Sự hiểu biết giữa gia đình và trẻ em về vấn đề Quyền trẻ em hiện nay (Qua cuộc điều tra kiến thức, thái độ và hành vi của cộng đồng về Quyền trẻ em 2004-2005)

Bài viết trình bày sự hiểu biết của cha mẹ đối với con cái trong gia đình; nhân tố ảnh hưởng và giải pháp cải thiện mối quan hệ hiểu biết lẫn nhau giữa cha mẹ và con cái hiện nay.

Xã hội học thực nghiệm

Sự hiểu biết giữa gia đình và trẻ em

về vấn đề quyền trẻ em hiện nay

(Qua cuộc Điều tra kiến thức, thái độ và hành vi

của cộng đồng về quyền trẻ em 2004 -2005)

trịnh hòa bình

1 Đặt vấn đề

Trẻ em giữ một vị trí rất quan trọng đối với mỗi quốc gia - dân tộc Chúng ta

thường nhắc đến khẩu hiệu hành động "Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai" Những vấn đề liên quan đến trẻ em hiện đang rất bức xúc của chính "ngày hôm nay" cần giải quyết trước khi bước vào "thế giới ngày mai" Trẻ em là nhóm xã hội đặc biệt rất

cần được sự quan tâm, chăm lo đầy đủ về cả vật chất và tinh thần từ phía gia đình - nhà trường - xã hội Gia đình là một trong ba môi trường quan trọng có tính quyết

định giúp trẻ phát triển toàn diện và thực hiện đầy đủ quyền của mình Để gia đình thực sự là một môi trường lý tưởng thực hiện tốt chức năng chăm sóc và giáo dục trẻ

em thì quan hệ giữa các thành viên trong gia đình đặc biệt là quan hệ giữa cha mẹ với con cái phải đạt được sự thống nhất, thấu hiểu lẫn nhau

Gần đây, ở nhiều nước trong khu vực và trên thế giới đang gặp phải sự phản ứng mạnh mẽ của trẻ em đối với sự thiếu hiểu biết về chúng của chính các bậc cha

mẹ Trẻ em luôn luôn mong muốn cha mẹ không chỉ là những người chăm sóc, giáo dục mà còn là những "người bạn" đáng tin cậy để có thể hiểu và đáp ứng những mong muốn của chúng Chính điều này đã tác động không nhỏ đến việc thực hiện Công ước quốc tế về Quyền trẻ em mà Liên hiệp quốc đã thông qua Việt Nam là một quốc gia

đã và đang đạt được những bước tiến vượt bậc trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội Tuy nhiên, sự tồn tại song trùng với những tiến bộ đạt được là hàng loạt hệ lụy tiêu cực của xã hội hiện đại đang cản trở chúng ta thực hiện mục tiêu phát triển con người toàn diện Gia đình Việt Nam trong quá trình tồn tại và phát triển hiện cũng đang gặp phải những trở ngại tương tự khiến cho những nhà quản lý, hoạch định chính sách và giới nghiên cứu không khỏi quan ngại khi chủ trương hiện thực hoá các

quyền của trẻ em và thực hiện khẩu hiệu "dành cho trẻ em những gì tốt đẹp nhất"

Trong khuôn khổ cuộc Điều tra về kiến thức, thái độ và hành vi của cộng

đồng về quyền trẻ em (2004 - 2005) trên quy mô 10 tỉnh, thành trong cả nước với

sự tham gia của 3.000 người là cha, mẹ, một trong những phát hiện quan trọng trùng khớp với những vấn đề nói trên là sự thấu hiểu giữa cha mẹ với con cái còn

nhiều bất cập thể hiện qua những mâu thuẫn cơ bản trong gia đình Việt Nam hiện nay qua việc phân tích những thông tin định lượng và định tính thu được từ cuộc khảo sát

2 Sự hiểu biết của cha mẹ đối với con cái trong gia đình

Trong các mối quan hệ của gia đình, có những vấn đề mà ai cũng cho là mình đã hiểu, đã biết rất rõ nhưng thực tế đó chỉ là một sự lầm tưởng Sự hiểu biết giữa cha mẹ với con cái là một dẫn dụ điển hình chứng minh nghịch lý đó mà bài viết có thể đưa ra dưới đây hai cách nhìn nhận từ phía cha mẹ và con cái về một vấn đề Những phân tích đây giúp chúng ta có thể hình dung và nhìn nhận lại một cách toàn diện nhất và về mối quan hệ hiểu biết giữa cha mẹ với con cái trong gia

