Vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự việt nam

và pháp luật tố tụng; cải cách tổ chức các cơquan tư pháp và các chế định bổ trợ tư pháp; xây dựng và nâng cao chất lượngđội ngũ cán bộ tư pháp, bổ trợ tư pháp, nhất là cán bộ có chức da

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HÀ DUY HIỂN

VAI TRß CñA THÈM PH¸N TRONG Tè TôNG H×NH Sù VIÖT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TSKH LÊ VĂN CẢM

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của GS-TSKH Lê Văn Cảm Các kết quả nêu trong Luận văn chưa từng được công bố trong một công trình khoa học nào khác.

Tất cả các tư liệu được đề cập trong luận văn đều trung thực, chính xác, có nguồn gốc, rõ ràng.

Vậy tôi viết lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật - Đại học Quốc Gia Hà Nội xem xét để tôi bảo vệ Luận văn.

Tôi xin trân thành cảm ơn!

Người cam đoan

Hà Duy Hiển

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục từ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 10

1.1 Vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự 10

1.1.1 Khái niệm vai trò của Thẩm phán 10

1.1.2 Mối quan hệ giữa Thẩm phán với các chức danh tư pháp khác 15

1.1.3 Các nguyên tắc cơ bản của hoạt động xét xử và sự tác động đến vai trò hoạt động tố tụng Thẩm phán 17

1.2 Các mô hình tố tụng hình sự và vai trò của những người tiến hành tố tụng 21

1.3 Những yếu tố tác động đến vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự 25

1.3.1 Yếu tố truyền thống pháp lý 25

1.3.2 Yếu tố văn hóa pháp lý 27

1.3.3 Những ảnh hưởng của phương thức tổ chức quyền lực nhà nước 28

Kết luận Chương 1 31

Chương 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH 32

2.1 Lịch sử hình thành và phát triển của các quy định pháp luật về vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự ở nước ta từ 1945 đến nay 32

2.1.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1980 32

2.1.2 Giai đoạn từ năm 1980 đến năm 1992 35

2.1.3 Giai đoạn từ năm 2002 đến nay 38

2.2 Vai trò của Thẩm phán trong thực tiễn hoạt động tố tụng

hình sự 39

2.2.1 Vai trò của Thẩm phán trong việc thực hiện các quyền và nghĩa

vụ theo quy định của pháp luật luật tố tụng hình sự392.2.2 Vai trò của Thẩm phán trong việc thực hiện các nguyên tắc cơ

bản của pháp luật tố tụng hình sự 512.2.3 Vai trò của Thẩm phán với việc thực hiện nguyên tắc tranh tụng

tại phiên tòa theo tinh thần cải cách tư pháp 58

Kết luận Chương 2 63 Chương 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH

CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ VAI TRÒ

CỦA THẨM PHÁN TRƯỚC YÊU CẦU CẢI CÁCH TƯ

PHÁP Ở VIỆT NAM 64 3.1 Sự cần thiết của công cuộc cải cách tư pháp 64 3.2 Những yêu cầu cơ bản về việc cải cách hoạt động của Tòa

pháp luật tố tụng về vai trò của Thẩm phán 75

3.4.1 Nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên toà 753.4.2 Nâng cao tính độc lập trong hoạt động xét xử của Thẩm phán 763.4.3 Đổi mới về cơ chế hoạt động của Tòa án trên cơ sở đó hoàn

thiện vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự 773.4.4 Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật để

nâng cao vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự78

Kết luận Chương 3 80 KẾT LUẬN 82

Tòa án nhân dânTòa án nhân dân Tối caoTòa án Quân sự

Xã hội chủ nghĩa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngày 02/6/2005 Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 49-NQ/TW vềChiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020 theo tinh thần Nghị quyết Đại hội

