Bài giảng Tư tưởng Hồ Chí Minh: Bài 1 - ThS. Nguyễn Thị Bích Thủy

Bài 1 của bài giảng Tư tưởng Hồ Chí Minh cung cấp cho người học các nội dung kiến thức về cơ sở, quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh. Hy vọng bài giảng này sẽ phục vụ hữu ích cho quá trình học tập môn tư tưởng Hồ Chí Minh của các bạn.

BÀI 1

CƠ SỞ, QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

Ths Nguyễn Thị Bích Thủy

Đại học Kinh tế quốc dân

TÌNH HUỐNG KHỞI ĐỘNG

Nắm vững các nội dung phần thứ nhất này sẽ giúp chúng ta có cơ sở lý luận

Tại sao có thể khẳng định: Tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ là sản phẩm tổng hòa củanhững điều kiện khách quan chủquan, của truyền thống văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóanhân loại Mà từ thực tiên dân tộc và thời đại đã được Hồ Chí Minh tổng kết, chuyển hóa

sắc sảo, tinh tế với một phương pháp khoa học, biện chứng, Tư tưởng Hồ Chí Minh đã trở thành tư tưởng Việt nam hiện đại?

Khóa họp Đại hội đồng UNESCO lần thứ 24 tại Paris (20/10 - 20/11/1987) đã thông qua Nghịquyết 24C/18.65 về kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh với tư cách là

"Anh hùng giải phóng dân tộc và Nhà văn hóa kiệt xuất của Việt Nam” Vậy những giá trị tưtưởng Hồ Chí Minh soi sáng con đường giải phóng, phát triển dân tộc và đối với sự pháttriển thế giới như thế nào?

• Hiểu rõ cơ sở thực tiễn, lý luận và những nhân tố chủ quan dẫn tới sự hình

thành tư tưởng Hồ Chí Minh;

• Nắm được quá trình phát triển biện chứng của tư tưởng Hô Chí Minh về cách

mạng Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử khác nhau;

• Chứng minh tính khoa học, sáng tạo và hiện thực của tư tưởng Hồ Chí Minh

từ thực tiễn cách mạng Việt Nam;

• Hiểu được những giá trị vô giá của tư tưởng Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp

lãnh đạo của Đảng, của dân tộc và sự nghiệp đấu tranh vì lý tưởng độc lập,

dân chủ và tự do trên phạm vi toàn cầu

MỤC TIÊU

Giá trị tưởng Hồ Chí Minh: đối với dân tộc Việt Nam và đối với sự phát triển thế giới

Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh: 5 giai đoạn với các mốc lịchsử quan trọng

Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh: Cơ sở khách quan và nhân tố chủ quan

NỘI DUNG

1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

1.2 Nhân tố chủ quan

1.1 Cơ sở khách quan

1.1 CƠ SỞ KHÁCH QUAN

1.1.2 Những tiền đề tư tưởng – lý luận

1.1.1 Bối cảnh lịch sử hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh

1.1.1 BỐI CẢNH LỊCH SỬ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

a Bối cảnh lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX

đầu thế kỷ XX:

• Ngày 1-9-1958, mở đầu cuộc kháng chiến

chống chủ nghĩa thực dân khi ham đội Pháp

-Tây Ban Nha nổ súng tiến công đánh chiếm

bán đảo Sơn Trà ( Đà Nẵng)

• Ngày 25 - 8– 19883 Triều đình Nhà Nguyễn

ký “ Hiệp ước Harmand” Hiệp ước có tất cả

27 điều khoản với nội dung chính là xác lập

quyền lâu dài của Pháp trên toàn bộ Việt Nam

với hai hình thức Thuộc địa và Bảo hộ): Bắc

kỳ là thuộc địa của Pháp và chấp nhận nền

bảo hộ của Pháp ở Trung kỳ

• Hiệp ước Patenotre ( ngày 6 tháng 6 năm

19884), công nhận quyền bảo hộ của Pháp

với vùng lãnh thổ còn lại của Đại Nam

Hòa ước Quý Mùi trong Việt Nam sử lược tựu chung có

mấy điểm chính:

Điều 1: Triều đình Huế công nhận sự bảo hộ của Pháp Mặt ngoại giao kể cả việc giao thiệp với nước Tàu cũng phải có sự ưng thuận của Pháp

Điều 5: Khâm sứ Pháp ở Huế có quyền ra vào tự do yết kiến vua.

