Con đường tới tự do của người mĩ da đen trong nghệ thuật tiểu thuyết toni morrison

Con đường tới tự do của người mĩ da đen trong nghệ thuật tiểu thuyết toni morrison giá chỉ cực rẻ

Để là một nghệ sĩ lớn cần có một trái tim lớn

Xin cám ơn bà, Morrison

Vì bà là một nghệ sĩ lớn.

Và là Một con người có trái tim lớn

2T0 .Đối tượng và phạm vi nghiên cứuT0 9

30T .L ị ch s ử v ấn đềT0 10

4T0 .Phương pháp nghiên cứuT0 18

5T0 .Mục đích nghiên cứu 20T0

6T0 .B ố c ụ c lu ận vănT0 21

7T0 .Những đóng góp mới của luận vănT0 23

CHƯƠNG 1: CHẶNG ĐƯỜNG ĐẦT0 U TIÊN: CUỘC HỒI SINH VÀ

CHƯƠNGT0 2: CÁI NHÌN TRẮNG VÀ DIỆN MỤC ĐEN (White Look and Black

Identity)T 460

2.1T0 .Nh ữ ng tù nhân c ủ a "Cái nhìn"T0 46

2.2T0 .Những kẻ nằm ngoài "trường lực " của "Cái nhìn"T0

58 2.3T0 .Giấc mơ Mỹ trắng của những người Mỹ da không

trắngT0 62

CHƯƠNG 3: CUỘC HÀNH HƯƠNG TỚT0I CỘI NGUỒN CỦA MILKMANT0

67

3.1T0 .Hành trang c ủ a Milkman DeadT0 67

3.2T0 .Lội ngược dòng: cuộc hành trình từ Bắc xuống Nam của Milkman DeadT0 78

TIT0 Ế NG VI Ệ TT0 100

4

PHẦN MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài

b Văn học đa văn hóa Mỹ

Vào các thập kỷ 60, 70, 80 của thế kỷ XX đã xảy ra một cuộc cách mạng lớntrong văn học Mỹ xuyên suốt toàn bộ các lĩnh vực sáng tác, phê bình, nghiên cứu,giảng dạy văn học và làm thay đổi sâu sắc cách nhìn, cách tiếp nhận của xã hội Mỹhiện đại đối với văn học Mỹ nói chung và văn học đa văn hóa Mỹ nói riêng Văn học

đa văn hóa Mỹ (multicultural literature) đã được thừa nhận là một bộ phận quan trọngcủa văn học Mỹ Bộ phận này của văn học Mỹ tuy đã bắt đầu hình thành từ những thế

kỷ trước trong lòng nựớc Mỹ nhưng chỉ tới lúc này mới thực sự có vị trí xứng đángtrên văn đàn và trong xã hội Tổng kết những thành tựu của cuộc cách mạng có mộtkhông hai trong lịch sử văn học thế giới này ông John Lowe đã viết: "Bước vào thế kỷXXI, tại các giảng đường đại học trên khắp nước Mỹ, sinh viên ngữ văn nghiên cứuvăn học Hoa Kỳ sẽ đối mặt với một chương trình học bao gồm các tác phẩm văn họccực kỳ đa dạng về chủng tộc và văn hóa"[42, 23]

Điều đáng nói hơn là việc công nhận giá trị của mảng văn học đa văn hóa đemđến cho văn học Mỹ không chỉ những thay đổi bề mặt Có lẽ còn rất lâu các nhà phêbình và nghiên cứu cũng như xã hội Mỹ mới có thể đáng giá một các đầy đủ nhữngđóng góp của các nhà văn da màu (còn gọi là nhà văn đa văn hóa - multỉculturalwriter), tức là các nhà văn Mỹ gốc Phi, Mỹ gốc châu Á, Mỹ gốc da đỏ, Mỹ gốc châu

Mỹ La tinh (hispanic), Mỹ góc A Rập, vào nên văn học Mỹ nói riêng và nên văn hóa

Mỹ nói chung Nhưng đã có thể khẳng định chắc chắn rằng sự đóng góp đó không chỉdừng lại ở khía cạnh màu da của người cầm bút hay những yếu tố văn hóa cội nguồnđộc đáo mà các nhà văn da màu đem vào tác phẩm của mình, làm phong phú thêm chobức tranh chung của văn học Mỹ Những mảng đời, những cộng đồng hết sức đa dạng

5

cùng nhau tồn tại trong xã hội Mỹ, cọ xát với nhau, tranh đấu, xung đột với nhau, họchỏi lẫn nhau, thâm nhập vào nhau để cuối cùng không ngừng biến đổi được phản ánhtrong các tác phẩm của các nhà văn da màu đã cho người đọc trong và ngoài nước Mỹthấy họ có thể làm nên những đột phá lớn, không những về phương diện nghệ thuậtsáng tác mà cả về nội dung tư tưởng Một trong những thể hiện mạnh mẽ và sinh độngnhất của những đột phá này là sáng tác của nữ văn sĩ da đen đầu tiên trên thế giới đượcnhận giải Nobel văn chương: Toni Morrison - đỉnh cao của văn học Mỹ da đen, vốn làdòng văn học lớn nhất trong bộ phận văn học đa văn hóa Mỹ

b Giới thiệu khái quát về Toni Morrison và sự nghiệp sáng tác của bà

Nữ văn sĩ da đen đầu tiên trên thế giới được nhận giải Nobel văn chương Toni Morrison sinh ngày 18 tháng 2 năm 1931 tại Lorain, bang Ohio, nước Mỹ Nhận bằng

Cử nhân văn chương năm 1953 và bằng Thạc sĩ năm 1955 tại Đại học Howard,Morrison bắt đầu giảng dạy ở trường đại học Howard Sau đó bà chuyển sang làm biêntập viên cho nhà xuất bản Random House đồng thời tiếp tục giảng dạy văn học Mỹ tại

giảng đường đại học Năm 1970 Mắt biếc, tiểu thuyết đầu tay của Morrison, ra mắt

bạn đọc đánh dấu sự xuất hiện của Toni Morrison trên văn đàn như một tài năng đầyhứa hẹn Bà tiếp tục sự nghiệp sáng tác của mình với tiểu thuyết như một thể loại chủyếu và tính tới năm 1993, khi bà được trao tặng giải thưởng Nobel văn chương, Toni

Morrison đã sáng tác được sáu tiểu thuyết: Mắt biếc (The Bluest Eye - 1970), Sula (1973), Bài ca Solomon (Song of Solomon - 1977), Tar Baby (1981), Người yêu dấu (Beỉoved - 1987) và Jazz (1992) Tác phẩm Thiên đường (Paradise - 1998) là tiểu

thuyết ra đời gần đây nhất

Trong sáng tác của Toni Morrison ta có thể nhận thấy ba nét chủ đạo chi phối nội

dung lẫn hình thức của tác phẩm: chủng tộc, giới (gender) và văn hóa Mỹ Chủ đề

"cái tôi lưỡng phân" (double consciousness) của w E B Du Bois và "Cái nhìn" củaSartre (xin xem thêm chương hai của luận văn) đã tạo cảm hứng cho các tác phẩm của

Toni Moưison Trong Mắt biếc [47] Morrison tố cáo tính vô nhân đạo của "Cái nhìn"

mang tư tưởng phân biệt chủng tộc vì nọ đã hủy hoại tâm hồn một đứa trẻ, phủ nhận

6

hoàn toàn những giá trị tốt đẹp ở cô bé và đẩy em vào cảnh bế tắc Trong Tar Baby

[51] chủ đề "Cái nhìn" này được triển khai trong mối quan hệ giữa các thế hệ, các giaitầng xã hội, giữa người da trắng và người da đen

Chủ đề chính của Bài ca Solomon [50], câu chuyện về cuộc dấn thân của một

nhân vật đi tìm ý nghĩa của sinh tồn, là vấn đề giá trị văn hóa cội nguồn và bản sắc

của người Mỹ da đen trong xã hội Mỹ hiện đại Thay vì tìm được vàng, vốn là thứđược xã hội trưởng giả nơi anh lớn lên thờ phụng, Milkman rốt cuộc lại tìm về với văn

hóa của cha ông - nguồn gốc sức mạnh của người Mỹ gốc Phi Nếu như trong Người yêu dấu [52], với bối cảnh lịch là nước Mỹ thời Tái thiết, khi ma người Mỹ da đen vừa

thoát khỏi cơn ác mộng kéo dài hàng thế kỷ và chưa có đủ thời gian để hội nhập với xãhội Mỹ lúc đó còn mang đậm chất văn hóa da trắng, chất "Mỹ đen" và chất "Mỹ trắng"

còn chưa có tác động qua lại với nhau, thì trong các tác phẩm khác, đặc biệt là Tar Baby và Bài ca Solomon, chất da đen và chất da trắng đã bắt đầu hòa quyện với nhau

và đặt ra nhiều câu hỏi mới, mà nổi lên là những vấn đề như hội nhập văn hóa, truyền thống và hiện đại, cá nhân và cộng đồng

Sinh ra từ cái nôi văn hóa Mỹ, mà trực tiếp hơn là văn hóa và văn học Mỹ dađen, các tác phẩm của Toni Morrison đã tiếp tục phát triển các chủ đề và thể loại đặc

trưng cho văn học Mỹ da đen Trong Người yêu dấu, với những cách tân độc đáo tác

giả tiếp tục phát triển thể loại truyện kể về nô lệ (slave narrative) - một thể loại nở rộvào thời kỳ trước cuộc nội chiến Nam Bắc ở Mỹ Để mổ xẻ những chấn thương tinhthần mà chế độ nô lệ dã man đã gây ra ở nhiều thế hệ người Mỹ da đen và để tìm lờigiải đáp cho những câu hỏi về con đường tới tự do đích thực của người Mỹ da đen, tácgiả đã để cho các nhân vật chính kể lại cho nhau và cho con cháu họ nghe những câuchuyện xảy ra trong cuộc đời nô lệ của họ Morrison đã chạm đến phần đau đớn nhất

trong lịch sử của người Mỹ gốc Phi bằng cách mà bà gọi là "phục hồi ký ức"

(rememory) đã bị chôn trong quên lãng bởi căn bệnh "mất trí nhớ toàn quốc" (Đây là

từ dùng của Morrison để chỉ tình trạng nước Mỹ muốn quen đi những ký ức đau đớn

và nhục nhã của thời nô lệ da đen cùng tội ác của người da trắng gây ra đối với người

7

da đen trong thời kỳ đen tối đó) Toni Morrison muốn người Mỹ, trước hết là người

Mỹ da đen, phục hồi lại trí nhớ, làm sống lại ký ức để học lại những bài học của quá khứ, bởi vì đó là di sản của họ

Là một nữ văn sĩ da đen, Toni Morrison đã có nhiều đóng góp mới mẻ cho vănhọc của phụ nữ và về phụ nữ với trọng tâm là phụ nữ da đen Cho tới năm 1970 khi bà

cho ra mắt tác phẩm đầu tay Mắt biếc thì phần lớn các nhân vật nữ trong văn học Mỹ

vẫn chưa thoát khỏi những khuôn mẫu giản đơn và xơ cứng Trong các tác phẩmvănhọc Mỹ thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX những nhân vật phụ nữ da trắng thường xuấthiện như những thiên thần trong trắng đoan trang còn các nhân vật phụ nữ da đen baogiờ cũng là những mụ đàn bà dâm đãng mất nết Đó là hai thái cực sinh ra bởi tưtưởng kỳ thị chủng tộc và kỳ thị phụ nữ mà các nhà văn nữ da đen phải vượt qua Nhàvăn nữ người Anh Virgina Woolf trong tác phẩm "Những nghề dành cho Phụ nữ" đãnói rằng các nhà văn nữ thời kỳ đó không được "nói thật về những gì có tính xác thịt"[71] Những miêu tả chi tiết về chuyện thụ thai, chửa đẻ, nạo thai, hiếp dâm và chuyện

làm tình bị coi là những cấm kỵ Cho tới thập kỷ 60 khi Morrison viết Mắt biếc thì những cấm kỵ này hầu như còn nguyên vẹn cả Trong hai tiểu thuyết đầu tiên Mắt biếc

và Sula [48] thuộc thể loại bildungsroman, Morrison đã thành công trong việc xây

dựng nhữụg nhân vật nữ giàu chất hiện thực và đã phá cái "lệ" từ trước tới nay là cáctiểu thuyết thể loại này chỉ mô tả quá trình trưởng thành của nhân vật nam mà thổi Tiến thêm một bước nữa, Morrison đã dành phần lớn sáng tác của bà cho việcthâm nhập thế giới của người phụ nữ da đen với trọng tâm là mối quan hệ giữa nhữngngười phụ nữ với nhau và thiên chức làm mẹ Bà đã vượt qua được những rào cảntruyền thống và xây dựng nên một hướng sáng tác mới giàu tính hiện thực, đậm đàchất nhân văn, và tinh tế trong cách quan sát và mô tả những diễn biến tâm lý phức

tạp, đặc biệt là tâm lý phụ nữ Trong Sula, một tác phẩm đầy chất thơ và cũng chứa

