Đánh giá mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong các dự án thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn thành phố hồ chí minh theo khung chính sách của world bank trường hợp huyện bình chánh

Mục đích thực hiện đề tài và câu hỏi chính sách, giải pháp cần trả lời Đề tài được thực hiện nhằm mục đích đánh giá mức độ BT, HT, tái định cư trong các dự án thu hồi đất vì mục đích ph

PHẠM VĂN LỢI

ĐÁNH GIÁ MỨC BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ,

TÁI ĐỊNH CƯ TRONG CÁC DỰ ÁN THU HỒI ĐẤT

VÌ MỤC ĐÍCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH THEO KHUNG CHÍNH SÁCH CỦA WORLD BANK:

TRƯỜNG HỢP HUYỆN BÌNH CHÁNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP Hồ Chí Minh - Năm 2020

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TPHCM

PHẠM VĂN LỢI

ĐÁNH GIÁ MỨC BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ,

TÁI ĐỊNH CƯ TRONG CÁC DỰ ÁN THU HỒI ĐẤT

VÌ MỤC ĐÍCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH THEO KHUNG CHÍNH SÁCH CỦA WORLD BANK: TRƯỜNG HỢP HUYỆN BÌNH CHÁNH

Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng Hướng đào tạo: Hướng ứng dụng

Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nguyên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học và tận tâm của PGS.TS Bùi Thị Mai Hoài Các số liệu, thống kê được trình bày trong luận văn này hoàn toàn trung thực Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

HỌC VIÊN

Phạm Văn lợi

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN 3

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH ẢNH 8

TÓM TẮT 9

ABSTRACT 10

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI 1

1.1 Mục đích thực hiện đề tài và câu hỏi chính sách, giải pháp cần trả lời 3

1.2 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi thu thập dữ liệu 4

1.3 Khung phân tích, dữ liệu và phương pháp tiếp cận 4

1.4 Dự kiến kết cấu luận văn 5

CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ TÁI ĐỊNH CƯ KHI THU HỒI ĐẤT VÀ KHUNG CHÍNH SÁCH VỀ BT, HT TÁI ĐỊNH CƯ CỦA WORLD BANK 7

2.1 Tổng quan về chính sách thu hồi đất Việt Nam 7

2.2 Sơ lược về tình hình thu hồi đất các nước 8

2.2.1 Nguyên tắc thu hồi đất 9

2.2.2 Quy trình thu hồi đất 10

2.2.3 Phương pháp xác định giá trị bồi thường hỗ trợ 11

2.3 Những vấn đề chung về tái định cư, bồi thường và hỗ trợ 15

2.3.1 Khái niệm về tái định cư 15

2.2.2 Khái niệm về giải phóng mặt bằng, bồi thường và hỗ trợ 17

2.4 Khung chính sách về bồi thường hỗ trợ tái định cư của World Bank 21

2.4.1 Xác định mục tiêu hướng đến của khung chính sách khi thực hiện 22

2.4.2 Các tác động được xem xét bồi thường, hỗ trợ khi thực hiện chính sách 22

2.4.3 Các biện pháp cần thực hiện để phục hồi thu nhập, ổn định đời sống đối với người bị ảnh hưởng 23

2.4.4 Chính sách hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương trong số những người bị ảnh hưởng dự án 23 2.4.5 Cơ chế giải quyết kiến nghị và khiếu nại của người bị ảnh hưởng 24 2.4.6 Cơ thế giám sát và đánh giá 25

CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH BỒI THƯỜNG HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN BÌNH CHÁNH THEO KHUNG CHÍNH SÁCH CỦA WORLD BANK 26

3.1 Chính sách bồi thường và tái định cư của thành phố Hồ Chí Minh, chính sách bồi thường, hỗ trợ theo khung chính sách của World bank 26 3.2 Khái quát về hai dự án thu hồi đất để phát triển KT- XH vì lợi ích quốc gia, công cộng trên địa bàn huyện Bình Chánh 30 3.2.1 Khái quát đôi nét địa bàn huyện Bình Chánh 30 3.2.2 Thủ tục thu hồi đất và quy trình bồi thường hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn huyện Bình Chánh 33 3.2.3 Dự án xây dựng bệnh viện Nhi đồng thành phố và các dự án khác của ngành y tế (Dự án Bệnh viện nhi) 42 3.2.4 Dự án đường nối Võ Văn Kiệt đến đường cao tốc thành phố Hồ Chí Minh - Trung Lương (Dự án đường nối Võ Văn Kiệt) 46 3.3 Đánh giá mức bồi thường tái định cư của các dự án thu hồi đất vì mục đích phát triển KT-XH trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh theo khung chính sách của World Bank: trường hợp huyện Bình Chánh 49 3.3.1 Mức độ tham gia của người dân vào công tác bồi thường, hỗ trợ 52 3.3.2 Các tác động được xem xét bồi thường 54 3.3.3 Các biện pháp cần thực hiện để phục hồi thu nhập, ổn định đời sống đối với người bị ảnh hưởng 55 3.3.4 Chính sách hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương trong số những người bị ảnh hưởng dự án 59 3.3.5 Cơ chế giải quyết khiếu nại 60 3.3.6 Cơ thế giám sát và đánh giá 61

3.3 Những bất cập trong bản thân nội dung chính sách và cả trong thực

hiện chính sách bồi thường hỗ trợ và tái định cư cho người dân 62

CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH 64

4.1 Kết luận 64

4.2 Đề xuất chính sách 67

TÀI LIỆU THAM KHẢO

UBND: Ủy ban nhân dân

UBMTTQ: Ủy ban mặt trận tổ quốc

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH ẢNH

3.1 So sánh khung chính sách của World Bank và thành phố

3.2 Thống kê các loại đất của huyện Bình Chánh 32

3.3 Quy trình thưc hiện công tác bồi thường trên địa bàn

TÓM TẮT

Mặc dù có nhà nước có nhiều cố gắng hoàn thiện khung pháp lý toàn diện về các vấn đề đất đai, việc thu hồi đất bắt buộc ở thành phố Hồ Chí Minh có liên quan đến khiếu nại và chậm trễ trong thanh toán bồi thường cho thấy các nguyên tắc có thể không được xem xét nghiêm túc Bài viết này đánh giá các hoạt động bồi thường khi thực hiện thu hồi đất ở huyện Bình Chánh, thành phố Hồ Chí Minh bằng các nguyên tắc là chính sách bồi thường tái định cư của Ngân hàng Thế giới dựa trên các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm tập trung với người dân và các cán

bộ phụ trách dự án có liên quan đến dự án thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội ở huyện Bình Chánh, Thành phố Hồ Chí Minh Nó đã được quan sát thấy rằng việc không tuân thủ một số nguyên tắc là một trong những lý do chính cho sự không hài lòng của những người bị ảnh hưởng do thiếu thông tin đầy đủ và rõ ràng về dự án, ít tham gia, bồi thường không đầy đủ và không tuân thủ các thủ tục Việc thực thi các quy định và khuyến nghị của Ngân hàng Thế giới sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho đẩy nhanh tiến độ thực hiện, tạo sự đồng thuận trong việc thu hồi đất bắt buộc, từ đó giảm xung đột và tăng cường hiệu quả dự án, giảm ảnh hưởng đến người dân bị thu hồi đất Từ khóa: Thu hồi đất bắt buộc, người dân bị ảnh hưởng dự án, Tái định cư không tự nguyện

Từ khóa: Thu hồi đất bắt buộc, người dân bị ảnh hưởng dự án, tái định cư không tự nguyện

ABSTRACT

Despite a comprehensive regulatory framework on land matters, compulsory land acquisition in Ho Chi Minh city has been associated with complaints and delays in compensation payments an indication that good governance principles might not be under serious consideration This paper evaluates land acquisition practices in Binh Chanh, Ho Chi Minh city use by World Bank policy based on depth interviews and focus group discussions with project affected people and government officials who were involved in land acquisition project for socio-economic development in Binh Chanh district, Ho Chi Minh city It was observed that failure to observe principles was one of the major reasons for dissatisfaction among affected people due to lack of adequate and clear information about the project, little participation, inadequate compensation and non-adherence to procedures Enforcement of regulations and World Bank recommendations would have facilitated the smooth implementation of compulsory land acquisition thereby reducing conflicts and enhancing project affected people chance to compulsory land acquisition

Keywords: compulsory land acquisition, project affected people, Involuntary Resettlement

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI

Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia Ở Việt Nam, “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước là đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý Quyền sử dụng đất là một loại tài sản và hàng hóa đặc biệt, nhưng không phải là quyền sở hữu, được xác định cụ thể phù hợp với từng loại đất, từng đối tượng và hình thức giao đất, cho thuê đất Nhà nước thực hiện quyền của chủ sở hữu thông qua việc Quyết định quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; cho phép chuyển mục đích sử dụng” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI Quyền sử dụng đất đai mang lại những lợi ích hữu hình như nơi ở và sinh kế, cũng như những lợi ích vô hình như an ninh và vị thế trong xã hội (Mahalingam & Vyas, 2011)

Khi dân số tại các khu vực đô thị ngày càng tăng sẽ phát sinh áp lực, hạ tầng công cộng đòi hỏi phải được nâng cấp, đầu tư xây dựng và dẫn tới một bộ phận người bị thu hồi đất (Viitanen, Vo, Plimmer & J Wallace, 2010) Ở nước ta, nhà nước thu hồi đất trong một số trường hợp thật cần thiết vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng thì người sử dụng đất được bồi thường, hỗ trợ (BT, HT) Việc thực hiện thu hồi đất phải tính công khai, minh bạch theo quy định của pháp luật (Hiến pháp, 2013)

