnh Muốn tìm ra được thời lưu của một truyện cần tìm ra được thời

gian truyện kể, thời gian cốt truyện ứng với số dòng, số trang được trình bày trong văn bản Khi tìm thời gian cốt truyện cần sắp xếp lại thời gian niên biểu một cách rõ ràng, cần chấp nhận những con số mà các chương, các tiêu đề có thể coi như một tiêu chí hay những ranh giới mờ nhoè do sự đứt gẫy về thời gian, không gian

Riêng về kết cấu thời gian cốt truyện trong Dưới bóng những cô gái đương hoa, sự đứt gãy thời gian trong tác phẩm được hiện diện khá rõ qua hai phần:

Phần một: Xung quanh Madame Swann; Phần hai: Tên xứ sở: cái Tên Nhìn một cách tổng quát, so với phần một, phần hai được kể nhịp chậm hơn nhưng sự đứt đoạn tăng khá nhiều Điều này cũng chứng tỏ trọng tâm của tác phẩm đang

nghiêng về phần hai Trọng tâm của tác phẩm cũng giải thích phần nào tên nhan

đề Dưới bóng những cô gái đương hoa của Marcel Proust

Proust kể chuyện với phong cách tinh tế, nhẹ nhàng với những suy nghĩ miên man cùng những miêu tả cảnh sắc thiên nhiên, con người, các bức tranh của Eltir,… Có thể nhận rõ tác phẩm chứa đựng tình cảm riêng tư nhưng cũng từ những tình cảm ấy, người kể chuyện đã đưa người đọc đến với xã hội Pháp thu nhỏ Đó chính là điều đặc biệt khiến tác phẩm không chỉ dừng lại ở những vấn

đề bé nhỏ, vụn vặt mà còn hướng đến việc phản ánh giới thượng lưu, các sự kiện quan trọng của Pháp lúc bấy giờ

Chương 2

Quãng ngưng trong Dưới bóng những cô gái đương hoa

2.1 Quãng ngưng trong lý thuyết về thời gian truyện kể

Quãng ngưng là một trong những cấp độ thời lưu quan trọng, trong đó thời gian truyện kể nhiều hơn thời gian sự kiện Quãng ngưng thường xuất hiện ở những đoạn miêu tả cảnh hoặc trầm tư của nhân vật Đúng như tên gọi Quãng ngưng, nó làm chậm lại, ngưng lại dòng chảy câu chuyện đang tiếp diễn Tuy nhiên, cần phân định quãng ngưng và thủ pháp “treo” của truyện Nếu như thủ pháp “treo” là việc nhắc đến một sự kiện nào đó để rồi sau đó cốt truyện sẽ tiếp tục kể lại sự kiện đó chi tiết ở phần sau thì quãng ngưng chính là việc làm chậm

lại việc kể chuyện, dẫn người đọc ―dạo quanh‖ tâm tư, tình cảm, suy nghĩ hay đi sâu miêu tả cảnh vật xung quanh Việc tạm ngừng để quan sát, miêu tả, suy nghĩ

có ý nghĩa mở rộng thêm về ý nghĩa, vai trò của sự vật, hiện tượng, đồng thời, nhân vật có điều kiện hướng điểm nhìn thật sâu vào bên trong Diễn biến cảm xúc của con người được ngưng tụ khi người kể chuyện đồng sự hướng điểm nhìn

cố định vào bên trong Dường như trong sự ngưng tụ thời gian của nhân vật, người đọc như bị lãng quên hay bỏ quên hoàn toàn ý niệm thời gian, mặc cho người kể chuyện dẫn mình vào mê cung theo những nỗi niềm của nhân vật Thời gian ngưng đọng để đặc tả cảm xúc của con người rồi lại tiếp tục hành trình thời gian, nhưng cũng có lúc, nhân vật và cả người kể chuyện muốn chiếm lĩnh buộc thời gian ngừng trôi để lưu giữ mãi những khoảnh khắc vướt quá tầm tay con người

2.2 Quãng ngưng – “những nốt tròn kì diệu” ngưng đọng thời gian cảm

xúc trong Dưới bóng những cô gái đương hoa

Để có thể đánh giá được chính xác nhất sự đóng góp vào thành công của tác

phầm qua khía cạnh cấp độ Quãng ngưng, luận văn thống kê lại chi tiết cấp độ

này trong bảng sau:

Bảng 2.1 Thống kê những quãng ngưng trong tác phẩm

Nội dung cơ bản đoạn

Giới thiệu về giáo sư Cottard 1,5 trang [7-8]

Giới thiệu về hầu tước De Norpois 3 trang [9-11]

Suy nghĩ và thái độ của mẹ đối với ông De Norpois

14 trang [16-30]

