Theo kết quả điều tra của Viện BVTV và Viện nghiên cứu cây ăn quả miền Nam, bệnh Greening đM xuất hiện , lan truyền ở khắp các vùng trồng cam, quýt của nước ta, nguyên nhân chủ yếu do sử
Trang 1Chương 9 Biến động của số lượng dịch hại chính
trên cây ăn quả
1 Dịch hại chính trên cây có múi
- Theo thống kê của Viện Bảo vệ thực vật 1967 - 1968 trên cây có múi (cam, quýt, bưởi, chanh,…) đM thu thập được 124 loài sâu hại thuộc
24 bộ trong 9 bộ côn trùng Trong đó có 62 loài đM được giám định tới giống và loài
+ Bộ cánh giấy (Hômptera với 10 họ và 35 loài
+ Bộ cánh cứng (Colêoptera có 6 họ và 27 loài
+ Bộ cánh vẩy (Lepidoptera có 3 họ và 18 loài
+ Bộ cánh nửa (Hemiptera có 2 họ và 17 loài
+ Bộ nhện (Acarina có 4 họ và 4 loài
Thành phần sâu hại trên cây có múi ở miền Bắc Việt Nam khá phong phú Các loài Rệp ( rệp muội và rệp sáp…) nhện đM trở thành dịch hại chủ yếu là mối đe doạ cho nhiều vùng trồng cây có múi ở đồng bằng
đến trung du miền núi
- Theo thống kê của Viện bảo vệ thực vật (1977 - 1978) trên cây có múi (cam, chanh…) ở miền nam Việt Nam đM thu thập và xác định được
60 loài sâu, nhện hại thuộc 9 bộ côn trùng khác nhau, 12 loại bệnh hại chính
Những loại sâu hại chính phải kể đến sâu vỏ bùa, rầy chống cánh,
bọ trĩ, rệp muội, rệp sáp và nhện đỏ, nhện trắng to Bệnh hại chính phải kể
đến bệnh Greening, bệnh loét, bệnh thán thủ, bệnh muội đen
2 Biến động số lượng, tỷ lệ hại của một số loài dịch hại chính trên cây có múi
2.1 Bệnh Greening vàng lá cam, chanh
2.1.1 Các vụ dịch của bệnh Greening
- Bệnh vàng lá Greening trên cây có múi được mô tả lần đầu tiên như một bệnh dịch vào năm 1929 ở Trung Quốc, năm 1950 - 1951 bệnh dịch xuất hiện ở Đài loan, Philippines, Indonesia, Malaysia… Trong những năm 90 của thế kỷ XX bệnh Greening lan tràn khắp các vùng trồng cây có múi của nhiều nước châu á, trừ Nhật Bản và Hàn Quốc (H J Su 1991)
- ở Đài Loan bệnh Greening được gọi là Likubin xuất hiện từ 1951 bệnh đM tàn phá trên 12 triệu cây cam, quýt làm ảnh hưởng nghiêm trọng
đến năng suất
- ở Indonexia, bệnh Greening đM xuất hiện, gây hại trong những năm 1960 - 1670 làm chết khoảng 3 triệu cây cam,quýt đang cho quả
- ở Philippines, bệnh Greening xuất hiện, gây hại trong những năm
1960 - 1970 làm chết khoảng 3 triệu cây cam, quýt đang cho quả
- ở nhiều nước thuộc vùng Châu á, cam, quýt được trồng trong vườn gia đình không có kế hoạch phun thuốc trừ rầy chỏng cánh, không
Trang 2triệt để áp dụng biện pháp nhỏ bỏ cây bệnh cho nên mầm bệnh Greening
đM gây thành dịch, kéo dài hàng chục năm
- ở Việt Nam, bệnh Greening được phát hiện và nghiên cứu từ những năm 1970 Bệnh phát triển mạnh trở thành dịch vào những năm 80,
đặc biệt từ năm 1990 đến nay bệnh làm cho nghề trồng cam, quýt bị tổn thất nặng nề gây thất thu nghiêm trọng cho người nông dân Theo kết quả
điều tra của Viện BVTV và Viện nghiên cứu cây ăn quả miền Nam, bệnh Greening đM xuất hiện , lan truyền ở khắp các vùng trồng cam, quýt của nước ta, nguyên nhân chủ yếu do sử dụng cây giống đM bị bệnh để trồng Theo Cục BVTV Hà Nội (1998) ở địa bàn Hà Nội, bệnh Greening đM gây hại nghiêm trọng cho các vùng trồng cây có múi nói chung, cây cam Canh, bưởi Diễn nói riêng Nhiều vườn cam Canh bị tàn lụi, quả nhỏ năng suất thấp, số lượng quả trên cây giảm trung bình 35,4%
