Tổ chức quản lý hoạt động giáo dục văn hóa địa phương thông qua di sản văn hóa phi vật thể hát xoan cho học sinh trong các trường trung học cơ sở thành phố việt trì, tỉnh phú thọ đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông mới

36 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG THÔNG QUA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ HÁT XOAN CHO HỌC SINH T

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ THỊ THANH THỦY

TỔ CHỨC QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG THÔNG QUA DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ HÁT XOAN CHO HỌC SINH TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THÀNH PHỐ VIỆT TRÌ, TỈNH PHÚ THỌ ĐÁP ỨNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

HÀ NỘI - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ THỊ THANH THỦY

TỔ CHỨC QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG THÔNG QUA DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ HÁT XOAN CHO HỌC SINH TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THÀNH PHỐ VIỆT TRÌ, TỈNH PHÚ THỌ ĐÁP ỨNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục

Mã số: 8.140114

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN THỊ MỸ LỘC

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực

Hà Nội, tháng 6 năm 2020

Người viết luận văn

Vũ Thị Thanh Thủy

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, tôi xin bày tổ lòng biết ơn sâu sắc đến: Ban giám hiệu, tập thể các giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, các thầy cô giáo của Trường Đại học Quốc gia, Đại học Quản lý giáo dục, Khoa Sau đại học đã tận tình giảng dạy, chỉ dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và làm luận văn

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Nguyễn Thị Mỹ Lộc,

cô đã tận tâm chỉ bảo, hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình hình thành đề tài, triển khai nghiên cứu và hoàn thiện luận văn tốt nghiệp này

Tôi xin chân thành cảm ơn các đồng chí cán bộ, quản lý, giáo viên đang công tác tại Sở Giáo dục và Đào tạo, Sở văn hoá thể thao và du lịch tỉnh Phú Thọ, Phòng Giáo dục và đào tạo thành Phố Việt Trì, CBQL, giáo viên âm nhạc các trường THCS của thành phố, Phường hát Xoan Kim Đức đã giúp đỡ, tạo điều kiện, đóng góp nhiều ý kiến quý báu trong quá trình nghiên cứu thực tế để hoàn thành luận văn khoa học này

Mặc dù bản thân tôi đã có nhiều cố gắng, xong do điều kiện thời gian và năng lực nên không thể tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế Rất mong được nhận được sự cảm thông, những ý kiến đóng góp quý báu của thầy cô giáo và đồng nghiệp để luận văn được hoàn chỉnh hơn

Hà Nội, tháng 6 năm 2020

Người viết luận văn

Vũ Thị Thanh Thủy

dục của Liên hợp quốc

MỤC LỤC

Trang

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Danh mục các từ viết tắt iii

Danh mục các bảng ix

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG THÔNG QUA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ HÁT XOAN CHO HỌC SINH TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 6

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 6

1.1.1 Các nghiên cứu về bảo tồn các giá trị văn hoá dân tộc, văn hoá địa phương 6

1.1.2 Các nghiên cứu về bảo tồn và đưa âm nhạc dân tộc vào chương trình giáo dục địa phương ở trường trung học cơ sở 7

1.1.3 Các nghiên cứu về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp - Hát Xoan Phú Thọ 8

1.2 Một số khái niệm cơ bản của đề tài 10

1.2.1 Di sản văn hóa phi vật thể, Dân ca và hát Xoan 10

1.2.2 Giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể 15

1.2.3 Quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan 17

1.3 Hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong trường THCS 17

1.3.1 Trường THCS trong hệ thống giáo dục quốc dân 17

1.3.2 Đặc điểm và yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông 2018 đối với hoạt động giáo dục văn hóa địa phương thông qua di sản VHPVT Hát Xoan trong trường THCS 19

1.3.3 Mục tiêu, yêu cầu đối với hoạt động giáo dục bảo tồn VHPVT hát Xoan trong trường THCS 22

1.3.4 Phương pháp và hình thức giáo dục bảo tồn và phát huy di sản

VHPVT hát Xoan trong các trường THCS 23

1.3.5 Lực lượng tham gia giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS 25

1.3.6 Điều kiện tham gia giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS 26

1.4 Quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong trường THCS 27

1.4.1 Vai trò của hiệu trưởng nhà trường trong quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VH PVT hát Xoan trong trường THCS 27

1.4.2 Nội dung quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong trường THCS 28

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan 32

1.5.1 Điều kiện phát triển kinh tế - xã hội 32

1.5.2 Cơ chế tự chủ trong quản lý của ngành giáo dục 33

1.5.3 Năng lực của đội ngũ giáo viên 33

1.5.4 Năng lực của CBQL 33

1.5.5 Cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và tài chính của nhà trường 34

1.5.6 Những định hướng của chương trình giáo dục phổ thông mới 35

Tiểu kết chương 1 36

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG THÔNG QUA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ HÁT XOAN CHO HỌC SINH TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THÀNH PHỐ VIỆT TRÌ, TỈNH PHÚ THỌ ĐÁP ỨNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI 37

2.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, văn hóa, giáo dục của thành phố Việt Trì - tỉnh Phú Thọ 37

2.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội 37

2.1.2 Tình hình giáo dục 38

2.2 Tổ chức khảo sát thực trạng 39

2.2.1 Mục đích khảo sát 39

2.2.2 Đối tượng khảo sát 39

2.2.3 Nội dung khảo sát 40

2.2.4 Phương pháp khảo sát 41

2.2.5 Xử lí số liệu 41

2.3 Thực trạng hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới 42

2.3.1 Thực trạng hình thức tổ chức hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS thành phố Việt Trì 42

2.3.2 Thực trạng phương pháp tổ chức hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS thành phố Việt Trì 45

2.3.3 Thực trạng lực lượng giáo viên và học sinh tham gia vào hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS thành phố Việt Trì 47

2.4 Thực trạng tổ chức quản lý hoạt động giáo dục văn hóa địa phương thông qua quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ 53

2.4.1 Thực trạng xây dựng kế hoạch hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan ở các trường THCS thành phố Việt Trì 55

2.4.2 Thực trạng quản lý việc thực hiện mục tiêu, kế hoạch hoạt động giáo dục và bảo tồn di sản VHPVT hát Xoan 57

2.4.3 Thực trạng quản lý thực hiện chương trình, nội dung, phương pháp hoạt động giáo dục và bảo tồn di sản VHPVT hát Xoan 59

2.4.4 Thực trạng quản lý thực hiện kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan của học sinh 61

2.4.5 Thực trạng quản lý hoạt động bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho giáo viên trong hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan 63

2.4.6 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan tại các trường THCS thành phố Việt Trì 67

2.5 Đánh giá thực trạng quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan cho học sinh các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh

Phú Thọ 70

2.5.1 Thành công và nguyên nhân 70

2.5.2 Hạn chế và nguyên nhân 71

Tiểu kết chương 2 74

CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP TỔ CHỨC QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ HÁT XOAN TRONG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THÀNH PHỐ VIỆT TRÌ, TỈNH PHÚ THỌ ĐÁP ỨNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI 75

3.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp 75

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục tiêu 75

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 75

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả 75

3.2 Các biện pháp tổ chức quản lý hoạt động giáo dục văn hóa địa phương thông qua quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS thành phố Việt Trì 75

3.2.1 Tổ chức nâng cao nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về giáo dục nghệ thuật, giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan 75

3.2.2 Xây dựng kế hoạch giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS thành phố Việt Trì 78

3.2.3 Tiếp tục triển khai thực hiện công tác quy hoạch, bồi dưỡng, tập huấn nâng cao năng lực cho giáo viên tham gia vào quá trình giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan 83

3.2.4 Giám sát, đánh giá kết quả thực hiện hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan 85

3.2.5 Huy động cộng đồng, các tổ chức, đoàn thể, cha mẹ HS tăng cường cơ sở vật chất, thiết bị và đồ dùng dạy học để giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn âm nhạc 89

3.3 Mối quan hệ của các biện pháp được đề xuất 90

3.4 Khảo nghiệm tính cấp thiết và khả thi của các biện pháp 91

3.4.1 Mục đích của khảo nghiệm 91

3.4.2 Nội dung và phương pháp khảo nghiệm 91

3.4.3 Đối tượng khảo nghiệm 91

3.4.4 Kết quả khảo nghiệm về sự cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất 92

Tiểu kết chương 3 96

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 97

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 101 PHỤ LỤC

di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS thành phố Việt Trì 42

huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS thành phố Việt Trì 45

âm nhạc trong các trường THCS 48

hát Xoan 50

diễn được làn điệu 51Bảng 2.10 Các kênh dạy hát Xoan của học sinh trường THCS 52Bảng 2.11 Nguyện vọng học Hát Xoan của học sinh trường THCS 53Bảng 2.12 Thực trạng xây dựng kế hoạch thực hiện hoạt động giáo dục

bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan của CB GV 55Bảng 2.13 Đánh giá kết quả thực hiện các biện pháp quản lý mục tiêu, kế

hoạch giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan 58Bảng 2.14 Các biện pháp quản lý nội dung chương trình dạy học môn âm

nhạc trong đó có giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan 59Bảng 2.15 Thực trạng quản lý việc lập kế hoạch giảng dạy của giáo viên

và hồ sơ chuyên môn của giáo viên 60

Bảng 2.16 Các biện pháp quản lý thực hiện kiểm tra, đánh giá kết quả

hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan của học sinh 61Bảng 2.17 Thực trạng quản lý hoạt động dạy học âm nhạc và giáo dục bảo

tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan của giáo viên 63Bảng 2.18 Số lượng Thầy cô đã được đào tạo, bồi dưỡng, dạy về hát Xoan 64Bảng 2.19 Số lượng học sinh được đào tạo bồi dưỡng 64Bảng 2.20 Các nội dung bồi dưỡng giáo viên tham gia giáo dục bảo tồn và

phát huy di sản VHPVT hát Xoan tại các trường THCS thành phố Việt Trì 65Bảng 2.21 Khảo sát CBQL và GV về những yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục

bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan tại các trường THCS thành phố Việt Trì 67