đình hiện nay

2.1 Cha mẹ đánh giá sự hiểu biết của mình đối với trẻ em

Với câu hỏi "ông (bà) có thể tự cho rằng mình đã hiểu đến mức nào đối với con

cái (trẻ em) trong gia đình mình?", số liệu thu được như sau: có 25,4% cha mẹ cho

rằng mình hiểu rất rõ con cái, 40,4%: hiểu khá rõ, 26,4%: hiểu ở mức trung bình, 5,7% hiểu chưa rõ, còn ít và 2% không hiểu gì về con cái Những chỉ số này cho thấy,

số cha mẹ khẳng định mình đã hiểu rõ về con cái còn rất ít

Khi xem xét tương quan về giới tính trong nhóm cha mẹ thì tỷ lệ có sự chênh giữa nam giới và nữ giới Tỷ lệ nữ giới trả lời hiểu về con cái cao hơn nam giới (nữ: 65,1%, nam: 61,8%) Điều này chứng tỏ, vai trò giới trong gia đình được thể hiện rất

rõ, nữ giới dành nhiều thời gian quan tâm đến con cái nhiều hơn nam giới bởi theo quan niệm của phần lớn phụ nữ hiện nay cho rằng, họ tỏ ra thích hợp hơn nam giới khi thực hiện công việc này

So sánh về trình độ học vấn, nghiên cứu cho thấy có sự không đồng nhất giữa các nhóm học vấn Tỷ lệ cha mẹ hiểu về con cái tỷ lệ thuận với trình độ học vấn từ mù chữ đến cao đẳng (mù chữ: 37,7%, tiểu học: 51%, trung học cơ sở: 62,1%, trung học phổ thông: 74%, trung học chuyên nghiệp, cao đẳng: 74%) Điều đặc biệt ở nhóm có trình

độ học vấn cao như đại học và sau đại học lại có tỷ lệ cha mẹ tự đánh giá hiểu về con cái lại thấp hơn (đại học: 69,7%, sau đại học: 63,7%) so với các nhóm có trình độ học vấn thấp hơn Phải chăng, ở nhóm này, ngưỡng đặt ra để khẳng định sự hiểu biết con cái của họ cao hơn? Hay ở chừng mực nào đó, nhóm cha mẹ này lại quá tập trung vào công việc và khẳng định vị thế xã hội khiến mối quan tâm và quỹ thời gian dành cho việc chăm lo, tìm hiểu những tâm tư, nguyện vọng của con cái bị thu hẹp?

Còn giữa nông thôn và thành thị, những số liệu thu được lại tỏ ra thuận chiều hơn Thực tế cho thấy, ở khu vực nào có mức sống dân cư cao thì ở đó gia đình có nhiều điều kiện để quan tâm đến con cái nhiều hơn Trẻ em ở khu vực nông thôn bị thiệt thòi so với trẻ em cùng trang lứa ở thành thị bởi cha mẹ chúng vẫn phải đặt vấn

đề "cơm áo gạo tiền" lên trên hết mà chưa có điều kiện để quan tâm đến con cái

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ cha mẹ ở thành thị hiểu biết con cái mình cao hơn nông thôn (thành thị: 69%, nông thôn: 59,5%) Tương tự, giữa các vùng địa lý có sự

cách biệt Tỷ lệ ông bà cha mẹ hiểu biết con cái cao hơn vẫn thuộc nhóm đồng bằng (65,5%) so với miền núi (60,5%)

Nếu như chúng ta phần nào lạc quan về sự hiểu biết của cha mẹ đối với con cái qua các chỉ số mà nghiên cứu định lượng mang lại thì chúng ta không khỏi hoài nghi về mối quan hệ này qua những thông tin định tính có tính chiều sâu hơn Các bậc cha mẹ thường lầm tưởng về sự am hiểu của mình đối với con cái nhưng kỳ thực lại không hoàn toàn như vậy Hầu hết họ quan niệm về "hiểu rất rõ con cái" rất đơn giản và chỉ mang tính bề nổi mà chưa đi sâu vào những tâm tư tình cảm và ước muốn cá nhân

"Tôi thì nghĩ rằng, hàng ngày biết nó thích gì, ví dụ nó thích ăn gì, chơi gì

thì tôi cho rằng tôi đã hiểu rất rõ trẻ" (TLN người dân, Quận Hai Bà Trưng, Hà Nội)