IX của Đảng về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vàxây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế Cùng vớiHiến pháp năm 2013 đi vào cuộc sống, bảo đảm tính thượng tôn Hiến pháp,đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả cải cách tư pháp, một nhiệm vụ lớn và trọngtâm lúc này là căn chỉnh, hoàn thiện hệ thống pháp luật về tư pháp cho phùhợp với tinh thần và nội dung của Hiến pháp năm 2013 và các định hướng củaChiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020

Mục tiêu cải cách tư pháp thời kỳ thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại

hóa đất nước là xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ,

nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng

sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, trong đó cải cách Tòa án và hoạt động xét xử là trung tâm của cải cách tư pháp với khâu đột phá là mở rộng tranh tụng dân chủ trong xét xử.

Để đạt mục tiêu đó, Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đề ra 5phương hướng và 7 nhóm giải pháp, tập trung vào cải cách pháp luật nội dung(hình sự, dân sự, hành chính ) và pháp luật tố tụng; cải cách tổ chức các cơquan tư pháp và các chế định bổ trợ tư pháp; xây dựng và nâng cao chất lượngđội ngũ cán bộ tư pháp, bổ trợ tư pháp, nhất là cán bộ có chức danh tư pháp;phát huy vai trò giám sát của cơ quan dân cử, của công luận, của nhân dân vàđổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động tư pháp và cơ quan tư pháp.Nghị quyết xác định Tòa án giữ vai trò trung tâm trong hệ thống tư pháp, hoạtđộng của Tòa án là trọng tâm của hoạt động tư pháp Đây là bước

phát triển mới về nhận thức lý luận trong lĩnh vực tư pháp nhằm thực hiệnNghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX với mục tiêu xây dựng Nhànước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân Đại hội Đảng toàn quốc lần

thứ X, XI tiếp tục khẳng định nhiệm vụ: “Cải cách tư pháp khẩn trương,

đồng bộ, lấy cải cách hoạt động xét xử làm trung tâm” [18, tr.127].

Trước yêu cầu hội nhập sâu rộng nhằm nâng cao vị thế, vai trò của ViệtNam với cộng đồng Quốc tế trên tất cả các lĩnh vực với mục tiêu Việt Nammuốn làm bạn, làm đối tác tin cậy, là nước có trách nhiệm trong việc giảiquyết các vấn đề Quốc tế có liên quan và một trong những lĩnh vực trọng tâm

là Việt Nam đang quan tâm thực hiện cải cách hành chính, cải cách pháp luậtmột cách đồng bộ phù hợp với luật pháp Quốc tế

Hiến pháp 2013 quy định “Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo

vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân” [33, Khoản 3], trên tinh thần đó, vấn đề đặt ra cho các cơ quan Tư pháp Việt Nam nói

chung và ngành Tòa án nói riêng nhiều thách thức thực sự là cơ quan bảo vệcông lý và công bằng xã hội Việt Nam đã và sẽ tham gia thực hiện các côngước, điều ước quốc tế khi gia nhập và trở thành thành viên, đòi hỏi hệ thống phápluật bao gồm cả luật nội dung và luật tố tụng cần được sớm hoàn thiện Thực tiễntrên đây đã đặt ra cho các Thẩm phán Việt Nam không những cần phải có kiếnthức sâu rộng trong nhiều lĩnh vực luật nội dung mà còn phải hiểu biết và ápdụng thành thạo luật tố tụng liên quan để giải quyết các loại vụ án tranh chấp

Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một sốnhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, Tòa án đã tiến hànhxét xử theo hướng nâng cao vai trò tranh tụng, đảm bảo quyền của bị cáo vànhững người tham gia tố tụng Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của BộChính trị xác định rõ nhiệm vụ cải cách tư pháp đến năm 2020 là phải nâng

cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp Trọng tâm là xây dựnghoàn thiện tổ chức và hoạt động của Toà án nhân dân, đổi mới việc tổ chứcphiên toà xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiếnhành tố tụng theo hướng đảm bảo tính công khai, dân chủ, nghiêm minh, nângcao chất lượng tranh tụng tại các phiên toà xét xử, coi đây là khâu đột phá củahoạt động tư pháp Thực hiện các Nghị quyết của Đảng về chiến lược cải cách

tư pháp, cùng với Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014 được Quốc hội khóaXIII (kỳ họp thứ tám) thông qua ngày 24/11/2014 có hiệu lực ngày 01/6/2015;