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Di sản văn hoá phi vật thể là yếu tố quan trọng tạo nên bản sắc văn hoá dân tộc, là một trong các nhân tố của đa dạng văn hoá đảm bảo cho sự phát triển bền vững Ngày nay bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hoá phi vật thể (VHPVT)

là mối quan tâm chung của toàn nhân loại Công ước về bảo vệ di sản VHPVT (gọi tắt là Công ước 2003) của UNESCO đã khuyến cáo các quốc gia tăng cường các biện pháp thống kê và ban hành các chính sách cụ thể nhằm bảo vệ và phát huy vai trò của di sản VHPVT của các quốc gia, trong đó nhấn mạnh đặc biệt tới công tác quản lý và nghiên cứu khoa học, nhằm bảo vệ có hiệu quả di sản VHPVT

Phú Thọ là vùng đất cội nguồn dân tộc, ở đó đậm đặc các di sản văn hoá, đặc biệt là di sản VHPVT Hệ thống di sản VHPVT phong phú trên địa bàn Phú Thọ đã được các thế hệ người Việt sáng tạo, lưu giữ hàng nghìn năm với những giá trị đặc trưng mang đậm dấu ấn nền văn minh nông nghiệp, văn minh lúa nước của người Việt; thể hiện một nền văn hóa lâu đời, một thời kỳ rực rỡ văn hoá thời đại Hùng Vương, chứa đựng giá trị văn hoá đặc sắc mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc Việt Nam Với những giá trị đặc trưng và độc đáo, các di sản VHPVT ở Phú Thọ đã vượt

ra khỏi biên giới quốc gia dân tộc trở thành di sản chung của nhân loại: Năm 2011, Hát Xoan được UNESCO ghi danh là di sản VHPVT của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ (năm 2012), Hát Xoan Phú Thọ (năm 2017) được UNESCO ghi danh là di sản VHPVT đại diện của nhân loại Các di sản trên đã đóng góp vào kho tàng di sản văn hoá quốc gia và thế giới, tạo nên bức tranh chung về đa dạng văn hoá

Ngày 8/12/2017, Hội nghị lần thứ 12 Ủy ban liên chính phủ về bảo vệ di sản VHPVT của UNESCO chính thức đưa hát Xoan Phú Thọ ra khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp và trở thành di sản VHPVT đại điện của nhân loại

Để duy trì và phát triển di sản VHPVT về hát Xoan; Đảng, Nhà nước và Chính quyền các cấp ở địa phương cần có những chính sách ưu tiên, đãi ngộ phù hợp để tạo điều kiện chăm sóc và động viên các nghệ nhân hát Xoan; hỗ trợ cộng

đồng, các phường Xoan; các trường học tổ chức truyền dạy, đào tạo thế hệ trẻ để tiếp nối, duy trì và phát triển Di sản hát Xoan Nghiên cứu và xây dựng các chương trình giáo dục thích hợp để hát Xoan trở thành một bộ môn nghệ thuật âm nhạc trong các trường năng khiếu nghệ thuật và hệ thống các trường phổ thông Đưa di sản hát Xoan vào trường học không phải chỉ là truyền dạy đơn thuần mà còn là giáo dục, nâng cao nhận thức về Di sản văn hóa Xuất phát từ nhận thức như vậy, cho nên trong kế hoạch của Tỉnh và của Ngành Giáo dục - Đào tạo Phú Thọ về việc duy trì, đào tạo, phát triển Hát xoan đã đề ra mục đích: Nâng cao nhận thức cho cán bộ, giáo viên, học sinh tự hào với truyền thống và Di sản hát Xoan của tỉnh Phú Thọ, từ

đó xác định trách nhiệm gìn giữ, bảo tồn Di sản và tuyên truyền sâu rộng đến cộng đồng Các nội dung về giáo dục và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan sẽ nằm trong chương trình giáo dục địa phương của tỉnh và phải đảm bảo phù hợp với chương trình giáo dục chung của Bộ GD & ĐT trong chương trình giáo dục phổ thông mới năm 2018; đồng thời phải phù hợp với khả năng và tâm, sinh lý từng lứa tuổi học sinh, gây hưng phấn và thích thú cho học sinh, hát mà chơi; chơi mà hát Mang lại cho các em tình yêu với văn hóa dân tộc, giáo dục cho các em tình yêu với quê hương đất nước và nâng cao tính tự tôn dân tộc, xây dựng trách nhiệm bảo vệ

và phát huy văn hóa dân tộc trong xu hướng hội nhập văn hóa toàn cầu hiện nay

Với những lý do chủ yếu trên; đồng thời là một người dân Đất Tổ, với tình yêu quê hương, yêu làn điệu hát Xoan của quê hương và là người cán bộ làm công tác quản lý trong trường trung học cơ sở (THCS) của thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, tôi thấy rất đỗi vinh dự, tự hào và cũng nhận thấy là mình phải có trách nhiệm rất cao cùng với cộng đồng trong việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị của Di sản hát Xoan - một Di sản văn hóa có mối gắn kết chặt chẽ với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương của tỉnh Phú Thọ

Chính vì thế tôi chọn đề tài: "Tổ chức quản lý hoạt động giáo dục văn hóa

địa phương thông qua di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan cho học sinh trong các trường trung học cơ sở thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới"

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề tài đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới

Luận văn tiếp cận hỗn hợp chức năng quản lý và tiếp cận nội dung quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan cho học sinh trung học cơ sở thành phố Việt Trì

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn văn hóa địa phương thông qua di sản VHPVT hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới

4 Câu hỏi nghiên cứu

1) Thực trạng quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn văn hóa địa phương thông

qua di sản VHPVT thể Hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới diễn ra như thế nào?

2) Cần những biện pháp quản lý nào để nâng cao hoạt động giáo dục bảo tồn

văn hóa địa phương thông qua di sản VHPVT hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ

thông mới?

5 Giả thuyết khoa học

Công tác quản lý hoạt động giáo dục văn hóa địa phương thông qua di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ trong thời gian qua đã đạt được những kết quả nhất định, tuy nhiên trong quản lý còn có những bất cập do các biện pháp chưa phù hợp nên chất lượng còn hạn chế Nếu đề xuất được những biện pháp quản lý hoạt động này cho

học sinh trong các trường THCS Thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới sẽ bảo tồn và phát huy được di sản VHPVT hát Xoan trong tỉnh Phú Thọ và cả nước

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu cơ ở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di

sản VHPVT hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS THCS thành phố Việt trì, tỉnh Phú Thọ

6.2 Khảo sát thực trạng quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản

VHPVT hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới

6.3 Đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di

sản VHPVT hát Xoan của học sinh trong các trường THCS thành phố Việt trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới

7 Phạm vi nghiên cứu

- Thời gian: Từ năm học 2016-2017 đến năm học 2019-2020

- Không gian: Tại trường THCS Kim Đức và một số trường THCS trên địa bàn thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ

- Nội dung nghiên cứu: Giáo dục văn hóa địa phương thông qua di sản VHPVT hát Xoan và quản lý giáo dục VHPVT hát Xoan của học sinh ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ

8 Phương pháp nghiên cứu

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp, nghiên cứu hệ thống hóa, khái quát hóa các tài liệu liên quan đến nội dung nghiên cứu, nhằm xây dựng khung lý luận của đề tài

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp điều tra bằng hệ thống phiếu hỏi, phương pháp phỏng vấn, phương pháp quan sát sư phạm, phương pháp nghiên cứu sản phẩm, phương pháp chuyên gia

8.3 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng các công thức toán, thống kê để xử lý số liệu điều tra

9 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

9.1 Ý nghĩa lý luận

- Hệ thống hóa được những vấn đề lý luận về quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan ở địa phương thông qua giáo dục nhà trường THCS thành phố Việt trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới

9.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới, qua đó chỉ ra những thành công và mặt hạn chế, cung cấp cơ sở thực tiễn và đề xuất một số

biện pháp quản lý hoạt động này

10 Cấu trúc nghiên cứu

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục nghiên cứu, luận văn có 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về tổ chức quản lý hoạt động giáo dục văn hóa địa

phương thông qua quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa

phi vật thể hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS

Chương 2: Thực trạng tổ chức quản lý hoạt động giáo dục văn hóa địa

phương thông qua quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa

phi vật thể hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới

Chương 3: Biện pháp tổ chức quản lý hoạt động giáo dục văn hóa địa

phương thông qua quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông mới

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG THÔNG QUA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI SẢN VĂN HÓA PHI

