Môn ngôn ngữ truyền thông tên riêng tiếng nước ngoài trong tiếng việt

MỞ ĐẦU Cũng như trong các ngôn ngữ khác, tên riêng tiếng nước ngoài trong tiếng Việt là một hiện tượng tất yếu và bình thường của tiếp xúc ngôn ngữ trong quá trình giao lưu giữa các dân tộc. Tuy nhiên, như đã biết, ở các ngôn ngữ khác nhau, sự hiện diện của tên riêng tiếng nước ngoài có những mức độ khác nhau đối với người sử dụng. Tên riêng tiếng nước ngoài xuất hiện trên báo chí dưới 2 dạng chủ yếu: nói (trong phát thanh, truyền hình, truyền thông học đường…) và viết (trong báo in, truyền hình, xuất bản phẩm…). Nó đã làm tốn không biết bao nhiêu giấy mực của các nhà khoa học cũng như các văn bản hành chính của Nhà nước trong một thời gian khá dài nhưng đến nay vẫn chưa có quan niệm thống nhất.

MỞ ĐẦU

Cũng như trong các ngôn ngữ khác, tên riêng tiếng nước ngoài trong tiếng Việt là một hiện tượng tất yếu và bình thường của tiếp xúc ngôn ngữ trong quá trình giao lưu giữa các dân tộc Tuy nhiên, như đã biết, ở các ngôn ngữ khác nhau, sự hiện diện của tên riêng tiếng nước ngoài có những mức độ khác nhau đối với người sử dụng

Tên riêng tiếng nước ngoài xuất hiện trên báo chí dưới 2 dạng chủ yếu: nói (trong phát thanh, truyền hình, truyền thông học đường…)

và viết (trong báo in, truyền hình, xuất bản phẩm…) Nó đã làm tốn không biết bao nhiêu giấy mực của các nhà khoa học cũng như các văn bản hành chính của Nhà nước trong một thời gian khá dài nhưng đến nay vẫn chưa

có quan niệm thống nhất

NỘI DUNG

I THỰC TRẠNG SỬ DỤNG TÊN RIÊNG TIẾNG VIỆT TRÊN BÁO CHÍ TIẾNG VIỆT

1 Cách viết tên riêng tiếng nước ngoài trên báo chí tiếng Việt

Cái khó đầu tiên xuất phát từ đặc trưng ngữ âm: Tiếng Việt là một ngôn ngữ đơn âm trong khi tên riêng tiếng nước ngoài phần lớn lại thuộc các ngôn ngữ đa âm Nhưng, cái khó hơn là làm sao có sự thống nhất giải pháp thể hiện tên riêng tiếng nước ngoài trên báo chí bảo đảm chuẩn mực ngôn ngữ (đúng, thích hợp) và giải pháp cho vấn đề phải đạt yêu cầu không làm mất đi sự sinh động, sáng tạo trong đời sống ngôn ngữ Việt, góp gìn giữ sự trong sáng cũng như việc tích cực phát triển tiếng Việt Một trong những nhiệm vụ của báo chí là phải giảm thiểu được trở ngại đó trong quá trình cung cấp thông tin cho độc giả dưới dạng tên riêng tiếng nước ngoài Giảm thiểu không có nghĩa là thay thế chúng, là giản lược chúng mà vấn đề

là thể hiện như thế nào bằng tiếng Việt trên báo chí cho độc giả Việt Nam

Hiện nay, tên riêng tiếng nước ngoài trên báo chí Việt Nam xuất hiện nhiều dạng: Viết nguyên dạng; viết theo tiếng Anh và tiếng Pháp (đã phổ biến trên sách báo nước ngoài) đối với những tên riêng không dùng văn tự

La Tinh; phiên âm (có dùng dấu ngang nối và dấu thanh hoặc không); viết dưới dạng chuyển từng con chữ từ nguyên dạng sang con chữ Việt tương đương (chuyển tự); viết dưới dạng tắt theo quy ước quốc tế hoặc vừa dịch vừa viết tắt; hoặc viết kết hợp dịch – dạng tắt – chưa nguyên dạng; viết theo âm Hán – Việt; viết dưới dạng dịch nghĩa v.v…