Ông De Norpois ăn tối

lần tiếp theo

Ông De Norpois ăn tối

Cảm nhận khi được nói chuyện với ông De Norpois

½ trang [31]

Sự thích thú những tờ phiếu trang trí 1/3 trang [33]

Nội dung cơ bản đoạn

2 trang [62-64]

Sau khi ông De Norpois

ra về

Những ưu tư về nghệ thuật 3 trang [64-67]

Tình cảm của cả gia đình dành cho ông De Norpois

Nỗi nhớ nhung Gilberte 1 trang [75-76]

Cuộc gặp mặt của ―tôi‖

và Gilberte

Suy nghĩ về những thanh niên vô sỉ

mà ông Swann gán cho nhân vật

―tôi‖

1,5 trang [76-78]

Miêu tả ngôi nhà bà nữ hầu tước thuộc dòng dõi nhà Saint-Fereol mà Françoise dẫn vào khi đang gặp với Gilberte

1 trang [78-79]

Sau khi gặp Gilberte Nhớ lại ngôi nhà Françoise dẫn đến

và những lời đồn đoán về khu vườn Champs-Élysée

1 trang [81]

―Tôi‖ bị bệnh

Suy nghĩ đến vai trò và học vấn của người thầy thuốc đối với ―ca‖ bệnh của ―tôi‖

½ trang [84]

―Tôi‖ nhận được thư của Gilberte 3 trang [86-89]

―Tôi‖ đã được lui đến

nhà ông bà Swann sau

Miêu tả quang cảnh trong nhà Madame Swann, tiểu thư Gilberte và

3 trang [90-93]

Nội dung cơ bản đoạn

Buổi chiều tại nhà Swann

khi ―tôi‖ được mời đến

bữa trà chiều của

Gilberte

Kể về bữa trà chiều cùng Gilberte và các bạn của nàng, sự sang trọng trong những bữa trà chiều như làm ―tôi‖

say mê

2 trang [94-95]

Nghĩ về lời mời của Madame Swann

và mối quan hệ giữa Madame Swann

Miêu tả đường phố và thời tiết 2/3 trang [118]

Cách nói Christmas của Gilberte và

1 trang [120]

Ăn trưa tại nhà Swann Cảm xúc khi ở nhà Swann và những

suy tư về các bản sonate

5 trang [121-125]

Nội dung cơ bản đoạn

1 trang [130]

Ngỡ việc được phép đến nhà Madame Swann như một giấc mơ;

Cảm xúc và miêu tả trang phục Madame Swann mặc chuẩn bị đi dạo

ở Vườn Thuần hoá

Quãng ngưng miêu tả bà Quận chúa 2/3 trang [137]

Ghé vào các buổi triển

lãm trước khi đi dạo

Thời tiết quyết định hoạt động của

―tôi‖ cùng mẹ con Gilberte

Cảm nghĩ và miêu tả về Bergotte 18 trang [141-159]

Bergotte giải thích hình tượng nhân vật do La Berma thủ vai

2/3 trang [159]

Cảm nghĩ về cách nói chuyện của Bergotte với ―tôi‖ khi không đồng quan điểm (So sánh với De Norpois)

Nội dung cơ bản đoạn

Cảm nghĩ khi lần đầu tiên được gặp

và trò chuyện với Bergotte

1,5 trang [168;169]

Bergotte và ―tôi‖ trò

chuyện nhau khi cùng ra

về sau bữa trà chiều của

Madame Swann

Cảm nhận cách nói chuyện của Bergotte (xen kẽ các cảnh nói chuyện)

2 trang [170-173]

Cảm xúc của cha mẹ khi biết ―tôi‖

quen biết Bergotte

½ trang [182]

Gilberte cho rằng nguyên

nhân không được đi học

khiêu vũ là từ ―tôi‖

Suy tư của bản thân về tình cảm với Gilberte và những dấu hiệu rạn nứt tình cảm của Gilberte dành cho ―tôi‖

Suy từ về Gilberte và mối tình 7,5 trang [187-195]

Suy từ về Gilberte và mối tình 1,5 trang [187-188]

Suy nghĩ từ lời nói của bác quản gia 2/3 trang [190]

Trạng thái buồn bã, âu lo khi mong chờ thư của Gilberte mà không nhận được

1 trang [193-194]

Nội dung cơ bản đoạn

5,5 trang [195-200]

Miêu tả hình dung Bà Chủ ngồi giữa

salon của mình cùng các ―phe cánh

thăm Madame Swann

Miêu tả Odette càng ngày càng trẻ ra ½ trang [223]

Miêu tả phòng của Swann và những tấm ảnh của Madame Swann

½ trang [223-224]

Odette dưới cái nhìn của Swann 1 trang [224-225]

