Là một giáo viên Âm nhạc, tôi luôn trăn trở và đặt cho mình câu hỏi: Phải làm gì, để duy trì và phát triển được phong trào hát dân ca trong trường Tiểu học đặc biệt là khối 4,5, và làm n
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lâp – Tự do – Hạnh phúc
MÔ TẢ SÁNG KIẾN
Mã số: ( )
1.Tên sáng kiến: Một vài giải pháp phát triển khả năng hát Dân ca cho
học sinh khối lớp 4,5 ở trường TH Tân Thành 2 năm học 2019 - 2020
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giải pháp trong giáo dục (giáo viên bộ
môn Âm nhạc)
3 Mô tả bản chất của sáng kiến:
3.1Thực trạng trước khi đổi mới:
Dân ca được xem là tài sản vô giá của ông cha ta từ ngàn đời xưa để lại,
dân ca là hơi thở của dân tộc, lưu giữ và bảo vệ dân ca là bảo vệ dòng máu chảy
trong cơ thể của mỗi chúng ta Dân ca là một bức tranh phong phú, đa dạng về
màu sắc, mỗi địa phương đều có những nét đặc trưng riêng, thể hiện phong tục,
ngôn ngữ, giọng nói của từng vùng quê của Tổ Quốc, một số làn điệu dân ca
Việt Nam đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể như: Dân
ca Quan họ… Vì vậy dù là dân ca của bất cứ vùng nào trên đất nước Việt Nam
cũng đều đáng trân trọng và cần được gìn giữ, bởi đó là tài sản tinh thần vô giá
nhất, là những tinh hoa của dân tộc được chắt lọc qua nhiều thế kỷ
Trong giáo dục, các bài hát dân ca đã được đưa vào trong chương trình học của các bậc học Tuy nhiên, trong chương trình môn Âm nhạc của bậc Tiểu
học thì các bài hát dân ca còn rất ít Do vậy sự hiểu biết của các em học sinh
Tiểu học về dân ca chưa thật sự sâu rộng Mặt khác sự xâm nhập tràn lan của
những dòng nhạc hiện đại, nhạc giải trí đã khiến cho các em ít quan tâm tới việc
lưu giữ các làn điệu dân ca riêng của quê hương mình
Là một giáo viên Âm nhạc, tôi luôn trăn trở và đặt cho mình câu hỏi: Phải
làm gì, để duy trì và phát triển được phong trào hát dân ca trong trường Tiểu học
đặc biệt là khối 4,5, và làm như thế nào để học sinh đam mê tìm hiểu, yêu thích
học hát các bài dân ca? khi mà học sinh khối 4,5 đã và đang tiếp cận với rất
nhiều dòng nhạc khác nhau Và từ thực tế học tập của học sinh và qua nhiều
năm trực tiếp giảng dạy, trao đổi với đồng nghiệp cũng như nghiên cứu trên các
tài liệu, phương tiện thông tin đại chúng, tôi mạnh dạn đưa ra một số giải pháp
trao đổi với mong muốn định hướng thị hiếu thưởng thức âm nhạc cho học sinh,
đồng thời góp phần lưu giữ, bảo tồn giá trị văn học truyền thống của dân tộc,
giúp cho tất cả học sinh Tiểu học yêu thích học hát, hát hay, hát đúng các bài
dân ca, góp phần bảo tồn và phát huy được những giá trị văn hóa to lớn của
dân tộc, thông qua đề tài: “Một vài giải pháp phát triển khả năng hát dân ca cho
học sinh khối lớp 4,5”
* Thuận lợi:
- Từ nhiều năm nay, Bộ giáo dục đã đưa chương trình dạy dân ca vào các
trường học phổ thông từ cấp học Mầm non với nhiều hình thức đa dạng, phong
phú Do vậy, học sinh sớm được làm quen với các bài hát dân ca
Trang 2- Các em học sinh ở khối lớp 4,5 trường tôi rất thích các hoạt động hát múa, nhất là những bài hát dân ca nên khi bước sang lớp 4, lớp 5 nội dung học hát này không còn lạ đối với các em Theo đó, những điệu hò man mát xa khơi, những tiếng ru vời vợi trưa hè, những bài ca thấm đẫm tình đất, tình người…đã trở nên quen thuộc đối với các em học sinh, góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, hình thành nhân cách các em ngay từ nhỏ