Chuyện gây tranh cãi nhiều nhất và tình trạng lộn xộn nhất tập trung vào 3 hình thức: phiên âm, để nguyên dạng, chuyển tự; trong đó chuyện phiên âm là vấn đề gây tranh cãi số một Bởi cách phiên âm được thể hiện dưới nhiều hình thức cực kỳ lộn xộn: viết liền hay viết rời; có dùng dấu ngang nối hoặc viết liền; có dùng dấu thanh hay không dùng dấu thanh; phiên âm từ nguyên ngữ hay qua một ngôn ngữ trung gian; sử dụng hay không sử dụng các chữ cái trong hệ ký tự La Tinh không có trong bảng chữ cái tiếng Việt; sử dụng hay không sử dụng phụ âm kép…

Ta có thể nhận thấy trong các tờ báo phát hành gần đây hầu hết các

tờ báo phát hành từ phía Nam nói chung và thành phố Hồ Chí Minh nói riêng sử dụng lối viết nguyên dạng và chuyển tự đối với tên riêng tiếng nước ngoài; trong 4 tờ báo Trung ương, thì Nhân dân, Quân đội nhân dân dùng lối phiên âm khá thống nhất; Lao động vẫn sử dụng lối viết nguyên dạng và chuyển tự, An ninh thế giới lại có bài thì phiên âm, có bài thì viết nguyên dạng hoặc chuyển tự… Nhưng có một chi tiết khá bất ngờ là báo Nhân Dân phiên âm khá rõ ràng thì ấn phẩm điện tử của báo này không phiên âm mà viết các danh từ riêng nguyên dạng, hoặc chuyển tự như các loại báo chí tiếng Anh đã chuyển Báo Quân đội nhân dân điện tử thì chủ yếu là phiên âm song vẫn có những tên riêng tiếng nước ngoài đặc biệt (như SEAGames – tên riêng một sự kiện; hoặc ASEAN – tên riêng một tổ chức) thì để nguyên dạng

Theo thống kê, trên thế giới có gần 5000 ngôn ngữ, trong đó khoảng 1/10 có chữ viết Sự giao tiếp ngôn ngữ bằng chữ viết của các dân tộc cũng gặp những rắc rối tương tự và hầu như cũng thể hiện qua 3 hình thức chủ yếu: Phiên âm (dựa vào hệ thống ngữ âm và chữ viết của người bản ngữ); Chuyển tự (chuyển từ chữ viết nước ngày sang chữ nước khác – chủ yếu là dùng bảng chữ cái La Tinh); viết nguyên dạng Như đã nói, vấn đề gây tranh cãi nhiều nhất vẫn rơi vào chuyện phiên âm hay không phiên âm

Rõ ràng, vấn đề phiên chuyển tên riêng tiếng nước ngoài trên báo chí quả không thể một sớm một chiều có thể có sự thống nhất và cần có những giải pháp hợp lý Việc thống nhất cách phiên âm và chuyển tự nói chung và phiên âm, chuyển tự tên riêng tiếng nước ngoài nói riêng là một nội dung của xây dựng tiếng Việt tiêu chuẩn thống nhất mà phương hướng đề ra là chuẩn mực hoá chính tả nhưng tiếc là đến nay, công việc này vẫn chưa có lối ra

Với báo in, một trong những thế mạnh của loại hình này so với phát thanh – truyền hình là khả năng lưu trữ Việc lưu trữ các dữ liệu này có ý nghĩa lớn cho công tác tra cứu, nghiên cứu hiện nay và về sau Chọn một giải pháp viết tên riêng tiếng nước ngoài như thế nào để các thế hệ sau chúng ta khỏi phải khổ sở để tìm hiểu thêm cách viết của thế hệ trước Có thể lấy một ví dụ, khi một sinh viên hôm nay bắt gặp trong những tài liệu

cũ tên riêng một nước là Nga La Tư, không phải ai cũng có thể hiểu ngay

đó là một từ để chỉ tên nước Nga Sự thiếu thống nhất trong việc thể hiện tên riêng tiếng nước ngoài trên báo chí hiện nay sẽ gây khó khăn rất lớn trong công tác nghiên cứu, tra cứu