"Tôi hiểu thằng con nhà tôi, hiểu rõ là đằng khác vì hàng ngày nó thích đá bóng sau giờ học là tôi biết ngay Có ngày nó lên bà chơi nhưng nó nói dối tôi là nó đi học tôi cũng biết Trẻ em là mình phải hiểu rõ như thế mới dạy bảo được nó" (TLN lãnh

đạo thị trấn Chợ Chùa, Quảng Ngãi"

Trên đây là những đánh giá về sự hiểu biết của cha mẹ đối với con cái một cách chung nhất Để có thể xem xét kỹ lưỡng hơn về mối quan hệ này, cuộc khảo sát không chỉ dừng lại ở đấy mà đi sâu hơn nữa vào những hành động, việc làm cụ thể của gia đình đối với con cái họ

Cha mẹ hiểu con cái phải được thể hiện qua các hành vi cụ thể như quan tâm, chăm lo và tạo điều kiện để chúng được phát triển, thực hiện các quyền và bổn phận của mình Trong những vấn đề cụ thể đó thì "chăm sóc sức khoẻ, chữa bệnh" và "bảo

vệ khỏi bị xâm phạm" được nhiều cha mẹ quan tâm nhất (78,1% và 78,7%) Tiếp đến

là các vấn đề về học hành, ăn uống (84,1% và 81.6%) Tuy nhiên, có những vấn đề rất quan trọng đối với trẻ em lẽ ra phải được khuyến khích và phát huy tối đa thì nghiên cứu cho thấy hầu như bị hạn chế: được bày tỏ ý kiến (46,2%), kết bạn (48,5%), tiếp xúc những thông tin thích hợp (48,9%),v.v Điều này cho thấy mức độ quan tâm, am hiểu con cái của bậc cha mẹ trong gia đình còn chưa sâu sắc Trong gia đình, các bậc cha mẹ thường lầm tưởng sự hiểu biết đối với con cái của mình chỉ đơn thuần dừng lại việc bảo vệ và chăm sóc sức khoẻ, học tập, v.v mà không tính đến những nhu cầu cá nhân khác như kết giao, bày tỏ ý kiến, vui chơi, giải trí, v.v Đặc biệt khi đi sâu về vấn đề trẻ em được tham gia như thế nào về các quyền quyết định liên quan đến chúng thì hầu hết cha mẹ vẫn chưa quan tâm và còn coi nhẹ Chỉ có 28,5% cha mẹ cho rằng trẻ em "được quyết định những vấn đề liên quan đến bản thân"; tỷ lệ cho rằng "được thông báo" cao hơn nhưng cũng chỉ đạt 42,7%, cao nhất là "được tham gia bàn bạc" có cũng chỉ có 58,5% cha mẹ trả lời

Rõ ràng, trẻ em không được quyết định các vấn đề liên quan trực tiếp đến bản thân đồng nghĩa với việc trẻ bị gia đình ép buộc hay áp đặt trong sự lựa chọn hay quyết định tương lai của mình Không những thế, còn có nhiều bậc cha mẹ đã có những hành vi ứng xử với con cái "thiếu tính giáo dục" khiến cho trẻ bị tổn thương về

tâm lý và trở nên bướng bỉnh, không nghe lời

"Cứ đến sáng là cháu khóc và không chịu đi học Tôi cố gắng mãi không được nên một lần đã tức giận đánh cháu mấy cái Tôi biết thế là không tốt nhưng tôi không thể kiềm chế được" (TLN người dân, nữ, 34 tuổi, Hà Nội)

Tuy nhiên, đã có không ít những người làm cha, làm mẹ hiện nay thản nhiên cung cấp tiền bạc, phương tiện đi lại… và để con cái được tự do quyết định bản thân, coi đó là hiểu và phát huy tính "tự chủ", "độc lập" của trẻ Đây cũng là một biểu hiện của sự thiếu quan tâm, hiểu biết con cái của cha mẹ

"Có những bậc bố mẹ quá buông lỏng trong việc quản lý con cái Nhiều bậc phụ huynh vì bận trăm công nghìn việc nghĩ rằng chỉ cần cung cấp đủ tiền cho nó là

đủ, chính vì thế mà họ bỏ mặc con cái với một đống tiền, muốn làm gì thì làm Con cái được hưởng tự do thật sự, muốn học gì, làm gì, chơi gì, thậm chí bỏ nhà đi chơi vài hôm bố mẹ cũng không quan tâm đến Sự tự do quá mức như thế này liệu có cần thết hay không?" (TLN người dân, 40 tuổi, nữ, Hai Bà Trưng, Hà Nội)

