Ứng dụng học thuyết ngũ hành trong y học

Bài giảng Y lý Y học cổ truyền. Phần Học thuyết ngũ hành trong Y họcNgười xưa quan niệm, thế giới và vũ trụ này được hình thành từ 5 loại vật chất Kim, Thủy, Mộc, Hoả, Thổ. Năm loại vật chất này chuyển động biến đổi không ngừng theo quy luật: Tương sinh, tương khắc,....

Đại Cương

Quy Luật Của Ngũ Hành

Ứng Dụng Trong Y Học

Mạnh Tử Đổng Trọng Thư

 Người xưa cho rằng Kim, Mộc, Thuỷ Hoả, Thổ là 5 loại vật chất cơ bản cấu tạo nên vũ trụ

 Họ còn dựa vào quy luật vận động của ngũ hành để giải thích dần dần các sự biến hoá của sự vật và hiện tượng trong vũ trụ này

Theo thời gian thì học thuyết ngũ hành dần hình thành

Học thuyết ngũ hành ngày nay được ứng dụng trong rất nhiều lĩnh vực

Hội Hoạ

Kiến Trúc

 Từ đó, trong Y học (Y học cổ truyền) người ta phân chia quy loại cơ thể con người, bệnh lý, dược liệu, cách chữa bệnh theo học thuyết ngũ hành

Ví dụ:

Ví dụ:

Đến Ngày Nay Học Thuyết Ngũ Hành Là Một Trong Những Môn Học Tạo Tiền Đề Cho Sự Học Hỏi Và Nghiên Cứu Về Bộ

Môn YHCT

Đặc Tính Của Ngũ Hành

 Mộc: gỗ, là sinh trưởng, thăng phát,

 Hoả: lửa, đặc tính đưa lên trên, bốc lên trên, ôn nhiệt

 Thổ: đất, hoá sinh, truyền tải, thu nạp

 Kim: kim loại, thanh khiết, đưa xuống dưới, thu liễm

 Thuỷ: nước, đặc tính tư nhuận, hướng xuống dưới, hàn lương, tư nhuận, hướng xuống dưới

Quy Luật

Tương Sinh

Tương Khắc

Tương Vũ

Tương Thừa

2, Quy Luật Của Ngũ Hành

a, Tương sinh

 Trong ngũ hành tồn tại mối quan hệ nuôi dưỡng, thúc đẩy nhau để vận động không ngừng, đó chính là tương sinh

 Trong luật tương sinh của ngũ hành còn bao một hàm ý nghĩa nữa là hành nào cũng có

quan hệ hai phương diện: cái sinh ra nó và cái nó sinh ra, ứng dụng vào y học còn gọi là mẫu và tử

Ví dụ: mộc sinh hỏa => mộc là mẹ, hỏa là con Hỏa sinh thổ => hỏa là mẹ, thổ là con

không cho một nguyên tố nào được phép phát triển quá mức

 Trong tương khắc cũng có hai mối quan hệ là cái khắc nó và cái nó khắc

Ví dụ: mộc khắc thổ, kim khắc mộc=> cái mộc khắc là thổ, cái khắc mộc là kim

 Quy luật tương thừa có hai tình huống:

 Khi can mộc quá suy yếu không thể khắc tỳ thổ nên thổ nhân khi can mộc hư mà phản vũ lại.

 Khi mộc quá mạnh, kim không khắc chế mộc, bị mộc khắc chế lại

Sinh lý

Bệnh lý

Chuẩn đoán

Chữa bệnhPhương dược

Phòng bệnh

a,Sinh Lý

Người xưa phân chia các bộ phận cơ thể con người theo ngũ hành và có quan hệ chặt chẽ với nhau Học thuyết ngũ hành còn nói lên tính thống nhất giữa các tạng phủ trong cơ thể con người với tự nhiên

Chủ về sơ tiết, tàng huyết

Chủ về huyết mạch

Chủ lưu thông huyết, vận

hoá thuỷ cốc, thuỷ thấp

Chủ tàng tinh Chủ phần khí

b,Bệnh Lý

Quy luật chuyển biến của bệnh tật không ngoài diễn biến quy luật của ngũ hành

Ví dụ: Chứng mất ngủ, hồi hộp lở miệng thì do tâm ( hoả ) thịnh hoặc yếu…

Hoặc mất ngủ còn kèm theo tiêu chảy, mệt mỏi, ăn uống kém thì do Tỳ hư mà tâm bị ảnh hưởng ( vì tỳ thổ là con của tâm hoả )

e,Phương Dược

Căn cứ vào vị và màu sắc của thuốc.

Ví dụ:

 Vị cay:  ( Tiá tô, kinh giới ) ( Xuyên khung, Bạch chỉ ).