2.1.2 Diên biến của bệnh Greening
Bệnh Greening do vi khuẩn Liberobacter aciaticum gây ra Vi khuẩn tồn tại trong mạch dẫn của cây làm tắc nghẽn việc vận chuyển nước
và các chất dinh dưỡng trong cây từ đó làm ảnh hưởng tới hoạt động trao
đổi chất của cây có múi Vi khuẩn không tự lan truyền từ cây này sang cây khác mà phải qua môi giới truyền bệnh là Rầy chỏng cách Diaphorina citri
Tình hình phát sinh, diễn biến của bệnh Greening phụ thuộc vào yếu tố môi trường, cây ký chủ, đặc biệt phát sinh diễn biến mật độ của bọ rầy chỏng cánh Theo kết quả nghiên cứu của Viên BVTV, Chi cục BVTV
Hà Nội hàng năm rầy chỏng cánh ở vùng Hà Nội có 2 đỉnh cao về mật độ trùng vào 2 vụ ra chồi rộ của cam Canh, bưởi Diễn, tương ứng vào vụ xuân (tháng 3 - 5) vụ thu (tháng 9 - 11) Đây là cơ sở khoa học đề xuất biện pháp ngăn ngừa sự lây lan của bệnh Greening
+ Vệ sinh đồng ruộng: Loại bỏ tất cả những cây có múi và cây ký chủ phụ của vi khuẩn L asiaticum gây bệnh Greening trước khi cây trồng mới cây có múi
+ Phun thuốc phòng chống rầy chỏng cánh D citri bằng thuốc 10EC Mỗi vụ ra chồi cần phun 2 lần mỗi lần cách nhau 7 ngày
2.1.3 Phương pháp điều tra tình hình phát sinh ,diễn biến của bệnh Greening trên đồng ruộng
- Phương pháp điều tra tình hình phát sinh, diễn biến của rầy chỏng cánh D citri
Mỗi ruộng điều tra theo phương pháp 5 điểm chéo góc, mỗi điểm 2 cây, mỗi cây 5 - 10 cành ngẫu nhiên theo bốn hướng của tán cây Định kỳ
10 ngày/lần theo dõi số chồi, số lá bị hại, mật độ sâu trên chồi và lá điều tra
Đánh giá mức độ gây hại của sâu theo 3 cấp
+ Cấp 1 Nhẹ (< 5% lá, chồi bị hại) +
+ Cấp 2 Trung bình (5 - 30% Chồi, lá bị hại) ++
+ Cấp 3 Nặng (> 30% Chồi, lá bị hại)+++
Trang 3- Phương pháp điều tra tình hình phát sinh, diễn biến của bệnh Greening trên ruộng
Mỗi ruộng điều tra theo phương pháp 5 điểm chéo góc, mỗi điểm 2 cây, mỗi cây 4 cành theo 4 hướng Điều tra số cành, lá bị bệnh Tính tỷ lệ (%) và chỉ số bệnh theo thang cấp bị bệnh
+ Cấp O: Lá khoẻ, không có vết bệnh
+ Cấp 1: Vết bệnh < 5% diện tích
+ Cấp 2: Vết bệnh 6 - 15 % diện tích
+ Cấp 3: Vết bệnh 16 - 30 % diện tích
+ Cấp 4: Vết bệnh 31 -50% diện tích
+ Cấp 5: Vết bệnh > 50% diện tích
2.1.4 Biện pháp ngăn chặn, phòng chống bệnh Greening trên cây bưởi Diễn
- Trồng mới bằng giống cây sạch bệnh
- Không trồng cây cảnh có họ cam, quýt gần vườn bưởi
- Kiểm tra vườn thường xuyên, định kỳ lấy mẫu giám định bệnh (3 -6 tháng/lần) để loại bỏ sớm cây bị bệnh Greening
- Phòng trừ rầy chỏng cánh D citri tránh lan truyền tác nhiễm bệnh Greening chú ý phun thuốc 1 - 2 lần trong mỗi đợt lộc cách nhau 7 - 10 ngày, đặc biệt lộc xuân và lộc thu có thể dùng thuốc Applaud M 0,1% Trebon 0,15%, Dáu khoảng, Bassa 0,1%, Regent 0,1%
- Tăng sức chống chịu cho cây bưởi bằng cách
+ Bón đủ, cân đối phân đa lượng và vi lượng
+ Chủ động tưới tiêu để cây không bị khô, úng
2.2 Rầy chỏng cánh Diaphorina citri Kuwayama