Miêu tả Madame Swann trong những ngày ―Đại yến‖ và sự khuyến khích gặp Gilberte từ bà (treo việc ông Swann đặt mua cho Madame Swann một bộ xiêm y và treo việc ―tôi‖ nhớ đến hôm đi cùng Madame Swann đến Vườn Thuần hoá)

3 trang [226-229]

Bữa tối quyết định gặp Suy tư về ―hạnh phúc‖ cùng nỗi nhớ 12,5 trang

[231-Nội dung cơ bản đoạn

Đi dạo cùng Madame

Swann vào tháng Năm

―Tôi‖ đi dạo cùng vợ chồng Swann tại đại lộ rừng Boulogne đồng thời miêu tả Madame Swann (cách ăn mặc, hành xử và những người xung quanh Madame Swann) (treo nói về những người phụ nữ ở khu ngoại ô Saint-Germain)

5,5 trang [244-248]

Cảm nhận cách Madame Swann chào hỏi mọi người như một cuộc biểu diễn

½ trang [258]

Miêu tả kiểu cách ăn mặc và tính cách của Françoise

2 trang [259-260]

Miêu tả khung cảnh khi ngồi trên tàu 1 trang [262]

Tác phẩm mà bà luôn mang theo 2,5 trang [263-265]

Chuyến đi từ Paris tới

Balbec

Cảnh vật, hoạt động, cảm xúc khi ở trên tàu

9 trang [265-274]

Nội dung cơ bản đoạn

Cảm xúc khi gặp lại bà 1 trang [273-274]

Khi mới đến Đại Khách

sạn

Quang cảnh quanh khu nghỉ dưỡng

và vách đối xử của tên quản lý với khách khi mới đến Đại Khách sạn ở Balbec

4,5 trang [277-282]

Khi ―tôi‖ ốm

Miêu tả quang cảnh khi bà mở cửa sổ 1 trang [283]

Suy tư về ―thói quen‖ 2 trang [284-286]

Sau khi ―tôi‖ ốm Thói quen ngắm biển ở Balbec qua

cửa sổ và sự tò mò mọi thứ xung quanh khi ăn trưa ở bãi biển

3 trang [286-289]

Bữa ăn trưa

Cách phát âm ―kiểu nông dân‖ 1/3 trang [290]

Thời tiết tại Balbec ½ trang [290]

Giới thiệu Aime và thái độ của những

vị khách

3 trang [290-293]

Giới thiệu về Tôn ông De Stermaria 5 trang [293-298]

Thái độ miệt thị, phân biệt đối xử địa

vị xã hội ở Đại Khách sạn và sự để ý của ―tôi‖ với tiểu thư De Stermaria

1,5 trang [298-299]

―Những gương mặt thân quen‖ 2 trang [299-301]

Tiếp tục ngắm nhìn tiểu thư De 2 trang [304-305]

Nội dung cơ bản đoạn

mặt ông chủ

1,5 trang [306-308]

Cuộc sống ở khách sạn

của hai bà cháu

Sự bất tiện vì Françoise quen những người làm ở Đại Khách sạn (treo câu chuyện của Françoise quen những người đó)

½ trang [318-319]

―Tôi‖ lên cơn sốt Miêu tả màu sắc và những suy ngẫm

về cảnh biển ở Balbec khi nhìn qua cửa sổ

9 trang [323-333]

Miêu tả nhà thờ và những cô gái khi qua đó

6 trang [333-340]

Nội dung cơ bản đoạn

Quang cảnh con đường lúc trở về 2 trang [340-342]

Về đến khách sạn Quang cảnh khách sạn khi trời đã tối 2 trang [244-245]

Sau khi ăn tối

Cảm nghĩ về Madame de Villeparisis 1 trang [348-349]

Madame de Villeparisis 2/3 trang [349-350]

Sự xuất hiện của Hầu

tước trẻ

Saint-Loup-en-Bray

Miêu tả khi Hầu tước trẻ xuất hiện (treo câu chuyện của Hầu tước trẻ và cha chàng)

5 trang [350-355]

Tình cảm của bà dành cho Hầu tước trẻ

1,5 trang [357-358]

Tình bạn giữa hai người 2 trang [358-361]

Sự phiền toái của Bloch 2 trang [262-263]

Suy nghĩ sau khi bị Bcloch cho rằng

―tôi‖ quen biết Hầu tước Saint-Loup

¼ trang [369]

Bloch nói xấu ―tôi‖ và

Saint-Loup

Cách phát âm của Bloch ¼ trang [369]

Miêu tả và cảm nghĩ về Bloch 2 trang [370-373]

Nam tước De Charlus

Ấn tượng ban đầu về sự xuất hiện của nam tước trước khi được Madame de Villeparisis giới thiệu

3 trang [377-378]

Tình cảm của bà dành cho Nam tước

và dòng dõi của Nam tước

Nội dung cơ bản đoạn

Sự tinh tế của Nam tước De Charlus 2/3 trang [390-391]