VẬT THỂ HÁT XOAN CHO HỌC SINH TRONG

CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Các nghiên cứu về bảo tồn các giá trị văn hoá dân tộc, văn hoá địa phương

Bảo tồn các giá trị văn hoá dân tộc, văn hoá địa phương là một trong những nhiệm vụ quan trọng của trường phổ thông nói chung và trường trung học cơ sở nói riêng Thông qua đó góp phần giúp thế hệ trẻ Việt Nam hình thành và phát triển lòng yêu nước, thương nòi, niềm tự hào, tự tôn dân tộc, có ý thức và tinh thần đấu tranh trong xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước Đưa văn hóa dân tộc phát triển lên một tầm cao mới, hội nhập với thế giới

Nghị quyết hội nghị lần thứ 5 BCHTW khóa VIII, các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, XI,XII cũng luôn đề cập đến vấn đề xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Trong đó, rất chú trọng việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá gắn với giáo dục bồi dưỡng con người Việt Nam phát triển toàn diện có nhân cách, lối sống tốt đẹp làm cốt lõi, trọng tâm với 7 đặc tính cơ bản là: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo; xây dựng lối sống có nhân cách, có bản lĩnh vững vàng ngang tầm sự nghiệp đổi mới đất nước, xây dựng nền giáo dục hiện đại, tạo điều kiện cho các cá nhân phát triển tối đa tiềm năng của mình

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng chỉ rõ, di sản văn hoá truyền thống có những giá trị cơ bản, độc đáo, đặc sắc Người luôn nhắc nhở phải phát huy vốn quý báu của dân tộc, trong kế thừa di sản phải có thái độ nghiên cứu, chọn lọc nghiêm túc Giáo dục không chỉ là kiến thức khoa học, kiến thức văn hoá mà còn là xây dựng đức, trí, thể, mỹ một cách toàn diện Người căn dặn “ người địa phương nào trước hết phải biết hát dân ca của địa phương mình, đó là điều thuận lợi hơn người ở địa

phương khác” Như vậy việc đưa dân ca Việt Nam nói chung hay hát Xoan nói riêng vào trường học là một việc làm cần thiết góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hoá nhằm giáo dục con người một cách toàn diện, bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách, khả năng cảm thụ âm nhạc, tình yêu quê hương, đất nước

Bản sắc văn hoá dân tộc Việt Nam có “cốt lõi” và được kết tinh trong di sản văn hoá, “bao gồm các giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng, gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động, tinh tế trong ứng xử, giản dị trong lối sống… Bản sắc văn hóa dân tộc còn đậm nét cả trong các hình thức biểu hiện mang tính dân tộc độc đáo”[12] Các di sản văn hoá chỉ được phát huy tác dụng khi nó được xâm nhập vào con người, chính vì vậy chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: Văn hoá Việt Nam là đều đáng tự hào, phải làm sao cho văn hoá thấm dâu vào tâm lý quốc dân Từ nhận thức di sản văn hoá dân tộc là nguồn động lực đặc biệt mạnh mẽ tác động vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, hơn

30 năm đổi mới vừa qua, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản văn hoá dân tộc- gắn kết với việc xây dựng môi trường sinh thái nhân văn và đời sống văn hoá công đồng

Hiện nay, trên thế giới, việc nghiên cứu đưa văn hóa dân tộc như: dân ca, nhạc kịch…các hoạt động âm nhạc vào giảng dạy ở các trường phổ thông đã được ngành giáo dục quan tâm Nhiều quốc gia ở Châu Á và thế giới đã xây dựng một chiến lược, một kế hoạch thống nhất, xây dựng khung chương trình đưa dân ca… kết hợp với các trò chơi địa phương vào giảng dạy trong hệ thống nhà trường phổ thông như: Trung Quốc, Hàn Quốc, Liên bang Nga, Canada

1.1.2 Các nghiên cứu về bảo tồn và đưa âm nhạc dân tộc vào chương trình giáo dục địa phương ở trường trung học cơ sở

Ở Việt Nam, những năm qua, nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc, các nhà giáo tâm huyết với nền âm nhạc dân tộc đã đề nghị Đảng, Nhà nước và Bộ Giáo dục

và Đào tạo nghiên cứu đưa giáo dục nghệ thuật vào trường phổ thông Đến những

năm 90 của thế kỷ XX, nhất là từ khi thực hiện chương trình đổi mới sách giáo khoa năm 2002, các môn âm nhạc, Mỹ thuật mới được chính thức được đưa vào giảng dạy trong chương trình giáo dục phổ thông (ở bậc Tiểu học và Trung học cơ sở) Tuy nhiên, thời gian qua việc giảng dạy bộ môn âm nhạc ở một số địa phương trong

cả nước còn mang tính hình thức, nội dung đơn điệu… chưa được quan tâm đúng mức Trong chương trình dạy âm nhạc ở cấp học THCS, các nhà sư phạm đã đưa dân ca vào sách giáo khoa nhưng ở mức độ còn hạn chế

Hội thảo “Bảo tồn và phát huy dân ca trong giáo dục âm nhạc ở trường phổ thông” ngày 29/10/2009 của trường Đại học sư phạm nghệ thuật Trung ương đã tập

trung đánh giá vai trò của dân ca trong đời sống xã hội, thực trạng việc dạy và học dân ca trong trường đào tạo giáo viên âm nhạc và trong trường phổ thông, đề xuất các biện pháp để nâng cao chất lượng giáo dục âm nhạc trong nhà trường nói chung

và dân ca nói riêng

Dự án “Hỗ trợ đưa dân ca vào trường THCS” được Bộ GD&ĐT triển khai từ

năm 2009 với các sản phẩm tuyển tập Giới thiệu dân ca Việt Nam; hướng dẫn sử dụng các nhạc sản phẩm âm nhạc trong nhà trường Đây là các tài liệu tham khảo rất quan trọng giúp cho việc dạy và học dân ca nói riêng và giáo dục âm nhạc nói chung ở trường THCS, giáo viên sẽ dùng các tài liệu để bổ sung vào việc dạy và học cũng như tổ chức các hoạt động âm nhạc trong và ngoài nhà trường

1.1.3 Các nghiên cứu về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp - Hát Xoan Phú Thọ

Thực hiện ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Thiện Nhân

về Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp

- Hát Xoan Phú Thọ, Bộ VHTTDL đã phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ

tổ chức hội nghị lấy ý kiến góp ý của các Bộ, ngành liên quan và các nhà khoa hoặc

về Đề án do Ủy ban nhân tỉnh Phú Thọ xây dựng đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị

di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại - Hát Xoan Phú Thọ Giai đoạn 2013-2020” Từ năm 2015 đến năm 2025 đưa hát Xoan trở thành một hoạt động của quần chúng nhân dân tỉnh Phú Thọ

“Tiếp tục giữ gìn, lưu truyền, phổ biến, phát huy cho thế hệ mai sau những

giá trị độc đáo mang tính xã hội, nhân văn, những phong tục, tập quán tốt đẹp về hát Xoan gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương Nâng cao nhận thức và lòng tự hòa trong cộng đồng, trách nhiệm của các thế hệ, nhất là của thế hệ trẻ trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Xoan Từng bước bảo tồn phát huy giá trị hát Xoan trở thành sản phẩm du lịch văn hóa hóa tâm linh đặc trưng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội trên địa bàn tỉnh Phú Thọ Năm 2015, hát Xoan Phú Thọ đã ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp và trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đào tạo được lớp nghệ nhân kế cận tại các phường Xoan gốc kế tục lớp nghệ nhân cao tuổi hiện nay trong việc truyền dạy cho lớp trẻ tại cộng đồng 100% người có công bảo tồn, giữ gìn và truyền dạy hát Xoan được tôn vinh và hưởng chế độ đãi ngộ theo quy định” [9]

Từ năm học 2020 - 2021, Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 được ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của

Bộ GD&ĐT (Thông tư số 32) sẽ được triển khai, đây là chuyển biến quan trọng, có tính đột phá trong thực hiện mục tiêu Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Theo Thông tư số 32, nội dung giáo dục của địa phương là nội dung bắt buộc được thực

hiện xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12 bao gồm “những vấn đề cơ bản hoặc thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp, của địa phương

bổ sung cho nội dung giáo dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước, nhằm trang

bị cho học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương, ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã học để góp phần giải quyết những vấn đề của quê hương”[7] Đây là định hướng quan trọng, rõ ràng, là cơ hội để ngành

Giáo dục tỉnh Phú Thọ góp phần giữ gìn, phát huy, quảng bá vẻ đẹp quê hương vùng Đất Tổ bằng những giải pháp cụ thể Trong đó hát Xoan sẽ là một nội dung chính được đưa vào trong chương trình giáo dục địa phương Vì vậy, công tác giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường học được tỉnh Phú Thọ và các địa phương trong toàn tỉnh rất hoan nghênh và tích cực thực hiện

