Giám sát quyền lực nhà nước dưới triều đại Hậu Lê và những bài học cho việc xây dựng hệ thống giám sát quyền lực hiện nay

Bài viết tập trung phân tích những quan niệm, tư tưởng trong việc xây dựng hệ thống kiểm soát quyền lực nhà nước ở thời Hậu Lê và xác định cơ chế kiểm soát quyền lực dưới thời Hậu Lê. Chính sách kiểm soát quyền lực dưới thời Hậu Lê được tiến hành trên cơ sở những giá trị về quyền lực của Nho giáo, các quy định về tổ chức bộ máy nhà nước và hệ thống xử phạt, khen thưởng rõ ràng.

Ề ỰC NHÀ NƯỚC DƯỚ Ề ĐẠ Ậ

Ọ ậ

Ngày đăng bài:

ắ

và xác định cơ chế ể ề ực dướ

dướ ờ ậu Lê đượ ến hành trên cơ sở

quy đị ề ổ ứ ộ máy nhà nướ ệ

ố ử ạt, khen thưởng rõ ràng Trên cơ

ở đó, bài viế ẽ đưa ra mộ ố ọ

ừ

ậu Lê, nhà nướ ể ề ự

Dướ ều đạ ậu Lê, cơ cấ ổ ứ ộ máy đạt đượ ữ ự ể ạ ẽ

đã phát triể ới trình độ ự ệ ủ ền địa trung ương đế ừng đị phương có xu hướ ở ộng hơn Tuy nhiên, xu thế ể ủ ề ực không đồ nghĩa vớ ự ề ệ ủa nhà Vua và các cơ quan nhà nướ ặ ề

các cơ chế giám sát dướ ề ữ ả ề ổ ứ ộ máy nhà nướ ấ

ấn đề ự ộ máy nhà nướ ệ

ố ả ộ ậ ố ế ạ ẽ ệ ọ ỏ ệ ủ

ốc gia đi trướ ầ ế nhiên, để ể ột cách đầy đủ ị ủ ể

ệ ớ ị văn hóa, chính trị, tư tưở ủ ừng giai đoạ ụ ể ủ ố

ằ “gây thành được cái văn minh vậ ất như Tây học, nhưng vẫn có cái đặc tính đào tạ

ều đạ ậ ẽ ạ ều ý nghĩa và giá trị ớn đố ớ ựng các cơ

nước dướ ờ ỳ ậ

ổ ứ ủ ộ máy nhà nước dướ ều đạ ậu Lê, trong đó có vấn đề ể

ề ực nhà nước Tư tưở ề ể ề ự ộ máy nhà nước đượ ể

ề ồ ố ề ự ằ ở trong vũ trụ ữ ngôi cao hơn cả Thượng đế Thượng đế là ông vua mưu cầ ạ ục cho ngườ Điều này có nghĩa

ề ự ắ ồ ả ừ ộ ị vua nào mà đế ừ Thượng đế Như vậ

trao cho và Vua đượ là đạ ể ủ Thượng đế ở trên đấ ữ Thượ

ề ự ớn nhưng quyề ực đó không có nghĩa là tuyệt đố ấ ệt Điề

ổ ậ ới người dân, coi ý dân như ý trời, do đó trong quá tình cai trị ầ

ậ ền nhân đời trước quy định cho đời sau, trong đó cầ ắc đế ứ Đức đượ

ọ ất, nghĩa là Vua phải là người nhân đứ ấ ế ẽ đó mà

ả ấ ự ẩn “để ữ ọi hành độ ỏ ất và để ương cho kẻ dướ ” , khi nhà vua “đã không làm tròn nhiệ ụ ạ ạ ả ữ

vua đó

ời cũng không đồng tình đố ới các quan viên “ngu trung” mà ngượ ạ ệm “

ần là ngườ ế ọn “vua sáng” để ờ ết làm cho vua có tài đứ ” Đố ớ ổ

ậ ủ ầ ử ọ có nghĩa vụ “ răn Vua để ẫ ắt Vua làm điề ện, khuyên răn không được thì ngăn cản Vua làm điề ếu ngăn cản cũng không đượ ả

ạ ều đình là những ngườ ẩ ạnh, tài năng, không chị ất mình để điề ất chính, phi nghĩa Tư tưởng nêu trên luôn đượ ể ệ ạt độ ủ