2 Cách đọc tên riêng tiếng nước ngoài trên báo chí tiếng Việt

Cách đọc tên riêng tiếng nước ngoài thường khó chuẩn và đã phiên

âm phải dựa vào cách phát âm của nguyên ngữ nên mỗi người phiên âm một kiểu khác nhau Trên thế giới có khá nhiều ngôn ngữ và hệ thống ngữ

âm của mỗi dân tộc có những đặc trưng riêng mà tiếng Việt không thể nào

“phiên” chính xác được, nên với việc phiên âm, may ra thì chỉ có thể “đọc

na ná”, “viết na ná” từ gốc Và cả đến việc chọn bảng chữ cái nào để phiên

âm cũng không thống nhất nên trên báo chí xuất hiện khá nhiều phương án khác nhau để phiên âm một từ (thường là tên riêng) Ví dụ: Pêtecbua,

Peterbua, Pê-téc-bua; hoặc Amadôn, Amaxôn, A – ma- dôn; hoặc Xít – ni, Sít – ni v.v…

Ý kiến ủng hộ cho việc để nguyên dạng tên riêng tiếng nước ngoài cho rằng phiên âm sẽ tạo ra sự cách biệt trong giao lưu quốc tế cũng như những khó khăn trong tra cứu Nhưng có vẻ như nhiều người đều ngầm thống nhất với nhau rằng việc loại bỏ hoàn toàn phiên âm là bất khả, và chăng cũng không có nước nào trên thế giới làm như vậy Nhưng đó không phải là lý do chính khiến có những ý kiến không đồng tình với việc phiên

âm Những người phản đối phiên âm tên riêng tiếng nước ngoài đều viện dẫn đến tình trạng phiên âm tuỳ tiện, không dựa trên cơ sở ngôn ngữ học,

cơ sở văn hóa dân tộc (Ví dụ kiểu phiên âm nhan đề cuốn sách Madame Bovary của Gustave Flaubert là “Bà Bố Và Gì” hoặc những cách liên tưởng khôi hài với tên riêng của một vị lãnh đạo một nước: “Say xẩm sau khi xỉn”, một nhà khoa học: “Cu – lông”) Trong khi đó, với sự bùng nổ thông tin, tên riêng tiếng nước ngoài ngày càng phong phú, đa dạng và xuất hiện với tần số cao dẫn đến việc phiên âm ngày càng thiếu thống nhất Ví dụ: Trong các giải bóng đá vẫn hằng ngày được tường thuật trên sóng truyền hình như giải Ngoại Hạng Anh, giải Vô địch Tây Ban Nha, EURO,… khi

mà có rất nhiều tên các cầu thủ từ nhiều nguồn khác nhau thì mỗi báo

“phiên âm” một kiểu, mỗi đài phát âm một kiểu Hoặc đã từng có cuộc tranh luận của hai biên tập viên của Đài truyền hình Việt Nam trên báo chí

về cách đọc tên ông huấn luyện viên trưởng (người Áo) của đội tuyển Việt Nam Alfred Rield là “Ri – ét” hay “Rít – đơn”!