1.2 Một số khái niệm cơ bản của đề tài

1.2.1 Di sản văn hóa phi vật thể, Dân ca và hát Xoan

Năm 2001, Luật Di sản văn hoá được Quốc hội khóa X, kỳ họp thứ 9 thông

qua, thuật ngữ “di sản văn hoá” chính thức được xuất hiện trong văn bản pháp quy

cao nhất và được sử dụng phổ biến Đến năm 2009, Luật Di sản văn hoá sửa đổi, bổ sung đưa ra thì DSVH bao gồm DSVH vật thể và DSVH phi vật thể [31]

Di sản văn hoá là toàn bộ sản phẩm do các thành viên trong cộng đồng dân tộc sáng tạo, thể hiện dưới dạng những đối tượng vật thể (hữu hình) và phi vật thể (vô hình) mang tính biểu tượng, được lan tỏa (vô thức) và trao truyền (hữu thức)

từ cộng đồng này sang cộng đồng khác, từ thế hệ trước cho thế hệ sau [42]

1.2.1.2 Di sản văn hoá phi vật thể

Tại Khoản 1 điều 2 trong Công ước bảo vệ Di sản phi vật thể của UNESCO năm 2003 đã định nghĩa:

“Di sản VHPVT được hiểu là các tập quán, các hình thức thể hiện, biểu đạt, tri thức, kỹ năng và kèm theo đó là những công cụ, đồ vật, đồ tạo tác và các không gian văn hóa có liên quan mà các cộng đồng, các nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân, công nhận là một phần di sản văn hóa của họ Được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, di sản VHPVT được các cộng đồng và các nhóm người không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường và mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ một ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ thêm sự tôn trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người” [41]

Theo Luật Di sản văn hoá của nước CHXHCN Việt Nam:

“Di sản VHPVT là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền

nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức

về y, dược học cổ truyền, về văn hoá ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc

và những tri thức dân gian khác” [31]

1.2.1.3 Dân ca

Theo một số tài liệu nghiên cứu, người Đức gọi dân ca là bài ca của nhân dân, người Pháp thì gọi dân ca là những bài ca phổ cập trong quần chúng, bài ca mang tính nhân dân, người Anh thì gọi dân ca là bài ca mang tính sắc tộc hay dân tộc

Theo từ điển Tiếng Việt, khái niệm dân ca được hiểu là “Những bài hát lưu truyền trong dân gian, mang đặc trưng vùng miền và không rõ tác giả”[39]

Sách Âm nhạc và Mỹ thuật của nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 2002 cho rằng “dân ca được gọt giũa, sàng lọc qua năm tháng nên có sức sống với thời gian”

Theo từ điển Bách khoa toàn thư mở Wikipedia: “Dân ca Việt Nam là một thể loại âm nhạc cổ truyền của Việt Nam, hiện vẫn đang được sáng tác Âm nhạc này có nhiều làn điệu từ khắp các miền cộng đồng người, thể hiện qua có nhạc hoặc không có nhạc của các dân tộc Việt Nam Do chính người dân lao động tự sáng tác theo tập quán, phong tục Trong sinh hoạt cộng đồng người quần cư trong vùng đất của họ, thường trong làng xóm hay rộng hơn cả một miền Các làn điệu dân ca thể hiện phong cách bình dân, sát với cuộc sống lao động mọi người Các dịp biểu diễn thường thường là lễ hội, hát làng nghề Thường ngày cũng được hát lên trong lao động để động viên nhau, hay trong tình yêu đôi lứa, trong tình cảm giữa người và người Tuy nhiên mỗi tỉnh thành của Việt Nam lại có âm giọng và ca từ khác nhau nên dân ca cũng có thể phân theo tỉnh nhưng gọi chung cho dễ gọi vì nó cũng có tính chung của miền Bắc, miền Trung và miền Nam Việt Nam”[42]

Từ khái niệm trên, chúng ta có thể hiểu mọt cách khái quát, dân ca có các đặc điểm chính sau:

- Là những bài hát của nhân dân, được sáng tác trong quần chúng nhân dân (gắn liền với đời sống, sinh hoạt, lao động, vui buồn của nhân dân): như bài hát về lao động, bài hát về các nghi lễ phong tục…

- Là những bài hát được truyền khẩu trong dân gian, có những bài được ký

âm Một bài dân ca thường tồn tại với một bản coi như bản gốc, gọi là lòng bản và nhiều bản được ứng tấu thêm hay sửa đổi gọi là dị bản

- Là những bài ca không có tác giả rõ ràng Vì qua việc truyền khẩu, truyền lại các bài dân ca, dân nhạc, mỗi người diễn xướng có quyền ứng tác tự do, góp phần sáng tạo của mình vào tác phẩm trong quá trình biểu diễn Cho nên họ gần như

là đồng tác giả với người sáng tác ban đầu Mà người sáng tác ban đầu là ai cũng không rõ

- Là những bài hát không rõ xuất xứ

- Là những bài hát có dấu ấn địa phương (địa danh, phong thổ, địa lý…)

- Có những cung bậc đặc trưng

- Trong dân ca, lời hát- lời ca đóng vai trò chính, giai điệu luôn được phát sinh từ dấu giọng ở lời ca nên phụ thuộc vào lời ca

- Dân ca phát triển được nhờ truyền khẩu (truyền ngón các bài dân ca)

Những bài dân ca được nhiều người yêu thích sẽ được truyền bá đi khắp nơi

1.2.1.4 Hát xoan

Hát xoan là loại hình dân ca lễ nghi phong tục hát thờ thần, thành hoàng với hình thức nghệ thuật đa yếu tố: có nhạc, hát, múa; thường được biểu diễn vào dịp đầu xuân, phổ biến ở vùng đất tổ Hùng Vương - Phú Thọ [42]

“Hát Xoan là di sản văn hóa phi vật thể quý báu của vùng đất Tổ Phú Thọ nói riêng và trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc Việt Nam nói chung Hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ, phong tục, còn gọi là hát cửa đình hay “Khúc môn đình”, là hình thức nghệ thuật đa yếu tố: Ca nhạc, hát, múa phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng Hát Xoan có bề dày lịch sử, có tổ chức nghệ thuật chặt chẽ, không gian văn hóa rộng lớn và sức lan tỏa mạnh mẽ khắp cộng đồng”[32]

Hát Xoan là di sản thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn, hát Xoan bao gồm hát, múa, gõ trống và phách Những người lưu giữ và thực hành hát Xoan hình thành nên 4 phường Xoan nổi tiếng trong đó trùm nam và nữ đóng vai trò quan trọng nhất Họ giữ gìn các bài hát, lựa chọn đệ tử, truyền dạy phong cách hát, các tiết mục và tổ chức thực hành Họ cũng tích cực giới thiệu và giảng dạy hát Xoan tại

các phường xoan và trong các câu lạc bộ Nghệ thuật trình diễn của hát Xoan rất đơn giản, mộc mạc, với sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, thơ, vè và giọng điệu mang đậm dấu ấn thổ ngữ của địa phương vùng trung du Phú Thọ (dân ca) Lời ca trong hát Xoan còn có sự kết hợp của các điệu múa đơn giản chủ yếu bằng đôi tay của các đào, kép đưa ra, thu vào, ngửa bàn tay, úp bàn tay, kết hợp với việc sử dụng các đạo cụ như quạt, phách tre, nậm rượu… Di chuyển trong hát Xoan bằng đôi chân chủ yếu theo hàng dọc hoặc hàng ngang và vòng tròn

1.2.1.5 Dạy hát Xoan

Âm nhạc là một loại hình nghệ thuật phản ánh hiện thực khách quan bằng hình tượng có sức biểu cảm của âm thanh Dạy học âm nhạc là quá trình tác động qua lại giữa giáo viên và học sinh nhằm truyền thụ hệ thống kiến thức âm nhạc, hành thành và phát triển kỹ năng, kỹ xảo và thái độ cần thiết trong lĩnh vực âm nhạc cho học sinh, học sinh nhận thức và lĩnh hội chúng, qua đó thực hiện được mục đích giáo dục âm nhạc

Giáo dục âm nhạc cho học sinh THCS là phương tiện có hiệu quả nhất để giáo dục đạo đức, thẩm mỹ, hình thành nhân cách cho học sinh, trang bị kiến thức cơ bản, khả năng cảm thụ, hiểu biết nghệ thuật âm nhạc, phát huy sự sáng tạo của học sinh

Giáo viên dạy âm nhạc là người lãnh đạo, tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức (học tập âm nhạc) của học sinh và giúp học sinh tìm tòi, khám phá tiếp cận tri thức, qua đó thực hiện chức năng học của bản thân; các hoạt động của giáo viên gồm:

- Đề ra mục đích, yêu cầu nhận thức việc học tập (âm nhạc) của học sinh

- Xây dựng kế hoạch dạy học dự kiến hoạt động tương ứng của học sinh (kiến thức, kỹ năng cần đạt)

- Tổ chức các hoạt động của thầy và trò

- Kích thích tính tự giác, tích cực, chủ động, độc lập, sáng tạo của học sinh bằng cách tạo nên các nhu cầu, động cơ, hứng thú, khêu gợi tính tò mò, ham hiểu biết, thích làm theo, học sinh xác định được trách nhiệm, nghĩa vụ học tập của mình

- Theo dõi, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học tập của học sinh, thông qua đó có biện pháp điều chỉnh, sửa chữa kịp thời những thiếu sót, sai lầm của học sinh, điều chỉnh phương pháp giảng dạy của chính mình