đầy nỗi đau thân phận của người phụ nữ, tác giả đã tập trung vào mô tả quá trình hìnhthành tính cách của hai nhân vật trung tâm, Sula và Nel, cùng với những diễn biến

8

phức tạp trong mối quan hệ giữa họ với nhau Toàn bộ câu truyện được đặt trong bốicảnh áp bức chủng tộc tiếp tục kìm hãm sự phát triển của người Mỹ da đen

Xét về nội dung tư tưởng cũng như hình thức nghệ thuật, sáng tác của Toni

Morrison được các nhà phê bình văn học Mỹ xếp vào trường phái hiện đại (Mắt biếc,

Su la, Bài ca Solomon) và hậu hiện đại (Tar Baby, Người yêu dấu, Jazz) Một trong

những đặc điểm nổi bật của trường phái hiện đại là sử việc dụng thần thoại như mộtnguyên tắc để xây dựng tác phẩm Tuy nhiên, nếu như Mắt biếc chỉ dựa vào một thần

thoại về Demeter và Persephone thì Bài ca Solomon kết hợp cả thần thoại Hy lạp, thần

thoại Phi da đen, truyện kể về nô lệ da đen và truyện thần linh của người Mỹ da đỏ So

với Mắt biếc và Sula, Bài ca Solomon đánh dấu một bước phát triển cao hơn về mặt

thi pháp tiểu thuyết, đồng thời tác phẩm này cũng chuẩn bị cho bước chuyển của tiểuthuyết Morrison sang chủ nghĩa hậu hiện đại (postmodernism)

Theo quan điểm của phê bình hậu hiện đại, nhà văn không thể đạt tới tính thốngnhài vĩnh viễn cho những trải nghiệm cá nhân vòn rời rạc từng mảnh của các nhân vật

Và vì vậy mà những trải nghiệm riêng biệt của những cá nhân khác nhau, đối với cùngmột sự kiện, không bao giờ có thể thống nhất với nhau để đạt tới một chân lý chung

được Ví dụ như trong Bài ca Solomon, nhân vật Milkman không bao giờ có thể tìm

được lời giải đáp cho những mâu thuẫn giữa hai cách kể, cũng có nghĩa là hai cáchnhìn, của cha và mẹ anh về những gì xảy ra giữa họ với nhau Là một nhà văn chịunhiều ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại, Toni Morrison đề cao giá trị của văn hóađại chúng (pop culture) trong đó có âm nhạc Mỹ gốc Phi Tiếp thu truyền thông gắn

âm nhạc Mỹ gốc Phi với văn học của các văn sĩ Mỹ gốc Phi, Toni Moưison đã thànhcông trong việc đưa những nhạc blues và nhạc Jazz vào các tác phẩm của bà

Theo Trudier Harris [34], một nét chủ đạo trong nghệ thuật của Morrison là bàluôn lấy văn hóa Mỹ gốc Phi làm tư liệu và nguồn cảm hứng cho các sáng tác củamình Theo Haưis, Toni Moưison đã cho các tiểu thuyết của bà "ngâm mình ngậptrong văn hóa dân gian, làm sống lại tinh thần của các cộng đồng dân tộc" và sáng tạonên một thứ nghệ thuật thực sự đại diện cho văn hóa dân gian Một trong những nét

9

đặc biệt làm nên thành công của Toni Morrison là ở chỗ bà đã kết hợp nhuần nhuyễnnhững mô típ truyền thống của văn hóa Âu châu, văn hóa Mỹ gốc Phi, văn hóa Mỹ da

đỏ với nhau và thổi vào đó một nội dung mới - đó là những vấn đề của xã hội phươngTây hiện đại Chính vì vậy mà các sáng tác của Morrison một mặt chứa đựng tính đavăn hóa, tính nhân văn sâu sắc, mặt khác lại mang ý nghĩa chính trị xã hội tích cực

2.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Để phù hợp với khuôn khổ của một luận văn Thạc sĩ chúng tôi xác định đối

tượng nghiên cứu của mình là ba trong số bảy tiểu thuyết của Toni Morrison: Mắt biếc, Bài ca Solomon và Người yêu dấu Trong số ba tiểu thuyết này Mắt biếc và Người yêu dấu đã được dịch sang tiếng Việt, còn Bài ca Solomon đang được chúng tôi

cùng với một đồng nghiệp dịch và dự kiến vào cuối năm 2003 sẽ hoàn tất Bốn tácphẩm còn lại chúng tôi dự định sẽ dành cho công trình nghiên cứu tiếp theo công trìnhnày

Đề tài nghiên cứu của chúng tôi là: "Con đường từ nô lệ đến tự do của người Mỹ

da đèn trong nghệ thuật tiểu thuyết Toni Morrison" Với đề tài này và trong khuôn khổ

của ba tiểu thyết đã nêu, chúng tôi sẽ tập trung làm rõ những vấn đề sau:

- Những chấn thương tinh thần do chế độ nô lệ da đen ở Mỹ để lại trong tâm thức của

người Mỹ da đen được thể hiện trong ba tác phẩm mà trọng tâm là Người yêu dấu

- Mối quan hệ tương tác giữa quá khứ với hiện tại và những bài học nhân sinh của nó

được thể hiện tập trung trong tác phẩm Người yêu dấu

- Mối quan hệ giữa chủ nghĩa phân biệt chủng tộc định chế hóa, "Cái nhìn" và căn bệnh

tự-khinh-ghét-dòng-giống-mình được thể hiện ương ba tác phẩm với trọng tâm là Mắt biếc

- Cuộc hành trình đi tìm cái tôi trong ba tác phẩm với trọng tâm là Bài ca Solomon và Người yêu dấu

10

- Mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng trong ba tác phẩm với trọng tâm là Bài ca Solomon và tiếp theo là Người yêu dấu

- Bản sắc của người Mỹ da đen trong một xã hội Mỹ hiện đại được mổ xẻ trong Mắt biếc và Bài ca Solomon

Đây là những vấn đề cốt lõi của chủ đề lớn tự do và nô lệ

3.Lịch sử vấn đề

Ở Việt Nam đã có hai trong số bảy tiểu thuyết của Toni Morrison được dịch sang

tiếng Việt, đó là Mắt biếc và Người yêu dấu Tuy nhiên những nghiên cứu về sáng tác của Morrison ở Việt Nam còn rất hạn chế Trong báo Văn nghệ (Hội Nhà văn Việt Nam) số 42 (16/10/1993) có đăng bài Tô-ni Mô-ri-sơn: giải thưởng Nô-ben văn học

1993 Đây là bài lược dịch nội dung một cuộc phỏng vấn Toni Morison do tạp chí Đọc (Pháp) tổ chức Báo Văn nghệ (Hội Nhà văn Việt Nam) số 21 (23/05/1998) có bài

"Thiên đường" của Toni Morrison của tác giả Brooke Allen (đã đăng trong Book Review) do Trinh Thục dịch Bài viết của Brooke Allen giới thiệu sơ lược sáng tác của

Morrison mà trọng tâm là bảy cuốn tiểu thuyết của bà Tuy nhiên bài dịch có nhiềuchỗ tối nghĩa, khó hiểu và thiếu chính xác Bài viết thứ ba giới thiệu về Toni Morrison

là bài Năm 1993 toni Morrison - Mỹ [83] Bài viết này ngắn và chỉ mang tính chất

cung cấp thông tin sơ lược về tác giả

về phía chúng tôi, hiện nay đã có ba bài viết về Toni Morrison và các sáng tác của bà đăng trong hai tạp chí chuyên ngành Đó là:

- Bí ẩn của những con số trong tiểu thuyết 'Người yêu dấu của Toni Morrison (Tạp chí Khoa học số 31, Đại học sư phạm TP HCM, 2003)

- Toni Morrison - nữ văn sĩ da đen đầu tiên được giải Nobel văn chương (Tạp chí Khoa học số 33, Đại học sư phạm TP HCM, 2003)

- Toni Morrison nha văn của người Mỹ da đen (Tạp chí Văn học, số 9

(379), 2003)

11

Ngoài ra chúng tôi đã có ba bài báo đề cập tới sự phát triển của văn học đa vănhóa Mỹ trong đó có văn học Mỹ gốc Phi:

- Một vài đóng góp nhằm cải tiến chương trình giảng dạy văn học Mỹ cho sinh viên ngữ vãn và Anh ngữ bậc đại học ( Tạp chí Khoa học, số 28, 2000, TP

Hồ Chí Minh)

- Teaching American Literature: Some Suggestions for Syllabus Design,

trong "Ugrading Courses of Study" (Hochiminh City University of Education,2002) (tiếng Anh)

- Multicultural Literature and Literary Canon, trong "American Studies

Beyond Borders: American Studies in Vietnam" (HCMC: U S Public AffairsOffice, 2003) (sắp xuất bản, tiếng Anh)

Hiện nay số lượng những công trình nghiên cứu về Toni Morrison trên thế giới,đặc biệt là ở Mỹ, rất lớn và rất đa dạng về thể loại vì vậy khó có thể thâu tóm lại mộtcách thật đầy đủ toàn bộ những nghiên cứu về sáng tác của bà trong khuôn khổ củamột luận văn Trong phần này của luận văn chúng tôi xin được trình bày một cáchtổng thể tình hình nghiên cứu về Morrison với tinh thần tập trung chủ yếu vào nhữngnghiên cứu có ít nhiều liên quan đến đề tài nghiên cứu của chúng tôi: vấn đề tự do và

nô lệ của người Mỹ da đen Trong những chương mục sau của luận văn chúng tôi sẽ

đề cập tới một vài nghiên cứu một cách chi tiết hơn khi cần thiết

Các nghiên cứu phê bình về Morrison ở Mỹ có thể chia thành hai xu hướngchính Xu hướng thứ nhất tập trung vào tư tưởng của nhà văn, các chủ đề lớn, các vân

đề xã hội - lịch sử của văn hóa Mỹ nói chung và của bộ phận văn hóa Mỹ gốc Phi nóiriêng như vấn đề chủng tộc, giai cấp, vấn đề nữ quyền, vân đề bản sắc (identity), vấn

đề quan hệ cá nhân và cộng đồng V V Xu hướng thứ hai thiên về khía cạnh thi phápcủa tiểu thuyết Toni Morrison như chất thơ trong tiểu thuyết, các yếu tố văn hóa dângian Phi và Mỹ gốc Phi, tính đa văn hóa trong nghệ thuật tiểu thuyết Morrison V V Tuy nhiên sự phân chia này chỉ có ý nghĩa tương đối vì đa số các công trình nghiêncứu mổ xẻ cả hai khía cạnh nêu trên với trọng tâm là một trong hai phương diện đó

12

Phê bình và nghiên cứu Morrison hiện nay ở Mỹ đã bao trùm một loạt các trườngphái và phương pháp nghiên cứu phê bình văn học phương Tây như phê bình Mác xít,phê bình cổ mẫu (archetypal criticism), phê bình nữ quyền, phê bình hiện đại, phêbình hậu hiện đại, vặn học so sánh, phê bình hậu thực dân V V Điều này cho ta thấysáng tác văn học của Toni Morrison, với tư cách là một nhà văn đương đại, thật dồidào và đa dạng (Để tránh tình trạng thiếu thống nhai trong cách dịch các thuật ngữ từtiếng Anh sang tiếng Việt, chúng tôi dùng cách dịch sang tiếng Việt các thuật ngữ chỉ

các trường phái phê bình văn học phương Tây trong cuốn Những trường phái phê bình văn học phương Tây hiện đại của tác giả Phương Lựu [74])

Đại diện cho phê bình Mác xít có công trình nghiên cứu Sự phát triển của ý thức giai cấp ở Toni Morrison của Mbalia [44] Công trình này tập trung chủ yếu vào việc

trả lời câu hỏi hiện thực về áp bức chủng tộc, áp bức giai cấp, áp bức giới trong xã hội