Thu hồi đất của tổ chức, cá nhân đang sử dụng đất sẽ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích mà họ được hưởng trên đất đó Do vậy, thu hồi đất là vấn đề luôn luôn nhạy cảm và phức tạp, nó đòi hỏi Nhà nước với vai trò là chủ sở hữu đại diện, mà trực tiếp nhất là chính quyền địa phương nơi có đất bị thu hồi cho các dự án triển kinh tế

xã hội (KT- XH) vì lợi ích quốc gia, công cộng phải hết sức thận trọng, cân nhắc thật kỹ để có những quyết sách đúng đắn, hài hòa lợi ích nhà nước và người có đất

bị thu hồi Bất kỳ một khiếm khuyết nào, bất kỳ một sự lơ là, tắc trách nào dù nhỏ đều có thể dẫn tới sự xung đột, thậm chí là sự phản kháng của những người có đất

bị thu hồi, dự án của nhà nước có thể bị đình trệ, trật tự an ninh và an toàn xã hội có thể bị xáo trộn, ảnh hưởng (Mahalingam & Vyas, 2011)

Thực tế quan sát trong thời gian qua cho thấy, nhiều địa phương, nhất là những địa bàn có tốc độ đô thị hóa nhanh, vấn đề thu hồi đất cho các mục đích phát triển KT- XH vì lợi ích quốc gia, công cộng gặp rất nhiều trở ngại và vướng mắc, nhiều trường hợp thu hồi đất gặp phải sự phản đối quyết liệt của người dân, việc thu hồi đất dây dưa, kéo dài Các dự án dẫn tới tước đoạt tư liệu sản xuất quan trọng của người sử dụng đất và phá hủy các hệ thống kinh tế hiện tại của họ nhưng hiếm khi được các nhà đầu tư dự án trang bị đủ nguồn lực tài chính và kinh tế để xây dựng lại những công trình mà họ tháo dỡ (Cernea, 2008)

Trong những năm trở lại đây để phù hợp với kinh tế thị trường nhà nước xem xét điều chỉnh về chính sách đất đai, xác định giá trị quyền sử dụng đất theo giá thị trường của đất đai từ Luật Đất đai 2003, quy định giá đất là giá đất phổ biến trên thị trường và do Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh quyết định làm cơ sở để tính tiền BT khi nhà nước thu hồi đất, tuy nhiên nhà nước chưa xây dựng được cơ chế tài chính phù hợp để đánh giá giá đất dựa trên thị trường và không có tiêu chuẩn khách quan

để xác định giá đất (World Bank, 2011) Dù nhà nước có nhiều có gắng nhưng phải nhận định rằng giá trị của đất bị thu hồi rất khó xác định

Thành phố Hồ Chí Minh là một trung tâm kinh tế, văn hóa và khoa học kỹ thuật hàng đầu và có vị trí quan trọng trong vùng kinh tế trọng điểm phía nam (Nguyễn Đức Hòa, 2008), cùng với sự phát triển của thành phố, huyện Bình Chánh trong những năm trở lại đây được tập trung nguồn lực thực hiện các dự án đầu tư phát triển kế hoạch vốn trung hạn 2016-2020 được phê duyệt của 178 dự án với số tiền là 16.386,271 tỷ đồng từ nguồn ngân sách thành phố Riêng năm 2019, thành phố bố trí chi đầu tư phát triển huyện Bình Chánh là 1.641,084 tỷ đồng phục vụ cho đầu tư phát triển hạ tầng, các công trình công cộng phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội Trên địa bàn huyện Bình Chánh có 101 dự án đang triển khai thực hiện có thu hồi đất, trong đó dự án thực hiện thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng là 73 dự án Dự án có nguồn vốn ngoài ngân sách chiếm phần lớn là các dự án phát triển nhà 28 dự án Một số dự án trọng điểm đã và đang được triển khai có quy mô lớn trên địa bàn

huyện như: Bệnh viện Chợ Rẫy Hữu nghị Việt - Nhật, tại xã Lê Minh Xuân, huyện Bình Chánh, Dự án Bệnh viện Nhi đồng thành phố và các dự án khác của ngành Y

tế xã Tân Kiên và xã Tân Nhựt, huyện Bình Chánh (khu 33,3 ha), Dự án đầu tư xây dựng đường nối Võ Văn Kiệt đến cao tốc thành phố Hồ Chí Minh - Trung Lương tại xã Tân Kiên, huyện Bình Chánh; Dự án đầu tư xây dựng bệnh viện chấn thương chỉnh hình và Bệnh viện mắt kỹ thuật cao tại khu 6A, xã Bình Hưng, Dự án phát triển cơ sở hạ tầng giao thông đồng bằng sông Cửu Long; Dự án nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 50 và Dự án xây dựng đường cao tốc Bến Lức - Long Thành trên địa bàn huyện Bình Chánh, dự án đầu tư xây dựng bệnh viện nội tiết trung ương tại thị trấn tân túc, huyện Bình Chánh Các dự án khi hoàn thành sẽ tạo động lực cho sự phát triển KT-XH của huyện Bình Chánh

Cùng với quá trình triển khai thực hiện dự án, công tác BT, HT và tái định cư cho các hộ dân bị ảnh hưởng trong dự án đang được trển khai trên địa bàn huyện từ trước đến nay luôn là vấn đề phức tạp cần nhiều thời gian để giải quyết, nó xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau từ chủ quan đến nguyên nhân khách quan Ngoài ra, chính sách chăm lo cho người bị thu hồi đất sau khi bị di dời tại nơi ở mới cũng đang là vấn đề ít được quan tâm khi thực hiện dự án Xuất phát từ những lý do

trên nên tôi chọn đề tài “Đánh giá mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong các

dự án thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn thành phố

Hồ Chí Minh theo Khung chính sách của World Bank: trường hợp huyện Bình Chánh” làm luận văn thạc sĩ

1.1 Mục đích thực hiện đề tài và câu hỏi chính sách, giải pháp cần trả lời

Đề tài được thực hiện nhằm mục đích đánh giá mức độ BT, HT, tái định cư

trong các dự án thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế xã hội mà người dân nhận

được trong dự án có tương xứng với những tài sản họ mất đi hay không trên cơ sở quy định của pháp luật và khung chính sách bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất bắt buộc của World Bank, xác định những bất cập trong chính sách, bất cập trong cách thực hiện từ đó kiến nghị hoàn thiện chính sách BT, HT tái định cư trong các dự án thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế xã hội

Để đạt được mụcđích đó, luận văn hướng đến trả lời các câu hỏi sau đây: (1) Theo qui định hiện hành, mức BT, HT tái định cư mà người dân nhận được

có tương xứng với những tổn thất họ phải gánh chịu khi nhà nước thu hồi đất cho

dự án? (đánh giá theo quy định và chuẩn khung chính sách của World bank)

(2) Những bất cập trong bản thân nội dung chính sách và cả trong thực hiện chính sách BT, HT tái định cư cho người dân là gì?

1.2 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi thu thập dữ liệu

Thành phố Hồ Chí Minh là một trung tâm kinh tế lớn của cả nước, cùng với quá trình phát triển, thành phố cần thực hiện thu hồi đất để phục vụ nhu cầu xây dựng cơ sở, hạ tầng để phục vụ nhu cầu người dân Huyện Bình Chánh được chia tách từ năm 2003, đã được quan tâm đầu tư để phát triển nhất là trong những năm trở lại đây, cùng với nó là nhiều dự án được thực hiện để xây dựng cơ sở vật chất như đường giao thông, cơ sở y tế, giáo dục và các công trình công cộng khác Để có quỹ đất thực hiện dự án phải thực hiện quá trình thu hồi đất và thực hiện công tác bồi thường hỗ trợ tái định cư Nhà nước kêu gọi khuyến khích các nguồn lực để phát triển trong đó có hình thức đối tác công tư (PPP) Để đánh giá quá trình BT,

HT của các dự án thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế xã hội vì mục đích công cộng qua giai đoạn của Luật đất đai năm 2003 và năm 3013, tác giả lựa chọn 02 dự

án trên cùng địa bàn xã Tân Kiên huyện Bình Chánh để thực hiện nghiên cứu đề tài:

dự án khác của ngành Y tế ở xã Tân Kiên và xã Tân Nhựt, huyện Bình Chánh (khu 33,3 ha), dự án đầu tư xây dựng đường nối Võ Văn Kiệt đến cao tốc thành phố Hồ Chí Minh - Trung Lương tại xã Tân Kiên, huyện Bình Chánh Đối tượng nghiên cứu là người dân bị ảnh hưởng trong dự án, các cán bộ liên quan đến các dự án

1.3 Khung phân tích, dữ liệu và phương pháp tiếp cận

Tác giả sử dụng khung chính sách về BT, HT tái định cư của World Bank và quy định của nhà nước về công tác BT, HT khi thu hồi đất, thực hiện nghiên cứu dự

án Bệnh viện nhi và các dự án khác của ngành Y tế tại xã Tân Kiên và xã Tân Nhựt, huyện Bình Chánh (khu 33,3 ha), Dự án đầu tư xây dựng đường nối Võ Văn Kiệt

đến cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh - Trung Lương tại xã Tân Kiên, huyện Bình Chánh, kỹ thuật phỏng vấn sâu của phương pháp nghiên cứu định tính được sử dụng

để trả lời các câu hỏi được đặt ra, cụ thể:

Để trả lời câu hỏi thứ nhất, bên cạnh phỏng vấn sâu các hộ dân có nhà đất trực tiếp bị ảnh hưởng trong dự án, tác giả còn sử dụng số liệu về tình hình sử dụng đất, diện tích đất bị thu hồi, số hộ bị thu hồi đất, kinh phí giải phóng mặt bằng, mức BT,