Còn những nhu cầu tối thiểu của trẻ em trong học tập, vui chơi giải trí hàng ngày thì hầu như các bậc cha mẹ vẫn chưa đáp ứng được Chỉ có 67.5% có trang bị

"đồ chơi" cho trẻ, tiếp đến là "chỗ chơi trong nhà" (54,2%) và "sân chơi" (33,5%) Tỷ lệ cha mẹ trả lời có trang bị "thư viện, tủ sách" cho con cái chỉ có 18% Các loại hình vui chơi giải trí mà trẻ em được cha mẹ tạo điều kiện tham gia còn tương đối ít và mới chỉ tập trung vào nhóm trẻ em ở những khu vực có trình độ kinh tế - xã hội cao như

đồng bằng, thành thị hay những gia đình có học vấn, thu nhập… cao hơn

"Trẻ em hầu như vẫn còn thiệt thòi nhiều về các điều kiện sinh hoạt, vui chơi giải trí mà nhất là ở các khu vực còn khó khăn về kinh tế, chưa có điều kiện phát triển" (TLN lãnh đạo ủy ban Dân số - Gia đình - Trẻ em thành phố Hồ Chí Minh)

Như vậy, trong khi các bậc cha mẹ cho rằng họ rất hiểu con cái nhưng những gì họ đã làm cho con cái còn hạn chế và chưa đáp ứng được những nhu cầu của trẻ

Có những gia đình lại thể hiện sự quan tâm, chăm sóc con cái quá mức mà thiếu sự kiểm soát cần thiết Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự bất cập này mà chúng ta

đề cập ở những phần sau

2.2 Trẻ em đánh giá sự hiểu biết của cha mẹ

Đánh giá của trẻ em là thước đo về sự hiểu biết của cha mẹ đối với chúng Quá trình phát triển của trẻ em phụ thuộc rất nhiều vào sự quan tâm, chăm sóc và giáo dục của những thành viên trong gia đình Những thông tin định lượng và định tính thu được từ cuộc điều tra cho thấy, trẻ em đánh giá về sự hiểu biết của gia đình như một sự cảnh tỉnh đối với các bậc cha mẹ trong gia đình hiện nay

Trong tương quan so sánh với các thành viên trong gia đình, có sự khác biệt lớn trong cách nhìn nhận, đánh giá của trẻ em đối với sự hiểu biết của ông bà và cha

mẹ đối với chúng Chỉ có 30,3% trẻ em cho rằng ông bà đã hiểu rất rõ, 43% hiểu rõ, 21% hiểu ít và 2,3% không hiểu Nhưng khi đánh giá về bố mẹ trẻ thì tỷ lệ lại cao

hơn: hiểu rất rõ: 73,4%, hiểu rõ: 20,4%, hiểu ít: 5,2%, không hiểu: 0,7% 4 Kết quả như vậy không có gì đáng ngạc nhiên bởi bố mẹ thường gần gũi và chăm sóc trẻ nhiều hơn ông bà

Về phía trẻ em các đặc điểm về giới tính, học vấn, nghề nghiệp và tình trạng sức khoẻ có ảnh hưởng đến sự đánh giá sự hiểu biết của cha mẹ

Tỷ lệ trẻ em nam đánh giá thấp hơn so với trẻ em gái tuy mức độ chênh lệch không lớn Nếu như trẻ em nam đánh giá cha mẹ ở mức hiểu rất rõ với tỷ lệ 69,8% thì tỷ lệ tương ứng đối với trẻ em nữ là 70,1% Tương tự, ở tiêu chí hiểu rõ, nam có tỷ

lệ 19,3% trong khi nữ là 19,5%

Điều đáng chú ý là, trẻ em ở các đô thị lớn như ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, trẻ em đánh giá về sự hiểu biết của cha mẹ lại thấp hơn so với một số địa phương khác (Hà Nội (64,3%), Thành phố Hồ Chí Minh (68,3%), Hòa Bình (74,2%), Lào Cai (71,7%), Thanh Hoá (80,9%)…) Nhưng xem xét trong mối tương quan chung giữa khu vực đô thị và nông thôn thì trẻ em ở đô thị vẫn có đánh giá cao hơn trẻ em ở nông thôn (đô thị: 74,4%, nông thôn: 69% Điều này chứng tỏ trẻ em ở các đô thị có nhu cầu được quan tâm, chăm sóc bởi gia đình ở mức cao hơn so với các khu vực khác Hơn thế nữa, trẻ em ở khu vực miền núi lại đánh giá cha mẹ hiểu con cái cao hơn trẻ em khu vực đồng bằng (đồng bằng: 69,5%, miền núi: 70,9%) Còn khi xét trong mối tương quan về tình trạng sức khoẻ cho thấy, trẻ em bị khuyết tật có tỷ lệ