Điều 6: Pháp có quyền đặt công sứ ở các tỉnh để kiểm soát quan Việt nhưng đại để việc nội trị không bị ảnh hưởng Ngoài ra Hòa ước Quý Mùi còn buộc triều đình Huế triệt thoái quân khỏi Bắc Kỳ Việc thuế má cũng sẽ do Pháp điều hành

Lễ ký kết Hiệp ước Quý Mùi tại Thuận An - Huế

BÀI TẬP TỰ NGHIÊN CỨU

1 Tìm hiểu bối cảnh lịch sử Hiệp ước Quý Mùi (1883) hay còn có tên gọi là Hiệp ướcHarmand được ký kết vào ngày 25 tháng 8 năm 1883 tại kinh đô Huế giữa đại diện củaPháp là François Jules Harmand - Tổng ủy (tiếng Pháp: commissaire général), đại diệnngoại giao cho nước Cộng hoà Pháp và đại điện của triều Nguyễn là Trần Đình Túc - Hiệpbiện Đại học sĩ (chánh sứ), Nguyễn Trọng Hợp - Thượng thư Bộ Lại (phó sứ) Hoà ước cótất cả 27 điều khoản với nội dung chính là xác lập quyền bảo hộ lâu dài của Pháp trên toàn

bộ Việt Nam Hiệp ước này chính thức đánh dấu thời kỳ, 1883-1945, toàn bộ Việt Nam trởthành thuộc địa của Thực dân Pháp (thời Pháp thuộc)

2 So sánh Hiệp ước Harmand được ký kết vào ngày 25 tháng 8 năm 1883 và Hiệp ướcPatenotre ( ngày 6 tháng 6 năm 1984)

Hồ Chí Minh

ra đi tìm đường cứu nước

Các phong trào yêu nước

Toàn thể dân tộc Việt Nam

Thực dân Pháp xâm lược

Nông dân Việt Nam

Địa chủ phong kiến

Khủng hoảng đường lối cứu nước

Xã hội thuộc địa nửa

phong kiến 1.1.1 BỐI CẢNH LỊCH SỬ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH (tiếp theo)

b Diện mạo xã hội VN cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX:

Yếu tố thời đại

Vấn đề dân tộc trở thành vấn

đề quốc tế lớn

CM tháng 10 Nga thắng lợi

Thời đại quá

độ lên CNXH

Cách mạng giải phóng dân tộc

Cách mạng

vô sản thế giới

Chủ nghĩa

đế quốc

1.1.1 BỐI CẢNH LỊCH SỬ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH (tiếp theo)

c Bối cảnh thời đại:

BÀI TẬP TỰ NGHIÊN CỨU

1 Tìm hiểu về cuộc Cách mạng tháng Mười Nga: So sánh cách mạng tháng Hai và cách mạng tháng Mười Nga? (Về hoàn cảnh, mục tiêu , lãnh đạo, tính chất, kết quả).

2 Phân tích ý nghĩa cuộc cách mạng đó thông qua những nhận đinh của Hồ Chí Minh trong “Đường Kách Mạng” (Năm 1927), cuốn sách giáo khoa lý luận chính trị đầu tiên của cách mạng Việt Nam.

 Chỉ có đi theo con đường Cách mạng Tháng Mười - con đường duy nhất đúng đắn - Cáchmạng Việt Nam mới giành được độc lập, tự do thực sự

mạng đầy hy sinh gian khổ mà cũng đầy thắng lợi vẻ vang thì giai cấp công nhân và nhândân Việt Nam càng thấm thía công ơn to lớn của Lê-nin và Cách mạrng Tháng Mười

3 Chứng minh những giá trị của Cách mạng tháng Mười Nga đối với con đường cách mạng Việt Nam và đối với sự phát triển thế giới.

Gợi ý: + Mở ra một thời đại mới trong lịch sử loài người: Thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới

+ Chấm dứt vai trò định hướng của CNTB trên con đường phát triển của nhân loại, mở

ra cho các dân tộc bị áp bức con đường lựa chọn mới để giải phóng dân tộc

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM 1

Từ cuộc đấu tranh sôi nổi của công nhân các nước tư bản chủ nghĩa vào thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã dẫn tới một cao trào mới của cách mạng thế giới “thức tỉnh các dân tộc châu Á” đó là cuộc cách mạng nào?

a Cách mạng Mỹ với Tuyên ngôn độc lập

b Cách mạng Pháp với Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền

c Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917

d Cách mạng Tân Hợi với Chủ nghĩa Tam dân

Trả lời:

Đáp án đúng là: c Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917

Vì: Cách mạng Tháng Mười Nga đã lật đổ nhà nước tư sản, thiết lập Chính quyền Xôviết , mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử loài người

Tham khảo: Xem I, 1 Cơ sở hình thành ư tưởng Hồ (SGK, tr 27)

1.1.2 NHỮNG TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG – LÝ LUẬN

a Những giá trị văn hóa truyền thống dân tộc:

Chủ nghĩa yêu nước: giá trị tinh thần cao nhất trong bảng giá trị tinh thần Người Việt Nam

 Được hình thành trong quá trình hơn 4000 năm dựng nước và giữ nước

NAM QUỐC SƠN HÀ NAM ĐẾ CƯ

TIỆT NHIÊN ĐỊNH PHẬN TẠI THIÊN THƯ

NHƯ HÀ NGHỊCH LỖ LAI XÂM PHẠM

NHỮ ĐẲNG HÀNH KHAN THỦ BẠI HƯ

Và

Đánh giặc lên ba hiềm còn muộn Cưỡi chín tầng mây giận chưa cao

 Hồ Chí Minh: “Lúc đầu chính chủ nghĩa yêu nước, chứ không phải chủ nghĩa cộng sản đã

đưa tôi tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba”

Trong bài viết “Con đường dẫn tôi đến chủ nghĩa Lênin” (Bài viết cho tạp chí Các vấn đề Phương Đông, số 2-1960).

“Việt Nam Độc lập thổi kèn loa

Kêu gọi dân ta trẻ lẫn già Đoàn kết vững bền như khối sắt

Để cùng nhau cứu nước Nam ta.

(Báo Việt Nam độc lập 1-8-1941)

• Truyền thống nhân nghĩa thủy chung, sống có trước, có sau

• Cần cù, thông minh sáng tạo, quý trọng người hiền tài, biết tiếp thu các giá trị văn hóanhân loại

1.1.2 NHỮNG TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG – LÝ LUẬN (tiếp theo)

• Truyền thống đoàn kết: Cố kết cộng đồng dân tộc NHÀ – LÀNG – NƯỚC  trở thành cộinguồn sức mạnh dân tộc Việt nam

1.1.2 NHỮNG TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG – LÝ LUẬN (tiếp theo)

Phương Đông:

• Nho giáo: Hồ Chí Minh đã tiếp thu những mặt tích cực của

Nho giáo về triết lý hành động, nhân nghĩa, ước vọng về

m ột xã hội bình trị, thế giới đại đồng, về triết lý nhân

quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”

• Phật giáo: Hồ Chí Minh tiếp thu và chịu ảnh hưởng sâu

c ấp, chăm lo điều thiện…

• Chủ nghĩa Tam Dân của Tôn Trung Sơn: Hồ Chí Minh đã

tìm thấy những điều phù hợp với điều kiện nước ta đó là

dân tộc độc lập, dân quyền tự do và dân sinh hạnh phúc

1.1.2 NHỮNG TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG – LÝ LUẬN (tiếp theo)

Phương tây:

• Cách mạng tư sản Pháp 1789:

Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền:

“Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về

quyền lợi: và phải luôn luôn được tự do

và bình đẳng về quyền lợi”

• Cách mạng Mỹ 1776:

Tuyên ngôn Độc lập: “Tất cả mọi người

đều sinh ra có quyền bình đẳng Tạo hóa

cho họ những quyền không ai có thể

xâm phạm được:trong những quyền ấy,

có quyền được sống, quyền tự do và

quyền mưu cầu hạnh phúc”

• Dân chủ khai sáng của Pháp:

Hồ Chí Minh trực tiếp đọc và tiếp thu các

tư tưởng về tự do, bình đẳng qua các tác

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM 3

Trong các luận điểm sau đây, luận điểm nào của Hồ Chí Minh:

a “Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng.Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được:trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưucầu hạnh phúc”

b “Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi và phải luôn luôn được tự do và bình đẳngvề quyền lợi”

c “Tất cả dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyềnsung sướng và quyền tự do”

d “ Quyền tự nhiên của con người là quyền sống, quyền tự do, quyền tư hữu”

Tham khảo: I, 1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc (GT Tr 60)