HT tái định cư cụ thể cho từng hộ … từ các Báo cáo hàng năm, các năm của: UBND huyện Bình Chánh, Ban BTGPMB, các phòng, ban của huyện và UBND các

xã, thị trấn trên địa bàn huyện Bình Chánh nhằm đối chiếu, so sánh

Để trả lời câu hỏi thứ 2, bên cạnh phỏng vấn sâu các hộ dân bị ảnh hưởng trực tiếp, tác giả cũng tham khảo ý kiến chuyên gia và thảo luận nhóm chuyên gia là cán

bộ công chức liên quan trực tiếp đến công tác BT, HT và tái định cư huyện và thành phố

Như vậy, dữ liệu sử dụng để minh họa cho các nhận định được đưa ra trong luận văn sẽ bao gồm cả dữ liệu sơ cấp lẫn thứ cấp

1.4 Dự kiến kết cấu luận văn

- Chương 1: Giới thiệu về đề tài

- Chương 2: Khái quát về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất và

khung chính sách về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của World Bank

- Chương 3: Đánh giá tình hình bồi thường, hỗ trợ tái định cư trên địa bàn

huyện Bình Chánh theo khung chính sách của World Bank

3.1 Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của thành phố Hồ Chí Minh, chính sách bồi thường, hỗ trợ theo khung chính sách của World bank

3.2 Thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất để phát triển KT- XH vì lợi ích quốc gia, công cộng trên địa bàn huyện Bình Chánh

3.3 Đánh giá mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của các dự án thu hồi đất vì

mục đích phát triển kinh tế xã hội Thành phố Hồ Chí Minh theo khung chính sách

của World bank: trường hợp huyện Bình Chánh

3.4 Những bất cập trong bản thân nội dung chính sách và cả trong thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân

- Chương 4: Kết luận và gợi ý chính sách

CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ TÁI ĐỊNH CƯ KHI THU HỒI ĐẤT VÀ KHUNG CHÍNH SÁCH VỀ BT, HT TÁI ĐỊNH CƯ CỦA WORLD BANK

2.1 Tổng quan về chính sách thu hồi đất Việt Nam

Thực hiện chính sách cải cách kinh tế và hiện đại hóa đã giúp Việt Nam nổi lên như một trong những nền kinh tế phát triển nhanh nhất thế giới Các chính sách của thời kỳ đổi mới những năm 1980 tập trung vào việc tái phân bổ đất nông nghiệp

do các hợp tác xã nắm giữ cho các hộ gia đình và cá nhân Điều này dẫn đến sản lượng nông nghiệp tăng lên nhanh chóng từ một nước thiếu lương thực, Việt Nam

đã thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ ba thế giới vào năm 2007 Cùng với đó là công cuộc công nghiệp hóa hiện đại hóa, dẫn đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo mức tăng dần đóng góp của công nghiệp và dịch vụ việc giảm tầm quan trọng của nông nghiệp trong nền kinh tế của đất nước xuống 19,4% GDP năm 2007 và tăng mức đóng góp của ngành công nghiệp và dịch vụ lên 42,4% và 38,2% vào năm 2007 Một phần của tiến trình này là một lượng lớn đất đai được chuyển đổi từ sử dụng cho mục đích nông nghiệp sang phi nông nghiệp với những thay đổi tương ứng trong sử dụng đất (Bùi Thị Vân, 2008) Hiện nay, Việt Nam đang trên đường phát triển thành một nước công nghiệp hóa và đô thị hóa mới thực hiện được trên 30% việc chuyển dịch đất đai để thực hiện các dự án đầu tư vẫn tiếp tục diễn ra mạnh mẽ (Đặng Hùng Võ, 2017)

Luật Đất đai ra đời năm 1987 đã quy định việc thu hồi đất bắt buộc đối với một số trường hợp do vi phạm chính sách về đất đai, người sử dụng đất không được bồi thường về đất mà chỉ được hỗ trợ chi phí cải tạo, xây dựng công trình trên đất Đến thời kỳ Luật Đất đai năm 1993, tiếp tục thực hiện chỉ có thực hiện thu hồi đất bắt buộc thông qua quyết định hành chính của cơ quan nhà nước, do đất đai được chuyển nhượng, suất hiện hình thức giao đất cho các thành phần kinh tế ngoài nhà nước, các nhà đầu tư sử dụng đất cho một dự án đầu tư được yêu cầu phải trả phí sử dụng đất, hoặc tiền thuê đất, cho Nhà nước cũng như bồi thường cho những người

sử dụng đất trước đó Luật đất đai cũng quy định một số trường hợp được quyền thu hồi đất nhưng còn hạn chế cho mục đích quốc phòng hoặc an ninh, vì lợi ích quốc gia hoặc công cộng và một số dự án đầu tư kinh tế trọng điểm của quốc gia

Luật đất đai năm 2003 ra đời và có hiệu lực thay đổi cơ bản toàn về sự dịch chuyển đất đai Ngoài việc thu hồi đất bắt buộc nhà nước công nhận hình thức chuyển đổi tự nguyện thông qua chuyển nhượng quyền sử dụng đất theo giá thị trường, giá trị thị trường do nhà nước xác định trong một số trường hợp để phục vụ cho việc thu hồi đất bắt buộc để phục vụ cho an ninh quốc phòng và các dự án phát triển kinh tế xã hội Phương thức chuyển đổi hình thức sở hữu quyền sử dụng đất cũng có nhiều thay đổi, chuyển đổi đất bắt buộc trước đây chỉ giới hạn trong các trường hợp sử dụng đất cho mục đích quốc gia và công cộng và một số dự án đầu tư kinh tế quan trọng (như xây dựng khu công nghiệp, khu kinh tế, khu công nghệ cao

và đô thị và cơ sở hạ tầng nông thôn và những dự án trong nhóm đầu tư tài trợ lớn nhất), nay có thêm phương thức chuyển đổi đất tự nguyện dựa trên sự thương lượng giữa chủ đầu tư và người đang sử dụng đất để thỏa thuận chuyển nhượng đất, cho thuê đất hoặc để góp vốn vào dự án Ngoài ra, các quy định chi tiết về việc xác định giá trị bồi thường về đất và điều kiện sống tại các địa điểm tái định cư cho những trường hợp áp dụng phương pháp chuyển đổi đất bắt buộc

Luật đất đai 2013 ra đời trên tinh thần kế thừa chính sách của luật đất đai 2003

về thu hồi đất, có đảm bảo nhiều hơn quyền và lợi ích của người thu hồi đất, yêu cầu cao hơn về tính minh bạch trong hoạt động thu thồi đất Nhà nước quy định phương thức thu hồi đất bắt buộc có hai dạng: thứ nhất là nhà nước thu hồi đất theo

dự án đầu tư cụ thể và thứ hai là nhà nước thu hồi đất theo quy hoạch sử dụng đất khi chưa có dự án đầu tư

2.2 Sơ lược về tình hình thu hồi đất các nước

Mỗi một quốc gia trong quá trình phát triển của mình cần có sự dịch chuyển

về mục đích sử dụng đất, chính sách về đất đai, nó không những ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của người có đất bị thu hồi mà còn là mối quan tâm lớn của các

nhà đầu tư của các dự án đầu tư, hoạt động đầu tư, trong đó đặc biệt là chính sách thu hồi đất bắt buộc thông qua ba mối quan tâm; thứ nhất là nguyên tắc việc thu hồi đất, thứ hai là quy trình thu hồi đất và phương thức bồi thường cho đất bị thu hồi thông qua giá trị BT, HT và tái định cư thực tế người dân nhận lại được Các quốc gia tùy theo điều kiện, quan niệm nên thiết kế hệ thống pháp luật có cách tính và thực hiện chi trả bồi thường khác nhau để giúp cho người có đất thu hồi ổn định đời sống, sản xuất và phát triển

2.2.1 Nguyên tắc thu hồi đất

Trên khắp thế giới, nhà nước được trao quyền thu hồi đất cho mục đích công cộng và tính bồi thường chi trả cho chủ sử dụng đất Quyền lực này được thực thi, trao quyền trực tiếp trong hiến pháp, như trong trường hợp của Hoa Kỳ, Úc và Trung Quốc, hoặc được quy định trong luật ban hành như trường hợp ở Hồng Kông, Malaysia và Singapore Tuy nhiên, định nghĩa của thuật ngữ có "mục đích công cộng" có sự khác nhau giữa các quốc gia Một số quốc gia, Pháp, Nhật Bản, Trung Quốc, Mexico và Ấn Độ liệt kê rõ ràng các tình huống và dự án theo đó đất có thể được nhà nước thu hồi hoặc trưng dụng để sử dụng công cộng Ví dụ, ở Trung Quốc, đất đai có thể được thu hồi cho mục đích công cộng để thiết lập các chủ trương công cộng, như quốc phòng, giao thông, bảo tồn nước, cơ quan chính phủ, v.v., trong khi ở Mexico mục đích công cộng bao gồm phát triển cơ sở hạ tầng, bảo tồn lịch sử hoặc văn hóa, an ninh quốc gia hoặc các dự án lợi ích công cộng, và các

dự án bảo tồn sự cân bằng sinh thái và tài nguyên thiên nhiên Một số quốc gia khác, Malaysia, Brazil, Mỹ, Anh và Singapore trong số đó cung cấp một định nghĩa chung hơn về thuật ngữ "mục đích công cộng",