- Những nốt nhạc luyến láy, những giai điệu du dương của dân ca tạo nên
âm thanh lôi cuốn dễ đi vào lòng người, nên học sinh rất thích nghe, thích hát và thuộc rất nhanh các bài hát dân ca
* Khó khăn
- Theo cấu trúc chương trình bộ môn Âm nhạc ở cấp tiểu học mỗi lớp có 12 bài hát chính khóa và 6 bài hát học thêm tự chọn Với thời lượng khiêm tốn đó, rất khó để giúp học sinh tìm hiểu được sâu về loại hình văn hóa nghệ thuật này Hơn nữa cơ sở vật chất phục vụ cho giảng dạy dân ca còn nhiều thiếu thốn: phòng dạy môn Âm nhạc vẫn còn chung với phòng học các môn học khác, chưa
có trang thiết bị tranh ảnh, tư liệu, các nhạc cụ dân tộc…
- Các bài hát dân ca còn mang tính chất vùng miền nên đa số các em học sinh khi hát nhạc dân ca còn chưa biết thể hiện sắc thái đặc trưng vùng miền của bài hát vì thế nên các em còn nhút nhát, e dè khi hát dân ca
- Các em học sinh còn ít tham gia các hoạt động văn nghệ nên còn chưa tự tin khi hát dân ca trong các hoạt động văn nghệ chung của trường
3.2 Nội dung của giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến:
3.2.1 Mục đích của giải pháp để giải quyết vấn đề gì:
+ Để phát triển khả năng hát dân ca cho học sinh trong khối lớp 4,5
+ Để giúp các em biết hát đúng giai điệu, biết thể hiện đúng sắc thái của vùng miền trong từng bài hát và giúp các em mạnh dạn tự tin khi trình bày những bài hát dân ca trong các buổi diễn văn nghệ
+ Để hình thành cho các em sự say mê, tình yêu thích những làn điệu dân
ca truyền thống của dân tộc ngay từ nhỏ qua đó giúp các em biết trân trọng, yêu quý, biết lưu giữ những giá trị văn hóa của dân tộc
3.2.2 Nội dung giải pháp:
3.2.2.1 Các giải pháp chính thực hiện:
Giải pháp 1: Giáo viên nâng cao kiến thức Âm nhạc đồng thời phối hợp
tốt với giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh học sinh
Giải pháp 2: Tổ chức cho học sinh nghe và sưu tầm các bài hát dân ca Giải pháp 3: Tổ chức cho học sinh học hát các bài hát dân ca.
Giải pháp 4: Tổ chức cho học sinh thi hát dân ca.
Giải pháp 5: Phối hợp với tổng phụ trách Đội tổ chức hát dân ca thông
qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp
3.2.2.2 Cách thức thực hiện các giải pháp:
Giải pháp 1: Giáo viên nâng cao kiến thức Âm nhạc đồng thời phối hợp
tốt với giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh học sinh
Giáo viên cần nâng cao các kiến thức về Âm nhạc đặc biệt là dòng nhạc Dân ca, tìm hiểu nguồn gốc, xuất xứ của từng bài, trau dồi kĩ năng sư phạm linh hoạt, sáng tạo
Trang 3Tìm hiểu và nắm được trình độ tiếp thu của các đối tượng học sinh trong lớp để giao nhiệm vụ phù hợp và có những phương pháp, hình thức tổ chức dạy học sao cho tất cả học sinh đều được tham gia hoạt động học tập với ý thức tự giác, tích cực, chủ động
Giáo viên kết hợp liên hệ với các thầy, cô giáo chủ nhiệm và cha mẹ học sinh trong việc cung cấp các tư liệu, các kiến thức dân ca của từng vùng miền đến với các em HS ở trường cũng như ở nhà
Giải pháp 2: Tổ chức cho học sinh nghe và sưu tầm các bài hát dân ca.
