Quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm “Một người Hà Nội” – Nguyễn Khải: [3, 4] a So sánh và làm rõ quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải trước và sau 1978: [3] - N
Trang 1Các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu văn học
Đề tài: Quan điểm nghệ thuật về con người trong “Một người
Hà Nội” – Nguyễn Khải
Nhóm Trà Sữa
I Tác giả: [1]
1 Tiểu sử:
Nguyễn Khải (1930 – 2008), là một trong những gương mặt nổi bật của thế hệ nhà văn trưởng thành sau CMT8 – 1945
Ông bắt đầu viết văn từ những năm 1950, được chú ý từ tiểu thuyết “Xung đột” (phần 1 –
1959, phần 2 – 1962)
2 Sự nghiệp:
- Chủ đề các tác phẩm của Nguyễn Khải khá phong phú: về nông thôn trong quá trình xây dựng cuộc sống mới, về bộ đội trong những năm chiến tranh chống Mỹ, về những vấn đề xã hội - chính trị có tính thời sự và đời sống tư tưởng, tinh thần của con người
hiện nay trước những biến động phức tạp của đời sống
- Sáng tác của Nguyễn Khải thể hiện sự nhạy bén và cách khám phá riêng của nhà văn với các vấn đề xã hội
- Tác phẩm “Mùa lạc” của Nguyễn Khải thường được trích dạy trong sách giáo khoa
phổ thông môn Văn học nhiều năm qua Trong bộ sách giáo khoa Ngữ văn bộ mới
(lớp 12), tác phẩm này được thay bằng “Một người Hà Nội”, cũng là một truyện ngắn
xuất sắc của ông
3 Tác phẩm tiêu biểu:
- Ông sáng tác nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, ký sự, kịch
- Các tác phẩm tiêu biểu Xung đột (1959-1962), Mùa lạc (tập truyện ngắn, 1960), Thời gian của người (1985)
- Tiểu thuyết: Thượng đế thì cười (2003), tùy bút: Đi tìm cái tôi đã mất (2006) ghi lại
những trăn trở của Nguyễn Khải vào những năm cuối đời
II Tác phẩm “Một người Hà Nội” và quan điểm nghệ thuật về con người của
Nguyễn Khải: [2]
Trang 21 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người:
- Quan niệm nghệ thuật về con người là nguyên tắc cảm thấy, hiểu và miêu tả con người trong văn học
- Quan niệm nghệ thuật về con người mang dấu ấn sáng tạo, tính cách của nghệ sĩ, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ
2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm “Một người Hà Nội” – Nguyễn Khải: [3, 4]
a) So sánh và làm rõ quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải trước
và sau 1978: [3]
- Nhân vật ưa thích của Nguyễn Khải, cả trước hay sau 1978, đều là những con người thông minh, sắc sảo, hay triết lí, thích đối thoại Nhưng trước đổi mới, những vấn đề
mà nhà văn quan tâm thường là thuộc về đời sống cách mạng, tư tưởng chính trị, bởi thế những nhân vật của ông cũng chủ yếu được soi ngắm, thể hiện trên bình diện con người chính trị hơn là trong tư cách con người cá nhân trong đời thường, con người của đời sống thế sự Trong một thời gian dài Nguyễn Khải cũng như phần lớn các cây bút thời ấy, đã tin và ra sức cổ vũ cho cái quan niệm rằng: “viết về cách mạng, về cái tiên tiến, viết về những con người mới, đó mới là văn học mới, văn học cách mạng; còn viết về sinh hoạt đời thường, về những điều vụn vặt của đời sống riêng tư là thứ
văn học cũ” Những nhân vật lí tưởng của Nguyễn Khải hồi ấy, từ “Xung đột”, “Hãy
đi xa hơn nữa”, “Tầm nhìn xa”, “Mùa lạc”… đều rất hào hứng say sưa nói về niềm tin
vào lí tưởng, tương lai, tin ở sức mạnh vĩ đại của cách mạng Sau này nhìn lại chặng đường sáng tác ấy của mình và của nhiều người viết khác, Nguyễn Khải đã gọi đúng
đó là “cái thời lãng mạn”
- Vào thời kì đổi mới, Nguyễn Khải đã có những chuyển biến ngày càng mạnh mẽ triệt