Hiến pháp năm 2013 của nước ta khẳng định: “người sử dụng đất được pháp luật bảo hộ quyền sử dụng đất Nhà nước trưng dụng đất, thu hồi đất do tổ chức, cá nhân đang sử dụng trong trường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc trong tình trạng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, phòng, chống thiên tai, phát triển KT-XH vì lợi ích quốc gia, công cộng Nguyên tắc thu hồi đất

phải công khai, minh bạch và được bồi thường theo quy định của pháp luật” Luật đất đai 2013 quy định cụ thể những trường hợp ngoài thu hồi đất do phi phạm đất đai và phục vụ nhu cầu của an ninh, quốc phòng, thì nhà nước chỉ được thu hồi đất

để phát triển KT-XH vì lợi ích quốc gia, công cộng trong một số dự án cụ thể được quốc hội, thủ tướng hay Hội đồng nhân dân (HĐND) tỉnh thông qua

2.2.2 Quy trình thu hồi đất

Nói chung, các quy trình thu hồi đất trải qua nhiều công đoạn nhằm cung cấp cho người sử đang sử dụng đất khi bị thu hồi một số tiền bồi thường có thể được xác định trước hoặc thông qua quá trình đàm phán với các bên liên quan để thống nhất mức bồi thường, cụ thể như sau:

Phương thức 1: Nhà nước xây dựng một cơ chế bồi thường chung theo giá trị thị trường của tài sản, thông qua các giao dịch mua bán gian sử dụng xác định một mức bồi thường cố định các nhóm tài sản, cho các khu đất có cùng pháp lý, khả năng sinh lời mà không phụ thuộc vào hoàn cảnh mức độ tiếp nhận thụ hưởng của người bị thu hồi đất Chính sách BT, HT chỉ có một phương án để chi trả cho người

bị thu hồi đất, các nước Trung Quốc, Úc, New Zealand, Ấn Độ, và Việt Nam đều thực hiện phương thức bồi thường này;

Phương thức 2: Nhà nước khi xây dựng một chính sách bồi thường có nhiều phương án để người dân lựa chọn, người dân tham gia vào quá trình đàm phán về mức BT, HT cho những thiệt hại mà mình phải gánh chịu, trong những trường hợp như vậy, đàm phán thường dẫn đến một giải pháp tối ưu về mặt xã hội và hiệu quả

xã hội Nhật Bản là quốc quốc gia đi đầu khi bằng cách sử dụng các kỹ thuật đàm phán để quyết định bồi thường cung cấp cho các bên liên quan

Tuy nhiên, cũng có nhiều quốc gia kết hợp hai phương pháp này Ví dụ, Singapore và Philippin khuyến nghị các cơ quan chính phủ và nhà phát triển trước tiên nên đàm phán với các bên liên quan để đưa ra gói bồi thường được chấp nhận

có thể bao gồm tiền, cũng như bồi thường phi tài chính cho tài sản bị ảnh hưởng

Trong trường hợp đàm phán không thành nhà nước có thể sử dụng biện pháp thu hồi dựa trên các công thức được xác định trước đó

2.2.3 Phương pháp xác định giá trị bồi thường hỗ trợ

Tùy vào điều kiện, đặc điểm văn hóa của mỗi đất nước, mỗi quốc gia quyết định lựa chọn quy trình bồi thường riêng, nhưng để tính giá trị BT, HT cụ thể về đất thì các nước sử dụng bốn phương pháp để định giá đất nhằm đạt được mức bồi thường phù hợp, đó là:

- Đánh giá trên cơ sở giá trị thị trường của đất

- Đánh giá xác định giá trị ròng của thu nhập từ đất

- Xác định giá trị sử dụng đất ban đầu do nhà nước quy định

- Đạt được giá trị đất thông qua thương lượng

Để đánh giá giá trị thị trường của đất, Ngân hàng Phát triển Châu Á xác định

là số tiền mà người đang sở hữu đất dự kiến sẽ nhận được nếu bán trên thị trường

mà ở đó người mua và người bán gặp nhau hay người bán và người mua cùng sẵn sàng (ADB 2007a) Tuy nhiên, trong thực tế thông thường các khu đất bị ảnh hưởng trong dự án thường bị chi phối bởi yếu tố quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất nên hạn chế chuyển nhượng, do đó để xác định giá trị thị trường hợp lý của các khu đất yêu cầu tính đến việc xác định giá đất đang giao dịch tại các khu vực lân cận trong một khoảng thời gian tương đồng với tài sản cần thẩm định Từ hình thành quá trình chuyển nhượng của các giao dịch đất tương tự trong quá khứ (thông thường khoảng thời gian nhất định thường áp dụng khoảng 2 năm), giá bán trung bình được tính đại diện cho giá trị thị trường của các khu đất được đánh giá tương đương về vị trí, hình thể khu đất Một phương pháp như vậy dự kiến sẽ đại diện cho điều kiện thị trường của khu vực Việt Nam theo phương này để tính giá trị BT, HT về đất tương đồng với một số các quốc gia khác, Malaysia, Trung Quốc, Mỹ và Ấn Độ chủ trương theo phương thức xác định giá trị tương đương để xác định giá trị của đất

Nguyên tắc xác định giá trị thị trường làm cơ sở bồi thường có một số nhưng những khó khăn, hạn chế trong quá trình thực hiện Đầu tiên, việc thu thập thông tin

đối với các giao dịch thành của các khu đất tương đồng có thể không có sẵn vì đất đai có ít sự dịch chuyển gắn liền với nơi ở tập quán văn hóa của khu vực Thứ hai,

có một số trường hợp ở các nước đang phát triển, nơi giá trị kê khai của việc chuyển nhượng đất được giữ ở mức thấp nhằm cho mục đích trốn thuế, tránh thuế Cuối cùng, một môi trường thị trường công bằng, đáng tin cậy chưa được xem xét yếu tố khác biệt cá nhân hóa của sử dụng đất, trong quá trình chuyển nhượng đất đai thường tính yếu tố thuận lợi về vị trí khu đất đối với khu vực, hoặc hình thể quy hoạch của khu đất, các yếu tố tương đồng về quy hoạch chưa xem xét tới mặt lợi ích chi phí đối với từng cá nhân cụ thể

Đánh giá giá trị ròng của thu nhập từ đất là phương pháp dựa trên thu nhập từ

đất để làm “giá trị thay thế” khi thực hiện BT, HT Giá trị thay thế là số tiền phải trả

để thay thế tài sản bằng một tài sản tương tự Giá trị thay thế không chỉ bao gồm chi phí mua lại tài sản có cùng sự tương đồng mà còn còn bao gồm tất cả các chi phí liên quan đến việc thay thế tài sản đó từ việc thu được lợi ích trong tương lai Phương pháp tính toán giá trị từ dưới lên này được sử dụng ở Philippines và ở các quốc gia khác, nơi các hệ thống pháp lý không mạnh cùng với nó là thị trường đất đai không được phát triển tốt hoặc không cung cấp thông tin đáng tin cậy cho hoạt

động định giá Trường hợp thị trường đất đai không được phát triển hoặc không

đáng tin cậy hoạt động định giá, giá trị thu nhập ròng của đất đai cũng có thể được

sử dụng để tính giá trị của đất Phương pháp này có ứng dụng chủ yếu trong việc thẩm định đất nông nghiệp Tanzania là một quốc gia sử dụng phương pháp định giá này do các phương pháp xác định theo giá thị trường khó thực hiện được, giá trị tài sản là giá trị của các nguồn nhập dự kiến có được do việc sở hữu tài sản mang lại nhưng phương pháp này cũng một số nhược điểm như:

Việc xác định tỷ lệ chiết khấu thường theo lãi suất ngân hàng tại thời điểm thẩm định mang tính ước đoán vì giá trị trong tương lai có thể thay đổi tùy theo thời gian, cùng với đó là việc xác định tổng doanh thu, chi phí ước tính lợi nhuận tích lũy từ tài sản trên đất cũng đòi hỏi người thực hiện phải có trình độ hiểu biết kiến

thức rộng Quan trọng nhất, phương pháp này không tính đến lợi ích phi thu nhập của đất, ví dụ như sinh kế, an sinh xã hội, nguồn tín dụng, v.v

Nguyên tắc xác định giá trị sử dụng đất theo giá trị ban đầu: giá do nhà nước

từ khi giao đất đến khi thực hiện thu hồi đất, các giao dịch đất đai bị nghiêm cấm, người dân không được mua bán nên không có giá giao dịch thành ngoài thị trường nên khi BT, HT không xác định được giá trị bồi thường theo giá thị trường thực tế nếu được thực hiện giao dịch hoàn thành, với nguyên tắc này đất chỉ sử dụng cho một mục đích không thay đổi trong suốt quá trình sử dụng như: đất nông nghiệp sẽ không được chuyển thành đất phi nông nghiệp như (thương mại dịch vụ, đất ở) có giá trị kinh tế cao hơn trong tương lai do thay đổi của quy hoạch hình thành lên các khu đô thị hiện đại, khu công nghiệp tiên tiến, nên cách tính này thường không đáp ứng được mong muốn kỳ vọng của người bị thu hồi đất Chính sách này hiện nay cũng không còn nhiều nước sử dụng do cơ chế mở cửa, chỉ diễn ra ở một số nước

và giới hạn chủ yếu đất nông nghiệp nhằm hạn chế chuyển dịch đất nông nghiệp thành các loại đất khác phi nông nghiệp như đất nông nghiệp ở vùng nông thôn Trung Quốc đối do đạo luật đất đai của Trung Quốc không cho phép chuyển nhượng đất nông thôn người dân muốn chuyển nhượng phải chịu một khoản lệ phí lớn nên hoạt động chuyển nhượng trên thị trường hầu như không được diễn ra Lượng đất nông nghiệp không được chuyển đổi có giá trị thấp nên các nhà đầu tư thường có xu hướng xin đầu tư dự án trên phần đất nông nghiệp