đánh giá cha mẹ hiểu biết chúng thấp hơn so với trẻ em bình thường (bình thường: 47,3%, khuyết tật: 43,6%) Sự chênh lệch này có thể lý giải vì trẻ em bị khuyết tật luôn cảm thấy bị thiệt thòi so với các bạn khác nên nhu cầu được quan tâm, hiểu biết

từ phía cha mẹ chúng lớn hơn

Đánh giá về những hành động cụ thể của cha mẹ thể hiện sự quan tâm đối với trẻ em trong gia đình, đa số trẻ em vẫn đánh giá cao một số lĩnh vực mà gia đình quan tâm, tạo điều kiện như nuôi dưỡng (91,1%), chăm sóc sức khoẻ (86,7%), bảo vệ nhân phẩm và danh dự (81,5%) và học tập (93,1%) Trong khi đó các nhu cầu rất quan trọng đối với trẻ nhưng chưa được gia đình quan tâm và đáp ứng nên tỷ lệ trẻ

em trả lời còn thấp như vui chơi giải trí (53,9%), phát triển năng khiếu (54,4%), có tài sản (25,1%) và được tiếp cận các thông tin thích hợp và tham gia các hoạt động xã hội (48,1%)

Đánh giá sự quan tâm, hiểu biết của cha mẹ đối với trẻ em trong gia đình qua những nghiên cứu định tính cho thấy, phần lớn các em cho rằng, cha mẹ vẫn chưa hiểu rõ, có chăng chỉ hiểu ở một vài khía cạnh cụ thể

“Đa số ch ưa hiểu vì mọi người chỉ lo vật chất cơm ăn áo mặc cho các em, còn lại không quan trọng” (TLN học sinh, Hàm Thuận Bắc, Bình Thuận)

“Cha mẹ ông bà có hiểu một phần nhỏ, cháu có mặc cảm lớn mà ng ười lớn không rơi vào nên không hiểu” (TLN trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn Thị xã

Kon Tum)

Rất nhiều trẻ em đánh giá cha mẹ không hiểu chúng bởi họ hay áp đặt với trẻ,

không cho trẻ được quyết định các vấn đề riêng tư hoặc còn thiếu tôn trọng ý kiến cá nhân

“Ch ưa hiểu vì hay áp đặt, không cho em nói ý kiến của mình vì nói lại bảo là cãi láo” (TLN trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, Hoàng Mai, Hà Nội)

"Em thấy bố mẹ bảo vệ con cái quá chặt chẽ, dường như cứ muốn đóng khung con trong sự bao bọc của gia đình Làm cho con cái cảm thấy như mình là một búp bê trong

tủ kính Giữa bố mẹ và con cái hình như không có được một sự trao đổi, tâm sự nào cả Mọi việc con cái đều phải làm theo ý bố mẹ, nếu tranh luận lại về một vấn đề nào đó mà mình cho là không đúng thì bị khép tội vô lễ với bố mẹ, ví dụ như xin đi chơi xa với bạn

bè nhưng bố mẹ không cho phép, bảo như thế là không tốt, con cái ra đường coi chừng có ngày bị hư " (TLN trẻ em, 17 tuổi, nữ, thành phố Hồ Chí Minh)

"Không phải lúc nào cũng hiểu, thường bắt trẻ em làm theo ý mình” (TLN trẻ

em, 14 tuổi, trẻ em đặc biệt khó khăn thị xã Hưng Yên)

Như vậy, khi đi sâu vào những thông tin định tính, chúng ta mới thấy rõ hơn

về những đánh giá, nhận định của trẻ em về sự thiếu quan tâm, hiểu biết của cha mẹ trong gia đình so với con số định lượng tưởng có vẻ rất lạc quan, thuận chiều Trong khi con cái mong muốn và có nhu cầu được cha mẹ quan tâm, chia sẻ (nhất là những vấn đề tế nhị như tình bạn, tình yêu, giới tính…) như là những người thầy, người bạn thân thiết thì hầu như vẫn chưa được đáp ứng Các bậc cha mẹ trẻ còn chưa hiểu hết về nhu cầu, sở thích hay những quyền mà con cái của của họ được hưởng từ phía gia đình