Bộ Luật Hình sự sửa đổi 2015, Bộ luật tố tụng hình sự sửa đổi 2015 đượcQuốc hội khóa XIII (kỳ họp thứ mười) thông qua ngày 27/11/2015 có hiệu lựcngày 01/7/2015, thì Ngành Tòa án Việt Nam đang thực sự đổi mới về tổ chức

và hoạt động; tăng cường quản lý, nâng cao năng lực của đội ngũ Thẩm phán

để đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp Gắn liền với hoạt động của Tòa án làThẩm phán, Thẩm phán là một trong số những người tham gia tố tụng giữ vaitrò then chốt trong quá trình cải cách tư pháp nói chung, đặc biệt là việc thựchiện các mục tiêu mà Nghị quyết Đảng đã đề ra Vai trò của Thẩm phán trong

tố tụng hình sự là một nội dung rất quan trọng, một mắt xích không thể thiếutrong công cuộc cải cách tư pháp hiện nay Do vậy, việc nghiên cứu về vai tròcủa Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự là một việc làm cần thiết gópphần thực hiện thành công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta trong điều kiệnxây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Một trong những nội dung của Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày02/01/2002 Bộ chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm của công tác tư pháp

là: “Bảo đảm tranh tụng dân chủ với Luật sư, người bào chữa và những

người tham gia tố tụng khác ; việc phán quyết của Toà án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa” [6] Một phiên tòa nói chung và

phiên tòa sơ thẩm hình sự nói riêng có bảo đảm tính chất tranh tụng hay

không phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: Vai trò của Hội đồng xét xử, củaKiểm sát viên, của Luật sư, của những người tiến hành tố tụng và người thamgia tố tụng khác, nhưng vai trò của chủ tọa phiên tòa là quan trọng nhất Kếtquả phiên tòa phụ thuộc chủ yếu vào vai trò của chủ tọa phiên tòa Vì vậy, tác

giả đã chọn đề tài: “Vai trò của Thẩm phán trong tố tụng hình sự Việt Nam” để làm luận văn thạc sỹ Thông qua đề tài này, tác giả muốn làm rõ

thêm vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự Việt Nam, từ đó

đề xuất một số vấn đề hoàn thiện các quy định của pháp luật về vai trò củaThẩm phán trước yêu cầu cải cách tư pháp, nhằm nâng cao hiệu quả xét xửcủa Tòa án trong giai đoạn hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

2.1 Các sách (sách chuyên khảo, sách tham khảo, sách hướng dẫn

và giáo trình)

1) GS.TSKH Lê Cảm (2003) “Nguyên tắc tranh tụng trong hệ thống

các nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự”, Tạp chí luật học.

2) GS.TSKH Lê Cảm (chủ biên) “Hệ thống tư pháp hình sự trong giai

đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền" Sách chuyên khảo, Khoa Luật Đại học

Quốc gia Hà Nội, Nxb Đại học Quốc Gia Hà Nội 2009.

3) PGS.TS Phạm Hồng Hải (2003), “Mô hình lý luận Bộ luật tố tụng

hình sự Việt Nam” Nxb Công an nhân dân, Hà Nội

4) PGS.TS Nguyễn Đăng Dung (2004), “Thể chế tư pháp trong nhà

nước pháp quyền” Nxb Tư pháp, Hà Nội

5) PGS.TS Đinh Văn Quế (2005), “Pháp luật hình sự thực tiễn xét xử

và án lệ” Nxb Lao động - Xã hội.