Học sinh, dưới sự điều khiển của giáo viên tự giác, chủ động học tập để lĩnh hội tri thức, tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức để thu nhận và xử lý thông tin bên ngoài thành tri thức của bản thân, làm phong phú thêm kiến thức, kỹ năng Các hoạt động của học sinh gồm:

- Tiếp nhận nhiệm vụ và kế hoạch học tập của giáo viên

- Thực hiện các hoạt động học, các thao tác nhận thức trong học tập

- Tự điều chỉnh các hoạt động nhận thức dưới tác động kiểm tra, đánh giá của giáo viên và tự đánh giá của học sinh

- Phân tích kết quả hoạt động học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên (tự kiểm tra, đánh giá) qua đó tự điều chỉnh việc tập luyện, thực hành…

Hoạt động dạy và học âm nhạc thống nhất biện chứng với nhau Sự nỗ lực của giáo viên và học sinh tạo nên sự cộng hưởng tích cực cho quá trình dạy và học, kết quả hoạt động này phụ thuộc vào hoạt động kia và ngược lại:

- Giáo viên đưa ra nhiệm vụ, yêu cầu nhận thức, đưa học sinh vào tình huống

có vấn đề kích thích tư duy của học sinh, từ đó học sinh đưa ra nhiệm vụ học tập của chính mình

- Học sinh ý thức được nhiệm vụ cần giải quyết, biến các nhiệm vụ khách quan thành yêu cầu chủ quan, giải quyết nhiệm vụ dưới sự chỉ đạo của giáo viên ở mức độ khác nhau

- Giáo viên thu tín hiệu ngược lại từ học sinh, vừa giúp học sinh các hoạt động học, vừa tự điều chỉnh hoạt động dạy của mình Học sinh cũng thu tín hiệu ngược để tự phát hiện, tự đánh giá, tự điều chỉnh hoạt động của học tập

- Giáo viên phân tích, đánh giá kết quả học tập của học sinh và của chính mình Vậy, dạy học âm nhạc là một quá trình dưới sự lãnh đạo, tổ chức, điều chỉnh của giáo viên, học sinh tự giác, tích cực, chủ động biết tự tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức- học tập của mình nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học

Hát Xoan là một nội dung trong chương trình dạy Âm nhạc cho HS tỉnh Phú Thọ Dạy hát Xoan cũng là hình thức dạy học âm nhạc, trong đó giáo viên bám sát các đặc điểm của lối hát (diễn xướng), các kỹ thuật lấy giọng, nhả hơi, nhịp phách, luyến láy truyền thống để xây dựng nhiệm vụ, kế hoạch bài giảng, học sinh luyện tập, tiếp thu kiến thức, kỹ năng thực hành để thực hiện nhiệm vụ mục tiêu đề ra

“Có 3 hình thức hát xoan: hát thờ cúng các Vua Hùng và thần thành hoàng làng, hát nghi lễ cầu mùa tốt tươi, cầu sức khỏe và hát lễ hội là hình thức để nam nữ hát trao duyên Hát xoan có hát đối giao duyên nam nữ giữa đào xoan và trai làng, Hát múa mời rượu, hát tiều ngư canh mục - Còn gọi là mò cá, điệu múa hát của ước vọng sinh sôi

Hát Xoan có 3 chặng: Hát nghi lễ, hát quả cách và hát giao duyên (hát hội) Hát nghi lễ gồm các bài: Hát chào Vua, mời Vua, Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhang, Đóng đám Hát quả cách gồm 14 bài (quả là bài; cách là hình thức hát, lối hát): Kiều giang cách; Nhàn ngâm cách; Tràng mai cách; Ngư tiều canh mục cách; Đối dẫy cách; Hồi liên cách; Xoan thời cách; Hạ thời cách; Thu thời cách; Đông thời cách; Tứ mùa cách; Thuyền chèo cách; Tứ dân cách; Chơi dâu cách Hát hội gồm nhiều bài, hát tự do phóng khoáng, nội dung các bài hát mang tính trữ tình sâu sắc: Thết trầu (còn gọi là Bợm gái); Bỏ bộ; Xin huê - Đố huê; Đố chữ; Hát đúm; Cài huê; Mò cá ”[30]

Do hát Xoan tồn tại thông qua hình thức truyền khẩu nên dạy hát Xoan Phú Thọ bằng phương pháp truyền khẩu làn (giọng) điệu từng câu, từng đoạn và cả bài giữa giáo viên và HS theo nhịp phách Hiện nay, trong giáo dục âm nhạc hiện đại,

để bổ trợ và tăng hiệu quả cho việc dạy hát Xoan vẫn có thể sử dụng các công cụ hỗ trợ như: băng đĩa hình và tiếng

1.2.2 Giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể

1.2.2.1 Giáo dục bảo tồn

Theo Từ điển Tiếng Việt thì thuật ngữ “Bảo tồn” được hiểu là sự giữ lại không để cho mất đi, là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật, hiện tượng theo đúng dạng thức vốn có của nó, để nó không bị mai một thay đổi

Nguyễn Như Ý cho rằng bảo tồn là: “Giữ nguyên trạng, không để mất đi” [45 tr 101]

Quan niệm của UNESCO trong phần giải thích thuật ngữ đã đưa ra giải thích

về bảo tồn:

“Bảo tồn ở đây được hiểu là bao gồm các biện pháp nhằm đảm bảo tính trường tồn của các di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm cả các biện pháp nhận dạng,

lưu trữ, nghiên cứu bảo tồn, bảo vệ, thúc đẩy, củng cố, chuyển hóa, đặc biệt là thông qua hình thức giáo dục chính thức và không chính thức, cũng như là việc làm sống lại các giá trị khác nhau của di sản đó” [41 tr 34]

Với quan điểm này của UNESCO ta thấy khái niệm bảo tồn là một khái niệm rất rộng, nó bao gồm nhiều các phương diện khác nhau, các biện pháp khác nhau để đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của di sản văn hóa Cần đặt hoạt động bảo tồn trong mối quan hệ với phát huy, tức là bảo tồn di sản văn hóa phải đồng hành với việc sử dụng, phát huy giá trị của nó trong đời sống Chỉ có như vậy, hoạt động bảo tồn mới thực sự có ý nghĩa và không đi ngược lại quá trình phát triển của xã hội

Như vậy, ta có thể hiểu giáo dục bảo tồn chính là sự gìn giữ những giá trị văn hóa do con người sáng tạo ra để làm cho nó không những không bị mai một mà còn phát triển nó và lưu truyền lại cho thế hệ sau

1.2.2.2 Phát huy di sản văn hóa phi vật thể

Theo Từ điển tiếng Việt: “Phát huy là làm cho cái hay, cái tốt tỏa sáng và có

tác dụng tốt đối với đời sống của con người, từ đó tiếp tục làm nảy nở những giá trị cái hay, cái tốt trong xã hội” [39]

Quan điểm của UNESCO về phát huy được hiểu là những tác động làm cho cái hay, cái đẹp, cái tốt tỏa tác dụng và tiếp tục nảy nở từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ đơn giản đến phức tạp Mục đích quan trọng nhất của hoạt động phát huy giá trị di sản văn hóa là làm cho các ý nghĩa văn hóa, tinh hoa các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp lan tỏa vào cộng đồng, tiếp tục duy trì sức sống của nó trong đời sống tinh thần cộng đồng, góp phần quan trọng vào hoạt động giáo dục truyền thống và đặc biệt là giữ gìn bản sắc dân tộc trong thế giới tôn trọng đa dạng văn hóa hôm nay, tạo cơ sở, bản lĩnh cho giao lưu, tiếp biến, phát triển văn hóa, phục vụ cho

sự tiến bộ xã hội

Giáo dục bảo tồn, phát huy giá trị của di sản VHPVT hát Xoan không chỉ là cất giữ di sản VHPVT, để giữ gìn hát Xoan một cách hình thức, bảo tồn là để phát huy, khai thác các giá trị văn hoá truyền thống hát Xoan là làm cho nó có thể sống lại, làm cho các giá trị đó tồn tại trong đời sống thực, năng động hoá các hình thức tồn tại của Hát Xoan trên cơ sở thu hút sự quan tâm của các tầng lớp xã hội, nhờ đó

mà các giá trị được vận hành, thâm nhập vào cuộc sống hiện tại

1.2.3 Quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan

Quản lý nhà nước về di sản văn hóa phi vật thể đã được công nhận là việc Đảng và Nhà nước sử dụng hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách… thông qua bộ máy quản lý tác động có tính chất định hướng tới cộng đồng xã hội nhằm đạt được mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị các di sản Như vậy, cũng có thể hiểu, quản lý nhà nước về các di sản này là việc thiết lập mối quan hệ gắn bó giữa cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa và cộng đồng đang lưu giữ di sản để giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân

Quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan: Cơ quan quản lý nhà nước sử dụng hệ thống pháp luật, cơ chế,

chính sách…thông qua bộ máy quản lý tác động có tính chất định hướng tới cộng đồng xã hội nhằm đạt được mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hát Xoan Tiếp tục giữ gìn, lưu truyền, phổ biến, phát huy cho thế hệ mai sau những giá trị độc đáo mang tính xã hội, nhân văn, những phong tục, tập quán tốt đẹp về Hát Xoan gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương Nâng cao nhận thức và lòng tự hào trong cộng đồng, trách nhiệm của các thế hệ, nhất là thế hệ trẻ trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Hát Xoan Từng bước bảo tồn phát huy giá trị Hát Xoan trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội trên địa bàn tỉnh Phú Thọ Đưa Hát Xoan Phú Thọ ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp và

trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

1.3 Hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong trường THCS

1.3.1 Trường THCS trong hệ thống giáo dục quốc dân

Theo thông tư số 12/2011/TT-BGDDT, ngày 28/3/2011 của Bộ GD &ĐT

thông tư ban hành điều lệ trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp

* Vị trí của trường trung học trong hệ thống giáo dục quốc dân, theo điều 2:

Trường trung học là cơ sở giáo dục phổ thông của hệ thống giáo dục quốc dân Trường có tư cách pháp nhân, có tài khoản và con dấu riêng

* Nhiệm vụ và quyền hạn của trường trung học, theo điều 3, Trường trung

học có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây:

- Tổ chức giảng dạy, học tập và các hoạt động giáo dục khác theo mục tiêu, chương trình giáo dục phổ thông dành cho cấp THCS và cấp THPT do Bộ trưởng

Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Công khai mục tiêu, nội dung các hoạt động giáo dục, nguồn lực và tài chính, kết quả đánh giá chất lượng giáo dục

- Quản lý giáo viên, cán bộ, nhân viên theo quy định của pháp luật

- Tuyển sinh và tiếp nhận học sinh; vận động học sinh đến trường; quản lý học sinh theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo

- Thực hiện kế hoạch phổ cập giáo dục trong phạm vi được phân công

- Huy động, quản lý, sử dụng các nguồn lực cho hoạt động giáo dục Phối hợp với gia đình học sinh, tổ chức và cá nhân trong hoạt động giáo dục

- Quản lý, sử dụng và bảo quản cơ sở vật chất, trang thiết bị theo quy định của Nhà nước

- Tổ chức cho giáo viên, nhân viên, học sinh tham gia hoạt động xã hội

- Thực hiện các hoạt động về kiểm định chất lượng giáo dục

- Thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của pháp luật

* Giáo viên Trung học cơ sở: Điều 30, Điều lệ trường trung học cơ sở, trường

trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học có ghi: “Giáo viên trường trung học là người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhà trường, gồm: Hiệu trưởng, Phó hiệu trưởng, giáo viên bộ môn, giáo viên làm công tác Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (bí thư, phó bí thư hoặc trợ lý thanh niên, cố vấn Đoàn), giáo viên làm tổng phụ trách Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh (đối với trường trung học có cấp tiểu học hoặc trường THCS), giáo viên làm công tác tư vấn cho học sinh” [48]

Có thể khái quát: Giáo viên trung học cơ sở là giáo viên môn học mỗi giáo

viên dạy một hoặc hai môn có quan hệ chuyên môn gần gũi, thực hiện chức năng giáo dục (nghĩa hẹp) học sinh chủ yếu thông qua giảng dạy môn học

Giáo dục THCS được thực hiện trong bốn năm học, từ lớp sáu đến lớp chín Học sinh vào học lớp sáu phải hoàn thành chương trình tiểu học, có tuổi là mười một tuổi

Điều 27: Mục tiêu giáo dục phổ thông: Giáo dục THCS nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục tiểu học; có học vấn phổ thông ở trình độ cơ sở và những hiểu biết ban đầu về kỹ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học trung học phổ thông, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động

Điều 28: Yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục phổ thông: Giáo dục THCS phải củng cố, phát triển những nội dung đã học ở tiểu học, bảo đảm cho học sinh có những hiểu biết phổ thông cơ bản về tiếng Việt, Toán, Lịch sử dân tộc; kiến thức khác về khoa học xã hội, khoa học tự nhiên, pháp luật, Tin học, Ngoại ngữ; có những hiểu biết cần thiết tối thiểu về kỹ thuật và hướng nghiệp

1.3.2 Đặc điểm và yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông 2018 đối với hoạt động giáo dục văn hóa địa phương thông qua di sản VHPVT Hát Xoan trong trường THCS

Thực hiện số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế"., cùng với yêu cầu Nghị quyết 88/2014/QH13 ngày 28/11/2014 của Quốc

hội về việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, trong Nghị

quyết chỉ rõ: “Chương trình giáo dục phổ thông mới cần thống nhất nhưng mềm

dẻo, linh hoạt, gắn kết với thực tiễn”; trên cơ sở đó, ngày 26 tháng 12 năm 2018, Bộ

Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ban hành chương trình giáo dục phổ thông (CTGDPT 2018) được thực hiện theo lộ trình bắt đầu từ học 2020 - 2021 đối với lớp 1, sau đó thực hiện cuốn chiếu các lớp trong một cấp học và từng cấp học tiếp theo, kết thúc vào năm học 2024 - 2025 đối với lớp 5, lớp

9 và lớp 12 Tại Thông tư này Chương trình giáo dục phổ thông quy định nội dung giáo dục địa phương là một trong các môn học, hoạt động giáo dục bắt buộc; nội

dung giáo dục của địa phương được xác định rõ là những vấn đề cơ bản hoặc thời

sự về văn hóa, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp, của địa phương bổ sung cho nội dung giáo dục bắt buộc, có vị trí tương đương các môn học, nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương, ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã học vào thực tiễn của quê hương,…; Căn cứ Chương trình giáo dục phổ thông, UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương quy định tiêu chuẩn, quy trình biên soạn, thẩm định, chỉnh sửa tài liệu về nội dung giáo dục của địa phương; chỉ đạo việc tổ chức biên soạn, thẩm định tài liệu về nội dung giáo dục của địa phương theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo Ở cấp THCS, nội dung giáo dục địa phương do UBND tỉnh thẩm định, phê duyệt và báo cáo Bộ Giáo dục và Đào tạo để thực hiện Dung lượng dành cho nội dung giáo dục địa phương cấp THCS gồm 35 tiết/lớp học/năm học được tích hợp trong Hoạt động trải nghiệm Bên cạnh đó, nội dung giáo dục địa phương (GDĐP) còn được tích hợp hoặc sử dụng linh hoạt trong dạy học các môn học ở từng lớp gắn với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa phương, đất nước; các hoạt động giáo dục tư tưởng chính trị, từ thiện vì cộng đồng tại địa phương[7]

Đối với tỉnh Phú Thọ, Ủy ban nhân dân tỉnh đã ban hành Chỉ thị số UBND ngày 08/8/2018 về đẩy mạnh chuẩn bị điều kiện thực hiện chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông mới, trong đó nhấn mạnh ngành Giáo dục cần chuẩn bị kỹ việc biên soạn nội dung giáo dục địa phương phục vụ việc dạy và học,

09/CT-tổ chức các hoạt động giáo dục đáp ứng yêu cầu thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới Triển khai thực hiện: Công văn số 1106/BGDĐT-GDTrH ngày 20/3/2019 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc biên soạn và tổ chức thực hiện nội dung giáo dục địa phương trong chương trình giáo dục phổ thông; Sở Giáo dục và Đào tạo đã ban hành các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn các nhà trường tự biên soạn tài liệu, dạy lồng ghép tích hợp nội dung giáo dục địa phương trong đó có nội dung hát Xoan vào một số môn học hoặc hoạt động ngoại khóa, đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tổ chức cho học sinh hoạt động tích cực, chủ động lĩnh hội kiến thức và phát triển năng lực, bước đầu đã thu được một số kết quả tích cực Không còn giới hạn trong không gian lớp học, hoạt động giáo dục về di sản văn hóa

địa phương trong đó có hát Xoan của các trường THCS thành phố Việt Trì được thực hiện bằng hình thức thiết thực, sinh động Thông qua những buổi học lịch sử, ngoại khóa thiết thực đã góp phần giáo dục thế hệ học sinh truyền thống tôn sư trọng đạo, hiểu biết về lịch sử dân tộc, trực tiếp tham gia bảo vệ và gìn giữ các di sản văn hóa

Do đó, nghiên cứu, học tập chuyên đề giáo dục địa phương trong đó có di sản VHPVT hát Xoan sẽ giúp giáo viên và học sinh các trường THCS thành phố Việt Trì hiểu biết, phân tích, đánh giá, nhận định được đặc điểm lịch sử, kinh tế - xã hội, văn học, văn hóa, môi trường, định hướng nghề nghiệp; mục đích nhằm giúp học sinh hiểu, vận dụng kiến thức vào thực tế, phát triển năng lực và phẩm chất, nâng cao ý thức, bồi dưỡng tình yêu quê hương, có trách nhiệm với cộng đồng, biết chân trọng, giữ gìn và phát huy văn hóa truyền thống quê hương, hướng nghiệp cho học sinh THCS, chuẩn bị hành trang cho học sinh lập nghiệp Vì thế, nội dung giáo dục địa phương ngày càng có vai trò quan trọng trong thực tế yêu cầu của công tác giáo dục cũng như trong chương trình giáo dục phổ thông mới, nhất là đối với học sinh THCS

