Dựa trên những vấn đề cơ bản của lý thuyết về bản đồ tư duy mà Tonny Buzan đã tạo lập nên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu việc sử dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ để tiến tới mục tiêu xây dựng phương pháp hiện đại, hiệu quả cho việc giảng dạy tại Khoa Việt Nam học (Trường Đại học Hà Nội).
Trang 1Chin lc ngoi ng trong xu th hi nhp Tháng 11/2014
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG GIẢNG DẠY TIẾNG VIỆT NHƯ MỘT NGOẠI NGỮ
Trn Lê Phơng
Trường Đại học Hà Nội
cầu học tiếng Việt ở các nước trong khu vực cũng như
các quốc gia trên thế giới ngày càng cao Vì vậy, việc “dạy
tiếng Việt như một ngoại ngữ” như thế nào ñể ñem lại
hiệu quả cao nhất ñang là một vấn ñề cấp thiết hiện nay
Dựa trên những vấn ñề cơ bản của lý thuyết về bản
ñồ tư duy mà Tonny Buzan ñã tạo lập nên, chúng tôi tiến
hành nghiên cứu việc sử dụng bản ñồ tư duy trong giảng
dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ ñể tiến tới mục tiêu xây
dựng phương pháp hiện ñại, hiệu quả cho việc giảng dạy
tại Khoa Việt Nam học (Trường Đại học Hà Nội)
Abstract: In the trend of integration and
globalization, learning Vietnamese demand in many
countries in the area as well as in the world is more
and more increasing So, now, how to
“teachVietnamese as foreign language” to have
effective is a urgent problem
Base on the main theory of mindmap which Tony
&Barry Buzan created in 1974, we research to apply
the mindmap in the teaching Vietnamese as foreign
language This research aims to build a morden and
effective method in the teaching Vietnamese as a
foreign language in Vietnamese Studies Department,
Hanoi University
1 Đặt vấn ñề
Các nghiên cứu khoa học cho thấy, trong quá
trình học, bộ não con người chủ yếu ghi nhớ
những thông tin sau: (1) các chi tiết trong phần
ñầu thời gian học, (2) những chi tiết trong phần
cuối thời gian học, (3) mọi chi tiết ñược liên hệ
với sự việc, quy luật hay cấu trúc ñã ghi nhớ hoặc
liên quan ñến khía cạnh của vấn ñề ñang học, (4)
mọi chi tiết ñặc sắc hay nổi bật ñặc biệt chú ý, (5)
mọi chi tiết ñặc biệt thu hút ngũ quan, (6) những
chi tiết ñặc biệt ñược cá nhân quan tâm Đây là
xuất phát ñiểm ñã giúp Tony Buzan khai triển
khái niệm Lập sơ ñồ tư duy Năm 1974, cuốn sách
Sơ ñồ tư duy ñược anh em nhà Buzan là Tony và Barry chính thức giới thiệu ñến thế giới Từ ñó cho ñến nay, trên thế giới ñã có khoảng hơn 250 triệu người sử dụng Sơ ñồ tư duy Sơ ñồ tư duy ñược mệnh danh là “công cụ vạn năng cho bộ não”, là phương pháp ghi chú ñầy sáng tạo, ñã và ñang ñem lại hiệu quả thực sự, nhất là trong giáo dục và kinh doanh
Dựa vào lý thuyết về sơ ñồ tư duy của Tony & Barry Buzan cùng với kết quả nghiên cứu của TS Trần Đình Châu và TS Đặng Thu Thủy, là những người ñầu tiên ñưa sơ ñồ tư duy vào giảng dạy (ở các trường phổ thông) tại Việt Nam, bài viết này xin góp phần nghiên cứu việc sử dụng sơ ñồ tư duy trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ
2 Sử dụng sơ ñồ tư duy trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ
2.1 Giới thiệu chung về sơ ñồ tư duy
Theo Tony và Barry Buzan, sơ ñồ tư duy là
“một kỹ thuật họa hình ñóng vai trò chiếc chìa khóa vạn năng ñể khai phá tiềm năng của bộ não”
Sơ ñồ tư duy là biểu hiện của tư duy mở rộng (những quá trình tư duy liên kết xuất phát từ việc kết nối với vùng trung tâm) giúp con người cải thiện khả năng tư duy mạch lạc nhằm tăng cường hiệu quả học tập Sơ ñồ tư duy có 4 ñặc ñiểm chính: (1) Đối tượng quan tâm ñược kết tinh thành
một hình ảnh trung tâm, (2) Từ hình ảnh trung tâm, những chủ ñề chính của ñối tượng lan tỏa
thành các nhánh, (3) Các nhánh ñều cấu thành từ
một hình ảnh chủ ñạo hay từ khóa trên một dòng
liên kết, những vấn ñề phụ cũng ñược biểu thị bởi các nhánh gắn kết với những nhánh có thứ bậc cao
hơn, (4) Các nhánh tạo thành một cấu trúc nút liên
hệ nhau Nhờ sự kết nối giữa các hình ảnh chủ ñạo/từ khóa nên sơ ñồ tư duy có thể bao quát ñược
Trang 2Ti u ban 3: Đào to ting Vit nh mt ngoi ng cho ngi n c ngoài
toàn bộ nội dung trên một phạm vi sâu rộng mà
cách liệt kê thông thường không thể có ñược Sơ
ñồ tư duy không chỉ sử dụng chữ và số mà nó còn
sử dụng cả màu sắc và hình ảnh Nhờ vậy mà nó
kết hợp ñược hoạt ñộng cả cả hai bán cầu não trái
và bán cầu não phải, do ñó con người có thể phát
huy toàn bộ khả năng tư duy của mình khi sử dụng
sơ ñồ tư duy
Là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, ñào sâu,
mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của
một nội dung, hệ thống hóa một chủ ñề… bằng
cách kết kết hợp việc sử dụng ñồng thời hình ảnh,
màu sắc, chữ viết và sự liên tưởng, sơ ñồ tư duy ñã
mang lại một số lợi ích ñáng kể cho việc giảng dạy:
- Sơ ñồ tư duy gợi hứng thú cho người học một
cách tự nhiên, nhờ ñó giúp họ tiếp thu nhiều hơn
và tích cực hơn trong lớp
- Bài học với cách trình bày của sơ ñồ tư duy
ñầy sức sáng tạo, lý thú ñối với các giáo viên lẫn
sinh viên
- Nhờ có sơ ñồ tư duy, ghi chú bài giảng của
giáo viên trở nên linh hoạt, tùy biến Trong thời
ñại mà mọi thứ thay ñổi và phát triển nhanh chóng,
giáo viên cần có khả năng làm mới, ñồng thời bổ
sung ghi chú bài giảng một cách dễ dàng, nhanh
chóng
- Sơ ñồ tư duy biểu thị nội dung thích hợp dưới
hình thức rõ ràng và dễ nhớ nên người học có
khuynh hướng ñạt ñiểm cao trong các kì thi
- Khác với văn bản trình bày nội dung theo
cách tuần tự, sơ ñồ tư duy không những biểu thị
sự kiện mà còn cho thấy mối liên hệ giữa các sự
kiện ấy, nhờ ñó mà người học hiểu sâu và rộng
hơn về chủ ñề
Trong giảng dạy nói chung và giảng dạy tiếng
Việt như một ngoại ngữ nói riêng, nếu giáo viên
biết ứng dụng sơ ñồ tư duy một cách phù hợp thì
bài giảng sẽ có sức thu hút, dễ hiểu, dễ nhớ Còn
ñối với sinh viên, sơ ñồ tư duy sẽ giúp họ tiếp thu
bài nhanh hơn, nhớ lâu hơn và học tập hiệu quả hơn
Tuy nhiên, qua những phân tích trên ñây về sơ