Mỹ đã được phản ánh như thế nào trong sáng tác của Toni Morrison Mbalia nhấnmạnh rằng bóc lột giai cấp và áp bức chủng tộc, áp bức phụ nữ là nguyên nhân tạo nêntính jazz (jazziness) của xã hội Mỹ hiện đại mà thể hiện đặc trưng của nó là tinh thầnnổi loạn, thái độ bất phục tùng, chủ nghĩa cá nhân vị kỷ Tuy nhiên nghiên cứu củaMbalia có phần đơn giản hóa bởi xu hướng qui mọi vân đề vào áp bức giai cấp, áp bức

chủng tộc Ngoài ra bài Khái niệm giai cấp trong tiểu thuyết Toni Morrison của

Barbara Christina cũng đề cập chủ đề áp bức giai cấp trong tiểu thuyết của ToniMorrison Tuy nhiên tác giả chỉ giới hạn nghiên cứu của mình trong phạm vi khảo sátcác nhân vật nữ dựa trên quan điểm và phương pháp nghiên cứu của phê bình nữquyền [15]

Hai nghiên cứu quan trọng của trường phái nữ quyền về Morrison là Thế giới lộn ngược trong 'Mắt biếc' và 'Sula' của Toni Morrison của Jacqueline w [36] và Thất bại của tình yêu và sự bắt đầu của tính nữ trong tiểu thuyết Toni Morrison của Jane

Bakerman [4] Hai nhà phê bình nữ quyền này tập trung phân tích cách nhìn của Morrison đối với vân đề thay đổi trật tự xã hội vốn mang nặng tính áp bức phụ nữ, ápbức chủng tộc và áp bức giai cấp của xã hội Mỹ Dựa trên cơ sở lý luận của phê bình

13

nữ quyền, công trình nghiên cứu với tựa đề Những giọng nói của Toni Morrison [58]

của Rigney đã đưa ra quan điểm rằng tác phẩm của Morrison nằm ngoài "trườngsinhthực-khí-nam" (phallocratic law) và do đó đã mở một con đường riêng cho mỹhọc nữ quyền da đen (black feminist aesthetic)

Một nghiên cứu quan trọng khác của trường phái nữ quyền là Tiểu thuyết của Toni Morrison [27] Trong cuốn sách này tác giả Jan Furman nhấn mạnh vai trò trung

tâm của nhân vật nữ và tính nữ trong tiểu thuyết của Morrison Theo bà, với việc xâydựng bức tranh hiện thực về đời sống của người Mỹ gốc Phi, Morrison đã có đóng góp

to lớn trong việc thay đổi và.mở rộng canon của văn học Mỹ (Canon có nghĩa là

"tiếu chuẩn đánh giá nhà văn và tác phẩm" hoặc "những nhà văn được đưa vào danhsách các tác gia lớn của nền văn học") Ngoài ra Furman cũng đề cập tới nghệ thuậtMorrison trong việc mổ xẻ các vấn đề nguồn gốc của bạo lực trong gia đình và ngoài

xã hội và bà cho rằng một trong những nguyên nhân của bạo lực là hận thù chủng tộc

Từ thập kỷ 80, phong trào đấu tranh đòi xét lại những tiêu chuẩn (canon) truyềnthống vẫn được sử dụng để đánh giá các nhà văn Mỹ đã giành được những thắng lợi

có ý nghĩa to lớn [39] Những tiêu chuẩn truyền thống này về thực chất mang nặng tưtưởng kỳ thị chủng tộc và tư tưởng trọng nam khinh nữ Vì vậy việc hình thành nhữngtiêu chuẩn mới, tiến bộ hơn đã góp phần vào việc các nhà văn nữ da màu được nghiêncứu rộng rãi hơn nhiều so với trước đây Và cũng nhờ đó mà các nghiên cứu theohướng so sánh tác phẩm của Morrison với sáng tác của các nữ văn sĩ da đen khác bắt

đầu nở rộ Trong cuốn Chủng tộc, giới và khát vọng: thi pháp tự sự trong truyện hư

c ấ u (fiction) c ủ a Toni Cade Bambara, Toni Morrison và Alice Walker, Elliot

Butler-Evans [13] đã so sánh Morrison với hai nữ văn sĩ Mỹ gốc Phi khác với mục đích tìmhiểu đặc điểm của ngôn từ văn học trong sáng tác của Bambara, Morrison và Walker

và tìm ra những nét tương đồng cũng như những khác biệt rõ nét giữa diễn ngôn củacác nhà văn này

14

Các nhà nghiên cứu phê bình xã hội - chính trị tập trung vào sự phê phán sâu sắccủa tiểu thuyết Morrison đối với văn hóa tiêu thụ phương Tây và văn hóa hàng hóacủa xã hội Mỹ Susan Willis [70] nghiên cứu vân đề di sản văn hóa Mỹ gốc Phi trongmối quan hệ với văn hóa bình dân, văn hóa hàng hóa và văn hóa tiêu thụ Bà cũng đềcập vấn đề xây dựng bản sắc văn hóa Mỹ gốc Phi trong một xã hội mà văn hóa datrắng nắm giữ vị trí thống trị Theo bà, giữ gìn và phát triển di sản văn hóa cội nguồntrong bối cảnh của xã hội hiện đại là một trong những chủ đề trung tâm của nghệ thuậttiểu thuyết Morrison và một số nhà văn Mỹ gốc Phi khác Bà cho rằng giữa sáng táccủa Morrison Gabriel Garcia Marquez có nhiều điểm tương đồng thú vị, mặc dầu mỗingười đều xây dựng nên một phong cách nghệ thuật độc đáo của riêng mình [70] Một mảng nghiên cứu khác về Morrison là của những học giả kết hợp trườngphái phê bình phân tâm học với phê bình nữ quyền, phê bình hậu hiện đại Marco

Portales trong công trình nghiên, cứu 'Mắt biếc' của Toni Morrison: Shirley Temple và Cholly đã kết hợp phương pháp của phê bình nữ quyền với phân tâm học để mổ xẻ tâm lý của nhân vật chính trong Mắt biếc - Pecola - và nguyên nhân dẫn tới căn bệnh tâm thần của cô bé Một đam mê thù hận và một tình yêu bị mất của spiller phân tích

quá trình phát triển tâm lý của phụ nữ Mỹ da đen dưới tác động của áp bức và kỳ thịchủng tộc được thể hiện trong sáng tác của Morrison và hai nữ tiểu thuyết gia khác

Ký ức và tình yêu của người mẹ trong 'Người yêu dấu' của Mathieson khảo sát quan hệ giữa mẹ và con gái, giữa chị em gái trong Người yêu dấu của Morrison Các chủ đề

của tiểu thuyết Morrison như bạo lực trong gia đình, mối quan hệ giữa chị em gái,giữa bạn gái, mối quan hệ giữa mẹ và con gái được các nhà phê bình nữ quyền nghiêncứu trên cơ sở kết hợp các phương pháp của phê bình nữ quyền, phân tâm học và phêbình hậu hiện đại [21],[32],[46],[63]

Denis Heinze [35] trong cuốn Tình trạng tiến thoái lưỡng nan của 'cái tôi lưỡng phân' đã tập trung nghiên cứu tình trạng vừa song song tồn tại, lại vừa tranh đấu với

nhau giữa hai cái tôi trong người Mỹ da đen được thể hiện trong các tác phẩm củaToni Morrison Heinze đã cho thấy ảnh hưởng của truyền thông chính trị và triết học

15

Mỹ gốc Phi đổi với Toni Morrison qua việc mổ xẻ mối quan hệ chặt chẽ giữa nhữngchủ đề lớn trong tiểu thuyết Toni Morrison với tư tưởng triết học, quan điểm chính trịcủa các nhà tư tưởng và nhà văn Mỹ gốc Phi nhưDubois, Ellison, Gates và Appiah[35] Theo Heinze các nhân vật của Morrison, đặc biệt là Macon Dead, Milkman, Pauline, Violet, Jadine, đã trải qua những biến đổi tâm lý phức tạp khi họ cùng một lúcphải sống trong hai nền văn hóa, chịu sự ảnh hưởng của cả hai, trong hoàn cảnh ápbức chủng tộc vẫn tiếp tục gây ra những hậu quả tâm lý - xã hội nặng nề cho người

Mỹ da đen

Một bộ phận nghiên cứu quan trọng khác về Morrison là nghiên cứu văn học từgóc độ văn hóa và lịch sử Nghiên cứu quan trọng đầu tiên về việc Morrison đã đặt ravân đề viết lại (revision) lịch sử nước Mỹ thông qua sáng tác của mình là công trình

nghiên cứu của Barbara Christina Lật ngược vấn đề: phụ nữ Mỹ gốc Phỉ, lý luận văn học và thực tiễn xã hội [16] Trong cuốn sách này tác giả đã nghiên cứu quan điểm của

các nữ văn sĩ da đen về việc cần phải viết lại lịch sử nước Mỹ với một cách nhìn mới.Vấn đề lịch sử và tái hiện lại lịch sử với một cách nhìn mới, nhất là lịch sử của giaiđoạn hơn hai trăm năm chế độ nô lệ da đen và giai đoạn khủng bố người Mỹ gốc Phithời Tái thiết, trong ký ức của từng người Mỹ cũng như của cả quốc gia là một việclàm khẩn thiết đối với nước Mỹ và đặc biệt là cộng đồng Mỹ gốc Phi Toni Morrison

đã lấy vấn đề này làm trung tâm cho hai cuốn tiểu thuyết được giới phê bình đánh giá

rất cao là Beloved và Bài ca Solomon Các công trình nghiên cứu việc tiếp cận những vấn đề này trong tiểu thuyết Morrison là Lịch sử, ký ức và ngôn từ của Morrison trong 'Beloved' của Rebecca Ferguson [23], Một phúc lớn và một gánh nặng: Mối quan hệ với quá khứ trong 'Sula', 'Bài ca Solomom và 'Người yêu dấu' của Deborah Guth [32].

Những nghiên cứu theo hướng phân tích các chủ đề lịch sử, ký ức, bệnh lãng quên và

sự mất mát của ký ức gồm có Từ sự vắng mặt tới sự hiện diện: các chủ đề về ký ức và những chủ thể bị mất tích trong 'Sula' của Toni Morrison của Robert Grant [31], Sự vắng mặt, sự mất mát và vị trí của lịch sử trong 'Beloved' của Toni Morrison của Emily Miller Budick [46], Nỗi đau và quá trình làm lại cái tôi trong 'Người yêu dấu'

16

của Toni Morrison của Kristin Boudreau [9] Một nghiên cứu theo hướng khác là cuốn

Từ trên đỉnh núi: Tiểu thuyết của các nhà văn nữ da đen dưới ảnh hưởng của phong trào nhân quyền của người Mỹ da đen, 1966-1989 của Melissa Walker [68] Trong

cuốn sách này tác giả đã tập trung vào cách tiếp cận những sự kiện lịch sử xảy ra vàonửa sau thế kỷ XX trong tiểu thuyết Toni Morrison - đó là phong trào nhân quyền vàphong trào mỹ học của người Mỹ gốc Phi

Các nhà nghiên cứu theo xu hướng phê bình nhân chủng học (anthropologicalcriticism), phê bình văn hóa (culturạl criticism) đặc biệt quan tâm tới các yếu tố cộngđồng, thần thoại, nhạc jazz và nhạc blues trong nghệ thuật tiểu thuyết Toni Morrison[3], [6] Christian [17] nhấn mạnh tầm quan trọng của cộng đồng trong ba tiểu thuyết

đầu tiên của Morrison Wilentz trong Những nền văn hóa có sức mạnh liên kết: nữ văn

sĩ da đen và vấn đề văn hóa cộng đồng đã nhấn mạnh vai trò giữ gìn truyền thống văn

hóa Mỹ góc Phi của phụ nữ da đen trong tiểu thuyết Morrison [69]

Vì Người yêu dấu là một tiểu thuyết mang nhiều yếu tố tôn giáo, đặc biệt là Ki tô giáo, nên đã xuất hiện một số nghiên cứu theo hướng này như 'Người yêu dấu' và Khải huyền mới của Susan Bowers [10] Trong phần chính của luận văn này chúng tôi

cũng dành một mục để phân tích vân đề tôn giáo như một cách chữa trị cho những

chấn thương tinh thần trong Người yêu dấu

Trong số những nghiên cứu dài hơi về thi pháp tiểu thuyết Toni Morrison phải kể

đến cuốn Truyện hư cấu và văn hóa dân gian: các tiểu thuyết của Toni Morrison của