Vấn đề tranh cãi thường xuất phát từ kiến thức ngôn ngữ học: Đó là trình độ người phiên âm, dù cao cách mấy cũng không thể biết hết ngóc ngách trong một ngôn ngữ, nói gì đến hàng trăm ngôn ngữ trên thế giới Ví dụ: Các sách địa lý trong trường phổ thông đều phiên âm Greenwich là Grin uých, thực tế, người Anh đọc là Gren ních Hoặc âm “J” được phiên

âm là “H” dùng để gọi tên cầu thủ Tây Ban Nha thì đúng nhưng nếu áp dụng cho những cầu thủ của nước xung quanh như Bồ Đào Nha hoặc các nước Mĩ La-tinh thì lại sai

Nhưng, theo nhiều ý kiến thì viết nguyên dạng tên riêng tiếng nước ngoài trên báo chí cũng không ổn Bởi không phải ai cũng biết ngoại ngữ,

để có thể biết cách đọc đúng Hơn nữa, có biết bao nhiêu thứ tiếng trên thế giới, trong đó có những hệ ký tự phi La Tinh làm sao có thể xử lý hết được Ngay cả khi công nghệ in ấn phát triển, việc viết nguyên dạng các loại chữ phi La – Tinh (như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Lào, Thái Lan…) trên báo chí cũng là việc làm không khả thi bởi đâu phải ai cũng sành đủ ngoại ngữ để viết, để chế bản và người đọc không phải ai cũng biết đọc nguyên dạng như thế

Lập luận của tác giả Cao Xuân Hạo – một người cổ vũ cho xu thế để nguyên dạng và chuyển tự tên riêng tiếng nước ngoài trên báo chí – trong bài viết “Về cách viết và cách đọc các tên riêng nước ngoài trên văn bản tiếng Việt” in trong cuốn sách “Tiếng Việt: mấy vấn đề ngữ âm, ngữ pháp, ngữ nghĩa” – tựu trung có những điểm chính sau đây:

Thứ nhất, việc phiên âm là việc bắt các thứ tiếng nước ngoài phải tuân theo quy luật chính tả của tiếng Việt Việc này làm mất đi “ưu thế lớn nhất của chữ quốc ngữ là “việc phân tích các từ hay các “tiếng” trong tiếng Việt thành những đơn vị tương ứng với các âm vị của tiếng Châu Âu, và do

đó nó cho phép sắp xếp các chữ cái theo một trật tự hoàn toàn tự do Nó làm cho nước ta gia nhập vào khối cộng đồng lớn của những nước dùng chữ La Tinh, thứ chữ có lĩnh vực phổ biến rộng nhất và có địa vị chủ đạo rõ ràng so với tất cả các thứ chữ khác”

Thứ hai, thực tế là ở những nước văn minh, đối với một số danh từ riêng (nhất là đối với tên người) người bản ngữ đôi khi biết viết nhưng chưa chắc đã đọc đúng Và chữ viết là mặt quan trọng hơn cách phát âm rất nhiều (Cũng trong cuốn sách này, trong một bài khác, ông viết: “khi người

ta đã có nhiều thế kỷ để quen với diện mạo của các từ ngữ, cái diện mạo đấy trở thành cái hồn của chữ nghĩa Nó biểu hiện ý nghĩa của ngôn từ không cần thông qua cách phát âm (vốn thay đổi tuỳ theo từng vùng)”

Thứ ba vì lý do không ai biết được hết các cách đọc nên đến 93% tiếng nước ngoài trên sách báo hiện nay bị phiên âm sai

Thứ tư là việc phiên âm hiện nay không thể đưa đến sự thống nhất và không thể dùng các quy tắc chính tả của tiếng Việt để áp dụng cho các tên nước ngoài được Chẳng hạn như các phụ âm kép, việc bỏ dấu hay không

bỏ dấu thanh ở những vần như -ác, -úc…

Thứ năm việc đọc một tên riêng (được viết nguyên gốc) có đúng hay không tuỳ thuộc vào trình độ hiểu biết của người đọc Cách viết nguyên gốc đảm bảo cho người ta viết đúng tên của người, tên đất Luận điểm cho rằng “quần chúng không thể đọc được những tên nước ngoài viết nguyên dạng bằng chữ La Tinh” không hề có căn cứ