"Chỉ hiểu 1 phần vì có những điều tế nhị như chuyện con gái, bạn trai, bạn gái mà chúng em không dám nói ra chỉ sợ cha mẹ mắng mỏ và người lớn cũng chẳng quan tâm đến những vấn đề này Nếu nói thì bị gạt đi ngay" (TLN trẻ em, học sinh

Thị xã Lào Cai)

Qua sự đánh giá từ hai phía (cha mẹ và con cái) đối với một vấn đề ta thấy nổi nên một số điểm đáng quan tâm trong mối quan hệ hiểu biết giữa gia đình và trẻ em hiện nay:

Thứ nhất, cha mẹ trong gia đình lầm tưởng đã hiểu rõ về con cái mình nhưng khi đi sâu vào các vấn đề cụ thể thì hầu như cha mẹ vẫn chưa nắm bắt được những nhu cầu, mong muốn cũng như những đặc điểm về tâm sinh lý của trẻ trong các giai

đoạn phát triển Những gì cha mẹ làm cho con cái hiện nay mới chỉ tập trung ở các vấn đề học hành, chăm sóc sức khoẻ, dinh dưỡng….trong khi đó những nhu cầu, mong muốn cá nhân của trẻ vẫn chưa được quan tâm thích đáng

Thứ hai, con cái cũng cho rằng cha mẹ đã hiểu mình thể hiện qua sự quan tâm, chăm sóc nhưng nghiên cứu kỹ về các hành vi đó thấy rằng, cha mẹ vẫn chưa thực sự là những "người bạn" tin cậy để trẻ em được chia sẻ những tâm tư, nguyện vọng và giải đáp những thắc mắc trong cuộc sống về các vấn đề tâm sinh lý Những gì mà cha mẹ thể hiện sự quan tâm của mình đối với trẻ hầu như chưa xuất phát từ nhu cầu, mong muốn mà chỉ là "ban phát" theo sự áp đặt của người lớn

Thứ ba, có hai chiều hướng trong lối ứng xử của gia đình hiện nay đối với con cái mình: hoặc cha mẹ quan tâm, chăm sóc, giáo dục con rất ngặt nghèo, ép buộc con cái luôn theo ý muốn của cha mẹ, hạn chế một số quyền và sự phát triển tự nhiên của trẻ; hoặc cha mẹ chiều con cái quá mức, để cho trẻ tự quyết định mọi vấn đề của cá nhân mà không có sự định hướng, chỉ bảo cần thiết cho sự phát triển Cả hai kiểu ứng xử đó xét cho cùng đều xuất phát từ nguyên nhân thiếu hiểu biết từ phía cha mẹ

đối với con cái

Hệ quả của sự thiếu hiểu biết của cha mẹ đối với trẻ em

Gia đình hiện đại ngày nay đang phải đương đầu với thách thức liên quan

đến sự bền vững về mặt cấu trúc, trong đó các quan hệ giữa các thành viên là những mắt xích tạo nên cấu trúc đó Trong các mối quan hệ cơ bản nhất tạo nên sự bền vững của gia đình là quan hệ vợ - chồng, quan hệ cha mẹ - con cái Như chúng ta đã phân tích bên trên, xu hướng mối quan hệ giữa cha mẹ với con cái trong gia đình

đang trở nên lỏng lẻo, mất cân bằng bởi sự thiếu hiểu biết lẫn nhau Cụ thể là những nhu cầu, mong muốn của trẻ em không được đáp ứng đầy đủ Đặc biệt, việc thực hiện quyền trẻ em trong gia đình không được đảm bảo Hầu hết, trẻ em vẫn tồn tại và phát triển trong sự sắp đặt của các bậc cha mẹ Điều này sẽ ảnh hưởng không nhỏ

đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách toàn diện của trẻ

Trẻ em là tấm gương phản chiếu các mối quan hệ trong gia đình Cổ ngữ có câu: "ở bầu thì tròn, ở ống thì dài" là để chỉ con người bị chịu tác động rất lớn bởi môi trường Gần đây, dư luận xã hội rất quan tâm đến các vấn đề về trẻ em như trẻ lang thang, tội phạm vị thành niên, ma tuý, v.v Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến những hệ lụy xã hội tiêu cực này, trong đó có liên quan rất lớn đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái Ông bà, cha mẹ không hiểu biết con cái dẫn đến sự thiếu quan tâm hoặc quan tâm theo kiểu áp đặt, kìm kẹp nhu cầu phát triển tự nhiên của trẻ cũng là nguyên nhân của nhiều hậu quả như: trẻ em cảm thấy chán nản, bi quan, không muốn gắn bó với các thành viên trong gia đình, cảm thấy gia đình không còn

là chỗ dựa tin cậy… là những vấn nạn xã hội đang thu hút sự quan tâm của các nhà lãnh đạo, quản lý, khoa học và toàn cộng đồng