Ăn tối ở nhà Bloch

Giới thiệu ―Bloch-bố‖ 5,5 trang [395-400]

Vẻ mặt của những người trong gia đình Bloch khi người anh trai Bloch mang sâm panh ra mời

Mối tình ngang trái của Saint-Loup 6,5 trang [410-416]

Những ngày Saint-Loup không có ở Balbec

12 trang [417-429]

Đi ăn tối cùng Robert

Miêu tả từ con đường về phòng ngả lưng (như bà yêu cầu) với nhân viên, đồng thơi nêu cảm nghĩ về anh nhân viên đi cùng (treo việc nhân viên này đang nói dối)

1,5 trang [429-431]

―Tiểu thư nhà Simonet‖ 1 trang [432-433]

Cảm nhận khách sạn khi ra khỏi thang máy và trở về phòng với nhiều suy nghĩ

5 trang [433-438]

Trước khi đi ăn tối, Aime đem cho

―tôi‖ danh sách khách trọ mới nhất,

―tôi‖ đã không khỏi xúc động khi nhìn thấy danh sách khách có dòng

―Simonet và gia đình‖

1 trang [438-439]

Khung cảnh ăn tối của hai người và những ảo giác, xúc cảm khi ―tôi‖ say rượu

4 trang [441-445]

Nội dung cơ bản đoạn

4,5 trang [446-452]

Ngày hôm sau, khi tỉnh

rượu

Cảm giác sau khi tỉnh rượu ½ trang [454]

Hôm sau khi gặp Elstir Cô gái tình cờ gặp trên đường 1 trang [461]

Ngày thứ Bảy Sự buồn bã của ngày thứ Bảy cùng

những lần viện cớ đi gặp các cô gái

2 trang [463-165]

Đến gặp hoạ sĩ Elstir

theo mong muốn của bà

Quang cảnh, thời tiết khi đến nhà hoạ

sĩ Elstir và những bức tranh biển Elstir vẽ, kiến trúc của nhà thờ ở Balbec

½ trang [481]

Bức tranh màu nước của Elstir 2 trang [481-483]

Sự buồn phiền khi phải trì hoãn cuộc dạo trên bờ biển cho đến khi Elstir hoàn thành bức vẽ

Nội dung cơ bản đoạn

Tiễn Elstir về nhà ½ trang [498-499]

Chia tay Elstir Sự thất vọng xen khi không làm quen

được với các cô gái đồng thời cùng mừng thầm vì ―tôi‖ cũng đã có cơ hội

để tìm gặp được những cô gái đó

1,5 trang [500-501]

Tiễn Saint-Loup Suy nghĩ của ―tôi‖ về việc Bloch coi

trọng lời mời gượng gạo của Loup

Vẻ thanh lịch của ―tôi‖ 1 trang [505-506]

―Tôi‖ để ý Albertine tại xưởng vẽ của Elstir

1 trang [506-507]

Cảm xúc khi được Elstir giới thiệu với Albertine và cảm xúc về Albertine

2,5 trang [508-510]

Dạo biển cùng Albertine

Miêu tả Albertine khi đi dạo biển cùng

1/3 trang [512]

Cách nói chuyện và cuộc đi dạo quanh biển với Albertine

1 trang [513]

Chia tay Albertine

Cảm xúc khi chia tay Albertine về phòng khách sạn

½ trang [518]

Cảm nhận về những chiếc áo dài của

bà Elstir

1 trang [521-522]

Nội dung cơ bản đoạn

Đi dạo cùng Albertine

Ấn tượng ban đầu về Gisele 1/3 trang [524]

Cảm xúc khi biết được Gisele nói dối 1/3 trang [523]

Đi chơi cùng các cô gái Những ngày tháng đi chơi và trò

chuyện với các cô gái triền miên

5 trang [545-550]

Sau khi nói chuyện văn

học với các cô gái

Tâm trạng của ―tôi‖ khi nghĩ về các

cô gái

11 trang [454-566]

Cuộc vui chơi của những

cô gái

Đến thăm Albertine Miêu tả Albertine khi ở nhà 1,5 trang [574-575]

Sau khi đến thăm

9,5 trang [584-593]

Nội dung cơ bản đoạn

1,5 trang 596];

[594-Những ngày cuối cùng

của mùa nghỉ

Từ bảng chi tiết trên có thể rút ra bảng sau:

Bảng 2.2 Số liệu tổng quát cấp độ quãng ngưng trong Dưới bóng những cô gái đương hoa

Phần Thời gian văn bản chứa

Quãng ngưng

Tổng thời gian văn bản

Trong tác phẩm của Proust, có rất nhiều đoạn tương đối lớn miêu tả đặc trưng Số lớn những miêu tả này hầu như thuộc loại hình xảy lặp Điều này có