1.1.2 NHỮNG TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG – LÝ LUẬN (tiếp theo)

c Chủ nghĩa Mác - Lênin

Chủ nghĩa Mác Lênin

Thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng

Phương pháp duy vật

biện chứng

Tư tưởng

Hồ Chí Minh phát triển

về chất

Tính khoa học sâu sắc

Tính cách mạng triệt để

Tư tưởng Hồ Chí Minh thuộc hệ tư tưởng Mác - Lênin

1.1.2 NHỮNG TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG – LÝ LUẬN (tiếp theo)

 Hồ Chí Minh khẳng định vai trò của chủ nghĩa Mác – Lênin: Quyết định bước phát triển

về chất trong tư tưởng của Người:

• Hồ Chí Minh đã nhận diện đúng các giá trị tư tưởng văn hoá truyền thống dân tộc và

tinh hoa văn hoá của nhân loại

• Hồ Chí Minh đã phân tích sâu sắc cấu trúc xã hội, chỉ ra khuynh hướng vận động của xãhội Việt Nam và thời đại, từ đó tìm ra con đường dân tộc Việt Nam phải đi và cái đích phải

đến Đó là con đường cách mạng vô sản và cái đích của nó là chủ nghĩa xã hội, Chủ

nghĩa cộng sản.

BÀI TẬP TỰ NGHIÊN CỨU

1 Đọc thêm các tác phẩm:

+ Luận Ngữ: tập hợp các bài giảng của Khổng Tử.

+ Chủ nghĩa Tam dân hay Tam dân Chủ nghĩa (chữ Hán phồn thể: 三民主義, chữ Hángiản thể: 三民主义) là một cương lĩnh chính trị do Tôn Dật Tiên đề xuất, với tinh thần biến

Trung Quốc thành một quốc gia tự do, phồn vinh và hùng mạnh

+ Bài viết con đường dẫn tôi đến chủ nghĩa Lênin ( tháng 4- 1960).

2 Phân tích làm rõ nhận định sau của Hồ Chí Minh

“Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân.

Tôn giáo của Jêsu có ưu điểm của nó là lòng nhân ái cao cả

Chủ nghĩa Mác có ưu điểm là phương pháp làm việc biện chứng

Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có ưu điểm là chính sách của nó thích hợp với điều kiện nước ta

Khổng Tử, Jêsu, Mác, Tôn Dật Tiên chẳng có ưu điểm chung đó sao?

có lý tưởng

năng lực thực tiễn

Đức hy sinh cao cả

GIẢI QUYẾT TÌNH HUỐNG

Phân tích luận điểm của Hồ Chí Minh:

“ Bây giờ chủ nghĩa nhiều, học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mạng nhất là chủ nghĩa Lênin”.

Gợi ý:

1 Cuối TK XIX, đầu TK XX, có những học thuyết và chủ nghĩa xuất hiện trên con đường tìmlời giải cho đường cứu nước đúng đắn ở Việt Nam:

• Hệ tư tưởng phong kiến ( Hoàng Hoa Thám)  lỗi thời trước các nhiệm vụ lịch sử

• Hệ tư tưởng dân chủ tư sản ( Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh)  đều thất bại

2 Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917  “ Thức tỉnh dân tộc châu Á”  Chủ nghĩa xã hộihiện thức với mô hình Nhà nước Xôviết

3 Chủ nghĩa Lênin là chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mạng nhất:

• Chủ nghĩa chân chính nhất: Giải phóng con người

• Chủ nghĩa chắc chắn nhất: Chủ nghĩa duy vật biện chứng (Thế giới quan và phươngpháp luận Mác – Lênin)