ạ ờ ỳ ậ ất là đố ới các “ngôn quan” có chức năng can gi n Vua, đàn hặ

ạ ạm Đây có thể ề ảng tư tưở ủa cơ chế “can gián” nhà vua và

máy nhà nướ

ờ ậu Lê đánh dấu bướ ể ạ ẽ ủ ộ máy nhà nướ

điể ị ử ều đạ ế ệt Nam Dướ ều vua Lê Thánh Tông đã lệ

ố

cho các văn thân nổ ếng như Thân Nhân Trung, Quách Đình Bảo, Đỗ ận, Đào Cử, Đàm

ra quy đị ậ ề ề ực nhà nước cho các cơ quan, cá nhân khác nh ế

ập các đơn vị, cơ quan có chức năng giám sát hoạt độ ủa các cơ quan chuyên môn và quy

đị ế độ khen thưở

ở Trung ương và địa phươ

nhà nướ ở địa phương và trung ương Năm 1471, vua Lê Thánh Tông cho hiệu đính ề

ộ ả ộ máy nhà nước trung ương đã được “ ếp đặ

ẫm đạ ệ ập ra các cơ quan kiể ấp hành, điề

ự, tư pháp và giám sát” ạnh đó, chức năng, nhiệ ụ các cơ quan cũng đượ ắp đặ ột cách tương đố ỉ

đặ ứ ể tướng, thay vào đó quyề ủa đạ ần đứng đầu đượ

ộ

sđd

ị ẩ ữ ứ ụ trên cũng chỉ ấ ặ

năng của các cơ quan ở Trung ương cũng đượ ột cách tương đố

ệ “chia đặ ở ụ ộ” vào năm 1460 ờ ỳ ậ ộ máy nhà nướ

thư và 2 vị ả ữ ị ạ ụ ộ ậ ến hành đặ ụ ự (năm 1466),

ời gian đầ ức quan đứng đầ ỗ ự chưa được đặt chuyên trách mà để

đứng đầ ộ đả ệ ữa các cơ quan này luôn có sự ố ợ ối đồ ờ ể

cơ quan nào có thể ắ ề ự ại Trung ương đượ ệc đều đượ

ế ứ ộ ản lý nhà nướ ại địa phương bao gồ Đô Ty ừ ế

địa phương dướ ờ ậu Lê cũng được nhà nước điề ỉ ộ ặ ẽ Đố ới đơn

trên cơ sở ố lượ ộ ủ ỗi xã, đồ ờ ắt đặt, quy đị ố lượ ạch xã trưở

ộ

sđd

ộ

ủ ố Ở nướ cơ cấu làng và nướ ồ ạ ặ ẽ ộ ặ ả ệ ức đòan

ống hành chính, cũng quy đị ặ ẽ ạch, điề ện để làm xã trưở ệ ầ

ền trung ương ban hành

2.2 Giám sát quyền lực các cơ quan kiểm tra, giám sát của các cơ quan thuộc bộ máy nhà nước

độ ủ ệ ống cơ quan chính bao gồ ụ ự ử đài Về ồ ố ệ ố các cơ quan giám sát củ ều đạ ến nước ta đã tồ ạ ừ ời nhà Lý và đượ