2.2.1 Các vụ dịch của rầy chỏng cánh D citri
- Rầy chỏng cánh được Clauford mô tả lần đầu tiên ở Đông nam Châu á, sau đó Clausen A.E mô tả loài này ở Trung Quốc, Nhật Bản, Đài Loan
- Rầy chỏng cánh có thể đẻ tới 800 trứng, sống khoản 6 tháng đến
189 ngày, một năm có trên 10 lứa khi rầy nhiễm bệnh Greening, nguồn bệnh đựơc nhân lên trong cơ thể rầy cho nên rầy có thể truyền bệnh (như Vector truyền bệnh) cho cây có múi suốt đời và mức độ truyền bệnh lớn
- ở Nhật Bản, rầy chỏng cánh xuất hiện và gây thành dịch với mật
độ khá cao trong các vườn trồng cam, quýt nhưng do không có bệnh Greening cho nên rầy chỉ là loài dịch hại không đóng vai trò Vector truyền Greening
- ở các nước Châu A, châu Phi rầy chỏng cánh là vector truyền bệnh Greening khá nguy hiểm biến động mật độ của rầy chỏng cánh có
Trang 4liên quan chặt chẽ đến nhịp độ ra lộc của cây có múi vì vậy chỉ đẻ trứng trên đợt non, chích hút lá non
- ở Việt Nam, sự xuất hiện, diễn biến của rầy chỏng cánh có liên quan với việc phát hiện, diễn biến của bệnh Greening trên cây có múi Vào những năm 1994 - 1996 tại nông trườg Xuân Mai có gần 40 - 100 cây cam bị bệnh Greening có mật độ rầy chỏng cánh khá cao
2.2.2 Diễn biến của rầy chỏng cánh
- Sự xuất hiện, diễn biến của rầy chỏng cánh có liên quan đến tuổi cây cam, quýt và mức độ cảu nhiễm bệnh Greening của cây
- Trong vườn hàng năm, mật độ rầy chỏng cánh tháng 1 - 2 hầu như không đáng kể, sau tháng 3 khi cây con đM ổn định, phát triển ổn định rầy bắt đầu xuất hiện và tăng mật độ vào các tháng cuối vụ xuân, đầu hè nhung không thành dịch, từ tháng 7 đến cuối năm mật độ rầy chỏng cánh lại giảm nguyên nhân chính là do sau ghép người ta cắt bỏ phần trên của cây để mắt ghép bột
- Trong vườn cam, quýt kinh doanh, nhiễm bệnh Greening ở mức trung bình, mật độ rầy chỏng cánh tăng khá nhanh rầy có thể phát triển không cần đến đợt ra lộc chính, đợt lộc thu rầy có mật độ cao nhất, sau đó
đến lộc xuân, thấp nhất là đợt hè (do vườn cây đang mang quả ở giai đoạn kinh doanh ổn định cây không phát lộc đông)
- Trong vườn chanh (Cây phát lộc sớm hơn so với cam, quýt khoảng trên dưới 1 tháng) cho nên ngay từ tháng 1 - 2 mật độ rầy đM tăng cao
2.2.3 Phương pháp điều tra diễn biến mật độ rầy chỏng cánh Xem phương pháp điều tra rầy chỏng cánh phần 2.1 bệnh Greening vàng lá cam, chanh
2.2.4 Biện pháp ngăn chặn, phòng chống rầy chỏng cánh (D citri)
- Phát hiện kịp thời sự xuất hiện, diễn biến của rầy chỏng cánh trên cây có múi
- Phòng trừ triệt để rầy chỏng cánh là biện pháp quan trọng nhất để ngăn chặn và tránh tái nhiễm bệnh Greening trong vườn cây có múi
- Chú ý phòng trừ rầy chỏng cánh trong 2 vụ lộc chính của cây có múi là lộc xuân và lộc thu Có thể sử dụng các loại thuốc:
Trebon 10EC : 0,1%
Regent 800WG : 0,1%
Trang 52.3 Nhện đỏ Panonychus citri hại cây có múi
2.3.1 Dịch của nhện đỏ P citri
- Nhện đỏ P citri gây hại ở tất cả các vùng trồng cam, chanh trên thế giới nhện gây hại lá chuyển màu trắng bạc hay vàng
- Nhện đỏ P.citri xuất hiện và gây hại thành dịch ở California, Frolida (Mỹ) ở Nam phi, Trung Quốc, Nhật Bản, ấn độ (Jepsson 1975)