Trudier Harris [34] Trong công trình nghiên cứu này tác giả đã đặt tiểu thuyết

Morrison trong mối quan hệ với một mảng quan trọng của văn hóa Mỹ gốc Phi là vănhọc dân gian Mỹ gốc Phi, mà chủ yếu là chuyện kể dân gian Trong khi sử dụng những

tư liệu của văn hóa dân gian Morrison đã tạo ra thứ folklore "văn chương" ("literary"íolklore) có khả năng cấu trúc lại các mẫu truyền thông một cách sáng tạo và độc đáokhiến các nhà phê bình phải thay đổi cách nhìn của họ về mối quan hệ giữa văn học vàvăn hóa dân gian "Morrison đã thành công trong việc xây dựng lên một thế giới mà ở

đó ranh giới giữa lịch sử và hư cấu, huyền thoại và hiện thực bị mờ đi" [34,1]

17

Về mặt thi pháp tiểu thuyết nhiều nhà nghiên cứu đã tập trung phân tích nhữngảnh hưởng của Faulkner, Woolf, James Joyce đối với sáng tác của Toni Morrison.Những nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở phân tích những ảnh hưởng của các nhàvăn tiền bối mà còn từ đó phát hiện ra những cách đọc mới đối với không chỉ

Morrison mà cả các nhà văn thế hệ đi trước bà như Faulkner, Woolf, Naomi Rand,Christina Rossetti Những đóng góp mới của Morrison về mặt thi pháp tiểu thuyết thuhút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Và quan điểm của các nhà nghiên cứu theohướng này rất đa dạng

Nhìn chung các công trình nghiên cứu ở Mỹ cho thấy về cơ bản tiểu thuyết củaMorrison bao gồm các yếu tố của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, thuyết nữ quyền, chủnghĩa hiện đại, chủ nghĩa hậu hiện đại giàu chất gô tích Mỹ gốc Phi, văn học viễntưởng Sáng tác của Toni Morrison cũng chịu ảnh hưởng của nhiều trường phái phêbình hiện đại như phê bình cổ mẫu (archetypal criticism), tâm phân học (analyticalpsychology), phân tâm học (psychoanalysis), chủ nghĩa lịch sử mới (new historicism) Một mảng nghiên cứu lớn khác về thi pháp tiểu thuyết Morrison tập trung vào đềtài sử dụng âm nhạc Mỹ gốc Phi, chủ yếu là nhạc blues và nhạc jazz, như một nguyêntắc cấu trúc văn bản trong tiểu thuyết Toni Morrison về phương diện này Morrison đãtiếp thu truyền thông gắn âm nhạc Phi đen với văn học trong văn học Mỹ gốc Phi Và

bà đã có nhiều đóng góp mới đầy tính sáng tạo Tuy nhiên trong mục này chúng tôikhông đề cập một cách chi tiết tới mảng nghiên cứu này vì nó không nằm trong phầnchính của công trình nghiên cứu của chúng tôi

Đề tài nghiên cứu của chúng tôi - Con đường tới tự do của người Mỹ da đen trong nghệ thuật tiểu thuyết của Toni Morrison - là một đề tài bao trùm nhiều vấn đề

như sẽ trình bày chi tiết ở phần sau: vấn đề chủng tộc (chế độ nô lệ và những hậu quảnặng nề của nó đối với sự phát triển của con người, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc vànhững hậu quả tâm lý-xã hội của nó ); sự phát ưiển của cá nhân (người Mỹ da đen)trong một xã hội còn áp bức chủng tộc và còn phân biệt màu da; bản sắc (identity) củangười Mỹ da đen và cuộc đấu tranh để giữ gìn truyền thống văn hóa Mỹ gốc Phi; tác

18

động của tư tưởng sùng bái vật chất trong xã hội tiêu thụ phương Tây tới việc xâydựng một sinh tồn có ý nghĩa; mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng đối với sự pháttriển của từng cá nhân trong cộng đồng Mỹ gốc Phi; ý nghĩa của gia đình trong việcgiáo dục thế hệ trẻ những giá trị nhân văn; tình yêu đối với bản thân, với gia đình vàgiống nòi của người Mỹ da đen như điều kiện để phát triển một cái tôi toàn vẹn.Những công trình nghiên cứu đề cập tới ở phần trên đều có ít nhiều liên quan tớinhững chủ đề nô lệ và tự do của người Mỹ gốc Phi Tuy nhiên cho tới nay chưa cócông trình nghiên cứu nào bao quát toàn bộ vấn đề con đường đấu tranh để vươn lên

từ thân phận nô lệ tới tự do đích thực của người Mỹ da đen, từ những năm tháng trướckhi xảy ra nội chiến Nam Bắc cho tới nay, mà theo chúng tôi vốn là một chủ đề trungtâm xuyên suốt bảy cuốn tiểu thuyết của Toni Morrison

4.Phương pháp nghiên cứu

Phê bình Mác xít được chúng tôi coi như một phương pháp tiếp cận chủ yếu vàthực tế cho thấy cách tiếp cận này hoàn toàn phù hợp với cả ba tác phẩm cần nghiêncứu Ngoài ra, việc ứng dụng các trường phái phê bình văn học phương Tây hiện đạinhư phê bình hiện đại, phê bình cổ mẫu, phê bình hậu hiện đại, phê bình nữ quyền,chủ nghĩa lịch sử mới để tiếp cận tác phẩm là không thể thiếu được khi nghiên cứutiểu thuyết Morrison vốn được giới phê bình văn học Mỹ nhận xét là rất mới và rấtphong phú về mặt thi pháp tiểu thuyết Nhìn chung, mỗi tác phẩm của Morrison, xét

về mặt thi pháp cũng như nội dung, có những đặc điểm khác nhau, do đó đòi hỏi

những cách tiếp cận khác nhau Ví dụ như Người yêu dấu đòi hỏi cách tiếp cận theo quan điểm hậu hiện đại, Bài ca Solomon có thể mổ xẻ bằng các phương pháp của phê bình cổ mẫu, còn Mắt biếc lại phù hợp với cách tiếp cận bằng phê bình nữ quyền Tuy

nhiên chúng tôi quan niệm rằng cần kết hợp các phương pháp nghiên cứu phê bìnhkhác nhau để phân tích một vấn đề cụ thể và trên thực tế cách này thực sự giúp ngườinghiên cứu có được cách nhìn toàn diện, có cả bề rộng lẫn chiều sâu Hơn nữa, làm

19

như vậy sẽ tránh được xu hướng phiến diện, đơn giản hóa vấn đề, gây khó khăn choviệc hiểu một tác giả phong phú mà phức tạp như Morrison

Nghiên cứu lịch sử phát triển của mối quan hệ trắng - đen từ thế kỷ thứ XVII chotới thời hiện đại là việc cần phải thực hiện một cách công phu vì Morrison luôn khaithác các sự kiện, hiện tượng có nguồn gốc sâu xa trong lịch sử người Mỹ gốc Phi và

nước Mỹ làm nguồn tư liệu cho các tiểu thuyết của bà Đối với tác phẩm Người yêu dấu yếu tố lịch sử là nét nổi bật, vì vậy việc vận dụng các tư liệu về lịch sử Mỹ gốc

Phi nói chung và lịch sử nước Mỹ nói riêng giai đoạn chế độ nô lệ da đen và giai đoạnTái thiết sau nội chiến Nam Bắc để đọc tác phẩm là hết sức quan trọng Việc tìm hiểu

về văn hóa Mỹ gốc Phi như nhạc blues, thể loại truyện kể nô lệ (slave narrative), vănhọc truyền miệng da đen, việc buôn bán nô lệ từ châu Phi sang Mỹ, cuộc sống củanhững nghười nổ lệ da đen ở các đồn điền miền Nam nước Mỹ và cuộc sống của cộngđồng Mỹ gốc Phi vừa mới thoát khỏi ách nổ lệ cũng rất cần thiết để hiểu tác phẩm.Học thuyết phân tâm học của Freud về miền vô thức, về những đè nén (repression) vànhững căn bệnh do những ẩn ức gây ra cũng giúp ta hiểu rõ bi kịch của gia đình Sethe

và cuộc đời Paul D hơn Tượng trưng là một thủ pháp tu từ được dùng nhiều trong

Người yêu dấu và việc vận dụng những hiểu biết về phương pháp này để tiếp cận tác

phẩm là rất cần thiết cho việc phân tích những tầng nghĩa mang tính tượng trưng khái

quát của Người yêu dấu (và Bài ca Solomon) Người yêu dấu là một tiểu thuyết được

các nhà phê bình nghiên cứu xếp vào trường phái hậu hiện đại, vì vậy áp dụng phươngpháp hậu hiện đại như như nghiên cứu tính "đa tầng đa thanh" (pluralism), tính" chínhtrị", và tính "đại chúng" là hướng nghiên cứu phù hợp Tuy nhiên do khuôn khổ củabài luận văn có hạn nên việc chọn ra những nét đặc trưng nhất là cần thiết nhằm bảođảm cho bài viết được súc tích và gắn với mục đích đã được nêu ra

Tác phẩm Bài ca Solomon cũng đòi hỏi cách tiếp cận lịch sử thông qua việc dựa

vào những tư liệu về các khía cạnh khác nhau như chính trị, kinh tế, văn hóa của xãhội Mỹ vào nửa đầu thế kỷ XX để phân tích tác phẩm Lịch sử phát triển của mối quan

hệ trắng-đen cho tới thời kỳ này cũng giúp người nghiên cứu hiểu sâu hơn các nhân

20

vật và cuộc đời của họ Ngoài ra, những kiến thức lịch sử - xã hội khác cũng cần thiết

để hiểu một cách sâu sắc những vấn đề được nêu ra trong tác phẩm, ví dụ như vân đềbạo lực mà biểu hiện cao nhất là bạo lực và khủng hố với đại diện tiêu biểu là Guitar

và nhóm Bảy ngày Trong Bài ca Solomon tác giả đã lồng vào một cách sáng tạo các

yếu tố thần thoại của văn hóa Ẩu châu,văn hóa Mỹ gốc Phi và văn hóa Mỹ da đỏ, vìvậy áp dụng cách tiếp cận của phê bình cổ mẫu là cần thiết cho việc nghiên cứu những

tầng nghĩa ngầm trong văn bản Đưa văn hóa Phi đen và Mỹ gốc Phi vào Bài ca Solomon là một thành công lớn của Morrison, vì vậy Gần vận dụng kết quả của những

nghiên cứu về văn hóa Phi đen, trước hết là văn học truyền miệng Mỹ gốc Phi, để tiếpcận tác phẩm

Đối với tác phẩm Mắt biếc những khái niệm "Cái nhìn" của Sartre và'"cái tôi

lưỡng phân" (double-consciousness) của Du Bois là những khái niệm cốt lõi để phântích hiện tượng tâm lý tự-khinh-ghét-dòng-giống-mình của những nhiều Mỹ da đen vàlai đen Ngoài ra phê bình cổ mẫu cũng giúp người đọc phát hiện những tầng nghĩa cóliên quan tới việc tác giả đưa các yếu tố thần thoại vào tác phẩm Việc tìm hiểu lịch sử

và các vấn đề xã hội của nước Mỹ trong đó có lịch sử Mỹ gốc Phi vào thập kỷ 40 giúp

người đọc hiểu một cách sâu sắc quá trình thay đổi tính cách ở các nhân vật của Mắt biếc đặc biệt là Pauline, Cholly, Claudia, Pecola

- Thử nghiệm việc áp dụng những phương pháp phê bình văn học phương Tây hiện đại

để phân tích những tiểu thuyết vốn được giới nghiên cứu ở Mỹ nhận xét là tuyệt tác

21

được viết bằng bút pháp hiện đại Việc áp dụng các trường phái phê bình văn họcphương Tây hiện đại trong nghiên cứu văn học, đặc biệt là văn học phương Tây hiệnđại, là một vấn đề mà theo chúng tôi rất cần được thực hiện

- Hỗ trợ cho việc nghiên cứu, giảng dạy và dịch thuật các tác phẩm lớn của văn học Mỹ,đặc biệt là văn học Mỹ đa văn hóa - một mảng mà từ trước tới nay chưa được giớithiệu rộng rãi ở Việt Nam

- Giới thiệu Toni Morrison với độc giả Việt Nam Với cách nhìn của một nhà nghệ sĩlớn về những vấn đề của xã hội phương Tây hiện đại Morrison có khả năng giúpngười đọc của thế giới thứ ba có được cái nhìn nghiên khắc và tỉnh táo hơn đối với tưtưởng nô lệ, tự ti dân tộc, sùng bái phương Tây ở trong chính con người họ