6) PGS TS Võ Khánh Vinh (2007) "Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng

hình sự" Nxb Công an nhân dân.

Đặc biệt trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2014 đã có hàng loạt các bài viết khoa học đã được đăng trên các tạp chí như: Tạp chí Tòa án nhân dân (thuộc Tòa án nhân dân Tối cao), Tạp chí Kiểm sát (thuộc Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao) mà ở các mức độ đánh giá, phân tích khác nhau có liên quan đến đề tài này, cụ thể:

1) “Tăng cường tính độc lập của các Thẩm phán trong hoạt động xét

xử ở Việt Nam” Cổng thông tin điện tử Đoàn Luật sư thành phố Hồ Chí Minh.

Trích dẫn từ:http://www.hcmcbar.org

2) Quách Thành Vinh – Tòa án Quân sự Trung ương; Đàm Kim Yến

-Tòa phúc thẩm, TANDTC (2010) “Mấy vấn đề áp dụng pháp luật trong xét xử” Tạp chí Tòa án nhân dân – Tòa án nhân dân Tối cao số 19, tháng 10/2010.

3) GS.TSKH Lê Văn Cảm (2011) "Tòa án là trung tâm – Xét xử là

trọng tâm trong tố tụng hình sự theo tinh thần cải cách tư pháp" Tạp chí Tòa

án nhân dân – Tòa án nhân dân Tối cao số 9, tháng 5/2011.

4) GS.TSKH Lê Văn Cảm (2011) "Những vấn đề cơ bản về tổ chức –Thực hiện quyền tư pháp trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền"

Tạp chí Tòa án nhân dân – Tòa án nhân dân Tối cao số 13, tháng 5/2011.

5) GS.TSKH Lê Văn Cảm (2011) "Hoàn thiện nguyên tắc tranh tụngtrong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam theo tinh thần cải cách tư pháp"

Tạp chí Kiểm sát – Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao số 11, tháng 6/2011.

6) “Tổng hợp những vướng mắc về tố tụng hình sự, dân sự, hôn nhân

gia đình, kinh doanh, thương mại” Tạp chí Tòa án nhân dân – Tòa án nhân

dân Tối cao tháng 12/2011.

7) Thạc sỹ Trần Duy Bình – Tòa án nhân dân tỉnh An Giang (2012)

“Thực tiễn và một số kiến nghị nhằm bảo đảm thực hiện nguyên tắc Khi xét

xử, thẩm phán và hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật” Tạp chí Tòa

án nhân dân – Tòa án nhân dân Tối cao số 11, tháng 6/2012.

8) Nguyễn Quang Ngọc - Nguyên Thẩm phán TANDTC (2013) “ Bàn

về chế định trả hồ sơ để điều tra bổ sung” Tạp chí Tòa án nhân dân - Tòa án

nhân dân Tối cao số 8, tháng 4/2013.

9) Thạc sỹ Nguyễn Văn Trượng (2013) “Hoàn thiện thủ tục xét xử vụ

án hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp” Tạp chí Tòa án nhân dân – Tòa án

nhân dân Tối cao số 19,tháng 10/2013.

10) Thạc sỹ Nguyễn Thị Thúy Hằng, Giảng viên khoa Luật – Đại học

Huế (2014) “Một số kiến nghị góp phần thực hiện có hiệu quả nguyên tắc

tranh tụng tại phiên tòa hình sự” Tạp chí Tòa án nhân dân – Tòa án nhân dân Tối cao số 11, tháng 6/2014.

11) Thạc sỹ Nguyễn Văn Nhớ, Thẩm phán Tòa án Quân sự khu vực 1

-Quân khu 9 (2014) “Hoàn thiện quy định về quyền hạn, trách nhiệm của Chủ tọa phiên tòa trong tố tụng hình sự theo yêu cầu của cải cách tư pháp” Tạp

chí tòa án nhân dân – Tòa án nhân dân Tối cao số 14, tháng 7/2014.