cơ bả ới hai cơ quan chính là Lụ ự ử đài Mô hình củ ệ ống cơ quan này

ỉ ữ ỗ ầ ủa Vua, can gián Vua; đàn hặ ặ ộ ộ , đồ ờ

“ ả ức năng kiể ệ ử ệ ” Cơ quan Ngự ử đài đượ ổ ức đồ

ờ ở trung ương và địa phương Ở trung ương, quan viên đứng đầ ự ử đài là Đô ngự ử

ộ ộ ự ử đài bao gồm 4 cơ quan giúp việ ị ệc đăng lụ ấ

tuyên cũng đặt các cơ ự ử đạ ại địa phương nhằ ạ ại các đạo, đứ

ụ Khoa là cơ quan giám sát mớ ấ ện dướ ờ ậ ến hành đặ ạ

ụ ộ, năm 1425, vua Lê Nghi Dân đã tiế ết đặt các cơ quan lụ ớ ục đích

ồm: Trung thư khoa giám sát Bộ ạ ả ộ ộ, Đông khoa

ộ ớ ệc đặ ện, tháng 8 năm Quang Thuậ ứ

ụ ệ ự ệ ệ ủ ộ tương ứ ụ như “Bộ ại thăng bổ

ảnh hưởng để ự ệ ệ ề ự ở ả ến trung ương và địa phương

ề ự nước thông qua các khen thưở ế

ngườ ậ ờ ỳ ậu Lê cũng quy đị ấn đề liên quan đế ệc thưở

ệ ặc đã đủ ạn, (được thuyên thăng đi nơi khác) mà lòng dân ái

ộ ặc quan đầ ạ ấ ế ử ả ực, gia thăng cho viên ấ ộ ậ ữ

lính và đày ra biên giớ ốt đờ ụ ứ ồ ụ ữ ể ậ ấ ằ

ạm các khung hành vi đó, các hành vi vẫ ổ ủ chưa bị ử ụ Điề : “Các quan viên che ấu dân đinh khỏ ộ ế ị ộ

ộ ố ộ ả ền Điều 138 có quy đị “Quan ty làm ăn trái luật mà ăn hố ộ ừ

ử ạ ấp đôi nộp vào kho”

sđd

ấ ật ngoài quy đị ệ ụ đồ ời quy đị ệ

ững ngườ ắ ụ Các quy định liên quan đế ử ạ ủ

cũng đượ ắ ề ức độ ặ ẹ để đưa ra hình phạt, như tại Điề ậ ồng Đứ

ớt”

ộ ố ệ ề ự ộ máy cơ quan giám sát quyề ực trong nhà nướ ệ

ặ ề ổ ứ ộ máy nhà nước cũng như pháp luậ ờ ậu Lê đã không còn phù

ựng cơ chế ể ề ực nhà nướ ạ ấ ền Trướ ế ần lưu ý

ệ ự ọn các cá nhân đảm đương chứ ụ ể ộ máy nhà nước Dướ

ờ ậu Lê, các viên quan đảm đương trách nhiệ luôn đượ ự ọ ỹ

ị ế ủ ều đình Đố ới các cơ quan giám sát, vai trò củ

ộc các cơ quan hành chính địa phương Đồ ờ ằm xác đị ệ ủ

ự ử, năm 1486, vua Lê Thánh Tông ra chỉ ụ ằ “Kể ừ ự ử

sai đi công cán ở nơi khí độc như các xứ An Bang, Hưng ạng Sơn, Thái Nguyên và

ự ử ế ự ử cai đạ ự ử thông cai sai đi đã hế ồ ớ ầ lượ ự ử đạo khác” Đố ớ ấ ậu Lê quy đị ặ ẽ ạch, điề

ệ ệ ổ ứ ộ máy nhà nướ ệ

ế ậ

ực nhà nướ ữ ội dung liên quan đế ổ ứ ệ ố ề ực nhà nướ dướ ờ ậu Lê đượ ổ ết dướ ộ ố điể

ễ và Đứ

ứ cơ chế ề ực nhà nước dướ ều đạ ậu Lê đượ ự ệ

cơ sở ổ ứ ộ máy nhà nướ ệ ống cơ quan giám sát quyề ự ạt độ ệ ả ừ trung ương đến địa phương, trong đó nổ ậ ấ ủa 2 cơ ụ ự

ử đài Ngoài ra, vai trò của các “ngôn quan” trong giám sát quyề ực nhà nước cũng đượ

Đạ ệ ử ký toàn thư, sđd, tr.204,205.

ứ ệ ố ậ ờ ỳ ậu Lê, trong đó có thể ể đến các văn bản như Luậ

độ ề ực nhà nướ ở Trung ương và địa phương Các văn bản này đã quy đị

ệ ạ ế ạng nhũng nhiễ ủ ại đố ớ

ựng đạo đứ ụ tính độ ậ ủ cơ quan, cá nhân thự ệ ệ ụ

đạ ện nay là phương thứ ế ậ ợp để ựng cơ chế ể ề ự ệ

ộ Đinh Gia Trinh (1968), Sơ thả ị ử nhà nướ ề ệ ậ

ễ Văn, Đăng Duy Thìn (2012), sách đào tạ ử ụ ạ ờ

ễn Minh Tườ ổ ứ ộ máy nhà nướ ủ ệ ừ

ộ