để trong tư tưởng và nghệ thuật của mình Ngòi bút của ông hướng nhiều vào đời sống thế sự với sự chiêm nghiệm và triết lí về nhân sinh, tìm kiếm những giá trị bền vững vĩnh hằng của con người và đời sống Thế giới nhân vật của Nguyễn Khải vì thế cũng được mở rộng, thay đổi, với nhiều kiểu loại nhân vật mới và nhất là được soi ngắm, định giá từ những thang bậc giá trị khác – những giá trị bền vững về nhân cách, về lối sống Giờ đây những nhân vật ưa thích của Nguyễn Khải phải là những con người có bản lĩnh, có niềm tin vào chính mình, biết lựa chọn sáng suốt và kiên định với sự lựa chọn lối sống của mình dù có thể phải chịu những thiệt thòi hay sự đơn độc trên đường đời Những nhân vật ấy tuy rất khác với các nhân vật lí tưởng của Nguyễn Khải hồi
Trang 3trước đổi mới nhưng giữa họ lại có những nét chung, đó là bản lĩnh, niềm tin vào điều
mình đã lựa chọn, là sự sắc sảo, thông minh, có tài ăn nói Bà Hiền trong Một người
Hà Nội là một nhân vật rất tiêu biểu cho một mẫu người được tác giả ưa thích, say mê
trong sáng tác của ông ở thời kì đổi mới
- Qua lời kể của nhân vật “tôi”, người đọc hình dung được gần như trọn vẹn về cuộc đời
bà Hiền, từ thời thiếu nữ mơ mộng, chủ nhân của một salon có tiếng của Hà Nội trước
1945, đến một bà Hiền, chủ một gia đình, trong việc nuôi dạy con cái, trong cách sống hằng ngày và trong các quan hệ với xã hội mới
Tóm tắt tác phẩm:
“Cô Hiền là một người Hà Nội rất bình thường Cô đã cùng với Hà Nội trải qua nhiều biến động và thăng trầm của đất nước, nhưng không vì thế mà cô làm mất đi vẻ đẹp, văn hóa của con người Hà Nội Cô Hiền luôn sống thẳng thắn, sống chân thành, luôn thể hiện rõ quan điểm, thái độ chững mực của mình với mọi hiện tượng xung quanh
Nhớ đến thời trẻ, cô Hiền luôn được mệnh danh là một người tài hoa, yêu thích những tác phẩm văn chương, cô giao thiệp rộng, đủ các loại thanh niên từ con nhà giàu, đến nghệ sĩ văn nhân, nhưng cô chọn một người không hề lãng mạn, một anh giáo dạy cấp Tiểu học hiền lành, chăm chỉ để làm chồng Cô luôn quản lí gia đình và dạy dỗ con cái rất cẩn thận, chu đáo từ cách ăn nói, đi đứng… để có thể giữ gìn văn hóa Hà Nội
Hoà bình lập lại ở miền Bắc, cô Hiền vui vẻ nói về những vấn xung quanh, về niềm vui chiến thắng nhưng bên cạnh đó cô cũng nói về những cái cực đoan, tồn động của cuộc sống xung quanh theo cô thấy, chính phủ đã quá can thiệp vào nhiều việc của dân … Cô là người tính toán chu đáo, khôn khéo và đã tính là làm, không bao giờ để ý đến những đàm tiếu của thiên hạ…
Miền Bắc rơi vào âm mưu phá hoại bằng không quân của giắc Mỹ Thấy cảnh đó, cô không ngừng nhắc nhở và con cách sống phải “biết tự trọng, biết xấu hổ”, biết sống sao cho đúng với con người Hà Nội Dù đau đớn, nhưng cô vẫn cho con trai ra trận: “Tao đau đớn mà bằng lòng, vì tao không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn Nó dám đi cũng là biết tự trọng”…
Vào mùa xuân 1975, đất nước toàn thắng, bước vào thời kỳ đổi mới, một thời đại kinh tế thị trường mở ra, nhưng cô Hiền vẫn vậy vẫn là “một người Hà nội của hôm nay, thuần tuý Hà Nội, không pha trộn” Cô Hiền lại nói về chuyện cây si cổ thụ ở đền Ngọc Sơn, với niềm tin vào cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn.”
Trang 4b) Nhân vật bà Hiền (nhân vật trung tâm): [4]
- Trong tư cách là người mẹ, người chủ gia đình, hay một công dân, ở nhân vật bà Hiền đều toát lên một vẻ đẹp của nhân cách, của lối sống văn hoá, của một bản lĩnh Đó là con người luôn giữ vững những quan niệm và cách sống của mình, không bị biến suy theo những đổi thay của thời cuộc, lại tỉnh táo sáng suốt, không xu thời nhưng cũng không để bị rơi vào tình thế của kẻ lạc thời
- Việc cô lấy chồng thể hiện rõ sự lựa chọn tỉnh táo và những quan niệm nghiêm túc của
cô về hôn nhân và gia đình (“Gần 30 tuổi cô mới lấy chồng, không lấy một ông quan nào hết, cũng chả hứa hẹn gì với đám nghệ sĩ văn nhân, đùa vui một thời son trẻ thế là đủ, bây giờ phải làm vợ làm mẹ, cô chọn bạn trăm năm là một ông giáo cấp tiểu học hiền lành, chăm chỉ, khiến cả Hà Nội phải kinh ngạc”).