- Nhện đỏ P citri cũng gây thành những vụ dịch ở nhiều vùng trồng cam, chanh ở Tây Ban Nha, ý, Hàn Quốc và Đài Loan vào những năm
1990 - 1996
- ở Việt Nam nhện đỏ P citri trở thành dịch hại nghiêm trọng ở Bố Hạ, Hà Bắc, Xuân Mai, Hà Tây ngay từ 1956 đến nay
2.3.2.Diễn biến mật độ của nhện đỏ P citri
- Nhện đỏ phát triển và gây hại quanh năm ở hầu hết các vùng trồng cam, chanh ở Nhật Bản trứng nhện đỏ có thể qua đông vào tháng 11- 1 năm sau Nhện đỏ hại trên nhiều loại cây trồng ngoài cây có múi
- Theo Jeppson (1975) nhiệt độ trên 40oc hoặc nóng kéo dài từ 30 -
32oc làm cho nhện chết nhiều
- Theo M.Y Gai và K C Kuang (1994) cho rằng mật độ của nhện
đỏ trên cam,quýt có mối tương quan chặt với mật độ của nhện bắt mồi Phytoseius
- ở vùng đồi Hoà Bình miền Bắc Việt Nam nhện đỏ P citri có thể bắt gặp trong vườn trồng cam,quýt trong suất 12 tháng của năm Nhện đỏ tập trung gây hại trên lá bánh tẻ, lá già Biến động mật độ quần thể nhện
đỏ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của điều kiện ngoại cảnh đặc biệt của nhiệt
độ và lượng mưa cho nên trong năm mật độ nhện đỏ tăng mạnh vào tháng
3, 4 , trong điều kiện mùa hè không có mưa rào, tốc độ tăng của quần thể nhện đỏ rất cao Tháng 11 mật độ quần thể nhện đỏ P citri lại thêm một
đỉnh cao do mưa ít, nhiệt độ còn thích hợp cho sinh trưởng, phát triển của nhện
- Cây cam, quýt ở giai đoạn vườn ươm và giai đoạn tuổi nhỏ bị nhện
đỏ hại nặng hơn Trên lộc xuân và lộc thu nhện đỏ gây hại mạnh hơn
2.3.3 Phương pháp điều tra diễn biến mật độ nhện đỏ P citri
- Chọn ruộng ít bị tác động của thuốc hoá học BVTV đánh dấu 5 cây cố định, mỗi cây cách nhau 40 - 48 m Trên mỗi cây lấy 5 điểm ngẫu nhiên (4 điểm ở 4 hướng, 1 điểm bất kỳ) mỗi điểm lấy 2 lá trong đó có 1 lá ở đầu và một lá ở giữa của từng đọt lộc
- Trên vườn ươm điều tra theo băng, mỗi băng 10 cây ngẫu nhiên, mỗi cây 2 lá (1 lá bánh tẻ, 1 lá già) Cho mẫu vào túi nylon, quan sát đếm
số nhện dưới kính núp Tính mật độ con/lá
2.3.4 Biện pháp phòng ngừa, phòng chống nhện đỏ
- Cắt tỉa định hình và chăm sóc cây khoẻ
Trang 6Bón phân cân đối, hợp lý, trừ cỏ kịp thời tưới nước giữ ẩm cho cây, chăm sóc cho cây phát triển khoẻ, cắt tỉa định hình thông thoáng tán cây tạo điều kiện cho các đợt lộc phát triển đều tập chung
- Sử dụng các loại thuốc trừ nhện với dầu khoáng DC - Tron plus + Có thể trừ nhện đỏ bằng thuốc Pegasus 500 EC, Nissorum 5 EC, Ortus 5SC, Tập kỳ 1,8 EC, Zinep 80 WP được hỗn hợp với dầu khoáng
DC - TronPlus
+ Phun thuốc vào thời điểm thích hợp; khi mật độ nhện đỏ đạt 5 con/lá với Pegasus 500 EC; 0,15% Nissonua 5 EC, 0,15%, Ortus 5 SC, 0,15% luân phiên cho các lần phun khác nhau
Câu hỏi ôn tập:
Câu 1 Trình bày các điều kiện tối ưu để bệnh greening hại cây có múi phát sinh thành dịch và biện pháp phòng ngừa, dập dịch
Câu 2 Trình bày các điều kiện tối ưu để rầy chỏng cánh hại cây có múi phát sinh thành dịch và biện pháp phòng ngừa, dập dịch
Câu 3 Trình bày các điều kiện tối ưu để nhện đỏ hại cây có múi phát sinh thành dịch và biện pháp phòng ngừa, dập dịch