ñồ tư duy, có thể nhận thấy rằng, ñể sử dụng ñược
sơ ñồ tư duy trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, người học cần phải có một số lượng từ vựng nhất ñịnh cũng như sử dụng ñược phần nào các cấu trúc ngữ pháp cơ bản Vì thế, nghiên cứu này của chúng tôi áp dụng cho ñối tượng người học từ trình ñộ B trở lên
Thêm nữa, do ñặc thù của sơ ñồ tư duy là sự gắn kết mạch lạc, logic và tầng bậc của các ý tưởng xoay xung quanh một chủ ñề chính nên chúng tôi cho rằng, sử dụng sơ ñồ tư duy trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ sẽ thực sự mang lại hiệu quả cao ở kỹ năng ñọc hiểu
2.2 Sử dụng sơ ñồ tư duy trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ
2.2.1 Làm quen với sơ ñồ tư duy
Việc sử dụng sơ ñồ tư duy trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ từ trước ñến nay hầu như vẫn chưa ñược sử dụng nhiều, bởi sơ ñồ
tư duy chỉ mới xuất hiện ở Việt Nam mấy năm gần ñây Vì thế, giáo viên phải có ñịnh hướng giúp người học làm quen với sơ ñồ tư duy, làm quen với các bài giảng bằng sơ ñồ tư duy Từ ñó, trong ý thức của người học sẽ dần dần hình thành một thói quen tiếp nhận bài học bằng sơ ñồ tư duy, hiểu bài học qua sơ ñồ tư duy và nhớ bài học bằng cách tạo lập sơ ñồ tư duy
Giáo viên cung cấp chủ ñề của bài học, nội dung chi tiết của bài học Người học có nhiệm vụ liệt kê các ý tưởng xoay xung quanh chủ ñề của bài học Đây có thể coi như bước ñộng não ý tưởng Tiếp ñó, giáo viên sẽ là người gợi mở cho sinh viên các tiêu chí ñể phân loại các ý tưởng Đến ñây, sinh viên buộc phải tìm kiếm mối liên quan giữa các ý tưởng ñể phân loại một cách hợp
lí Và cuối cùng, giáo viên sẽ thể hiện các ý tưởng của sinh viên bằng một sơ ñồ tư duy
Sau ñây là ví dụ về một sơ ñồ tư duy cho bài
ñọc hiểu Chợ ở Hà Nội (∗)
∗Giáo trình Bài ñọc tiếng Việt nâng cao – dành cho người
nước ngoài, Hwang Gwi Yeon, Trịnh Cẩm Lan, Nguyễn Khánh Hà, NXB Thông tin và Truyền thông, 2010.
Trang 3Chin lc ngoi ng trong xu th hi nhp Tháng 11/2014
2.2.2 Các bước lập sơ ñồ tư duy
Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy, con người
sẽ ghi sâu, nhớ lâu ñiều mà tự bản thân mình vẽ
hay viết ra theo cách hiểu của mình Trong quá
trình học, người học có thể tóm lược nội dung bài
học (theo cách hiểu của cá nhân) bằng sơ ñồ tư
duy Đây là phương pháp vừa dễ hiểu, dễ nhớ nội
dung và kích thích vào não sáng tạo Trong sơ ñồ
tư duy, người học chỉ ghi nội dung chính, viết trên
các nhánh bằng cụm từ, sử dụng hình vẽ, màu sắc
ñể thể hiện nội dung Khi sử dụng các từ khóa
(keyword) trên các nhánh, mỗi từ khóa sẽ dễ dàng
giúp não khơi dậy các ý tưởng mới, các cách suy
nghĩ mới Nếu trên mỗi nhánh ñó người học ghi
chép cả câu thì sẽ dập tắt khả năng gợi mở và liên
tưởng của bộ não Trên mỗi nhánh chỉ viết một
từ/cụm từ (ngắn gọn) Khi ñó, người học sẽ có thể
ghi chép ñược rất nhanh và khi xem lại, não sẽ
ñược kích thích ñể nối kết thông tin giữa các
nhánh Nhờ vậy, sơ ñồ tư duy ñã thúc ñẩy năng