Trong chương trình Âm nhạc Tiểu học, ngoài các nội dung học hát, trong tiết ôn tập thường có thêm nội dung Nghe nhạc Với nội dung này, tôi thường
mở băng đĩa nhạc các bài hát dân ca cho các em nghe Sau khi nghe lần 1, tôi đặt các câu hỏi để HS hiểu sâu hơn về bài dân ca.VD: Em nào biết tên bài dân ca vừa nghe? Thuộc vùng nào? vì sao em biết? bài dân ca có nội dung gì? Em còn biết bài dân ca nào có xuất xứ giống với bài này?.v v…Khi mở nhạc lần 2, tôi hướng dẫn HS hát theo (nếu thuộc), có thể đứng tại chỗ biểu diễn hoặc vận động theo nhạc phù hợp với nội dung bài hát
Tôi đã tổ chức cho các em sưu tầm những bài hát dân ca của từng vùng miền trong cả nước Kế hoạch triển khai đến tất cả các lớp khối 4,5 cùng thực hiện, các em có thể sưu tầm bài hát dân ca qua băng, đĩa, internet qua người thân… Kết quả thu được rất khả quan, hầu hết tất cả các em đều sưu tầm được rất đa dạng các bài hát dân ca và thông qua đây các em biết được tên các bài hát dân ca mà mình vừa sưu tầm, biết được bản sắc của địa phương mang làn điệu dân ca đó
Giải pháp 3: Tổ chức cho học sinh học hát các bài hát dân ca.
Để giờ học hát thêm sinh động, và gây hứng thú cho các em, trong tiết học hát “Dành cho địa phương tự chọn” tôi đã linh động chọn những bài hát dân
ca để dạy cho các em
Tiến trình dạy hát dân ca như tiến trình học hát bình thường, nhưng trong bước giới thiệu bài hát tôi thường dùng bản đồ, tranh ảnh để giới thiệu vị trí địa
lí và đời sống của đồng bào các dân tộc Bước này rất hấp dẫn học sinh và mang lại cho các em nhiều kiến thức bổ ích Tiếp theo trong bước nghe hát mẫu, tôi thường sưu tầm băng đĩa hình để cho học sinh xem bài hát trên băng đĩa hình, để các em biết về trang phục và động tác múa hát đặc trưng của từng vùng miền Vì vậy, khi dạy các em trình bày bài hát kết hợp vận động, các em đã thể hiện được những động tác múa hát đặc trưng của mỗi dân tộc thêm tự nhiên và hiệu quả hơn Trong bước đọc lời ca tôi thường kết hợp thêm giải nghĩa từ khó cho các
em, từ đó giúp học sinh thấy gần gũi với bài hát hơn Thông qua đọc lời ca của bài hát giúp các em làm quen với tiết tấu bài hát, điều này rất thuận lợi trong việc các em tiếp thu bài hát một cách tốt nhất Bước dạy hát từng câu là bước quan trọng nhất trong tiết dạy hát, bước này tôi thường tăng cường hát mẫu để hướng dẫn học sinh hát đúng những tiếng có dấu luyến cũng như thể hiện được sắc thái của bài và từ đó học sinh sẽ hát chính xác giai điệu hơn Ngoài ra, tôi thường hướng dẫn các em cách lấy hơi để các em biết cách hát tốt hơn Song song với việc dạy hát từng câu thì việc hướng dẫn các em hát kết gõ đệm theo bài hát là việc làm không thể thiếu trong tiết dạy hát Hát kết hợp gõ đệm tốt sẽ
Trang 4làm cho các em thêm tự tin khi hát hơn Sau cùng tôi hướng dẫn các em hát theo nhạc đệm, và hướng dẫn các em hát bài hát với thái độ tự nhiên, tha thiết
Giải pháp 4: Tổ chức cho học sinh thi hát dân ca.