Phương thức xác định giá trị đất thông qua thương lượng: phương thức này

xem trọng giá trị của các khu đất, địa chỉ nhà đất mang lại cho từng chủ sử dụng đất, để cao tính giá trị cá nhân của tài sản đối với từng người bị thu hồi đất trên một

số nguyên tắc về lợi ích chi phí riêng của từng chủ thể, như các khu đất cùng vị trí mặt tiền con đường nhưng sẽ bồi thường 02 mức giá khác nhau cho 02 người cùng

bị thu hồi đất căn cứ những tổn thất, mất mát mà họ gặp phải khi di dời, ngoài việc bồi thường bằng tiền, hoặc bồi thường một lần người dân có quyền yêu cầu, thương lượng với nhà đầu tư để được tối đa hóa lợi ích từ đất, trên nguyên tắc bù đắp các thiệt hại mà mình phải chịu từ quá trình thu hồi đất Nguyên tắc này để cao quá

trình đàm phán thảo luận, đối thoại với những người bị ảnh hưởng, một số nước phát triển như Peru, Singapore và Nhật Bản sử dụng phương pháp này phổ biến để thực hiện chính sách bồi thường, giá được hình thành dựa trên kết quả đàm phán với các bên bị ảnh hưởng, phương pháp này đòi hỏi các hoạt động tài chính phải minh bạch các khoản thu chi phải được kiểm soát và kiểm chứng

Như vậy, hầu như mọi kỹ thuật thu hồi đất đều có những hạn chế và có nguy

cơ đánh giá không chính xác hoặc không đầy đủ Vì lý do này, một số quốc gia cũng bao gồm các phương tiện bồi thường phi tiền tệ và cố gắng giải quyết các chi phí gián tiếp của việc thu hồi đất “đất đổi đất” là một trong những cơ chế như vậy được sử dụng trong đó một chủ đất bị di dời được bồi thường không phải bằng tiền mặt mà bằng cách cung cấp một giải pháp thay thế - một lô đất tương đương, tuy nhiên phương pháp này phụ thuộc vào quỹ đất có sẵn, những người dân có nhà đất

bị ảnh hưởng ở Trung Quốc được di dời do thu hồi đất được cấp đất để xây dựng Trước đây, cơ chế BT, HT của nước ta cũng quy định giá đất ở tại nơi tái định cư không được cao hơn vị trí đất ở của người dân được bồi thường, đây cũng được xem như là một chính sách “đất đổi đất” nhưng chỉ giới hạn trong những hộ đủ điều kiện tái định cư trong và điều kiện về diện tích nhỏ hơn diện tích bị thu hồi

Theo McGregor, (1988) cho rằng khoản bồi thường phải được tính đến liên quan trực tiếp tới chủ hộ và một số hộ dân không bị thu hồi đất đó là mối quan hệ với khu vực, tình bạn được thực hiện, quan hệ xã hội, v.v là mặt hàng khó định giá Việc mất nơi trú ẩn có xu hướng chỉ là tạm thời đối với nhiều người được tái định

cư nhưng đối với một số người, tình trạng vô gia cư hoặc trở nên tồi tệ hơn trong các tiêu chuẩn nhà ở của họ vẫn là một điều kiện kéo dài dẫn đến tổn thất xã hội Nhiều người bị thu hồi đất không thể sử dụng các kỹ năng có được trước đó của họ tại địa điểm mới, vốn con người bị mất hoặc không hoạt động hoặc lỗi thời

Ở Brazil, ngoài việc bồi thường trực tiếp cho vùng đất, một khoản trợ cấp xã hội cho người thiểu số còn được đưa ra cho phép một bên di dời mua bất động sản thay thế Vương quốc Anh quy định bồi thường đặc biệt khi chiếm dụng đất nông

nghiệp làm xáo trộn hoạt động của nông dân Tương tự như vậy, ở Đức, khi một khu đất bị chia cắt hoặc chuyển đổi đất nông nghiệp, chính phủ phải trả thêm tiền bồi thường dựa trên các điều sau: (i) tăng thời gian cần thiết cho việc đi lại trên đường của nông dân và chuẩn bị máy móc; (ii) thiệt hại do đường di chuyển tăng thêm; (iii) thiệt hại do tăng ranh giới trên đất; và (iv) thiệt hại gây ra bởi sự quan hệ đất xấu đi (ADB 2007a)

2.3 Những vấn đề chung về tái định cư, bồi thường và hỗ trợ

2.3.1 Khái niệm về tái định cư

Tái định cư là một khái niệm dùng để chỉ những ảnh hưởng tác động đến đời sống của người dân do bị mất tài sản và nguồn thu nhập trong quá trình phát triển

dự án gây ra, bất kể có phải di chuyển hay không và các chương trình nhằm khôi phục cuộc sống của họ Tái định cư bao gồm tất cả các công việc thực hiện chính sách BT, HT cho những thiệt hại do quá trình thu hồi đất gây ra Tái định cư theo nghĩa hẹp là quá trình di chuyển người dân đến nơi ở mới

Các tổ chức như World Bank hay Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) có cách tiếp cận tái định cư như một dự án phát triển, cung cấp các giải pháp BT, HT và bố trí nơi ở mới của các bên liên quan như nhà nước, doanh nghiệp và quá trình tham gia của người dân trong trong quá trình người bị ảnh hưởng bị thu hồi đất Đời sống vật chất và tinh thần của người dân được khôi phục phát triển hơn khi chưa có dự

án

Ở nước ta, Luật đất đai quy định tái định cư, được hiểu là thay đổi chỗ ở từ vị trí này qua vị trí khác trong quá trình người dân bị ảnh hưởng trong các dự án có thu hồi đất hoặc trong một số điều kiện nhất định như thiên tai, sạt lở

- Luật đất đai 2003, quy định: “UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương lập và thực hiện các dự án tái định cư trước khi thu hồi đất để bồi thường bằng nhà

ở, đất ở cho người bị thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở, trường hợp không có khu tái định cư thì người bị thu hồi đất được bồi thường bằng tiền và được ưu tiên mua

hoặc thuê nhà ở thuộc sở hữu nhà nước đối với khu vực đô thị; bồi thường bằng đất

ở đối với khu vực nông thôn”

- Luật đất đai 2013 cũng quy định: “UBND cấp tỉnh và cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và thực hiện dự án tái định cư trước khi thu hồi đất Khu tái định

cư tập trung phải xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng phù hợp với điều kiện phong tục, tập quán của từng vùng, từng miền và việc thu hồi đất ở chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc cơ sở

hạ tầng của khu tái định cư”

Căn cứ theo quy định của pháp luật về đất đai, có thể thấy khái niệm về tái định cư chỉ đơn thuần là việc chuẩn bị một nơi ở mới của cơ quan nhà nước đáp ứng đầy đủ các điều kiện phục vụ nhu cầu người dân do pháp luật quy định cho người bị nhà nước thu hồi đất ở để giúp họ ổn định đời sống Tái định cư là di chuyển và thay đổi chỗ ở của người bị thu hồi đất Tái định cư không chỉ là quá trình chuyển dịch vật chất, mà còn là quá trình cắt bỏ các quan hệ cũ và tạo lập các quan hệ mới Như vậy, theo cách hiểu của hệ thống pháp luật ở nước ta việc chuẩn bị nơi ở mới (hạ tầng khu tái định cư, nhà tái định cư…) là do cơ quan nhà nước chịu trách nhiệm

Theo một cách tiếp cận khác (Mahalingam và Vyas 2011, Lupala và Chiwanga 2014, Kelly 2006) tái định cư bao gồm nhiều các hoạt động hỗ trợ cho người bị ảnh hưởng dự án bên cạnh chính sách về bồi thường các thiệt hại về đất đai

và tài sản gắn liền với đất, chi phí di chuyển, ổn định và khôi phục cuộc sống cho những người bị ảnh hưởng dự án nhằm mục đích giúp họ có một cuộc sống vật chất tinh thần tốt hơn, nó được xem xét như một dự án riêng biệt, tái định cư nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về các mặt kinh tế xã hội đối với một bộ phận dân cư phải di chuyển nơi ở vì sự phát triển chung Theo cách tiếp cận này các dự án tái định cư cũng được coi là dự án phát triển và phải được tiếp cận, thực hiện như các dự án phát triển khác Hiện nay, ở một số quốc gia, khi thực hiện tái định cư được xem là

cơ hội cải thiện đời sống kinh tế xã hội của cộng đồng dân cư, tận dụng các nguồn

lực nhà nước, nguồn lực kinh tế để thúc đẩy sự phát triển chung của cộng đồng nhân

cư mang lại lợi ích to lớn về kinh tế xã hội và phát triển

Như vậy, tái định định cư được hiểu là quá trình BT, HT về đất đai và các tài sản trên đất, di dân đến nơi ở mới cùng các biện pháp hỗ trợ, tái tạo lại các thiệt hại

về vật chất và cuối cùng là toàn bộ các chương trình, biện pháp nhằm khôi phục lại đời sống kinh tế xã hội Nói cách khác, tái định cư chính là quá trình từ lập kế hoạch thực hiện dự án phát triển hạ tầng kỹ thuật đô thị và hạ tầng xã hội triển khai thực hiện GPMB, thu hồi đất, tổ chức BT, HT và di dời tái định cư cho người dân từ nơi