6.Bố cục luận văn

Luận văn của chúng tôi chia làm ba phần lớn: phần mở đầu, phần nội dung chính(gồm ba chương) và phần kết luận

Phần mở đầu có bảy mục Trong mục Lý do chọn đề tài chúng tôi giới thiệu

khái quát về sự xuất hiện và phát triển của văn học Mỹ đa văn hóa và những đóng gópquan trọng về nội dung tư tưởng lẫn giá trị nghệ thuật của mảng văn học này đối vớivăn học Mỹ nói riêng và văn học thế giới nói chúng Trên cái nền chung đó chúng tôigiới thiệu sơ lược cuộc đời và sự nghiệp của Toni Moưison, đỉnh cao của dòng vănhọc Mỹ gốc Phi để khẳng định việc nghiên cứu Morrison ở Việt Nam hiện nay là rấtcần thiết xét từ góc độ lợi ích của việc phát triển công tác nghiên cứu văn học, giảngdạy văn học, và giáo dục thẩm mỹ ở trong môi trường học đường cũng như ngoài xã

hội Trong phần Đối tượng và phạm vi nghiên cứu chúng tôi xác định ba trong bảy

tiểu thuyết của Morrison làm đối tượng nghiên cứu của đề tài Con đường từ nô lệ đến

tự do của người Mỹ da đen trong nghệ thuật tiểu thuyết Toni Morrison Trong phần

Lịch sử vấn đề chúng tôi tập trung chủ yếu vào những công trình nghiên cứu ở Mỹ có

ít nhiều liên quan tới nghiên cứu của chúng tôi Trong phần Phương pháp nghiên cứu

chúng tôi dự định kết hợp phương pháp nghiên cứu phê bình truyền thống của Việt

22

Nam với các phương pháp nghiên cứu phê bình có giá trị khoa học trên thế giới Phần

Mục đích của đề tài nhấn mạnh mục đích tìm hiểu giá trị tư tưởng nghệ thuật của sáng

tác của Morrison, mở đường cho nghiên cứu các nhà văn da màu, hỗ trợ công việcdịch thuật, đưa phần văn học Mỹ đa văn hóa vào chương trình giảng dạy văn học Mỹ

ở bậc đại học và trung học, và giới thiệu Toni Morrison với bạn đọc Việt Nam

Phần chính của luận văn gồm ba chương Chương một Chặng đường đầu tiên:

cuộc hồi sinh và sự thức tỉnh của cái tôi gồm ba mục Cuộc hành trình của Sethe qua địa ngục và luyện ngục, Pauỉ D và cuộc hành trình Odysseus, Tôn giáo nhân bản của

Baby Suggs Trong mục thứ nhất chúng tôi cố gắng lý giải nghệ thuật tiểu thuyết của

Morrison đã thể hiện như thế nào cuộc vật lộn của những người nô lệ da đen, tiêu biểu

là Sethe, với những ám ảnh của quá khứ nô lệ mà họ cố gạt ra ngoài ký ức Họ đã trảgiá đắt để hiểu ra rằng họ phải tiếp nhận quá khứ đó vào cuộc sống hiện tại của mìnhnhư một di sản, một hành trang cần thiết trên con đường tìm tới ánh sáng của tự do

Trong mục thứ hai chúng tôi tập trung vào cuộc hành trình của Paul D, người nô lệ da

đen đã được tự do về mặt pháp lý nhưng đang lạc hướng trong cuộc kiếm tìm tự do

với ý nghĩa trọn vẹn của nó Trong phần thứ ba Tôn giáo nhân bản của Baby Suggs

chúng tôi phân tích việc Morrison đã thể hiện quan điểm của bà về vấn đề tôn giáonhư thế nào thông qua nghệ thuật xây dựng nhân vật Baby Suggs, một kiểu nhân vậtmang đầy chất huyền thoại rất độc đáo mà chúng ta có thể gặp ở một vài tác phẩmkhác của bà

Chương hai Cái nhìn trắng và diện mục đen tập trung vào một chủ đề lớn của

tiểu thuyết Morrison: bản sắc chủng tộc (race identity), bản sắc Mỹ da đen (blackidentity) Đây cũng là vấn đề lớn mà nạn nhân của áp bức chủng tộc phải đương đầutrên con đường vươn tới tự do và bình đẳng xã hội của họ Chương này có ba mục

Những tù nhân của 'Cáinhìn', Những kẻ nằm ngoài "trường lực" của "Cái nhìn" và

Giấc mơ Mỹ trắng của những người Mỹ da khống trắng Trong phần thứ nhất chúng

tôi tập trung vào chủ đề sức hủy hoại tâm hồn và tính cách con người của mặc cảm tự

ti và căn bệnh tự-khinh-ghét-dòng-giống-mình ở một bộ phận người Mỹ da đen Phần

23

Những kẻ nằm ngoài "trường lực" của "Cái nhìn" phân tích tư tưởng và nghệ thuật

của Morrison thể hiện qua nhóm nhân vật Claudia và ba cô kỹ nữ bà xây dựng nhưmột đối cực với những nhân vật nằm trong trường lực của "Cái nhìn", mà Pecola là

điển hình Phần ba Giấc mơ Mỹ trắng của những người Mỹ da không trắng phân tích

triệu chứng và căn nguyên của một "phiên bản" khác của căn bệnh giống-mình với ba nhân vật điển hình cho kiểu tâm lý này là Geraldine, Macon Dead,Soaphead Church

tự-khinh-ghétdòng-Chương ba Cuộc hành hương tới cội nguồn của Milkman tập trung vào một chủ

đề quan trọng khác của tiểu thuyết Toni Morrison: quá khứ, truyền thống, và di sản

văn hóa của cha ông Chương này gồm hai mục: Hành trang của Milkman Dead và

Lội ngược dòng: cuộc hành trình từ Bắc xuống Nam của Milkman Mục thứ nhất của

chương này tập trung vào bối cảnh lịch sử- xã hội chuẩn bị cho cuộc hành hương của

Milkman Dead Còn phần thứ hai giải mã những thông điệp mà nhà văn muôn gửi tới

người đọc thông qua một loạt các chi tiết mang ý nghĩa tượng trưng đa tầng và nhất làqua hình tượng bay và hình tượng cuộc "lội ngược dòng" của Milkman Đây là mộtcuộc hành trình bao hàm nhiều ý nghĩa; đó có thể là cuộc dấn thân của người anh hùng(requesting hero - Xin xem thêm [14]) đi tìm đường cứu cộng đồng mà cũng có thể làmột cuộc hành hương về miền đất thiêng của cha ông, về với cội nguồn tâm linh củacộng đồng, mặc dầu lúc khởi đầu nó chỉ đơn thuần là cuộc săn vàng của MilkmanDead

Trong phần kết luận chúng tôi tổng kết lại những vấn đề đã nêu ra trong luận

văn và đưa ra những đề xuất cho phần tiếp theo của công trình nghiên cứu

7.Những đóng góp mới của luận văn

Toni Morrison là một trong những nhà văn đương đại Mỹ được nghiên cứu nhiềunhất hiện nay, kể cả ở trong và ngoài nước Mỹ Với "một giọng nói ấm như tiếng kènTrôm-pét, đầy như tiếng Công-trơ-bát, day dứt như tiếng kèn xắc-xô" [82] Morrison

đã buộc người đọc và cùng người đọc trăn trở trước câu hỏi được đặt ra về con đường

24

tới tự do và bình đẳng của những cá nhân, những cộng đồng, trong đó có Việt Nam,đang có nguy cơ bị đặt ra ngoài lề của xã hội hiện đại trong bối cảnh toàn cầu hóađang diễn ra với tốc độ chóng mặt Đặt vấn đề tự do và nô lệ trong bối cảnh của xã hộihiện đại, Morrison đã chạm đến nhiều câu hỏi vừa mang tính thời sự, tính thời đại, vừamang tính nhân văn Tuy nhiên cho tới nay chưa có cổng trình nghiên cứu dài hơinhằm làm sáng tỏ một cách toàn diện vân đề Morrison đã tiếp cận vấn đề nô lệ và tự

do như thế nào trong sáng tác của bà Vì vậy công trình này là một đóng góp nhỏ với

hy vọng mở ra một hướng mới trong nghiên cứu văn học Mỹ ở Việt Nam

- nghiên cứu các nhà văn Mỹ da mầu (hay còn gọi là các nhà văn đa văn hóa) - màchúng tôi dự định sẽ tiếp tục theo đuổi trong thời gian tới

Tư tưởng tiến bộ, tầm nhìn thấu thị và tinh thần đấu tranh chống áp bức chủngtộc, áp bức giai cấp, áp bức phụ nữ của Morrison cùng những đột phá về thi pháp tiểuthuyết của bà là những lý do khiến sáng tác của bà thu hút được sự quan tâm của một

số lượng lớn người đọc và người nghiên cứu trên thế giới Vì vậy việc nghiên cứu, đưavào giảng dạy các tác phẩm của Morrison và giới thiệu rộng rãi các tiểu thuyết của bàvới các độc giả Việt nam là một việc làm có nhiều ý nghĩa Những gì được thể hiệntrong luận văn này là kết quả của gần bốn năm làm việc với bảy cuốn tiểu thuyết củaMorrison mà trọng tâm là ba cuốn được chọn làm đối tượng nghiên cứu cho giai đoạnnày Có thể nói đây là công trình nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam về Morrison vàchúng tôi hy vọng rằng nó sẽ là một bước đột phá mở đầu cho việc nghiên cứu, giảngdạy và giới thiệu các tác phẩm của Morrison với độc giả Việt Nam

Người xưa có câu: "Việc đầu tay hay hỏng" Công trình nghiên cứu của chúng tôichắc chắn không thể tránh khỏi hạn chế và sai sót Rất mong nhận được sự góp ý củacác thầy và các bạn đồng nghiệp

25

CHƯƠNG 1: CHẶNG ĐƯỜNG ĐẦU TIÊN: CUỘC HỒI SINH

VÀ SỰ THỨC TỈNH CỦA CÁI TÔI

Trong mỗi con người đều tiềm tàng những nguồn năng lực mạnh mẽ Nhữngnăng lực đó có thể mãi mãi nằm ở dạng "tiềm tàng" để rồi "mòn ra, gỉ lên, mục đi,không có lối thoát" Những năng lực đó cũng có thể được hướng vào những mục đíchsai lạc, chống lại con người, biến con người thành nô lệ cho dục vọng thấp hèn, cho

tham vọng cá nhân mù quáng TỰ DO là giải phóng những năng lực tiềm tàng trong

mỗi con người và hướng nó vào những mục tiêu cao cả, vì con người

TỰ DO là vượt lên những trở lực, tồn tại trong con người và trong môi trường tự

nhiên, xã hội, để vươn tới ánh sáng của tri thức và tình yêu nhân bản - tình yêu đối

với bản thân, với cộng đồng, gần gũi là gia đình, làng xóm còn cao hơn là nhân loại

Và thể hiện cao nhất của tình yêu tự do là ý thức trách nhiệm và tinh thần đấu tranh

với những trở lực đen tối, bên ngoài và bên trong con người

Con đường đến với tự do của người Mỹ da đen luôn gắn liền với câu hỏi về bản sắc (identity) Mỹ gốc Phi - tức là câu hỏi về năng lực to lớn, tiềm tàng trong văn hóa

Mỹ gốc Phi Đối với họ, con đường tới tự do của cá nhân không thể tách rời cuộc đấutranh chống áp bức chủng tộc để khẳng định sức mạnh của bản sắc văn hóa truyềnthống, để khơi dậy sức mạnh tiềm tàng của cộng đồng và của mỗi cá nhân Đây là một

quá trình phát triển mang tính biện chứng, từ ấu-trĩ, tự-phát, ý-thức,

thiếu-trithức tới trưởng-thành, tự-giác, có-ý-thức, có-tri-thức Các nhân vật của Morrisonphải nhận chân những vấn đề của xã hội mà họ đang sống, phải có đủ sức mạnh vàlòng tin để khẳng định những giá trị tích cực của văn hóa Mỹ da đen, phủ nhận nhữnggiá trị phản tiến bộ mà xã hội Mỹ tổn sùng và xây dựng những giá trị mới, mang tínhnhân bản sâu sắc Đó là tiền đề cho một cuộc giải phóng lớn lao nhất và lâu dài nhất:giải phóng con người