lực gợi nhớ, nâng cao khả năng ghi nhớ, liên
tưởng của người học
Để lập sơ ñồ tư duy, người học cần thực hiện
các bước sau:
- Bước 1: Vẽ một hình ảnh trung tâm hoặc viết
từ khóa trung tâm cho nội dung của bài học
- Bước 2: Từ hình ảnh/từ khóa trung tâm, vẽ ra
các nhánh cấp 1 (ghi từ khóa), chính là các phần mục trong bài học
- Bước 3: Từ các nhánh cấp 1, vẽ tiếp các
nhánh con của nhánh cấp 1, gọi là nhánh cấp 2, tiếp tục quá trình trên ta ñược các nhánh cấp 3, 4,… Trên các nhánh chỉ ghi từ khóa
Tony & Barry Buzan ñã ñưa ra hai nguyên tắc
cơ bản trong quá trình tạo lập sơ ñồ tư duy: nguyên tắc nguyên tắc kỹ thuật và nguyên tắc bố
trí Nguyên tắc kỹ thuật bao gồm: nhấn mạnh
(luôn dùng hình ảnh/từ khóa trung tâm, màu sắc),
liên kết (mối quan hệ giữa trung tâm và các
nhánh), mạch lạc (chỉ dùng từ khóa trên mỗi nhánh), tạo phong cách riêng (thể hiện lối tư duy
ñộc ñáo và sáng tạo của mỗi người) Nguyên tắc
bố trí gồm: trình tự phân cấp (trung tâm/nhánh cấp 1/nhánh cấp 2/ nhánh cấp 3…), trình tự ñánh
số (truyền ñạt nội dung theo trật tự nhất ñịnh)
2.2.3 Trình bày sơ ñồ tư duy
Từ việc giúp người học làm quen với sơ ñồ tư duy, nắm ñược phương cách tạo lập sơ ñồ tư duy, giáo viên có thể triển khai giảng dạy bằng sơ ñồ tư duy với những hoạt ñộng học tập cơ bản sau:
- Hoạt ñộng 1: Giáo viên nêu chủ ñề của bài
Trang 4Ti u ban 3: Đào to ting Vit nh mt ngoi ng cho ngi n c ngoài
học, nêu mục tiêu của bài học, giới thiệu nội dung
của bài học, các vấn ñề liên quan ñến bài học
Giáo viên trình bày bằng sơ ñồ tư duy một cách
ngắn gọn, ñơn giản và dễ hiểu nhất (Giáo viên có
thể vẽ sơ ñồ tư duy chỉ có nhánh cấp 1 và yêu cầu
sinh viên vẽ tiếp nhánh các cấp còn lại)
- Hoạt ñộng 2: Từ những gợi ý ban ñầu của
giáo viên, các nhóm sinh viên lập sơ ñồ tư duy
Làm việc nhóm sẽ tạo ra hiệu quả tốt hơn trong
quá trình học tập Thứ nhất, tránh ñược sự ñơn
ñiệu trong ý tưởng Thứ hai, sinh viên sẽ có hứng thú
với học tập hơn bởi có sự tương tác, hỗ trợ lẫn nhau
- Hoạt ñộng 3: Mỗi nhóm sinh viên sẽ có một ñại
diện lên thuyết minh về sơ ñồ tư duy của nhóm mình
- Hoạt ñộng 4: Các sinh viên trong lớp cùng
thảo luận, trao ñổi, thêm bớt, chỉnh sửa sơ ñồ tư
duy vừa ñược thuyết minh Giáo viên sẽ là trọng
tài, người cố vấn ñể giúp sinh viên có ñược một sơ
ñồ tư duy hoàn chỉnh về bài học
- Hoạt ñộng 5: Giáo viên củng cố kiến thức
bằng một sơ ñồ tư duy ñã ñược chuẩn bị sẵn hoặc
sử dụng chính sơ ñồ tư duy mà cả lớp ñã cùng
thực hiện
- Hoạt ñộng 6: Giáo viên kiểm tra, ñánh giá
mức ñộ tiếp nhận của sinh viên bằng cách yêu cầu
sinh viên thuyết trình lại toàn bộ nội dung của bài
học Hoặc, giáo viên chọn ra một từ khóa bất kì
trên sơ ñồ tư duy và yêu cầu sinh viên tìm ra mối
quan hệ giữa từ khóa ñó với chủ ñề của bài học
2.3 Sử dụng các công cụ hỗ trợ ñể lập bản
ñồ tư duy
Để tạo lập sơ ñồ tư duy, ngoài những công cụ
ñơn giản như: bút chì, bút màu, tẩy… ñược thiết
kế trên giấy, bảng,… thì các phần mềm hỗ trợ