Thứ sáu, việc viết nguyên dạng giúp cho người đọc có trình độ cao

có thể nhận biết được gốc gác, quốc tịch của nhân vật hữu quan và giúp ta tránh được những liên tưởng khó chịu do các phiên âm quá giống những từ

có nghĩa “xấu” trong tiếng Việt

Cuối cùng, việc phân biệt những tên riêng đã được Việt hoá với những tên khác là hoàn toàn đúng đắn nhất là đối với tên nước Còn tên

riêng của người nước ngoài lại là một chuyện khác hẳn, người Việt không cần phải đọc cho đúng những tên ấy, ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt

Ý kiến chủ đạo của GS Cao Xuân Hạo trong bài viết trên là nêu ra

sự bất cập của việc phiên âm và ủng hộ cho việc để nguyên dạng và chuyển

tự tên riêng tiếng nước ngoài Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc ông phản đối phiên âm (trong một số trường hợp)

Một sinh viên tra cứu tư liệu bằng tiếng Việt trên internet về kết quả thi đấu các môn qua các kỳ SEAGAMES, nếu anh ta search bằng chuỗi trong đó có “Xi-ghêm” thì kết quả sẽ có một vài trang web có từ khóa này nhưng hầu hết đó là những bài viết không liên quan gì đến thông tin về SEAGAMES Hoặc nếu muốn tìm thông tin liên quan đến công nghệ, phần mềm của hãng Microsoft chi nhánh tại Việt Nam trên các trang web tiếng Việt, khi chưa biết địa chỉ của nó trên mạng, muốn tìm kiếm mà gõ từ khóa

“Mai – crô – xóp” thì khả năng tìm được là hầu như không có Một người nước ngoài đang học tiếng Việt, khi gặp một tên riêng như “Mác” họ sẽ không thể biết được, tên riêng đó được phiên âm từ nguyên ngữ là Marx, Mach, Mars, Marc, Max, March, Marsch, Makh, Macht…

3 Tên riêng tiếng nước ngoài và báo chí trực tuyến

Một trong những đặc trưng của báo chí nói chung và đặc biệt là trên báo trực tuyến hiện nay là tính tương tác Nếu phát thanh – truyền hình hiện đã có những mô hình chương trình giao lưu trực tiếp (qua cầu truyền hình, qua điện thoại) để khán thính giả cùng tham gia chương trình, thì báo

in, báo điện tử cũng có những hình thức diễn đàn, hình thức trao đổi, phỏng vấn Báo trực tuyến có nhiều cơ chế trao đổi: công chúng báo chí của báo trực tuyến có thể đồng thời trao đổi bằng văn bản (thông tin dạng text) và bằng giọng nói của mình với những khách mời của tòa soạn từ bất cứ nơi nào trên thế giới Khác với cách làm truyền thông “một chiều” trước đây,

những nỗ lực khai thác đặc trưng tương tác của báo chí hiện đại đã góp phần làm dân chủ hóa đời sống xã hội nhưng lại đặt ra vấn đề chuẩn hóa ngôn ngữ nói chung và chuẩn hóa cách viết tên riêng tiếng nước ngoài

Báo trực tuyến – một loại hình báo chí tích hợp các thành tựu của truyền thông đa phương tiện và thành tựu công nghệ internet – có một khả năng khá đặc biệt là tìm kiếm nhờ cơ chế tìm kiếm (search engine) trên mạng thông tin toàn cầu Khi “đọc” báo online, công chúng không còn có thái độ thụ động tiếp nhận thông tin mà trái lại, đặc trưng cá thể hóa cao cho phép người đọc chọn lựa xu hướng tiếp cận thông tin theo nhu cầu của mình Khả năng tuyệt vời của báo mạng cho phép người khai thác có thể chủ động tiếp cận thông tin theo chủ đề, lĩnh vực mình quan tâm Nhưng trong điều kiện hiện nay, khi các phần mềm trí tuệ nhân tạo chưa phát triển mạnh và để ứng dụng nó cần có các yêu cầu kỹ thuật cao thì việc tìm kiếm trên mạng đều dựa vào yêu cầu xét chuỗi văn bản Mạng internet chưa thể tìm được thông tin với “từ khóa” là âm thanh hay hình ảnh Chính vì thế, để đạt khả năng tìm kiếm tối ưu, văn bản (từ khóa, chuỗi ký tự) nhập vào phải được chuẩn hóa (ngoài yếu tố kỹ thuật như chọn mã font chữ (font code) vốn cũng khá rắc rối ở Việt Nam, còn có yếu tố chính tả) Khi chúng ta muốn tìm tài liệu liên quan đến tác giả Brad Kalbfeld bằng Google được xuất bản trên internet, nếu gõ vào chuỗi ký tự “Brét Kan-phin”, kết quả hiện nay là con số không Nếu chúng ta dùng chuỗi ký tự “Brad Kalbfeld”