26

Trong các tác phẩm của mình Toni Morrison đã xử lý một cách sáng tạo những yếu tố của huyền thoại truyền thống Au châu, Phi da đen, Mỹ da đỏ, Kinh Thánh để thể hiện chủ đề hướng tới tự do, tới một sinh tồn có ý nghĩa, tới một nhân cách toàn

vẹn của người Mỹ da đen trong xã hội còn áp bức chủng tộc Trong Người yêu dấu con

đường đau khổ tới tự do của người Mỹ da đen là một hành trình từ "vườn Eden", nơi con người phải sống trong vòng vây hãm của bóng tối và trì trệ vì thiếu quyền lực và tri thức, tới vương quốc ánh sáng của tri thức về tự nhiên, xã hội và về bản thân mình, nơi sức mạnh tiềm tàng trong họ được giải phóng

1.1.Cuộc hành trình của Sethe qua địa ngục và luyện ngục

Các tiểu thuyết của Toni Morrison không dừng lại ở việc tố cáo tính chất tàn bạocủa chế độ nô lệ mà tập trung bóc trần một sự thật là khi một cơ cấu xã hội đẻ ra vàduy trì ách áp bức thì nó sẽ hủy hoại nhân cách không những của kẻ thông trị mà cảcủa kẻ bị thống trị Hơn nữa tác giả muôn người đọc hiểu rằng ý thức trách nhiệm vềnhân cách của cá nhân là yếu tố quyết định ương cuộc đấu tranh vì tự do Trong

Người yêu dấu cái ác tiềm ẩn ở mọi nơi Nó không chỉ phơi bày lộ liễu trong nhữnghành vi tàn bạo trắng trợn của những chủ nô da trắng như gã Schoolteacher, mà còn ẩntrong bản chất "natzi tử tế" của những chủ nô có phần nhân đạo như vợ chồng Garner

Nó nằm trong chính thói nhỏ nhen ích kỷ của cộng đồng da đen khi họ cố tình im lặng,không báo cho Baby Suggs biết tin gã Schoolteacher đang lùng bắt Sethe; trong việcStamp Paid mách cho Paul D biết việc Sethe giết con gái của chị 18 năm trước; ươngviệc Paul D hèn nhát rút lui khỏi nhà Sethe đúng lúc chị đang cần đến anh

Tuy nhiên, phức tạp hơn cả là hành động giết con vì tình yêu của Sethe - một sự

thật đầy nghịch lý Tác giả muốn người đọc thây tính chất tàn bạo, phản con người củachế độ nô lệ là ở chỗ nó có thể đẩy con người vào một hoàn cảnh mà các giá trị luân lý

bị lộn ngược và con người buộc phải chọn lựa giữa hai cái ác Sethe buộc phải giếtBeloved bởi chị không muốn nó bị đầy vào địa ngục trong tay tên Schoolteacher

27

Chị đã chọn cái quyết định khó khăn hơn, cái quyết định đã biến chị thành con tin choquá khứ ngập oán hờn, cái quyết định đã đóng đinh chị trên cây thánh giá của phán xét

từ phía người đời Chủ đề "tội ác nhân danh tình yêu" vốn không phải là một chủ đềmới và hiện nay nó đã trở thành một vân đề thời sự nóng hổi bởi sự hoành hành củachủ nghĩa khủng bô" quốc tế (trong đó chủ nghĩa khủng bố nhân danh tự do, dân chủcủa Mỹ là một biểu hiện tinh vi nhất) Cách tiếp cận chủ đề bạo lực, tội ác của

Morrison trong Người yêu dấu cũng như các tác phẩm khác của bà, như sẽ được phân

tích kỹ hơn ở phần dưới, cho ta thấy bà là một nghệ sĩ bậc thầy, có tầm nhìn thâu thịđối với nguy cơ cái ác nhân danh tình yêu, nhân danh tôn giáo, nhân danh tự do, dânchủ đang đẩy nhân loại tới bờ vực của một thảm họa lớn

Để hiểu thật đầy đủ cách nhìn của Morrison về mối quan hệ của Sethe, Paul D,

hay của những người nô lệ đã được giải phóng nói chung trong Người yêu dấu với quá

khứ của họ chúng ta phải hiểu rõ hơn vai trò của nhân vật Beloved ở cuối truyện khiPaul D hỏi Denver có phải cái hồn ma hiện lên bằng xương bằng thịt là người chị của

cô bị mẹ giết gần 20 năm trước không thì cô trả lời: " Đôi lúc cháu nghĩ rằng nó có thể là một cái gì khác nữa" [52, 266] Đa số các nhà nghiên cứu về Morrison đều cho

rằng Beloved không chỉ là hồn ma của con gái Sethe mặc dầu họ không nhất trí khitìm cách trả lời1 câu hỏi Beloved còn có thể là gì nữa Có nhiều lý do để khẳmg định Beloved là một hình ảnh đa nghĩa Trước hết đó có thể là hình ảnh tượng trứng của "

Sáu mươi triệu người hoặc hơn thế nữa" ("Sixty Million and more" Những dòng chữ

này in trên trang ghi ơn của Người yêu dấu Đó là tổng số những người nô lệ da đen bịchết trên đường họ bị chở từ châu Phi tới nước Mỹ) Khi lần đầu tiên Sethe gặpBeloved, bàng quang của chị bỗng dưng đầy ứ nhanh đến nỗi chị không kịp chạy tớimột nơi kín đáo và việc đó gợi cho chị nhớ tới cảnh chị sinh Denver Tuy nhiên nướckhông chỉ tượng trưng cho sự sinh nở; nó có thể khiến ta liên tưởng tới con đườngbiển của các tàu buôn nô lệ da đen tới châu Mỹ, Lời kể của Beloved rằng nơi cô ta

từng ở là nơi "Rất nóng Không có không khí để thở và không thể cựa quậy nổi" [52,

212] khiến ta nghĩ tới một nấm mồ hoặc một chiếc tàu Theo các tài liệu về các tàu

28

buôn nô lệ thì các chủ buôn xếp những người nô lệ trong khoang tàu như kiểu người taxếp cá hộp Cách này tiết kiệm tối đa thể tích khoang tàu nhưng đây cũng là một trongnhững lý do khiến tới sáu mươi triệu người nô lệ da đen bị chết trên các con tàu chở

nô lệ từ châu Phi sang Mỹ Với một chiếc còng sắt trên cổ, Beloved nằm úp thìa trên

một chiếc tàu và "mặt một người đàn ông đã chết ép chặt vào người cô" [52, 21ỊJ Các

chi tiết trong lời kể của Beloved khiến ta liên tưởng tới một nấm mồ và đồng thơichúng cũng khớp với những mô tả về các tàu buôn nô lệ da đen tới Mỹ

Có thể thấy Beloved là một nhân vật đóng vai trò lưỡng phân: vừa ác lại vừathiện Một mặt cô ta là hiện thân của những oán hờn bị dồn nén của người chết đòingười sống phải biến quá khứ hận thù thành động lực trung tâm dẫn dắt (hay nói đúnghơn là cầm tù) cuộc sống hiện tại, hủy hoại tương lai, tiêu diệt mọi hy vọng hòa bình,hòa giải và phát triển Beloved đã bóp nghẹt cuộc sống trong ngôi nhà 124, biến Sethe

và Denver thành tù nhân của quá khứ hận thù, đầu độc hiện tại và hủy hoại tương lai

của họ Trong Bài ca Solomon, ta có thể chứng khiến quá khứ đã cầm tù hiện tại và

biến nạn nhân của nó thành nô lệ của lòng hận thù mù quáng như thế nào qua nhân vậtGuitar

Mặt khác, nhân vật Beloved cũng là lực lượng mang sứ mệnh cứu rỗi Chính sựxuất hiện của Beloved đã góp phần thúc đẩy quá trình giải phóng của Paul D, Sethe vàDenver khỏi căn nhà ma ám tượng trưng cho sự trì trệ trong ngôi nhà 124 Đó chính làtình trạng của người Mỹ da đen trong thời kỳ Tái thiết bởi, xét về phương diện lịch sử,cuộc sống của những người nô lệ da đen sau cuộc nội chiến Nam Bắc là một bước lùi

so với những thắng lợi lớn mà họ giành được trong thời kỳ nội chiến Như vậy mốiquan hệ giữa Beloved với các nhân vật khác vượt ra ngoài tầm cá nhân: nó vừa mang

tính hiện thực vừa mang tính tượng trưng Đó là quan hệ giữa cuộc sống hiện tại của người Mỹ gốc Phi với quá khứ đau thương của họ Cuộc sống hiện tại và tương lai

của họ phụ thuộc nhiều vào việc họ giải quyết như thế nào mối quan hệ này Gạt quákhứ ra khỏi cuộc sống hiện bằng căn bệnh "mất trí nhớ toàn quốc" (từ dùng củaMorrison), làm tù nhân của quá khứ, nuôi hận thù và phủ nhận tất cả những gì thuộc

29

về văn hóa da trắng, đi ngược lại xu thế hội nhập (như những người theo Malcom X

đã làm), hay là học những bài học của quá khứ để biến nó thành một di sản có tácdụng tích cực, thúc đẩy sự phát triển của cá nhân và cộng đồng trong hiện tại cũng nhưtương lai? Những câu hỏi này được đặt ra cho hầu hết các nhân vật của tiểu thuyết

Morrison mà trong đó Người yêu dấu là tác phẩm thể hiện tập trung nhất những suy tư

của tác giả

Sự trở về của Beloved khiến Sethe và những người thân của cô không thể nétránh quá khứ được nữa mà phải đối mặt với nó và đánh giá lại những gì họ đã trảiqua Và khi nhìn lại quá khứ, Sethe và Paul D bắt đầu nhận thấy rằng Sweet Home

chẳng phải là nhà và chẳng thực sự ngọt ngào như họ tưởng (chữ Sweet có nghĩa là ngọt ngào, Home có nghĩa là nhà) Dù cho ông bà Garner có là những chủ nô "khai

sáng" đi nữa thì họ vẫn là những chủ nô, tức là vẫn tham gia vào một tội ác lớn, có tổchức và được pháp luật hỗ trợ: chế độ nô lệ da đen Vì vậy, khi họ cho phép Hallechuộc Baby Suggs ra khỏi thân phận nô lệ thì bà đã nhìn thấu rõ bản chất của cử chỉ

"nhân đạo" này khi nghĩ tới cái giá mà Halle và bà phải trả: "Để làm gì? Một bà già

nô lệ ngoại lục tuần có dáng đi như con chó ba chân thì cần tự do làm gì kia chứ?"

[76, 229] Sau khi Sweet Home bắt đầu suy sụp Paul D đã nhìn ra bản chất của cái màanh vẫn tự hào là "nam tính" ở anh và những người bạn nô lệ của anh ở Sweet Home:

"Ông Garner gọi họ là những người đàn ông (men) Thế nhưng cũng chỉ ở đó và cũng chỉ với sự cho phép của ông ta mà thôi." [76, 353]

Sweet Home (ngôi nhà ngọt ngào) với vẻ êm ái thái bình dưới thời ông chủ Garner về thực chất là một nhà tù ngọt ngào Đó là nơi mà những người nô lệ da đen

vì ngu si (theo cách nói của người Á Đông: "Ngu si hưởng thái bình") đã trở thành tùnhân cho tình trạng thiếu tri thức của mình mà không hề ý thức được điều đó Chỉ khiông Garner chết họ mới ngộ ra cái thân phận nô lệ của mình nhờ công "dạy dỗ" của gã

Schoolteacher (có nghĩa là Thầy giáo) và hai đứa cháu của hắn Một khi những người

nô lệ dấn thân vào con đường tìm kiếm tự do ở một miền đất hứa phía bắc con sôngOhio, thì chút tự do mà họ mới bắt đầu được hưởng ngay lập tức lại đặt ra cho họ

30

những vấn đề mới Tự do cho họ quyền xây dựng một nhân cách đích thực nhưng cũng đòi hỏi ở họ lương tâm và trách nhiệm - những khái niệm về một khía cạnh nào

đó còn mới mẻ trong cuộc đời họ Khi đối mặt với quá khứ hiện lên qua hình hài củaBeloved, họ phải lựa chọn và phải trả lời về sự lựa chọn của mình Một khi sự ấu trĩ,ngây thơ đã mất đi nhường chỗ cho tri thức về thực tại, họ không được phép trốn tránh

sự thật mà tri thức đã mở mắt cho họ thấy Họ không thể lẩn tránh trách nhiệm khi đốimặt với cái ác có ở khắp nơi; ở ngoài cuộc đời và ở ngay trong chính bản thân họ