cũng mang lại khá nhiều hiệu quả Hiện nay, có
rất nhiều phần mềm hỗ trợ vẽ sơ ñồ tư duy như:
FreeMind, CD Mindmap, Mindmap Manager,
iMindmap… Tất cả các phần mềm trên ñều có thể
dễ dàng download và sử dụng Đây là một trong
những công cụ rất hữu hiệu cho giáo viên trong
quá trình giảng dạy Bởi, nó có thể trình chiếu
(presentation) một cách dễ dàng và ña dạng
3 Kết luận
Cùng với sự phát triển của thời ñại, thước ño quan trọng cho năng lực sáng tạo của mỗi người trong nền kinh tế tri thức chính là tốc ñộ tư duy, khả năng chuyển hóa thông tin thành kiến thức tạo
ra giá trị, tạo ra sản phẩm dịch vụ Có thể nói rằng,
sơ ñồ tư duy là một công cụ rất hữu hiệu Theo kết quả ñiều tra, ứng dụng sơ ñồ tư duy mang lại rất nhiều thành công trong công việc
Khi ứng dụng vào giảng dạy, ñây là một thiết
kế hướng dẫn, một khái niệm rất có ý nghĩa vì nó ñem lại một cách tiếp cận mới trong việc khai thác
và tạo lập ý tưởng, kiến thức và suy nghĩ, và vì vậy, nó ñổi mới và làm chuyển biến mối tương quan giữa người dạy và người học Ngoài ra, sơ
ñồ tư duy có thể ñược sử dụng ở các thời ñiểm khác nhau trong giờ học cho các mục ñích khác nhau Sơ ñồ tư duy giúp tạo hứng thú và kích thích sáng tạo, giải phóng cách suy nghĩ cổ ñiển (theo phương thức ghi chép theo dòng sự kiện), cho phép các ý tưởng mới ñược hình thành nhanh chóng theo luồng tư duy xuất hiện Đặc biệt, ñây
là một dạng sơ ñồ mở, vì thế có thể thêm bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh khác nhau Cùng một chủ ñề nhưng mỗi người có cách thể hiện dưới dạng sơ
ñồ tư duy theo một cách riêng, do ñó, việc lập sơ
ñồ tư duy ñã phát huy tối ña khả năng sáng tạp của mỗi người Đồng thời, việc vận dụng sơ ñồ tư duy trong giảng dạy sẽ dần dần hình thành cho người học lối tư duy mạch lạc, cách nhìn nhận vấn ñề một cách hệ thống, khoa học và tổng quát./
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Tony & Barry Buzan, Sơ ñồ tư duy, NXB Tổng hợp
Thành phố Hồ Chí Minh, 2009
2 Trần Đình Châu, Đặng Thu Thủy, Dạy tốt – học tốt
các môn học bằng bản ñồ tư duy, NXB Giáo dục Việt Nam, 2011
3 Trần Đình Châu, Đặng Thu Thủy, Sử dụng bản ñồ
tư duy góp phần tích cực hóa hoạt ñộng học tập của học sinh, Tạp chí Khoa học giáo dục, số chuyên ñề TBDH, 2009
4 Trần Đình Châu, Đặng Thu Thủy, Sử dụng bản ñồ
tư duy, góp phần nâng cao hiệu quả ñọc truyện, ñọc sách, Tạp chí Văn học & Tuổi trẻ, số 5+6, 2013.
... sơ ñồ tư giảng dạy tiếng Việt ngoại ngữ thực mang lại hiệu cao kỹ ñọc hiểu2.2 Sử dụng sơ ñồ tư giảng dạy tiếng Việt ngoại ngữ
2.2.1 Làm quen với sơ ñồ tư ... tích ñây sơ
ñồ tư duy, nhận thấy rằng, ñể sử dụng ñược
sơ ñồ tư giảng dạy tiếng Việt ngoại ngữ, người học cần phải có số lượng từ vựng định sử dụng ñược phần cấu trúc ngữ pháp Vì...
Việc sử dụng sơ ñồ tư giảng dạy tiếng Việt ngoại ngữ từ trước ñến chưa ñược sử dụng nhiều, sơ ñồ
tư xuất Việt Nam năm gần Vì thế, giáo viên phải có định hướng giúp người học làm quen với sơ