Như vậy, quan hệ giữa cha mẹ và con cái có ảnh hưởng rất lớn đến cấu trúc gia đình và sự phát triển bền vững của xã hội Vấn đề là chúng ta phải tìm ra những nhân tố nào ảnh hưởng đến quan hệ hiểu biết của cha mẹ đối với trẻ em hiện nay để

từ đó có những giải pháp tốt nhất cải thiện, phát triển mối quan hệ này theo hướng tích cực nhất

3 Nhân tố ảnh hưởng và giải pháp cải thiện mối quan hệ hiểu biết lẫn nhau giữa cha mẹ và con cái hiện nay

Nhân tố ảnh hưởng:

Có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến thực trạng thiếu hiểu biết của cha mẹ đối với con cái trong gia đinh, tuy nhiên, trong bài viết này, chúng tôi đề cập một vài nhân tố chủ yếu dưới đây

Thứ nhất, những yếu tố về tâm lý, văn hoá, lối sống của xã hội ảnh hưởng của

Đạo Khổng như "cha mẹ đặt đâu con ngồi đó", "tại gia tòng phụ", "cá không ăn muối cá ươn, con cãi cha mẹ trăm đường con hư"… có ảnh hưởng không nhỏ đến mối quan

hệ này Bên cạnh đó, mô hình giáo dục trong gia đình không mang tính bình đẳng

mà theo chiều dọc từ trên xuống; cha mẹ chưa bao giờ coi con cái như một "đủ tư cách" trong gia đình có quyền tham gia ý kiến, quyết định những gì liên quan đến bản thân và của gia đình, v.v Lối nghĩ này ở một khía cạnh nào đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến cách hành xử của các bậc làm cha, làm mẹ đối với con cái Tư tưởng lạc hậu, cổ hủ như luôn áp đặt con cái theo khuôn mẫu, thiếu tôn trọng ý kiến cá nhân và sự phát triển tự do của trẻ, v.v Hầu hết cha mẹ nghĩ rằng để con cái mình phát triển tốt nhất cần phải tuân theo những nguyên tắc, chuẩn mực mà họ đặt ra

Thứ hai, tình trạng thiếu kiến thức về tâm, sinh lý trẻ em trong quá trình nuôi dưỡng và giáo dục dẫn đến không biết trong mỗi giai đoạn phát triển, trẻ em có những nhu cầu và mong muốn gì để tạo điều kiện đáp ứng Từ xưa đến nay, những kiến thức về trẻ em hiện đặc biệt là về tình dục, quan hệ khác giới, chăm sóc sức khoẻ sinh sản,v.v bị thiếu trầm trọng và đóng khung trong quan niệm cổ hủ lạc

hậu kiểu "vẽ đ ường cho hươu chạy" ở các bậc cha mẹ nhất là ở các khu vực nông thôn,

miền núi còn khó khăn về kinh tế, văn hoá, giáo dục, y tế… Hậu quả tất yếu là cha

mẹ không thể cung cấp, trang bị cho con cái những kiến thức như những “liều thuốc kháng sinh” cần thiết để tự bảo vệ và tránh được những nguy cơ mà tuổi trẻ hay mắc phải trong cuộc sống

Thứ ba, nhận thức của cha mẹ về quyền trẻ em còn rất hạn chế Không ít người lớn không biết trẻ em có những quyền và bổn phận gì trong gia đình để có những ứng xử phù hợp vừa bảo vệ quyền của trẻ, vừa phù hợp với cách giáo dục hiện

đại có tính khoa học Các bậc cha mẹ trong gia đình chưa có nhận thức đầy đủ và có ý thức thực hiện pháp luật về quyền trẻ em Hiện nay phần lớn cha mẹ vẫn "vi phạm" các quyền của trẻ như còn dạy dỗ con theo kiểu "thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi", ngăn cấm trẻ quyền tự do kết giao, quyền phát biểu ý kiến, quyền tham gia, quyền được thông báo, v.v khiến cho trẻ cảm thấy bị hụt hẫng, chán nản và bị động trong suy nghĩ và hành động.v.v