để tìm kiếm, sẽ có 1.260 website có tư liệu liên quan

Điều đó cũng tương tự như khi chúng ta muốn tìm một tài liệu liên quan đến một tác giả Việt Nam được xuất bản trên báo chí điện tử bằng tiếng nước ngoài chẳng hạn, nếu chúng ta viết nguyên dạng tiếng Việt không dấu thanh, chúng ta mới hy vọng có kết quả tốt

II.TÍNH TẤT YẾU VIỆC HÌNH THÀNH QUY ĐỊNH VỀ SỬ DỤNG TÊN RIÊNG NƯỚC NGOÀI TRONG NGÔN NGỮ TRUYỀN THÔNG

Như đã nói ở trên, tên riêng tiếng nước ngoài được nhiều người chú

ý và nghiên cứu từ lâu Đặc biệt sau ngày miền Bắc được hoàn toàn giải phóng thì vấn đề tên riêng tiếng nước ngoài đã thu hút được sự tham gia thảo luận của đông đảo các nhà ngôn ngữ học, nhà văn, nhà báo, nhiều nhà hoạt động văn hóa – xã hội cũng như nhiều người làm công tác xuất bản – báo chí và nhiều độc giả quan tâm đến việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt Số trang viết về nó lên đến hàng trăm trang và có thể dễ dàng tập hợp thành một cuốn sách Nhiều tác giả đã đưa ra những định hướng cho vấn đề giải pháp cho vấn đề này nhưng vẫn chưa thể khách phục được tình trạng thiếu nhất quán của tên riêng nước ngoài trên báo chí tiếng Việt và câu chuyện về tên riêng dường như cũng chưa có kết luận

Thật ra tình trạng thiếu thống nhất nói trên khó tránh khỏi, bởi bản thân tên riêng nước ngoài đã đa dạng, phong phú và phức tạp mà câu chuyện tìm giải pháp về chúng cũng lại không đơn giản chút nào Và dẫu biết rằng chuẩn hóa ngôn ngữ chỉ có thể bằng quy ước chứ không phải là quy định, là chỉ dẫn chứ không phải là luật, là kích thích sáng tạo chứ không cứng nhắc, nhưng trong phạm vi ngôn ngữ truyền thông, để tạo được

sự thống nhất trong việc viết tên riêng tiếng nước ngoài trên báo chí, nên có Quy định làm chỗ dựa cho những người làm báo

Các ý kiến về vấn đề đang xét trong nhiều năm qua tập trung chủ yếu vào hai giải pháp: phiên âm và giữ nguyên dạng

Trước hết nói về phiên âm, nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ cho rằng, ngôn ngữ bao giờ cũng hướng về số đông, nên chuyện phiên âm là cần thiết Hầu như ngôn ngữ nào trên thế giới cũng đều phải phiên âm tiếng nước ngoài Ví dụ: Khó có thể có một ngôn ngữ nào phát âm đúng, viết đúng như chúng ta hai chữ “Việt Nam“ Đó là chưa kể những nước dùng ký

tự tượng hình, người ta đành phải chọn những chữ nào có âm na ná như vậy thôi Trong bài “Danh từ riêng nước ngoài” trên tạp chí Ngôn ngữ