- Đến việc sinh con của cô cũng thể hiện ý thức trách nhiệm, sự tỉnh táo của người làm cha, làm mẹ với tương lai của con Cô Hiền quyết định ngừng việc sinh đẻ khi ở độ tuổi 40 Không phải cô ngại vất vả, cũng không phải do thiếu thốn về kinh tế, mà vì
như lời cô nói với chồng: (“Nếu ông và tôi sống đến sáu chục thì con út đã hai mươi, có thể tự lập được, khỏi phải sống bám vào các anh chị”)
- Là một người Hà Nội, bà Hiền có một ý thức sâu sắc, một đòi hỏi cao về nhân cách, về
lối sống Bà luôn nhắc nhở các con: (“Chúng mày là người Hà Nội thì cách đi đứng, nói năng phải có chuẩn, không được sống tuỳ tiện, buông tuồng”).
Trong quan hệ với xã hội với thời cuộc những nét đẹp trong nhân cách của nhân vật này phải được nhìn nhận từ một quan niệm mới, từ những giá trị bền vững theo tinh thần nhân văn và dân chủ Bà Hiền hoàn toàn không phải là nhân vật thuộc mẫu hình
“con người mới” của văn học xã hội chủ nghĩa một thời, tức là không xuất thân từ quần chúng lao động, không phải là con người tiên tiến của cách mạng, thậm chí lại có một lối sống “rất tư sản” – nghĩa là gần như thuộc về một giai cấp đối lập với cách mạng, là đối tượng mà cách mạng phải đánh đổ, cải tạo
- Một nét đẹp khác trong nhân cách của bà Hiền lại là ở phương diện người công dân, trong trách nhiệm với đất nước Việc hai người con trai lần lượt xung phong đi bộ đội vào Nam chiến đấu thì thái độ, cách ứng xử của bà Hiền thể hiện rõ điều đó Khi
người con trai đầu xung phong nhập ngũ, bà trả lời câu hỏi của nhân vật “tôi”: (“Tao đau đớn mà bằng lòng, vì tao không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn bè.
Nó dám đi cũng là biết tự trọng”).
Trang 5 Có thể thấy, qua cách để nhân vật “tôi” nói về mình như một đối sánh với bà Hiền, tác giả đã nhìn lại một thời đã qua với thái độ phê phán, tuy có vẻ chỉ là giễu cợt nhẹ nhàng, nhưng không phải là không sâu sắc Trong nửa đầu truyện khi kể về bà Hiền và cung cách sinh hoạt, lối sống của gia đình bà, người kể chuyện thỉnh thoảng lại liên hệ tạt ngang với cung cách sống của gia đình mình Một bên là lối sống cầu kì, kiểu cách của bà cô, mang đầy chất tư sản, còn một bên là lối sống của những người cách mạng của tầng lớp vô sản
Qua nhân vật người kể chuyện, ngòi bút Nguyễn Khải có được sự chủ động, tự do bộc
lộ mình, và tác phẩm của nhà văn cũng trở nên gần gũi hơn với người đọc trong tinh thần dân chủ bình đẳng
III Kết luận: [4]
- Hình tượng người kể chuyện mang dáng dấp tác giả xuất hiện khá phổ biến trong sáng tác của Nguyễn Khải – nhất là truyện ngắn – ở thời kì đổi mới Nhân vật kể chuyện ấy giữ nhiều chức năng, không chỉ là người dẫn dắt câu chuyện kết nối các chi tiết, sự kiện, các nhân vật trong truyện, mà còn bộc lộ cái nhìn, quan điểm của tác giả, đồng thời là cách để nhà văn tự nhìn lại, tự vấn, nhận thức lại về mình và về xã hội của một thời đã qua
- Truyện ngắn “Một người Hà Nội” thể hiện rõ những biến đổi quan trọng trong tư tưởng và nghệ thuật của Nguyễn Khải ở thời kì đổi mới Từ sự quan tâm đến những vấn đề của đời sống cách mạng, tư tưởng chính trị chuyển sang những vấn đề nhân sinh, thế sự, từ phong cách chính luận với nhiệt tình khẳng định, ngợi ca lí tưởng chuyển sang triết luận với nhiều trải nghiệm suy tư – ngòi bút Nguyễn Khải đã dần đến được với những giá trị bền vững và đích thực của văn chương, nghệ thuật.
Tài liệu tham khảo:
1. Wikipedia, 26/12/2018, Tác giả Nguyễn Khải,
https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Kh%E1%BA%A3i_(nh
%C3%A0_v%C4%83n, ngày truy cập 22/5/2019
2. Hoàng, 10/1/2019, Quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm "Một
người Hà Nội" - Nguyễn Khải, https://123doc.org/document/5213521-quan-niem-nghe-thuat-ve-con-nguoi-trong-mot-nguoi-ha-noi-cua-nguyen-khai.htm, ngày truy cập 22/5/2019
Trang 63. Fanpage Văn học, 12/6/2014, Một người Hà Nội và phong cách của Nguyễn
Khải, https://www.facebook.com/hocvanvanhoc/posts/308331339327224/, truy cập ngày 22/5/2019
4 Nguyễn Văn Long, Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải, http://
daotao.vtv.vn/nguyen-khai-va-su-doi-moi-quan-niem-ve-con-nguoi-trong-mot-nguoi-ha-noi-2/, truy cập ngày 22/5/2019