2 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

2.2 Thời kỳ 1911-1920: Tìm thấy con đường cứu nước, giải phóng dân tộc

2.1 Thời kỳ trước năm 1911: Hình thành tư tưởng yêu nước và chí hướng cứu nước

2.3 Thời kỳ 1921- 1930: Hình thành cơ bản tư tưởng về cách mạng Việt Nam

2.4 Thời kỳ 1930- 1945: Vượt qua thử thách, kiên trì giữ vững lập trường cách mạng

2.5 Thời kỳ 1945- 1969: Tư tưởng Hồ Chí Minh tiếp tục phát triển, hoàn thiện

MINH HỌA

1911 - 1920

1920 - 1930

1930 - 1945

Tư tưởng phát triển, hoàn thiện

Vượt qua thử thách, kiên trì giữ vững lập

trường cách mạng

Hình thành cơ bản tư tưởng cách

mạng Việt Nam Tìm thấy con đường cứu nước, giải

phóng dân tộc

Hình thành tư tưởng

yêu nước và chí

1945 - 1969

2.1 THỜI KỲ TRƯỚC NĂM 1911: HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC VÀ CHÍ HƯỚNG CỨU NƯỚC

QUÊ HƯƠNG

Nghệ Tĩnh là vùng đất giàu

truyên thống văn hóa, truyền

thống lao động, đấu tranh chống

giặc ngoại xâm

GIA ĐÌNH

Nhà nho yêu nước cấp tiến, có

lòng yêu nước thương dân sâu

sắc, tư tưởng thân dân…

CHÍ HƯỚNG CÁCH MẠNG Nguồn gốc những đau khổ và áp bức dân tộc là

ở ngay tại “chính quốc”,

ở các nước đế quốc đang thống trị dân tộc mình

BỐI CẢNH LỊCH SỬ

Tận mắt chứng kiến cuộc sống nghèo khổ, bị áp bức, bóc lột đến cùng cực của đồng bào minh

PHONG TRÀO YÊU NƯỚC

Bài học thất bại của các nhà yêu nước tiền bối và đan đương thời: Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Hoàng Hoa Thám…

BÀI TẬP TỰ NGHIÊN CỨU

1 Đọc thêm các tác phẩm:

“Chủ tịch Hồ Chí Minh từ chủ nghĩa yêu nước chân chính đến chủ nghĩa cộng sản khoa học” ( Nguyễn Khánh Toàn – Tìm hiểu một số vấn đề trong tư tưởng của Chủ tịch

Hồ Chí Minh, Nxb, Sự thật, Hà Nội, 1982)

(Hồ Chí Minh – Biên niên tiểu sử, Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội, 2006)

2 Phân tích làm rõ nhận định sau:

“…Sau này, những kiến thức học được từ người Cha, những tư tưởng mới của thời đại đã được Hồ Chí Minh nâng lên thành tư tưởng cốt lõi trong đường lối chính trị của mình”

(Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh, Bộ Giáo dục – đào tạo, Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội 2011, tr 35)

2.2 THỜI KỲ 1911 - 1920: TÌM THẤY CON ĐƯỜNG CỨU NƯỚC, GIẢI PHÓNG DÂN TỘC

“Khi tôi độ mười ba tuổi, lần đầu tiên tôi

được nghe ba chữ Pháp Tự do, Bình đẳng,

Bác ái… Tôi rất muốn làm quen với nền văn

minh Pháp, muốn tìm xem những gì ẩn giấu

đằng sau những chữ ấy” Và “Nhân dân Việt

Nam trong đó có ông cụ thân sinh ra tôi, lúc

này thường tự hỏi nhau ai sẽ là người giúp

mình thoát khỏi ách thống trị của Pháp

Người này nghĩ là Anh, có người lại cho là

Mỹ Tôi thấy phải đi ra nước ngoài xem cho

rõ Sau khi xem xét họ làm ăn ra sao, tôi sẽ

trở về giúp đồng bào tôi”

Ngày 5/6/1911 Nguyễn Tất Thành rời Tổ quốc sang phương Tây tìm đường cứu nước

2.2 THỜI KỲ 1911 – 1920): TÌM THẤY CON ĐƯỜNG CỨU NƯỚC, GIẢI PHÓNG DÂN TỘC (tiếp theo)

• Ngày 6- 7- 1911 Nguyễn Tất Thành đã dừng chân ở cảng Mácxây, cảng Lơ Havơrơ (Le Havre) của Pháp

• Năm 1912, Nguyễn Tất Thành làm thuê cho một chiếc tàu của hãng Sácgiơ Rêuyni đi

vòng quanh châu Phi, đã có dịp dừng lại ở những bến cảng của một số nước như Tây

Ban Nha, Bồ Đào Nha, Angiêri, Tuynidi, Cônggô, Đahômây, Xênêgan, Rêuyniông 

Nguyễn Tất Thành theo con tàu tiếp tục đi qua Máctiních (Martinique) (Trung Mỹ), Urugoay và Áchentina (Nam Mỹ) và dừng lại ở nước Mỹ cuối năm 1912

• Khoảng đầu năm 1913, Nguyễn Tất Thành theo tàu rời Mỹ trở về Lơ Havơrơ, sau đó

sang Anh

• Khoảng cuối năm 1917, Nguyễn Tất Thành từ Anh trở lại Pháp

 Đến đâu Người cũng thấy cảnh khổ cực của người lao động dưới sự áp bức bóc

lột dã man, vô nhân đạo của bọn thống trị Họ cũng là nạn nhân của sự hung ác,

vô nhân đạo của bọn thực dân Những sự việc như vậy diễn ra khắp nơi trên