ở cũ đến nơi ở mới Như vậy, tái định cư gồm hai quá trình riêng biệt, nhưng có quan hệ chặt chẽ với nhau: di dời và xây dựng lại cuộc sống của người bị ảnh hưởng Do đó, tái định cư mang tính phức tạp, thể hiện sự phong phú, đa dạng của các dự án trên thực tế sẽ khiến cho mục tiêu thực hiện tốt công tác này là nhiệm vụ đầy khó khăn và ngày càng trở thành nhân tố trọng yếu thực hiện sự phát triển

2.2.2 Khái niệm về giải phóng mặt bằng, bồi thường và hỗ trợ

Khi thực hiện nghiên cứu về tái định cư, không thể không đề cập đến những vấn đề bồi thường giải phóng mặt bằng, nó vừa là tiền đề trực tiếp vừa là nguyên nhân của tái định cư là hệ quả tất yếu từ nhu cầu cần thiết phải xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển công nghiệp, hệ thống thủy lợi, phát triển điện, bệnh viện trường học, hạ tầng giao thông đường bộ Không thể phủ nhận vại trò của những dự

án phát triển, chúng giúp cải thiện cuộc sống của người dân, cung cấp việc làm và dịch vụ nhưng việc thu hồi đất bắt buộc cũng sẽ tác động lên bộ phận dân cư, chúng gây nên sự hạn chế các quyền của người dân bởi sự can thiệp của nhà nước có thể dẫn đến những tác động tiêu cực với người dân bị ảnh hưởng (Cernea, 2008)

Dưới một ngóc nhìn của chính sách, GPMB là kết quả của việc ban hành các văn bản pháp lý về thu hồi đất đai, trong khi bản thân quá trình GPMB lại không có khung pháp lý điều chỉnh nó Khi hệ thống pháp luật bao giờ cũng bảo vệ những quyền về đất đai nhưng thực tế nhiều văn bản pháp lý đó không được thực hiện một

cách đầy đủ đối với người bị thu hồi đất hoặc ảnh hưởng trong dự án (Mahalingam

và Vyas, 2011)

Giải phóng mặt bằng:

Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di dời tài sản trên đất là cây cối các công trình xây dựng gắn liền với một nhóm nhất định trên một khu đất được quy hoạch cho việc cải tạo mở rộng hoặc xây dựng công trình mới Quá trình GPMB được tính từ khi bắt đầu hình thành hội đồng GPMB đến khi giải phóng xong và giao đất cho chủ đầu tư mới

Theo M.Cernea (2003): “GPMB là người bạn đồng hành tồi tệ của quá trình phát triển”, luận điểm này mặc dù có nhiều tranh cãi nhưng người ta đã chứng minh rằng, trong nhiều dự án liên quan đến quá trình phát triển cơ sở hạ tầng, các dự án phúc lợi xã hội như công viên, trường học, bệnh viện…đã buộc phải tiến hành GPMB trên phạm vi lớn, người dân bị di dời và mất đất chịu đối mặt với rất nhiều ảnh hưởng tiêu cực phát sinh từ GPMB, việc GPMB không tự nguyện đã được coi

là vấn đề mang tính kinh tế xã hội, đạo đức chính trị sâu sắc

Theo một số nhà nghiên cứu Viitanen, Vo, Plimmer & J Wallace (2010) và Mahalingam & Vyas (2011) đều có quan điểm rằng GPMB có hai loại hình: GPMB không tự nguyện và GPMB không tự nguyện do thiên tai Tuy nhiên một số nhà nghiên cứu khác như Alex de sherbinin Marcia Castro and Francói Gemene (2010) thì có 3 hình thức hay loại hình GPMB, như sau:

- GPMB ở những khu vực nguy hiểm, thiên tai, dịch bệnh: có những khu vực cần phải GPMB, di dời người dân ra khỏi nơi ở cũ hoặc bị bắt buộc phải tiến hành giải tỏa để đảm bảo an toàn tính mạng và tài sản khi có sự kiện ngoài sự kiến như khu vực sạt lở nghiêm trọng, khu vực có nguy cơ cao về lũ ống, lũ quét

- GPMB ở những dự án có quy mô lớn: đó là các dự án về trồng trọt vùng nguyên liệu, xây dựng các hồ đập thủy điện cực lớn, như dự án đật thủy điện Tam Hiệp ở Trung Quốc… các dự án này ảnh hưởng một lượng lớn diện tích đất phải giải tỏa, phải di dời ảnh hưởng hàng triệu người dân

- GPMB ở những dự án phát triển cơ sở hạ tầng: Do nhu cầu của dân số ngày càng tập trung đông ở khu vực đô thị nên luôn yêu cầu hệ thống hạ tầng về giao thông như đường bộ, đường sắt và đường không phải được mở rộng, cùng với đó là các công trình như trường học, trung tâm y tế phải phát triển để đáp ứng nhu cầu của người dân Chính phủ đang tích cực thực hiện các dự án đầu tư công nhằm phát triển cơ sở hạ tầng, đi cùng với nó là số người bị ảnh hưởng trong các dự án, bị di dời bắt buộc gia tăng và nhu cầu bố trí tái định cư ở nơi ở mới

Ở nước ta hiện nay, từ hệ thống pháp luật đất đai 2003 có quy định về các hình thực GPMB phục vụ các dự án sản xuất, kinh doanh và GPMB phục vụ các dự án phát triển hạ tầng nhằm phục vụ lợi ích quốc gia công cộng Tiến độ của các dự án đầu tư công thường bị chi phối bởi công tác GPMB, chỉ khi thực hiện tốt công tác này thì mới thực hiện được các dự án đầu tư Trong đó, quá trình BT, HT thiệt hại là khâu quan trọng quyết định tiến độ GPMB

Đền bù: Khái niệm dùng để chỉ sự đền đáp lại những thiện hại do một hoạt

động nào đó của chủ thể gây ra Trong phạm vi nghiên cứu về GPMB Đền bù là hoạt động tái định cư theo quan niệm quốc tế còn theo cách hiểu của Việt Nam là bao gồm các khoản BT, HT và tái định cư

Theo từ điển Tiếng việt: ý nghĩa của đền bù là hoàn trả lại đầy đủ, tương ứng với tổn thất, mất mát, các khoản đền bù bằng nhiều hình thức trong đó có hình thức đền bù bằng tiền, bằng hiện vật hoặc bằng các quyền lợi được công nhận khác; sự tổn thất, mất mát của người bị thu hồi đất không chỉ là những thiệt hại về vật chất đơn thuần mà còn có những tổn thất về tinh thần tập quán thói quen do quá trình thu hồi đất gây lên Đặc biệt đối với những hộ có toàn bộ nhà đất bị ảnh hưởng hoàn toàn trong dự án, bị thu hồi toàn bộ dẫn tới phải di dời Theo một khía cạnh khác đền bù là một quá trình không tự nguyện của người bị ảnh hưởng nó mang tính hành chính đòi hỏi sự hy sinh do không có sự đền bù ngang giá tuyệt đối

Theo một cách tiếp cận khác, đền bù là hoàn trả tương ứng giá trị của những tổn hại gây lên Trong quan hệ trao đổi lợi ích, có một nguyên tắc cần được tuân

thủ: nguyên tắc sòng phẳng và công bằng, áp dụng nguyên tắc ngày yêu cầu người thu hồi đất phải “mua lại” lợi ích bị loại trừ với giá cả hợp lý

Bồi thường: Ở hầu hết các quốc gia, bồi thường được sử dụng như một công

cụ tài chính để thực hiện đền bù di dời và tái định cư Về mặt lý thuyết bồi thường hay bồi hoàn thiệt hại là khái niệm có thể bù đắp những gì bị tước đoạt cả về vật chất và tinh thần khi thực hiện thu hồi đất Trên thực tế, bồi thường hay bị hiểu nhầm cho rằng khó có thể thực hiện việc bồi thường làm phục hồi được những gì vốn dĩ đã có trước đó và những khoản bồi thường không hiệu quả Các quốc gia đang phát triển trên thế giới thường gặp những vấn đề phát sinh của những người bị ảnh hưởng trong dự án đến đời sống ngày một khó khăn (Mahalingam & Vyas, 2011), nguyên nhân của những phát sinh được chỉ ra tiềm lực nhà đầu tư các dự án không trang bị đủ nguồn lực tài chính và kinh tế để bồi thường cho các tài sản bị

ảnh hưởng (Cernea, 2008)

Khi tiến hành GPMB các khu đất và tài sản trên nó cần được bồi thường là hợp lý về khía cạnh kinh tế, bắt buộc về mặt pháp lý và là nhu cầu cần thiết trong các dự án phát triển nhưng bản thân bồi thường không phải là tất cả những gì cần phải đạt được khi thực hiện dự án mà mục đích cuối cùng cần đạt phải là phục hồi sinh kế và cải thiện cuộc sống của người dân bị ảnh hưởng, bản thân công tác bồi thường là một quá trình phức tạp luôn tồn tại khoảng cách về giá trị bồi thường và những tổn thất, thiệt hại mà người bị thu hồi đất đã bị mất trong quá trình thực hiện

dự án (Mahalingam & Vyas, 2011)

Hỗ trợ: là việc Nhà nước bằng các chính sách công cụ và nguồn lực trợ giúp cho người bị thu hồi đất ổn định đời sống, sản xuất và khả năng phát triển, đây được xem là một khoản tiền tính thêm cho người bị ảnh hưởng của việc thu hồi đất trong một số trường hợp, đảm bảo cuộc sống bằng hoặc tốt hơn khi chưa thu hồi đất, thông thường các khoản bồi thường sẽ nhà nước quy định một mức chung (không

cụ thể) tùy thuộc vào khả năng cân đối của mỗi địa phương, và từng dự án để có chính sách cho phù hợp