 Vị ngọt:  ( Thục điạ, Mạnh môn ) ( Cam thảo ), ( Mạch nha, mật ong ),

 Vị đắng ( Hoàng đằng, Hoàng liên ).

 Vị chua:  ( Ngũ bội tử, Ômai ).

 Vị mặn:  ( Mang tiêu, muối )

 Vị đạm: ( không vị ) Ý Dĩ , Hoạt thạch

Bào chế

Sao với dấm đưa vị thuốc vào can; sao với muối đưa vị thuốc vào thận; sao với đường đưa vị thuốc

vào tỳ…

VỊ CAY

VỊ NGỌT

VỊ ĐẮNG

VỊ CHUA

VỊ MẶN

VỊ ĐẠM

f,Phòng bệnh

 Dựa vào ngũ hành vận khí của năm và thuộc tính ngũ hành của mùa để phòng bệnh

Cách phòng bệnh theo mùa Trong Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn

Mùa Xuân: Con người nên đi ngủ muộn và thức dậy sớm, đi bộ trong sân, xõa tóc với dáng điệu hòa hoãn, tất cả nhằm làm cho cái chí

với mình được sinh ra Chúng ta chỉ nên làm những hành động giúp cho sự sống (sinh)  mà không nên làm những hành động giết chết, nên cho mà không chiếm đoạt, nên thưởng thức mà không nên phạt Đó là chúng ta ứng với xuân khí, cũng là đạo ‘dưỡng sinh ‘ Nếu nghịch lại, sẽ làm thương đến Can, đến mùa Hạ sẽ bị bệnh hàn, đó là vì xuân khí không ‘ phụng ‘ đủ khí ‘hạ trưởng ‘ cho mùa hạ

Mùa hạ Con người nên đi ngủ muộn và thức dậy sớm, đừng trễ lười vào những ngày hạ Tất cả nhằm làm cho cái chí của mình đừng ‘nộ’, làm cho

anh hoa được chín đẹp.Phải để cho hạ khí trong người thoát bớt ra ngoài, giống như là nó đi chơi ra ngoài một cách thích thú Đó là chúng ta ứng với hạ khí, cũng là Đạo ‘dưỡng trưởng’ Nếu nghịch lại sẽ làm thương đến Tâm, sang mùa thu sẽ bị bệnh sốt rét, đó là vì hạ khí không ‘phụng’ đủ khí ‘thu Thu’ cho mùa thu, mùa đông đến sẽ bị trúng bệnh

Cách phòng bệnh theo mùa Trong Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn

Cách phòng bệnh theo mùa Trong Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn

Mùa thu Con người nên ngủ sớm và thức sớm, cùng gây hứng với gà Tất cả nhằm làm cho cái chí của mình được an tĩnh, làm cho tránh

được khí tiêu sai (sát) của mùa thu Nên thu liễm Thần khí lại, làm cho chúng ta thích ứng được với khí dung bình của mùa thu, đừng để cho chí của mình thoát ra ngoài, làm cho Phế khí được thanh, đó là chúng ta thích ứng được với thu khí, cũng là Đạo “dưỡng thu” vậy Nếu nghịch lại sẽ làm thương đến Phế, mùa đông sẽ bị bệnh tiêu chảy, đó là vì thu khí không “phụng” đủ khí “đông tạng” cho mùa đông

Cách phòng bệnh theo mùa Trong Hoàng Đế Nội Kinh Tố Vấn

Mùa đông nên ngủ sớm, dậy muộn, phải đợi có mặt trời rồi mới dậy, tất cả đều làm cho chí của mình như núp như trốn, như có ý riêng

tư, như đã có được một cái gì Chúng ta phải tránh lạnh tìm ấm, đừng để cho Dương khí thoát ra ngoài bì phu, khiến cho chân khí bị hao tổn một cách nhanh chóng, đó là chúng ta thích ứng được với đông khí, cũng là Đạo ‘dưỡng tạng’ Nếu nghịch lại sẽ làm thương đến Thận, đến mùa xuân sẽ bị bệnh ‘nuy quyết’, đó là vì đông khí không “phụng” đủ khí “xuân sinh” cho mùa xuân

Kết Luận

 Học thuyết âm dương và ngũ hành đều thuộc phạm trù trong phép biện chứng duy vật cổ đại Sau khi xâm nhập vào lĩnh vực YHCT đã trở thành một bộ phận trọng yếu của hệ thống lý luận y dược

 Trong quá trình đi sâu nghiên cứu về hoạt động sinh lý và thay đổi bệnh lý của tạng phủ, đòi hỏi phải có sự kết hợp

âm dương và ngũ hành mới có thể nhận thức chính sác mối quan hệ tương hỗ giữa các tạng phủ

Tài Liệu Tham Khảo