Hát Xoan cũng như các loại hình dân ca khác, là một hiện tượng văn hóa dân gian nói chung và âm nhạc dân gian nói riêng của người Việt ở vùng đồng bằng và trung du Bắc bộ được UNESCO đánh giá cao về giá trị văn hoá, tập quán xã hội, nghệ thuật trình diễn, kỹ thuật hát, múa, nhịp phách, phương cách ứng sử văn hoá, bài bản, ngôn từ và cả trang phục., có nội dung tín ngưỡng với mục đích thờ thần, cầu thần ban phát phù trợ cho dân làng tứ thời tiết lập, mưa thuận gió hòa, nhà nhà

no đủ, đông đàn dài lũ, nhân khang thịnh vượng, quốc thái dân an…

Hát Xoan là làn điệu hết sức gần gũi, thân thuộc và thấm đượm tình quê Chỉ cần nghe từng lời ca, giai điệu thôi cũng đã thấy không gian làng quê thanh bình yên ả hiện ra trước mắt Nghe rồi sẽ thấy tâm hồn lắng đọng và bồi hồi cảm xúc về cái đẹp, cái nhân văn trong mỗi làn điệu

Là Di sản văn hóa phi vật thể, là nghệ thuật dân gian, Hát Xoan có đầy đủ tỉnh truyền miệng và tính tập thể, tính truyền thống và tính sáng tạo với sự tham gia, chỉnh

lý, cải biên của nhiều người, ở nhiều vùng khác nhau, qua nhiều thế hệ trước, sau

Chính vì vậy, công tác giáo dục bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể hát xoan cho học sinh trong các trường THCS thành phố Việt Trì vừa mang đặc điểm dạy

âm nhạc chung, vừa mang đặc điểm của giáo dục văn hóa địa phương, đó là:

- Phương pháp dạy hát chủ yếu là dạy hát bằng truyền khẩu

- Sự dạy hát sẽ có sự tham gia của nghệ nhân các phường Xoan ở khâu bồi dưỡng nghiệp vụ cho giáo viên

- Ngoài giờ lên lớp học sinh sẽ được tham gia giao lưu với cộng đồng, hội thi, hội diễn trong các hoạt động ngoại khoá

- Học sinh được tiếp cận với nhiều công cụ hỗ trợ: tranh, ảnh, băng đĩa, hoạt động tổ, nhóm

1.3.3 Mục tiêu, yêu cầu đối với hoạt động giáo dục bảo tồn VHPVT hát Xoan trong trường THCS

1.3.3.1 Mục tiêu công tác dạy hát Xoan trong trường THCS

Theo Quyết định số 43/2001/QĐ-BGD&ĐT ngày 09/11/2001 của Bộ giáo dục và đào tạo về đổi mới nội dung chương trình giáo dục phổ thông xác định mục tiêu dạy học âm nhạc như sau:

- Hình thành một trình độ văn hoá âm nhạc tối thiểu cho học sinh

- Bước đầu giúp các em học sinh làm quen với một số kỹ năng đơn giản về

ca hát và thói quen tập hát đúng

- Tạo cho học sinh hứng thú, có niềm vui khi học hát, nghe ca nhạc, giáo dục năng lực cảm thụ âm nhạc, kích thích niềm đam mê nghệ thuật, làm cho đời sống tinh thần của học sinh thêm phong phú, góp phần giáo dục tính tập thể, tỉnh kỷ luật, tính chính xác, khoa học

- Phát triển trí tuệ, bồi dưỡng tình cảm phong phú, lành mạnh, hướng tới cái tốt đẹp, góp phần làm thư giãn đầu óc, làm cân bằng các nội dung học tập khác ở học sinh

Như vậy, quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan cũng không ngoài mục tiêu dạy học âm nhạc, bên cạnh đó, nó giúp học sinh

có kiến thức về văn hoá vùng Đất Tổ, thực hiện được một số bài hát, một số làn điệu Xoan cổ qua đó bồi dưỡng thị hiếu âm nhạc, giúp học sinh biết yêu quý, trân

trọng làn điệu dân ca của quê hương, kích thích tinh thần tự hào dân tộc, tự giác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá vùng Đất Tổ

1.3.3.2 Yêu cầu đối với hoạt động dạy Hát Xoan trong các trường THCS

Điều lệ trường THCS quy định về quản lý việc dạy học môn âm nhạc:

- Âm nhạc là môn văn hoá bắt buộc Tất cả các học sinh đều được học để có trình độ văn hoá âm nhạc nhất định trong nền học vấn ở THCS

- Kế thừa và phát triển chương trình âm nhạc đã có, chú trọng đến tính dân tộc và hiện đại

- Quan tâm đến tính vừa sức, tính thực tiễn của chương trình

- Coi trọng việc rèn luyện thực hành, giảm nhẹ nội dung lý thuyết âm nhạc

- Xây dựng chương trình xuất phát tự đặc trưng nghệ thuật âm nhạc phù hợp với lứa tuổi học sinh đại trà, kết hợp với những định hướng về đổi mới phương pháp dạy học, gắn liền với thiết bị dạy học

- Những nơi có đủ điều kiện phải thực hiện đầy đủ chương trình; những vùng khó khăn thực hiện nội dung dạy hát là chủ yếu, có thể dạy thêm nội dung âm nhạc thường thức; nội dung tập đọc nhạc tuỳ điều kiện có thể vận dụng linh hoạt; dành một số tiết để tự chọn các làn điệu phù hợp dạy cho học sinh

Đối với chương trình dạy Hát Xoan, vận dụng quan điểm trên yêu cầu tính vừa sức, tính thực tiễn, đòi hỏi phải lựa chọn số lượng các bài hát và bố trí tiết hợp

lý, dạy từ bài dễ đến bài khó đồng thời coi trọng việc dạy thực hành âm nhạc: tạo điều kiện để học sinh được tập hát, tự thể hiện các bài Hát Xoan truyền thống Về phương pháp truyền khẩu truyền thống, kết hợp với các phương tiện giáo cụ trực quan như: đĩa tiếng, đĩa hình, tranh ảnh, đặc biệt là để học sinh giam gia các câu lạc

bộ, giao lưu với các nghệ nhân, cộng đồng, các phường Xoan để rèn luyện tri thức

âm nhạc và có nhận thức đầy đủ về lối sống của người dân quê hương Đất Tổ - nơi cội nguồn, gốc rễ của dân tộc Việt Nam

1.3.4 Phương pháp và hình thức giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS

Giáo dục âm nhạc có mục tiêu, yêu cầu cơ bản là giáo dục thẩm mỹ Giáo dục

âm nhạc trong nhà trường trang bị các kiến thức âm nhạc cơ bản, kỹ năng cần thiết để

cảm thụ, củng cố tình cảm, đạo đức niềm tin về thị hiếu âm nhạc và nhu cầu âm nhạc cho học sinh Nhiệm vụ của dạy âm nhạc trong nhà trường là cung cấp kiến thức cơ bản, rèn luyện kỹ năng thực hành, tạo cho học sinh lòng yêu thích âm nhạc, trình độ nhận thức và khả năng hoạt động âm nhạc để học sinh chủ động sáng tạo

* Hình thức giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS

- Tạo cho học sinh nghe, nhìn, thực hành theo sự hướng dẫn của giáo viên

- Dạy lý thuyết vừa đủ phục vụ thực hành, qua thực hành dạy lý thuyết

- Không tách rời chuyên môn

- Kết hợp giữa giảng dạy với tìm hiểu tâm lý học sinh

- Phương pháp giảng dạy cần đổi mới, khoa học, phù hợp với thị hiếu của học sinh

- Kết hợp các hoạt động chính khoá với các hoạt động ngoại khoá

* Phương pháp giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS

- Phương pháp thuyết trình: Giáo viên dùng ngôn ngữ để giảng giải cho học

sinh hiểu vấn đề trong giáo dục âm nhạc, giới thiệu, phân tích lời thơ, bài hát

- Phương pháp dùng lời: giáo viên diễn giải, giải thích, nêu vấn đề, đặt câu hỏi, các biện pháp này xen kẽ các biện pháp khác giúp học sinh chủ động tiếp thu bài học

Về diễn giải: nêu khái quát ý, nội dung, ý nghĩa lời ca, bài hát, có thể nêu trước hoặc sau khi hát mẫu, dùng từ đơn giản, dễ hiểu để giới thiệu, diễn giải

Giải thích: khi gặp từ khó, từ địa phương, từ cổ

Nêu vấn đề và đặt câu hỏi: sử dụng khi dẫn dắt vào bài, chuyển ý, chuyển đoạn

- Phương pháp trực quan: dùng tranh, ảnh, băng hình, đĩa tiếng đặc biệt là dùng giọng hát để chuyển tải nội dung

- Phương pháp luyện tập: Được sử dụng lặp đi lặp lại trong quá trình dạy học, giáo viên cần tập luyện từ đơn giản đến phức tạp, kịp thời sửa chữa lỗi sai sót của học sinh Giáo viên khuyến khích học sinh tự luyện tập theo nhóm, tự sửa lỗi sai sót

- Phương pháp hướng dẫn thực hành - luyện tập: giáo viên đóng vai trò chủ đạo, gợi mở học sinh tự làm

- Phương pháp sửa sai: Giáo viên dừng hoạt động (luyện tập, thực hành) trước điểm sai để sửa Phương pháp này bổ trợ các phương pháp khác