2.4 Khung chính sách về bồi thường hỗ trợ tái định cư của World bank

Trong quá trình thu hồi đất không tự nguyện để phát triển các dự án thường ảnh hưởng không mong muốn đến đời sống của hộ gia đình, các nhân bị ảnh hưởng trong các dự án, đặc biệt là các nước đang phát triển (các nước thường xuyên nhận viện trợ, hỗ trợ các chương trình của World Bank), vừa đảm bảo mục đích mang lại đời sống tốt hơn cho người dân sau khi thực hiện dự án, đảm bảo việc thu hồi đất không tự nguyện trong các dự án phát không dẫn đến rủi ro KT- XH và môi trường nghiêm trọng cho người bị thu hồi đất như: hệ thống sản xuất không bị dỡ bỏ, người

bị ảnh hưởng không phải đối mặt với tình trạng nghèo nàn khi tài sản sản xuất hoặc nguồn thu nhập của họ bị mất, cùng với đó việc chuyển đến môi trường mới với kỹ năng sản xuất vốn có của họ có thể ít được áp dụng và sự cạnh tranh về tài nguyên lớn hơn; thể chế cộng đồng và quan hệ xã hội bị suy yếu và bản sắc văn hóa, tập quán truyền thống và các khả năng giúp hỗ trợ trong cộng đồng giảm hoặc mất Ngân hàng Thế giới đã trở thành tổ chức phát triển đầu tiên đưa ra chính sách chung cho tái định cư không tự nguyện vào năm 1980 trong Bản Hướng dẫn hoạt động về những vấn đề xã hội trong tái định cư không tự nguyện trong các dự án do World Bank Từ đó, vấn đề tái định cư cho dân được xem xét như một cơ hội phát triển và mục tiêu phát triển từ quy hoạch tới thực hiện dự án Sau đó, chính sách về tái định cư không tự nguyện được nghiên cứu, nâng cấp, hoàn chỉnh từng bước theo năm 1998 World Bank xây dựng khung chính sách tái định cư (OP 4.12,Involuntary Resettlement) kiến nghị áp dụng cho các dự án mà nguồn kinh phí được tài trợ, hoặc kiến nghị khuyến các quốc gia áp dụng khi hợp tác thực hiện dự án Mục tiêu của khung chính sách giảm ảnh hưởng, tác động tiêu cực thấp nhất hoặc không ảnh hưởng đến đời sống của người dân trong các dự án có thu hồi đất, đảm bảo rằng cuộc sống của người dân bằng hoặc tốt hơn lúc chưa thực hiện dự án

Khung chính sách của World Bank gốm 6 nội dung liên quan đến vấn đề BT,

HT và tái định cư các dự án như:

2.4.1 Xác định mục tiêu hướng đến của khung chính sách khi thực hiện

Các dự án thu hồi đất bắt buộc cần được tránh hoặc được giảm thiểu đến mức tối đa, bằng cách sử dụng các phương án thay thế, vị trí khu đất khác tương đồng để thực hiện dự án hoặc ưu tiên sử dụng các mặt bằng nhà đất công sản có sẵn

Trong trường hợp thu hồi đất là bắt buộc, không thể tránh khỏi, các hoạt động

BT, HT và tái định cư cần được quan niệm là dự án phát triển bền vững, theo đó dự

án phải cung cấp, hỗ trợ đầy đủ mọi nguồn lực để tạo điều kiện cho những người bị ảnh hưởng bởi dự án được hưởng lợi, những người bị ảnh hưởng được tham vấn đầy đủ, kịp thời và tham gia vào toàn bộ quá trình thực hiện các chương trình BT,

HT và tái định cư

Người bị ảnh hưởng của dự án cần được hỗ trợ và tạo điều kiện trong nỗ lực của họ để cải thiện sinh kế và mức sống của bản thân, để đảm bảo cuộc sống được khôi phục như trước khi có dự án hoặc cao hơn mức sống phổ biến trước khi bắt đầu thực hiện dự án, tùy thuộc theo mức nào cao hơn

2.4.2 Các tác động được xem xét bồi thường, hỗ trợ khi thực hiện chính sách

Người dân bị thu hồi đất một phần hay toàn bộ khu đất, các công trình trình trên đất sẽ được BT, HT và tái định cư, những hộ bị ảnh hưởng trong dự án mà phần đất bị hạn chế công năng sử dụng nhưng không thực hiện thu hồi đất như có đường dây điện cao thế đi qua khu đất, ngoài ra còn xem xét tới yếu tố sinh lợi, khả năng tiếp cận các dịch vụ tiện ích công cộng của khu đất, người bị ảnh hưởng trong dự án trước và sau khi thực hiện dự án: như làm thay đổi lối đi, quy hoạch lại đất khu vực, lối đi dưới dạ cầu

Ngoài ra, chính sách còn quan tâm bồi thường cho những tổn thất liên quan đến những chỉ tiêu số tiền thu nhập hoặc phương tiện để thực hiện phục hồi sinh kế của người dân bị mất khi thực hiện dự án và bị thu hồi đất hoặc một số trường hợp

bị ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập cho dù không có nhà đất bị ảnh hưởng trong dự

án

2.4.3 Các biện pháp cần thực hiện để phục hồi thu nhập, ổn định đời sống đối với người bị ảnh hưởng

Kế hoạch BT, HT và tái định hoặc khung chính sách BT, HT và tái định bao gồm các biện pháp để đảm bảo rằng những người bị ảnh hưởng trong dự án: được thông báo về các lựa chọn và quyền lợi của họ liên quan đến quá trình thực hiện BT,

HT và tái định cư, tham vấn ý kiến, đưa ra các lựa chọn trong số các phương thức

và được cung cấp các giải pháp thay thế BT, HT và tái định khả thi về mặt kỹ thuật

và kinh tế, cung cấp số tiền bồi thường kịp thời và hiệu quả để thay thế đủ cho các tổn thất tài sản có liên quan trực tiếp đến dự án

Nếu thực hiện việc di dời theo khung chính sách BT, HT và tái định cư bao gồm các biện pháp để đảm bảo rằng những người bị di dời: được cung cấp hỗ trợ (như trợ cấp di chuyển) trong khi di dời, được cung cấp nhà ở hoặc các khu đất tái định cư, theo yêu cầu, và các địa điểm nông nghiệp đất nông nghiệp, công cụ tiềm năng để phục hồi sản xuất tương đồng với điều kiện ban đầu trước khi di dời

Khi cần thiết để đạt được các mục tiêu của khung chính sách BT, HT và tái định cũng bao gồm các biện pháp để đảm bảo rằng những người bị di dời được hỗ trợ sau khi di dời, ngay trong giai đoạn chuyển tiếp, dựa trên tính toán hợp lý về thời gian đảm bảo để phục hồi sinh kế và mức sống của họ Ngoài ra người bị ảnh hưởng còn được cung cấp hỗ trợ thêm chính sách phát triển bền vững bên cạnh các biện pháp bồi thường được hưởng theo phương án, quan tâm tới điều kiện tại nơi ở tái định cư về hạ tầng kinh tế xã hội và cơ hội phát triển nghề nghiệp của người dân sau khi sinh sống tại khu vực tái định cư

2.4.4 Chính sách hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương trong số những người

Đối với các hộ gia đình không còn đất ở: ngoài việc bồi thường chính sách chung còn hỗ trợ thêm thông qua các chính sách về tài chính linh hoạt như thuê mua nhà để ở (tùy theo sự lựa chọn của người bị ảnh hưởng) Mức hỗ hỗ trợ bổ sung sẽ được xem xét đảm bảo người bị ảnh hưởng có nơi sinh sống Các nhóm đối tượng chính sách hỗ trợ ngoài chính sách được hưởng theo quy định chung của nhà nước cho mỗi hộ gia đình (căn cứ theo xác nhận của chính quyền địa phương)

Đối với các hộ nghèo và hộ cận nghèo: ngoài những BT, HT chung theo quy định khi bị ảnh hưởng về đất sẽ được xem xét cho hưởng các chính sách riêng biệt:

ví dụ khi là gia đình hộ nghèo hộ nghèo mất từ 10% diện tích đất nông nghiệp hoặc

hộ nghèo mất dưới 10% nhưng diện tích đất còn lại không đủ để canh tác: sẽ được

hỗ trợ bằng tiền mặt hàng tháng với mức hỗ trợ tương đương giá trị của 30kg gạo mỗi khẩu trong tháng, tổng số tháng hỗ trợ thường là 24 tháng hoặc theo chính sách của tỉnh và dự án mức hỗ trợ có thể tăng thêm

Các nhóm yếu thế dễ bị tổn thương khác: ngoài những khoản BT, HT chung của chính sách, cán nhóm đối tượng nữ chủ hộ có người phụ thuộc, gia đình có người tàn tật, người già không nơi nương tựa và các gia đình dân tộc thiểu số sẽ được hỗ trợ thêm giống như những hộ nghèo theo chính sách của tỉnh hoặc hỗ trợ bằng tiền tương đương như trên trong khoản 06 tháng, tùy theo mức hỗ trợ nào cao hơn thì áp dụng mức hỗ trợ đó Chính sách cũng xem xét hỗ trợ nhóm người bản địa với phương thức sản xuất trên đất truyền thống đặc biệt phức tạp và có thể có tác động bất lợi đáng kể đến bản sắc và sự tồn tại văn hóa của họ Vì lý do này, Ngân hàng yêu cầu rằng các dự án phải thay thế khả thi để tránh sự di dời của các nhóm này, trong trường hợp không thể tránh được sự di dời ưu tiên cho các chiến lược tái định cư trên đất gần nhất phù hợp với sở thích văn hóa của họ