Bi kịch của Sethe do cái chết của Beloved và sự trở về của hồn ma cô ta gây ra

đã khiến Paul D và Stampaid có dịp nhìn lại chính mình Sau khi Stampaid đưa choPaul D bài báo viết về vụ Sethe giết con gái của chị cho Paul D, thì ông đã ngay lập

tức cảm thây hối hận Ông cảm thấy ông "không phải là Người chiến sĩ cao quí cửa Giê xu như ông vẫn tưởng mà thực ra ông chỉ là kẻ bạ-chuyện-gì-cững-xen-vào tầm thường vô vị" [52, 170] Còn Paul D thì bỏ trốn khỏi căn nhà của Sethe vì hoảng sợ

trước một sự thật mà anh không giải thích nổi và một tính cách quá quyết liệt mà anhkhông hiểu nổi Khi anh lên án việc làm của Sethe và nhắc chị rằng chị có hai chân

chứ không phải bốn thì chính anh đã đẩy cái lỗi của mình sang Sethe: " Anh đã trút nhanh làm sao cái nhục của mình sang vai Sethe Từ bí mật trong căn nhà kho của mình sang tình yêu quá-đậm-đặc của Sethe" [52, 165] Cho dù Paul D có một bản tính

thật sự "thánh thiện" thì anh cũng đã hỏng một chút nhân tình khi rút lui để mặc chịđối đầu với Beloved và giây phút anh nhận ra điều đó cũng chính là lúc anh trưởngthành thêm một bước

Trong số các nhân vật của Người yêu dấu Baby Suggs là người dường như đã vượt lên trển sự giằng co giữa cái ác và cái thiện bởi bà "là hiện thân của trí khôn ngoan, là người thiết lập và duy trì sức sống của truyền thống từ thế hệ này qua thế hệ khác" [52, 87] Thế nhưng ngay cả Baby Suggs cũng không ngăn được cái ác Bọn

chúng vẫn tới được vườn nhà Baby Suggs Bà không làm được gì để ngăn chặn thảmhọa đó vì vào cái ngày mà bọn Schoolteacher đến lùng bắt Sethe bà đang bận tâm đến

bầu không khí ghen ghét đầy ác ý đang bao quanh gia đình bà " Chẳng phải vì bọn

31

chủ da trắng - bà nói - đó trước hết là vì chính dân da đen chúng ta" [52, 138] Sự bất

lực trước cái ác trong chính cộng đồng da đen đã khiến bà kiệt sức

Tuy nhiên, người được đặt ở vị trí trung tâm của sự phán xét chính là Sethe.Trong các sáng tác của Morrison, việc Sethe giết Beloved đã vấn đề gây nhiều tranhcãi nhất trong giới phê bình nghiên cứu văn học Mỹ Các tranh cãi tập trung vào câuhỏi nên hay không nên "xóa án" cho Sethe Chúng tôi sẽ trình bày quan điểm của mình

về vân đề này

Sethe nói với Paul D rằng: "[nhờ cái chết của Beloved mà] bọn trẻ đã không bị đưa về Sweet Home" [52, 165] Khi Paul D nói: "Nhưng còn cách khác nữa chứ" thì câu hỏi vặn lại của Sethe: "Cách nào?" đã không có câu trả lời [52, 165] Nếu

Morrison không có lời giải cho câu hỏi này, cũng như cho nhiều câu hỏi khác nữa

trong Người yêu dấu, thì ta cũng không thể gán cho bà cái tội là thiếu một lập trường

rõ ràng và dứt khoát về những gì bà muốn thể hiện bằng ngòi bút Tính mơ hồ khôngphải là một tội lỗi trong văn chương bởi nó có cội rễ sâu xa trong chính tính mơ hồvốn gắn liền với cuộc sống Và đã không ít lần con người phải bất lực khi muốn cómột câu trả lời một lần dứt khoát cho mọi lúc và mọi nơi Chân lý thường tồn tại ởdạng nghịch lý Sethe đã rơi vào một tình huống mà dù chị có chọn bề nào đi nữa thìcũng không thoát khỏi tội lỗi Hoặc là chị phải làm một bà mẹ không có tình yêu

(chính chị đã nói với Paul D rằng " Tình yêu chỉ có thể là có hoặc không Một thứ tình yêu mỏng thì không thể gọi là tình yêu" [52, 164]), hoặc là chị phải vi phạm những

chuẩn mực thông thường của đạo lý

Trong một lần trả lời phỏng vấn Morrison đã nói: " Đã có biết bao nhiêu tai hạicon người gây ra với những động cơ tốt đẹp Vì tình yêu Người ta đã nhân danh

nó mà làm biết bao nhiêu chuyện " [18, 20] Đó là lời cảnh báo của Morrison về "tội

ác nhân danh tình yêu" đã được phân tích kỹ ở phần trên "Xóa án" cho Sethe tức làlàm giảm đi bề dày của nhân vật này (vốn là phẩm chất quan trọng làm nên một nhânvật có sức chứa) Đó cũng có nghĩa là đơn giản hóa cách nhìn của Morrison đối vớimột vấn đề phức tạp như vấn đề đạo đức Từ một góc độ nào đó có thể nói rằng Sethe

32

đã phạm phải một tội ác khủng khiếp Nhưng bảo rằng chị đã làm thế vì tình yêu thìcũng không có nghĩa là miễn cho chị khỏi mọi phán xét Dường như Morrison muốnngười đọc đi xa hơn nữa Để có thể có một cái nhìn nhân ái nhưng tỉnh táo đối vớikiểu "tội ác nhân danh tình yêu này" ở nhân vật Sethe ta cần tiếp cận vấn đề khôngphải đơn thuần từ góc độ của mối quan hệ mẹ - con, mà phải đặt nó trong mối quan hệ

cá nhân - gia dinh -cộng đồng Và xem xét vấn đề từ góc độ đó ta có thể nói rằng dùng

hoàn cảnh để biện minh cho trách nhiệm cá nhân, như Sethe đã làm, là lẫn lộn giữa

tình cảm và lý trí, giữa quyền tự do của cá nhân và trách nhiệm của cá nhân trước sốphận của cộng đồng, xã hội Đó chính là một trong những nguyên nhân cản trở sự pháttriển của nhân cách Và chỉ một khi Sethe ý thức được sai lầm của mình để vượt lêntrở lực đó thì chị mới có thể tìm thấy tự do chân chính

Có một điều đáng chú ý là một mặt Sethe ngoan cố phủ nhận mọi lời phê phán,mặt khác chị lại muốn chuộc tội bằng mọi giã Bị mặc cảm tội lỗi thúc ép, Sethe đã trởthành nô lệ hoàn toàn cho những đòi hỏi kỳ quặc của Beloved Beloved càng đưa ranhiều yêu sách bao nhiều thì Sethe lại càng cố gắng một cách vô vọng bấy nhiêu đểtìm kiếm sự cảm thông Chị những muốn làm mềm lòng Beloved bằng cách choBeloved thấy chị đã đau khổ biết bao nhiêu vì nó, nhưng rốt cuộc chỉ khiến Belovedngày càng trở nên tai ác Phủ nhận cả bên nguyên lẫn bên bị, Moưison dường nhưmuốn giữ nguyên tính nghịch lý của vấn đề - đó là bên nào cũng có cái lý riêng củahọ; và cái vô lý riêng của họ Bị ám ảnh bởi mặc cảm tội lỗi Sethe đã mất hết khả năng

suy xét và chị đã để.mặc cho bản năng làm mẹ, cho "tình yêu thô bạo" lôi kéo Để thoát khỏi vòng khống chế của Beloved, Sethe cần phải vươn tới một tầm ý thức khác, hoàn toàn mới về mối quan hệ giữa hiện tại và quá khứ, giữa cá nhân và cộng

đồng, giữa mẹ và con

Tình trạng bế tắc của Sethe cần được phá vỡ Và thật may mắn cho Sethe là tácnhân giải thoát cho chị lại nằm ngay trong đứa con gái ngây thơ xưa nay sống hoàntoàn phụ thuộc vào chị và tình yêu "đậm đặc" của chị Denver đã nhận ra nhiều điều

kỳ quặc trong mối quan hệ Sethe-Beloved Dường như cái tôi của Sethe bắt đầu nhập

33

và tan vào Beloved Nhưng sự việc không dừng ở đó Beloved lấn dần vai trò mẹtrong mối quan hệ đó và đẩy Sethe vào vị trí một đứa trẻ yếu đuối, phụ thuộc Nhìn

cảnh "Beloved đang nuốt dần Sethe và ngày càng phình to ra, càng to lớn hơn" [52,

250] Denver chợt hiểu ra rằng mẹ cô có trái tim lớn biết nhường nào và sự "ngộ" ranày đã đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách

của cô: ý thức trách nhiệm Với sự thay đổi này Denver đã tự đặt trên vai mình sứ

mạng hàn gắn mối quan hệ giữa gia đình cô và cộng đồng da đen bị rạn vỡ vào cáingày định mệnh đó

Nhìn từ một góc độ khác ta có thể thấy hình phạt nặng nề mà Sethe phải chịu đãtrở thành một xung lực thúc đẩy sư phát triển của Denver Nó thúc đẩy Denver thoát rakhỏi tình trạng bế tắc của gần hai chục năm trời bị điếc đặc và sống bịệt lập trong ngôinhà ma ám, không bạn bè, không giao tiếp xã hội vì bóng ma của quá khứ Giờ đây

Denver lại có cơ hội để tiến lên trên con đường đau khổ đến với tự do Mặt khác, tai

họa mà Sethe đang lâm vào đã có tác dụng kêu gọi tình thương và ý thức trách nhiệmcủa cộng đồng da đen Nó buộc họ phải tự vấn mình về những gì họ đã làm khiến mẹcon Sethe phải sống 18 năm trong cô đơn, thiếu tình nhân ái của cộng đồng

Sethe đã liên tục mắc hai tội: giết Beloved và quay lưng lại với cộng đồng da đen vìlòng tự ái bị tổn thương Nhưng cộng đồng da đen cũng không hẳn là vô tội khi họ đẩySethe vào ngõ cụt khiến chị phải lựa chọn cái quyết định đó Khi Sethe ra tù, vì không

có đủ lòng khoan dung và ý thức trách nhiệm, họ đã không vượt qua nổi những bấthòa nhỏ nhen, những định kiến nông cạn để ôm Sethe vào lòng

Theo một số nhà nghiên cứu [23],[27] chỉ khi sợi dây gắn bó Sethe với cộngđồng da đen được nối liền lại Sethe mới thực sự được cứu rỗi Trong các tác phẩm của

Toni Morrison cộng đồng bao giờ cũng nằm ở vị trí trung tâm Đây là một điểm

quan trọng khiến Toni Morrison khác với nhiều nhà văn Mỹ trước bà và cùng thời với

bà Trong quá trình thành nhân con người không thể đạt tới sự toàn vẹn, tới tự do chânchính nếu tách rời khỏi cộng đồng Sự tách biệt khỏi cộng đồng cần thiết cho sự pháttriển ý thức về cái tôi trong đó bao gồm hiểu biết về cá nhân, ý thức về giá trị của cá

34

nhân và ý thức về trách nhiệm cá nhân Tuy nhiên việc này tất yếu sẽ dẫn tới khủng

hoảng; và chỉ bằng con đường thiết lập lại mối quan hệ với cộng đổng ở một tầm cao hơn, cá nhân mới có thể phục hồi một môi trường trong lành bảo đảm cho sự phát

triển toàn vẹn của nhân cách Đó là sự lột da, là cuộc tái sinh, là con đường đau khổ, làluyện ngục mà các nhân vật có khát vọng tự do như Milkman, Sethe, Paul D, Denverđều phải trải qua

Milkman chỉ thật sự dấn bước vào cuộc tìm kiếm khi anh tách mình ra khỏi cha,

ra khỏi cộng đồng để đánh giá lại tất cả Sự tách ra này khiến anh rơi vào khủngkhoảng nhưng chính sự khủng khoảng đó đã thúc Milkman lên đường tìm lại cái tôicủa mình Với Sethe cũng vậy Chỉ có sự hợp lực của cộng đong mới tạo nên sức mạnh

để cứu Sèthe và Denver khỏi Beloved Ella, thủ lĩnh của cộng đồng, đã dẫn đầu mộtdàn đồng ca gồm ba mươi phụ nữ tới nhà Sethe để xua đuổi tà ma ra khỏi căn nhà 124