Để nắm bắt được tình hình các em tìm hiểu các làn điệu dân ca, và cách thể hiện các bài hát dân ca của các em như thế nào? Trong những giờ ôn tập tôi thường kết hợp tổ chức cho các em thi hát dân ca, các em được lần lượt thi hát đơn ca, song ca, tam ca và tốp ca, các em tự giới thiệu được tên bài hát cũng như xuất xứ của bài hát, tôi yêu cầu các em hát và kết hợp vận động phụ họa theo bài hát Hầu hết các em đều làm tốt vấn đề này Thông qua việc tổ chức này tôi có thể nắm bắt được thực trạng tình hình hát dân ca của các em để hướng dẫn kịp thời các em hát chưa đúng sắc thái của bài dân ca, và qua đây các em sẽ thêm tự tin hơn khi hát các bài hát dân ca
Giải pháp 5: Phối hợp với tổng phụ trách Đội tổ chức hát dân ca thông
qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp
Để phát triển khả năng hát dân ca cho các em học sinh khối lớp 4,5, tôi đã kết hợp với tổng phụ trách Đội cho các em thi hát dân ca với nhau vào các dịp khai giảng năm học mới, kỷ niệm các ngày lễ lớn như 20/11, 26/3, Đại hội
“Cháu ngoan Bác Hồ”… và tôi cũng thường tham mưu với Lãnh đạo Nhà trường và Liên đội tổ chức cho HS thi và tìm hiểu về dân ca, tham gia các trò chơi dân gian, thi hát múa dân ca để HS nắm được những truyền thống, những nét sinh hoạt dân gian đậm đà bản sắc của dân tộc ta, do dân ca là những bài hát xuất phát từ người dân lao động nên ai cũng có thể hát được Vì vậy ta cần tạo môi trường diễn xướng cho tất cả các em được tham gia
Để chuẩn bị cho Hội thi, tôi thường lên kế hoạch cụ thể, bởi theo tôi dạy dân ca chưa đủ mà cần cho các em hóa thân vào những bài dân ca, điều đó sẽ khắc sâu cho HS những hình tượng về con người của từng vùng miền trên đất nước Việt Nam Chính vì vậy, tôi thường, lựa chọn những bài dân ca của cả 3 vùng miền Bắc – Trung – Nam phù hợp với chất giọng và lứa tuổi của các em Trong mỗi chương trình, tôi thường chọn một bài dân ca của Tây Nguyên: vì đây là quê hương thứ hai của các em, khi các em được hát những bài dân ca, ca ngợi về con người và cảnh đẹp Tây nguyên, các em sẽ thêm yêu mến và có ý thức học tập để sau này xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp hơn Tôi chú ý lựa chọn trang phục, các đạo cụ biểu diễn phù hợp và kết hợp giải thích cho các
em hiểu vì sao lại cần mặc những bộ trang phục và các đạo cụ đó
VD: HS hát múa bài dân ca “Đi cấy” thì trang phục phải là yếm, váy đen, thắt khăn mỏ quạ…đạo cụ là những bó lúa dắt bên hông, và giải thích cho HS hiểu đây là những bộ trang phục của các bà, các chị thời xưa mặc khi đi cấy lúa.Hoặc biểu diễn bài “Hát mừng” – Dân ca Hơ –rê (Tây nguyên), tôi chọn những bộ trang phục của đồng bào Hơ rê, đạo cụ là những chiếc cồng, chiêng được làm từ những tấm bìa cứng có in hoa văn thổ cẩm và giải thích: trong các
lễ hội của người dân Tây Nguyên thì cồng chiêng là một nhạc cụ không thể thiếu, tiếng cồng chiêng vang lên thay cho lời người muốn nói với các thần linh, cầu mong buôn làng có cuộc sống ấm no hạnh phúc… và cồng chiêng Tây
Trang 5Nguyên đã được UNESCO công nhận là văn hóa phi vật thể thế giới, từ đó các
em thêm tự hào và yêu mến quê hương hơn
Thành lập ban giám khảo có năng lực chấm và nhận xét công tâm để giúp các em hiểu được dân ca cần diễn xướng như thế nào, trang phục biểu diễn, động tác múa như thế nào là phù hợp … tuyên dương và trao giải những tiết mục đặc sắc
3.3 Khả năng áp dụng của giải pháp
Qua thời gian nghiên cứu áp dụng, giải pháp đã được áp dụng thành công ở khối lớp 4,5 ở trường Tiểu học Tân Thành 2, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang
và có khả năng áp dụng nhân rộng ra các khối lớp khác và các trường tiểu học khác trong huyện
3.4 Hiệu quả thu được do áp dụng giải pháp:
Giải pháp này đạt được những kết quả sau:
Giải pháp sẽ đem lại hiệu quả thiết thực trong giáo dục, giảng dạy bộ môn
Âm nhạc khối lớp 4,5 cấp Tiểu học ở trường Tiểu học Tân Thành 2
Các giải pháp này giúp nâng cao hiệu quả khả năng hát dân ca cho các em
từ đó góp phần làm cho đời sống tinh thần của trẻ thêm phong phú, làm thư giãn đầu óc, làm cân bằng các nội dung học tập khác ở Tiểu học
Đối với học sinh:
+ Giúp cho học sinh thêm hứng thú và yêu thích những làn điệu dân ca + Các em đã sưu tầm và hát được rất nhiều các bài hát dân ca đa dạng ở các vùng miền khác nhau
+ Giúp các em hát đúng giai điệu bài hát, hát đúng các tiếng hát luyến láy của bài hát đồng thời biết hòa mình vào mỗi bài hát dân ca mà mình đã học
+ Các em đã biết phân biệt được làn điệu dân ca của từng vùng miền qua nghe giai điệu và lời ca của các bài hát có sử dụng các từ đệm Từ đó HS học tập sáng tạo hơn trong giờ học như: tự tìm tòi chuẩn bị các nhạc cụ gõ đệm phù hợp với bài hát
+ Các em hăng hái tự tin biểu diễn khi được yêu cầu thể hiện những bài hát dân ca và biết thể hiện cách hát ngọt ngào, biết sáng tạo những cử điệu mang tính chất vùng miền của bài bài hát
+ Các em được học hát, được nghe các làn điệu dân ca và hiểu được rằng: Dân ca là sản phẩm tinh thần quý giá của ông cha để lại, từ đó các em càng phải trân trọng, giữ gìn, học tập, tiếp tục phát triển những vốn quý ấy, từ đó các em càng thêm yêu mến và tự hào về nhân dân ta, đất nước ta
Đối với giáo viên:
+ Giáo viên trau dồi thêm được nhiều các kiến thức về dân ca, nguồn gốc, xuất xứ của từng bài,
+ Giúp cho giáo viên có thêm kĩ năng sư phạm tốt, sáng tạo, đổi mới trong cách tổ chức các hoạt động dạy học
+ Có thời gian để tổ chức các hoạt động biểu diễn văn nghệ tại lớp và các buổi thi diễn hát dân ca ngoại khóa
Trang 6Hiệu quả về kinh tế:
+ Giáo viên sớm phát hiện ra những nhân tài năng khiếu để bồi dưỡng cho các em, qua đó góp phần giúp các tham gia các cuộc thi hát Dân ca đạt giải cao
+ Học sinh có thói quen học tập tốt, học mà chơi, chơi mà học, tạo tâm thế thoải mái cho các em khi học hát ở bất cứ thể loại nhạc nào
+ Kết quả học tập môn Âm nhạc của học sinh khối lớp 4,5 do tôi giảng dạy sau khi áp dụng giải pháp chất lượng học sinh đạt hoàn thành tốt các nội dung môn học được tăng lên rõ rệt cụ thể:
Mức độ đạt được của học sinh Tháng 9 năm
2019
Tháng 2 năm 2020
So sánh
Hát đúng giai điệu, lời ca các
Biết sử dụng nhạc cụ gõ đệm
phù hợp với từng bài dân ca 112 68,3% 139 84,8% Tăng 16,5% Biết hát kết hợp với biểu diễn
động tác phù hợp với từng bài
Phân biệt được dân ca vùng,
Tỉ lệ học sinh yêu thích học hát các bài dân ca, hát đúng giai điệu và lời ca, biết sử dụng nhạc cụ gõ đệm và biểu diễn các động tác múa phù hợp với sắc thái của từng bài hát dân ca đã tăng lên rõ rệt Tỉ lệ HS phân biệt được dân ca theo vùng, miền cũng đã tăng hơn so với thời gian chưa áp dụng giải pháp
Hiệu quả về xã hội:
+ Qua sự trau dồi khả năng hát dân ca và tình yêu thích những làn điệu dân
ca cho các em góp phần giữ gìn nuôi dưỡng bảo tồn hồn dân ca của dân tộc + Góp phần khơi dậy được ý thức, phong trào học tập, gìn giữ loại hình âm nhạc truyền thống dân tộc ở thế hệ trẻ và phát huy vai trò của các đội văn nghệ trong nhà trường và ở địa phương
Tân Hiệp, ngày 12 tháng 02 năm 2020
Người mô tả
Phạm Thị Ngọc Anh