2.4.5 Cơ chế giải quyết kiến nghị và khiếu nại của người bị ảnh hưởng

Cơ chế khiếu nại và giải quyết khiếu nại phù hợp căn cứ theo nền tảng pháp luật cơ bản của Chính phủ nhưng phải đảm bảo dễ tiếp cận, hoạt động độc lập với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường và đề cao yếu tố giám sát độc lập của một số cơ

quan như: hội luật gia, hội đồng thẩm định thẩm định giá các tổ chức giám sát phi chính phủ

2.4.6 Cơ thế giám sát và đánh giá

Đơn vị thực hiện công tác bồi thường hỗ trợ và tái định cư có trách nhiệm theo dõi và đánh giá đầy đủ các hoạt động được quy định trong chính sách của minh Việc thực hiện giám sát phải được thực hiện trong suốt quá trình thực hiện, công tác

BT, HT và tái định cư và đời sống của người dân được giám sát thường xuyên Sau khi hoàn thành dự án, đơn vị thực hiện sẽ thực hiện đánh giá để xác định liệu các mục tiêu của chính sách đã đạt được hay chưa Việc đánh giá có tính đến các điều kiện cơ bản và kết quả giám sát tái định cư Nếu xét thấy những mục tiêu của dự án chưa đạt được có thể bổ sung các biện cần thiết để đảm bảo mục tiêu của dự án

CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH BỒI THƯỜNG HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN BÌNH CHÁNH THEO KHUNG CHÍNH SÁCH CỦA WORLD BANK

3.1 Chính sách bồi thường và tái định cư của thành phố Hồ Chí Minh, chính sách bồi thường, hỗ trợ theo khung chính sách của World bank

Thành phố Hồ Chí Minh là một trung tâm kinh tế lớn của cả nước, cùng với quá trình phát triển thành phố cần nhiều quỹ đất để đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông, các công trình phục vụ nhu cầu thiết yếu của người dân như trường học, bệnh viện, công viên và quỹ đất dành cho các dự án khu công nghiệp, khu công nghệ cao, các dự án án phát triển khác Thấy được nhiệm vụ cấp thiết là tạo quỹ đất

để phát triển thành phố đã quan tâm phát triển chính sách liên quan đến công tác

BT, HT và tái định cư trên địa bàn, thành phố Hồ Chí Minh đã có quy định cụ thể

về chính sách BT, HT áp dụng trên địa bàn áp dụng cho 24 quận, huyện

Chính sách BT, HT và tái định cư trên địa bàn thành phố được thực hiện thống nhất trên cả nước theo chính sách của luật đất đai, theo được hướng dẫn thống nhất trong cả nước tại Nghị định của chính phủ và Thông tư của Bộ TNMT Để cụ thể hóa theo quy định chung, phân cấp của chính phủ cho phù hợp với tình hình thực tế của thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành chính sách quy định về BT, HT và tái định

cư áp dụng cho địa bàn thành phố trong mỗi thời kỳ, cụ thể như sau:

Quy định tạm thời về trình tự, thủ tục tổ chức thực hiện BT, HT và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh được ban hành lần đầu tại Quyết định số 31/QĐ-UB ngày 10 tháng 3 năm 2003 sau đó được bổ sung sửa đổi hoàn thiện tại quyết định số 238/QĐ-UB ngày 15 tháng 10 năm 2004 của UBND thành phố

Đến ngày 16 tháng 06 năm 2005, thành phố Hồ Chí Minh ban hành quy định chính thức tại quyết định số 106/QĐ-UBND quy định về BT, HT và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh sau đó được hoàn thiện

tại quyết định số 11/QĐ-UBND ngày 25 tháng 01 năm 2006 của UBND thành phố

Để phù hợp thu hồi đất trong khu quy hoạch xây dựng khu đô thị mới Nam thành phố trên địa bàn Quận 7, Quận 8 và huyện Bình Chánh (khu vực có quyết định thu hồi đất của thủ tướng chính phủ năm 1994) UBND thành phố đã sửa đổi một phần tại quyết định số 92/QĐ-UBND ngày ngày 26 tháng 6 năm 2006

Trong năm 2007, Chính phủ ban hành Nghị định số 84/NĐ-CP ngày 25 tháng

5 năm 2007 điều chỉnh trình tự, thủ tục BT, HT và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai đến ngày 14 tháng 3 năm 2008, UBND thành phố ban hành quyết định số 17/QĐ-UBND

Năm 2009, Chính phủ ban hành một nghị định riêng về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, BT, HT và tái định cư (Nghị định số 69/NĐ-CP ngày 13 tháng 8 năm 2009 của Chính phủ) đến năm 2010, UBND thành phố điều chỉnh chính sách BT, HT và tái định cư tại quyết định số 35/QĐ-UBND

Từ ngày 01 tháng 7 năm 2014 đến nay, luật đất đai 2013 được triển khai thi hành UBND Thành phố đã ban hành hai quyết định quy định về BT, HT, tái định

cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố tại quyết định số 23/QĐ-UBND ngày 15 tháng 5 năm 2015 và quyết định số 28/QĐ-UBND ngày 09 tháng 08 năm

2018

Qua việc triển khai thực hiện chính sách về BT, HT và tái định cư áp dụng cho địa bàn thành phố khi thực so sánh với khung chính sách có một số đặc điểm khác biệt sau:

Bảng 3.1 So sánh khung chính sách của World Bank và thành phố Hồ Chí Minh

Stt Danh mục Khung Chính sách OP4.12 của World Bank Chính sách bồi thường, hỗ trợ của thành phố

1.1 Mục tiêu

hướng tới

Đảm bảo người bị ảnh hưởng trong các dự án được

BT, HT để có mức sống bằng hoặc tốt hơn mức sống trước khi di dời hoặc với mức sống trước khi bắt đầu thực hiện dự án

Không được đề cập cụ thể trong phương án BT, HT và tái định cư

đủ để đạt được mục tiêu chung của chính sách theo mức bằng hoặc cao hơn so với mức sống trước khi di chuyển hoặc so với mức sống phổ biến trước khi bắt đầu thực hiện dự án, tùy thuộc mức nào cao hơn

Chỉ bồi thường theo pháp lý được công nhận hoặc đủ điều kiện công

nhận, Những trường hợp người bị ảnh hưởng chưa có pháp lý quyền pháp lý được xem xét hỗ trợ một

số khoản nhất định tùy theo thời điểm sở hữu nhất định phụ thuộc vào từng thời kỳ và loại tài sản

và tài sản của người

Các công trình bất hợp pháp không được công nhận, hoặc các công trình đủ điều kiện tồn tại nhưng chưa được công nhận đều không được bồi thường

2 Các khoản bồi thường, hỗ trợ được xem xét

Đối với người bị ảnh hưởng là tổ chức được tính tương tự như cá nhân, tuy nhiên giá trị công trình

sẽ trừ đi phần khấu hao và vật tư thu hồi

dù người bị ảnh hưởng có di dời hay không di dời)

Đối với người bị ảnh hưởng là tổ chức khi bị mất thu nhập thì được

hỗ trợ khác để đạt được mục tiêu khôi phục sinh kế để đạt được các mục tiêu chính

sách

Cung cấp các biện pháp hỗ trợ và khôi phục sinh kế căn cứ theo điều kiện của thành phố về hỗ trợ diện tích tối thiểu, hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ chuyển đổi việc làm…

Không có hoạt động theo dõi việc phục hồi sinh kế đầy đủ sau khi thực hiện xong công tác bồi thường

nữ chủ hộ, người dân tộc thiểu số, cộng đồng dân cư, người mất toàn bộ nhà đất

Có quan tâm nhưng chỉ giới hạn trong một nhóm đối tượng: Một số đối tượng cộng đồng dân cư được quan tâm như hỗ trợ đối với người nghèo, gia đình có công với cách mạng nhưng mức hỗ trợ hạn chế,

số tiền nhỏ Tuy nhiên, chưa có chính sách

hỗ trợ thêm cho người dân tộc thiểu số, người dân địa phương hay nữ chủ hộ

và tạo điều kiện khuyến khích tham giá vào quá trình

thực hiện dự án

Tập trung chủ yếu vào tư vấn trong quá trình lập kế hoạch (tham khảo ý kiến về dự thảo phương án

BT, HT và tái định cư và kế hoạch đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp

và tạo điều kiện cho công việc tìm kiếm); Đại diện hộ dân tham gia vào Hội đồng bồi thường dự ánchia sẻ thông tin và công bố

án Công tác giải quyết khiếu nại cần phải thực hiện độc lập tách biệt với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường

Cùng một cơ quan ra quyết định

về đền bù, tái định cư và giải quyết các kiến nghị, khiếu nại ở bước đầu tiên Tuy nhiên, người khiếu nại có thể khiếu nại tại Tòa

án từ bước thứ hai nếu muốn

cả theo dõi nội bộ và theo dõi độc

lập

(Nguồn: Tác giả tự tổng hợp)

3.2 Khái quát về hai dự án thu hồi đất để phát triển KT- XH vì lợi ích quốc gia, công cộng trên địa bàn huyện Bình Chánh

3.2.1 Khái quát đôi nét địa bàn huyện Bình Chánh

Huyện Bình Chánh được chia tách từ năm 2003, có diện tích tự nhiên là 252,56 km2 (25.255,29 ha) chiếm 11,97 % diện tích thành phố Hồ Chí Minh Dân

số của huyện Bình Chánh là hơn 705.000 người theo (số liệu thống kê ngày 01 tháng 4 năm 2019 của Cục thống kê thành phố), nằm cửa ngõ phía Tây và phía Nam