Họ đã nhận ra hậu quả tai hại của việc họ quay lưng lại với Sethe Tuy nhiên, sự giảiphóng sẽ thất bại nếu kẻ bị giam cầm không tự cứu lây mình Khi ông Bodwin tới gầnngôi nhà 124 để đưa Denver đến làm việc ở nhà ông thì dường Sethe sắp sửa lặp lạisai lầm cách đó 18 năm của chị Nhưng lần này Sethe không hướng sức mạnh của chịvào con mình (Beloved) nữa mà vào kẻ phá hoại là gã đàn ông da trắng Có vẻ nhưSethe đã lầm (vì đó không phải là Schoolteacher), nhưng với bản thân mình chị đã làmđúng cái việc mà cách đây 18 năm chị đã làm sai: chị đã hướng sức mạnh vào nguồngốc của tội lỗi

Sethe đã đi một quãng đường dài, đã phải chịu biết bao nhiêu đau đớn và mấtmát để có được sự thay đổi đó Việc những người da đen ngăn không cho chị giết ôngBodwin cũng có một ý nghĩa tượng trưng quan trọng Họ đã vượt lên trở lực là hận thù

mù quáng để làm bạn với những người da trắng tiến bộ như ông Bodwin trong cuộcđâu tranh mới Bị quá khứ cầm tù suốt 18 năm trời, Sethe đã tỏ ra lạc hậu so vớinhững người da đen khác trong cộng đồng Và cộng đồng đã giúp Sethe nhận ra một

sự thật quan trọng hơn: chị phải vượt lên ám ảnh của quá khứ hận thù để hòa mình vào

35

cuộc đấu tranh chung của những người Mỹ tiến bộ Cuộc đấu tranh lần này của chị sẽ

là cuộc đấu tranh tự giác thay vì tự phát

Suy sụp về cả tinh thần và thể chất sau những chân động vượt quá sức chịu đựngcủa một con người, mà nặng nề nhất là sự ra đi của Beloved, Sethe nằm liệt giườngchờ chết, lặp lại sai lầm của Baby Suggs Nhưng lần này Sethe đã có Paul D Anh nhắcSethe nhớ rằng họ có cả tương lai và họ sẽ không được để cho quá khứ cầm tù tương

lai đó: “Chứng mình có ngày mai; và ngày mai của chúng mình lớn hơn ngày hôm qua Mình có ngày mai đấy” [52, 273] Thay Baby Suggs và Amy, Paul D tắm cho

Sethe và kỳ cọ đôi chân của chị Trong văn hóa châu Phi tắm rửa là một nghi lễ tượngtrưng cho sự phục sinh [34] Sethe đã phục sinh sau chặng đường dài và Paul D là

người chúng kiến sự phục sinh của chị "Em ư? Chính em ư?" [52, 273] - Sethe hỏi lại

Paul D khi anh nói rằng chính chị mới là cái phần quý giá nhất trong cuộc đời chị Câuchuyện khép lại ở đó và để lại trong lòng chúng ta - người đọc - một câu hỏi mà chínhchúng ta, cũng giống như Paul D, cảm thấy mình có phần trách nhiệm về câu trả lời.Phải chăng Morrison muốn dành câu hỏi đó cho chúng ta - những người đọc?

Chế độ nô lệ da đen muốn xóa đi trong tâm thức người Mỹ da đen cái ý thức vềgiá trị của cá nhân mà thiếu nó một cái tôi đích thực không thể trưởng thành được.Việc đầu tiên mà những người nô lệ phải làm là khẳng định giá trị của cá nhân Nhưng

cá nhân đó chỉ có thể phát triển thực sự toàn vẹn khi nó được đặt trong mối quan hệhài hòa với cộng đồng, xã hội - tự do cá nhân phải gắn liền với ý thức trách nhiệm sâusắc trước những sinh tồn khác, mà cao hơn hết là sinh tồn của cộng đồng, xã hội.Trong những bước đi chập chững đầu tiên học lại những bài học về tự do, đây là mộttrong những bài học đầu tiên của họ Tự do đích thực không phải chỉ là việc thông quamột vài đạo luật Nó là một quá trình phát triển của nhận thức và của tình cảm, thôngqua hành động và tranh đấu "Có sai mới là người" ("To err is human") Đó là mộthành trình đầy gian nan mà cái giá phải trả cho mỗi bài học là những trải nghiệm vớilầm lẫn, đau đớn và mất mát

36

Truyện nô lệ của Toni Morrison thể hiện một cái nhìn sâu sắc về lịch sử của mộtcộng đồng, của một sộ' phận, của mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, giữa quákhứ và hiện tại, giữa yếu tố bên trong con người và yếu tố bên ngoài xã hội trong cuộcđấu tranh để vươn tới tự do

1.2.Paul D và cuộc hành trình Odysseus

Sự toàn vẹn của nhân cách là điều kiện không thể thiếu được bảo đảm cho conngười đạt tới tự do, tới một sinh tồn có ý nghĩa Năm 1863 chế độ nô lệ da đen bị bãi

bỏ đã mở ra một trang mới trong lịch sử của người Mỹ gốc Phi và cũng là trong lịch

sử nước Mỹ Tuy nhiên cái mà những người nô lệ da đen ở Mỹ đạt được lúc đó mớichỉ là sự công nhận về mặt pháp lý quyền tự do của họ Nói cách khác, đó chỉ là tiền

đề cho một cuộc giải phóng triệt để mới vừa bắt đầu Để vươn tới tự do thật sự, nhữngngười nô lệ da đen mới được giải phóng và các thế hệ con cháu của họ vẫn còn cả mộtquãng đường dài đầy gian khó đang chờ phía trước Trong những năm tháng của thời

Tái thiết tiếp theo sau cuộc nội chiến Nam Bắc, các nhân vật của Người yêu dấu bắt

đầu nhặt nhạnh những mảnh vỡ của cuộc đời để làm một cuộc tái sinh đầy đau đớn Đối với Paul D, nhân cách toàn vẹn của một người đàn ông được thể hiện trướchết là ở đàn ông tính Những năm tháng ở Sweet Home sống dưới quyền của ông chủGarner, anh và những người bạn nô lệ của anh, trừ Sixo, đã ngây thơ tin rằng họ lànhững người "đàn ông" thực thu, đơn giản chỉ vì ổng chủ Garner cho phép họ đượchưởng một chút tự do mà những người nô lệ ở các đồn điền khác không có được.Trong cái thiên đường ảo ấy (mà có thiên đường nào là không ảo) anh sống như mộtđứa trẻ to đầu của bậc phụ mẫu nhân từ Tuy nhiên Paul D Garner không phải là đứacon duy nhất mà chỉ là một trong cả đàn các cậu con trai tên "Paul" của một ông datrắng tên là Garner Con trai thừa kế đàn ông tính cùng dòng dõi ông cha, còn Paul Dthì chỉ được mượn tạm một thứ nam tính hạng hai, từ một người thích khoe khoangrằng mình là một ông chủ "khai sáng"

37

Lòng tin đó của Paul D đã phải chịu thử thách nặng nề kể từ khi gãSchoolteacher thay chân ông Garher cai quản Sweet Home Ngược lại với ông Garnermuốn dạy những nam nô lệ của Sweet Home thành đàn ông, gã Schoolteacher lạimuốn biến họ thành những con vật Định nghĩa thuộc về kẻ có quyền định ra nghĩachứ không thuộc về kẻ bị định nghĩa Câu nói của gã Schoolteacher về ý nghĩa củaquyền lực khiến Paul D hiểu ra được cái tình trạng thảm hại của mình Thậm chí mộtcon vật như con Mister còn có quyền độc lập, còn có chút đàn ông tính, chứ anh - mộttên nô lệ da đen miệng gắn hàm thiếc của ngựa - thì không thể nào có được:

Con gà trống Mỉster được phép vẫn cứ là nó như nó đã từng là như vậy Nhưng tôi không có cách gì để trở lại là Paul D, dù còn sống hay đã chết Tôi đã trở thành một cái gì đó khác và cái gì đó khác ấy còn không được bằng con gà đang đậu trên cái chậu và sưởi nắng đó[5.2, 72]

Một trong những yếu tố khiến Paul D thức tỉnh và nhận chân được thân phận của

kẻ mất tự do là cảm giác đau đớn vì phải ngậm nhục phục tùng lệnh của kẻ nắm trongtay số phận của anh

Thoát khỏi Sweet Home, Paul D lại rơi vào địa ngục khác ở Georgia Nhưng địangục Georgia cũng là nơi Paul D trưởng thành qua đau khổ và thử thách Cơn mưa lũxuýt chôn sống anh và những người bạn tù của anh trong những nấm mồ nước đã hồisinh cho anh Cơn lũ đó đã đẩy những người nô lệ bị cùm với nhau bằng một dây xích

dài một nghìn phút "hoàn hảo nhất Georgia"-tới một lựa chọn quyết liệt có ý nghĩa

quyết định cho cuộc tự giải phóng của họ Chuồng cũi là thứ chia cắt giao tiếp conngười với con người, nhưng chuồng cũi ở đây lại khiến cho con người hiểu nhau mộtcách dễ dàng vì mục đích chung xích họ lại gần nhau và đau khổ khiến họ tỉnh trí.Gông cùm là hình ảnh của ách áp bức, nhưng chính gông cùm cũng tạo ra tiền đề cho

sự giải phóng Cũng như các thời điểm định mệnh khác trong Người yêu dấu, cuộc

giải phóng này chưa phải là cuộc cuối cùng - nó lại tạo tiền đề cho những cuộc giải phóng khác Khi Paul D cùng những người bạn nô lệ của anh đến trại Sick, anh được

38

nhập vào một cộng đồng rộng lớn hơn-một cộng đồng "xuyên chủng tộc" bao gồm cảngười da đen lẫn người da đỏ

Với cuộc chạy trốn thành công thế giới trước mặt Paul D đã trở nên rộng lớn hơn khi anh tiếp tục cuộc hành trình về miền Bắc - miền đất hứa Nhưng khác vớiMilkman, người đã tìm được cội nguồn của mình trong bài hát của tổ tiên, Paul Dkhông có một lịch sử của gia đình hay dòng họ để tìm về, để nhớ Cái tổ ấm gia đình

ảo ở Sweet Home đã vỡ tan, người thì bị giết chết, kẻ thì hóa điên Và cuộc hành trình

về phương Bắc của Paul D, vì thế, không đơn thuần chỉ là cuộc tìm kiếm bằng chứngcho sự hiện hữu của chất đàn ông trong anh Anh cần một điểm tựa Tuy nhiên, cũngphải mất gần hai chục năm trời lang thang Paul D mới đặt chân tới bậu cửa nhà Sethe,người đàn bà anh luôn khao khát Mang một mặc cảm nặng nề về cái đàn ông tính đãmất hay chưa từng có, chôn chặt quá khứ đau đớn và tủi nhục trong chiếc hộp thiếcnằm thay vào chỗ trái tim, anh có lý do để trì hoãn cuộc gặp gỡ đó Chế độ nô lệ đãthành công biết bao trong việc kéo người đàn ông da đen ra khỏi gia đình của họ Trong xã hội Mỹ xưa nay người đàn ông được coi là chủ gia đình, là người định

ra nền nếp, thể lệ, là người gìn giữ truyền thông, và là người che chở cho vợ cho con Nhưng người đàn ông da đen, thứ đàn ông 'hạng hai", không có cơ sở tâm lý và xã hội

để xây dựng một bản ngã riêng, một cái tôi trọn vẹn đàn ông tính Làm một hình ảnhrách rưới, đen đúa trên cái nền rực rỡ của một mảnh đất đang nở hoa, anh không thểyêu và không thể gọi mảnh đất ấy là của mình Không có công việc làm, không cótiếng nói riêng, không được đối xử cổng bằng - một người đàn ông như vậy thật khó

mà làm người hùng trong một chuyện tình lãng mạn Nhưng với một trái tim bị thếchỗ bởi một hộp thiếc gỉ, một kẻ lang thang như Paul D vẫn còn có thể hy vọng vềmột hạnh phúc trên trần thế bởi vì ở anh tiềm tàng khả năng đem lại hạnh phúc chongười khác:

Chẳng phải cố gắng, anh đã trở thành loại đàn ông có thể bước vào một căn nhà

và khiến phụ nữ phải bật khóc Bởi vì cùng với anh, họ có thể khóc được Có cái gì đó

39