- Phương pháp truyền khẩu: Giáo viên hát mẫu từng câu, từng đoạn, hướng dẫn học sinh hát theo (phương pháp dạy nối tiếp mọc xích): giới thiệu, hát mẫu, dạy từng câu, hát hoàn chỉnh cả bài, hát truyền cảm Phương pháp này chủ yếu trong dạy hát các làn điệu dân ca

1.3.5 Lực lượng tham gia giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS

Quản lý nhà trường, giáo viên âm nhạc kết hợp với giáo viên chủ nhiệm lớp, Tổng phụ trách Đội, Bí thư Đoàn thanh niên, Hội cha mẹ HS và các nghệ nhân ở các phường Xoan tổ chức có hiệu quả các hoạt động học hát Xoan và rèn

kỹ năng hát Xoan cho HS thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường THCS thông qua chương trình hoạt động ngoài giờ lên lớp, hoạt động văn hóa, văn nghệ của trường

Trong thời gian qua, trên địa bàn tỉnh Phú Thọ nhiều chương trình, dự án có liên quan đến bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan đã được Phú Thọ thực hiện một cách bài bản như: tổ chức nhiều cuộc hội thảo khoa học về hát Xoan Phú Thọ; xây dựng Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản hát Xoan Phú Thọ trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Nhiều hoạt động thiết thực như: phong tặng, vinh danh khen thưởng cho các nghệ nhân Hát Xoan; có chính sách hỗ trợ để duy trì hoạt động của các phường Xoan gốc; mở lớp đào tạo nghệ nhân kế cận và truyền dạy hát Xoan trong cộng đồng; khôi phục miếu Lãi Lèn… đã được tỉnh Phú Thọ quan tâm, chỉ đạo sát sao

Đối với Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ, từ năm học 2012 - 2013 hát Xoan được đưa vào giảng dạy chính khóa trong các trường phổ thông, thông qua các bộ môn như: Âm nhạc, Lịch sử, Giáo dục công dân, Ngữ văn Bên cạnh đó, các nhà trường đã tổ chức các hoạt động trải nghiệm gắn với Hát Xoan và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương nhằm rút ngắn khoảng cách giữa các bài học trên

sách, trong nhà trường với thực tiễn, giúp các em tiếp cận kiến thức dễ dàng và nhớ lâu Trong thời gian tới, ngành Giáo dục và Đào tạo Phú Thọ tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền tới toàn bộ giáo viên, học sinh trên địa bàn tỉnh về giá trị của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và Hát Xoan Phú Thọ Phối hợp với các ngành, đơn vị liên quan tập huấn, bồi dưỡng cho đội ngũ giáo viên về kỹ năng truyền dạy Hát Xoan Từ đó góp phần nâng cao ý thức, trách nhiệm cho thế hệ trẻ trong việc gìn giữ, phát huy các giá trị di sản Hát Xoan của dân tộc

1.3.6 Điều kiện tham gia giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong các trường THCS

Hát Xoan là một loại hình nghệ thuật tổng hợp, có sự tích hợp giữa văn học,

âm nhạc, múa và diễn xướng; lối hát dân gian đặc sắc của người dân vùng Đất Tổ,

có nguồn gốc từ hình thức hát thờ các Vua Hùng, bắt nguồn từ việc thực hành thờ cúng tổ tiên của người Việt Khởi nguồn từ dân gian và lưu truyền theo hình thức truyền khẩu, trải qua hàng ngàn năm lịch sử được cộng đồng gìn giữ, trao truyền, hát Xoan đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể độc đáo, nét sinh hoạt văn hóa mang đậm đặc trưng của người dân Phú Thọ nói riêng và của Việt Nam nói chung

Dự án bảo vệ và phát huy hát Xoan đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và thực hiện từ năm 2013 và sẽ được tiếp tục cho đến năm 2020, đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ và phục hồi di sản với sự hỗ trợ đầy đủ của cộng đồng Các biện pháp bảo vệ kết hợp truyền dạy hát Xoan, đào tạo về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể, phục hồi không gian cần thiết để thực hành di sản, sưu tập các tài liệu văn học trên thực tế và công bố cho các mục đích giáo dục và giới thiệu di sản trong trường học Việc giáo dục di sản trong trường học đã mang lại hiệu quả thiết thực góp phần đổi mới phương pháp dạy học, gắn lý thuyết với thực tiễn; đồng thời góp phần hình thành và hoàn thiện nhân cách, lối sống văn hóa, văn minh, nâng cao ý thức, trách nhiệm cho thế hệ trẻ trong việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa của dân tộc Thời gian tới, ngành Giáo dục và Đào tạo tỉnh tiếp tục chỉ đạo các cơ sở giáo dục đẩy mạnh thực hiện mô hình

“Trường học gắn với di sản văn hóa”; phối hợp chặt chẽ, hiệu quả với các đơn vị liên quan nhằm đa dạng hóa các hoạt động giáo dục di sản với nội dung, hình thức

giảng dạy phù hợp với văn hóa địa phương cũng như điều kiện thực tế của các nhà trường và mọi đối tượng học sinh Đặc biệt, việc giảng dạy di sản trong nhà trường cần gây dựng được tình cảm của học sinh đối với di sản để các em thực sự hiểu và yêu di sản Đây chính là nguyên tắc và điều kiện bảo tồn bền vững cho các

di sản văn hóa của quê hương, đất nước

1.4 Quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong trường THCS

1.4.1 Vai trò của hiệu trưởng nhà trường trong quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VH PVT hát Xoan trong trường THCS

Với vai trò là người liên kết các yếu tố, các cá nhân, các bộ phận trong một tổ chức thành một khối chỉnh thể thống nhất để thực hiện tốt các mục tiêu, đồng thời

đề ra các quyết định quản lý, tạo ra các thắng lợi vững chắc cho hệ thống Người HT trong trường THCS có vai trò hết sức quan trọng trong quản lý hoạt động giáo dục

bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan Phú Thọ cho HS các trường THCS, họ

là một trong những nhân tố cơ bản quyết định thành công hay thất bại của hoạt động

Từ chức năng và quyền hạn cũng như vai trò của người HT trong trường THCS thì nhận thức của HT sẽ ảnh hưởng rất lớn đến các hoạt động trong nhà trường, đặc biệt với hoạt động dạy hát Xoan Phú Thọ Bởi lẽ, trong hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan thì người HT là người:

- Xây dựng chương trình, kế hoạch dạy hát Xoan Bao gồm việc lựa chọn nội dung chương trình, xây dựng kế hoạch giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan Phú Thọ theo tháng, theo quý, theo năm học và kế hoạch chiến lược cho hoạt động dạy hát Xoan của nhà trường

- Chỉ đạo việc bồi dưỡng, đào tạo nhằm nâng cao năng lực cho giáo viên tham gia hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan

- Chỉ đạo việc đổi mới phương pháp giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VH PVT hát Xoan Xoan

- Là người thường xuyên kiểm tra, đánh giá công tác giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VH PVT hát Xoan thông qua các hoạt động giao lưu, hội thi văn nghệ trong và ngoài nhà trường

- Chỉ đạo, tham mưu cho cơ quan quản lý cấp trên về các điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị và đồ dùng cho hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản

VH PVT hát Xoan

Vì vậy, để tổ chức chỉ đạo và quản lý tốt các hoạt động trong nhà trường THCS nói chung và với hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VH PVT hát Xoan nói riêng, thì người HT phải thường xuyên được đào tạo, bồi dưỡng, cập nhật kiến thức để nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, đáp ứng những yêu cầu mới của công tác quản lý giáo dục và yêu cầu phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội trong giai đoạn hiện nay

1.4.2 Nội dung quản lý hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong trường THCS

1.4.2.1 Xây dựng kế hoạch hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy VHPVT hát Xoan trong trường THCS

Cán bộ quản lý phải nắm vững mục tiêu, kế hoạch giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong trường THCS, chỉ đạo giáo viên nghiên cứu, quán triệt sâu sắc mục tiêu, kế hoạch môn học âm nhạc nói chung và dạy hát Xoan nói riêng; tổ chức, chỉ đạo việc thực hiện mục tiêu, kế hoạch dạy học; yêu cầu giáo viên lập kế hoạch dạy hát Sử dụng các phương tiện quản lý như biểu, bản, theo dõi

sổ sách, phiếu báo giảng, lịch kiểm tra học tập; động viên khích lệ, kiểm tra, đánh giá việc thực hiện mục tiêu, kế hoạch dạy hát từng thời gian

Xây dựng mục tiêu và lập kế hoạch đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị dạy học để

có các điều kiện đảm bảo về cơ sở vật chất, phương tiện, đồ dùng dạy học đáp ứng nhu cầu dạy học

1.4.2.2 Tổ chức thực hiện chương trình, nội dung, phương pháp hoạt động giáo dục bảo tồn và phát huy di sản VHPVT hát Xoan trong nhà trường THCS

Tổ chức cho giáo viên nắm vững nội dung; kiểm tra việc thực hiện nội dung, phương pháp dạy hát, tiến độ thực hiện theo tuần, tháng; việc chuẩn bị kế hoạch bài giản và hồ sơ chuyên môn của giáo viên, đồng thời thảo luận về thực hiện nội dung, phương pháp và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học