Thứ tư, lối sống thực dụng của xã hội hiện đại khiến các thành viên trong gia

đình dành thời gian để theo đuổi những mục tiêu riêng của mình mà ít nhiều giảm

sự quan tâm, chăm lo đến gia đình Đặc biệt, ở các đô thị lớn, tuy điều kiện kinh tế - xã hội ngày càng tiến bộ, song, những biểu hiện gần đây cho thấy, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái đang ngày một bị rạn nứt và thiếu bền vững Thời gian tiếp xúc giữa cha mẹ với con cái ngày càng bị hạn chế: người lớn quan tâm đến công việc, kiếm tiền, khẳng định vị thế trong xã hội , trong khi trẻ em phải dành phần lớn thời gian của mình ở trường học Gia đình đang giảm dần chức năng xã hội hoá trẻ em do các bậc làm cha, làm mẹ đã chuyển giao chức năng đó cho nhà trường và xã hội mà không biết rằng thiếu gia đình, trẻ em sẽ khó có thể phát triển toàn diện Đây là nguyên nhân của tình trạng cha mẹ và con cái không có thời gian gần gũi bên nhau

để tâm sự, trao đổi

Thứ năm, hệ thống các văn bản pháp quy liên quan đến vấn đề gia đình, trẻ

em và quyền trẻ em ở nước ta còn chưa cụ thể và thực sự đủ mạnh để cộng đồng có thể nhìn nhận một cách toàn diện về nghĩa vụ và trách nhiệm phải chăm lo và tạo

điều kiện tốt nhất cho trẻ em được phát triển và thực hiện quyền của mình

Một vài giải pháp căn bản

Thật khó có thể đưa ra được những giải pháp toàn diện nhất cho vấn đề trên, nhưng rõ ràng là chúng ta vẫn có thể có những cách thức tác động nhằm tích cực hoá mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái nhằm nâng cao sự hiểu biết và tìm được những

điểm chung trong giao tiếp, chia sẻ và đồng cảm

Một là, phải tăng cường hoạt động tuyên truyền và giáo dục qua các hình thức truyền thông: đại chúng, trực tiếp, dân gian, v.v cho các bậc cha mẹ về tầm quan trọng của gia đình đối với sự phát triển của trẻ Người lớn trong gia đình phải hiểu gia đình là cái nôi nuôi dưỡng và giáo dục con cái đầu tiên và quan trọng nhất

đối với quá trình hình thành và phát triển nhân cách mỗi con người Vì vậy, tương lai của trẻ chính là hệ quả của mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái trong đó vấn đề giao tiếp, hiểu biết lẫn nhau có tầm quan trọng đặc biệt

Hai là, cha mẹ phải được trang bị những kiến thức khoa học về trẻ em từ

“bụng mang dạ chửa” đến khi sinh ra, lớn lên Có được những kiến thức này để các bậc cha mẹ có những ứng xử phù hợp với những nhu cầu về sinh lý, tâm lý tương ứng với từng giai đoạn phát triển của trẻ

Ba là, gia đình một mặt giữ gìn, phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp (thương yêu, hiếu thảo, hòa thuận, kính trọng…) mặt khác xoá bỏ, loại trừ những phong tục, tập quán, cách nghĩ, tâm lý cổ hủ lâu nay đã tồn tại trong tiềm thức cộng

đồng gây cản trở đến sự tiến bộ của gia đình và xã hội Không những vậy, gia đình hiện đại phải biết tiếp thu những mặt tiến bộ, khoa học trong cách giáo dục, ứng xử với con cái như tôn trọng ý kiến và quyền quyết định cá nhân, cha mẹ thực sự là những người bạn gần gũi với trẻ, coi trẻ như là một thành viên được quyền bình đẳng trong công việc gia đình Gia đình phải thực sự là môi trường tốt nhất để phát triển nhân cách con người

Bốn là, cha mẹ và con cái cần tăng cường thời gian tiếp xúc với nhau nhằm thoả mãn những nhu cầu tình cảm, vật chất của trẻ đồng thời cha mẹ có điều kiện trở thành những "người bạn" cùng chia sẻ, lý giải những vấn đề mà trẻ em gặp phải trong cuộc sống Đây là cách tốt nhất để cha mẹ và con cái hiểu nhau hơn

Bốn là, cụ thể hoá các văn bản pháp quy về gia đình và trẻ em tới cộng đồng

để người lớn nói chung và các bậc cha mẹ nói riêng thấy được quyền và nghĩa vụ của mình đối với con cái và từ cơ sở đó họ có những ứng xử phù hợp hơn nữa trong mối quan hệ cơ bản của gia đình này