12) Nguyễn Quang Lộc - Nguyên Thẩm phán TANDTC “Kỹ năng viết

Bản án hình sự sơ thẩm” Tạp chí Tòa án nhân dân – Tòa án nhân dân Tối

cao số 17, tháng 9/2014.

13) “Đổi mới và tăng cường công tác thông tin - tuyên truyền về tòa ánnhân dân đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị

quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị” Tạp chí Tòa án nhân dân - Tòa án nhân

dân Tối cao số 02 - tháng 01/2015

2.2 Vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng nói chung và trong tố tụng hình sự nói riêng đã có một số công trình nghiên cứu của các tác giải như

1) Luận án Tiến sỹ của tác giả Đỗ Gia Thư (2006) “Cơ sở khoa học

của việc xây dựng đội ngũ thẩm phán ở nước ta hiện nay”.

2) Tiến sỹ Phạm Văn Lợi (2004), “Chế định thẩm phán - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” Nxb Tư pháp.

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích đánh giá thực trạng về vai trò củaThẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự trước yêu cầu cải cách tư pháptrong giai đoạn hiện nay để làm sáng tỏ một số nội dung sau:

1) Đánh giá đúng thực trạng các quy định của pháp luật về tố tụng hình

sự hiện hành về vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự

2) Vai trò của Thẩm phán trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và thực tiễn thi hành

3) Nhận diện được những hạn chế, bất cập và đề xuất những giải pháp hoàn thiện về vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự

3.2 Nhiệm vụ của đề tài

1) Nghiên cứu, phân tích, đánh giá những đặc điểm của các mô hình tốtụng hình sự để làm rõ thêm vai trò của Thẩm phán tương ứng với từng mô hình tốtụng hình sự

2) Đánh giá những kết quả và hạn chế trong thực tiễn áp dụng pháp luậtcủa Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự ở nước ta thời gian vừa qua

3) Đề xuất một số vấn đề nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật

tố tụng hình sự về vai trò của Thẩm phán trước yêu cầu yêu cầu cải cách tư phápđối với Ngành Tòa án nói chung và Thẩm phán nói riêng

Luận văn được thực hiện dựa trên nền tảng cơ sở phương pháp luận chủnghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và cácquan điểm, tư tưởng của Đảng, Nhà nước về Nhà nước và pháp luật, về cảicách tư pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác xét xử các vụ án hình sự đốivới ngành Tòa án nói chung và Thẩm phán nói riêng

5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các quy định của pháp luật về vai trò củaThẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến nay;Thẩm phán trong hoạt động thực tiễn xét xử

Luận văn có tham khảo kinh nghiệm pháp luật tố tụng hình sự của một

số quốc gia và một số công trình nghiên cứu của các tác giả, nhà khoa họcpháp lý chuyên ngành

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự được thể hiện ởtất cả các giai đoạn xét xử như: giai đoạn xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giámđốc thẩm, tái thẩm Phạm vi nghiên cứu về Vai trò của Thẩm phán trong hoạtđộng tố tụng ở tất cả các giai đoạn trên có tính chất đa dạng, phức tạp và rộnglớn và được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau

Tuy nhiên bản thân tác giả hiện đang công tác trong ngành thi hành ándân sự cấp huyện, vì vậy trong quá trình nghiên cứu viết Luận văn do nhậnthức trong công tác nghiên cứu còn có mặt hạn chế, nên tác giả chỉ giới hạntrong việc nghiên cứu về vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình

sự Việt Nam ở giai đoạn xét xử sơ thẩm về các vụ án hình sự

6 Những đóng góp về mặt khoa học của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa quan trọng về phương diện lý luận vì đây là công trình nghiên cứu chuyên khảo về vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự Những đóng góp về mặt khoa học của luận văn là:

6.1 Kiến nghị những giải pháp để nâng cao tính độc lập trong mối quan hệ với các cơ quan, cá nhân bên ngoài hệ thống Toà án

6.2 Đổi mới về cơ chế hoạt động của Toà án trên cơ sở đó hoàn thiện vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự

6.3 Những kiến nghị nhằm hoàn thiện các tiêu chuẩn bổ nhiệm, nâng ngạch, chế độ đãi ngộ đối với Thẩm phán

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, phần Kết luận và phần Danh mục tài liệu thamkhảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố

tụng hình sự

Chương 2: Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về

vai trò của Thẩm phán và thực tiễn thi hành

Chương 3: Một số vấn đề hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng

hình sự về vai trò của Thẩm phán trước yêu cầu cải cách tư pháp ở Việt Nam

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

1.1 Vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự

1.1.1 Khái niệm vai trò của Thẩm phán

Theo “Đại từ điển tiếng việt” của tác giả Nguyễn Như Ý (chủ biên) và một số đồng tác giả khác thì vai trò được hiểu như sau “Vai trò, chức năng,

tác dụng của cái gì, hoặc của ai đó trong sự vận động, phát triển của nhóm, tập thể nói chung” [54, tr.1736].

Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản

lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật Hiến pháp giao nhiệm vụ xét xử cho

cơ quan Tòa án nhân dân và Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nướcCộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Tòa án nhân dân thực hiện chức năng xét xử của mình thông qua cácThẩm phán và Hội thẩm nhân dân Pháp lệnh về Thẩm phán và Hội thẩm

nhân dân năm 2002 quy định: “Thẩm phán là người được bổ nhiệm theo quy

định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử những vụ án và giải quyết những việc khác thuộc Thẩm quyền của Tòa án” [49, Điều 1].

Thẩm phán là người thay mặt cho Tòa án thực hiện chức năng xét xử,

vì vậy thông qua hoạt động xét xử của mình thì Thẩm phán cũng góp phần vềviệc bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa,bảo vệ quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể,bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của nhân dân Hoạtđộng của Thẩm phán là một trong những yếu tố quyết định đến chất lượnghoạt động của các cơ quan tư pháp

Trong quá trình tố tụng, vai trò của Thẩm phán là rất quan trọng, thậm

chí có thể cho rằng họ có vai trò gần như quyết định đến chất lượng trong quátrình tranh tụng Mặc dù Thẩm phán không trực tiếp tham gia với tư cách làmột chủ thể, nhưng với tư cách là người đại diện cho Nhà nước trong việcthực thi công lý, Thẩm phán còn có vai trò là trọng tài, là người hướng dẫncho các bên đương sự thực hiện quyền tranh tụng theo đúng quy định củapháp luật Thông qua kết quả tranh tụng, Thẩm phán đánh giá nội dung thựcchất của vụ án, các chứng cứ, trên cơ sở đó căn cứ các quy định của pháp luật

để ra một Bản án đúng đắn

Ngoài ra Thẩm phán còn thể hiện vai trò quan trọng trong việc tuyêntruyền, phổ biến giáo dục pháp luật cho nhân dân thông qua hoạt động xét xử.Thẩm phán đã thay mặt cho Tòa án nhân dân giáo dục công dân chấp hànhnghiêm pháp luật, đồng thời phát huy tác dụng phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm

Hoạt động tố tụng hình sự được chia ra nhiều giai đoạn khác nhau, tươngứng với mỗi giai đoạn đó có các cơ quan tiến hành tố tụng khác nhau Các cơquan tiến hành tố tụng gồm có: Cơ quan Điều tra, Viện Kiểm sát, Toà án vàtrong mỗi cơ quan tiến hành tố tụng, pháp luật quy định những người có thẩmquyền thực hiện các hành vi tố tụng theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự

Và những người đó được gọi là những người tiến hành tố tụng với địa vị pháp lý

và vai trò hoạt động rất khác nhau Những người tiến hành tố tụng này có chứcnăng nhiệm vụ và quyền hạn riêng nhưng đều có trách nhiệm là phát hiện nhanhchóng chính xác và xử lý công minh, kịp thời, khách quan mọi hành vi phạm tội,không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội

Tại Toà án, những người tiến hành tố tụng gồm có: Chánh án, Phó Chánh

án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký toà án Điều 66 Luật Tổ chức Tòa ánnhân dân năm 2014 thì Thẩm phán có 4 ngạch gồm: Thẩm phán TANDTC,Thẩm phán cao cấp, Thẩm phán trung cấp, Thẩm phán sơ cấp Hoạt động xét xửcủa Thẩm phán được coi là một nghề đó là nghề xét xử Thẩm

phán đại diện cho quyền lực tư pháp, quyền lực nhà nước, nhân danh nhà

nước là "tượng trưng cho khát vọng của mọi tầng lớp, giai cấp trong xã hội về

chân, thiện, mỹ về một hệ thống tiêu chí đạo đức: sống làm người” [39, tr.37].

Thẩm phán là một chức danh tư pháp, theo Giáo sư, Tiến sỹ Võ KhánhVinh: "Chức danh tư pháp bao gồm những người thực thi nhiệm vụtrong các cơ quan tư pháp (điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án)được đào tạo kỹ năng thực hành nghề và hành nghề theo mộtchuyên môn nhất định, có danh xưng, được bổ nhiệm hoặc thừanhận theo pháp luật khi đáp ứng đẩy đủ các tiêu chuẩn và điều kiệnxác định theo quy định của pháp luật" [53, tr.43]

Do vậy, chức danh tư pháp theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam baogồm: Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Thư ký toà án, Hội thẩm nhândân, Thẩm tra viên

Trong các chức danh tư pháp thì Thẩm phán được xác định là một chứcdanh tư pháp quan trọng và có vai trò quyết định đến việc thực hiện quyền tưpháp

Nghị Quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lượccải cách tư pháp đến năm 2020, trong đó xác định trọng tâm là xây dựng,hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân và nâng cao kỹ năngthực hành nghề nghiệp của Thẩm phán

Từ những phân tích trên, chúng ta có thể rút ra khái niệm Thẩm phán

như sau: “Thẩm phán là người được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để

làm nhiệm vụ xét xử những vụ án và giải quyết những việc khác thuộc Thẩm quyền của Tòa án”

Từ khái niệm trên thì vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụnghình sự được thể hiện ở những điểm cơ bản sau:

Một là: Những quy định của pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của

Thẩm phán trong tố tụng hình sự

Hai là: Những quy định của pháp luật về vị trí, vai trò của Thẩm phán

trong tố tụng hình sự

Nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Thẩm phán được quy định tạikhoản 2 Điều 103 Hiến pháp năm 2013; Điều 65, 76 Luật Tổ chức Tòa ánnhân dân năm 2014; Điều 39 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 (Điều 45 Bộluật tố tụng hình sự sửa đổi năm 2015); Điều 11, 12, 13, 14, 15, 16 Pháp lệnhThẩm phán và Hội thẩm nhân dân năm 2002

Nhiệm vụ và quyền hạn của Thẩm phán về nguyên tắc phải được xácđịnh đầy đủ trên cơ sở vai trò, vị trí, chức năng nhiệm vụ của Thẩm phántrong tố tụng hình sự Mặt khác, chúng phải được pháp luật quy định cụ thể rõràng và chặt chẽ Có như vậy mới đảm bảo cho Thẩm phán hoàn thành hiệuquả nhiệm vụ xét xử của mình, tránh tình trạng tuỳ tiện hay lạm dụng quyềnhạn trong thực tiễn xét xử

Nhiệm vụ quyền hạn của Thẩm phán trong mỗi một giai đoạn lịch sử cụthể cũng cần có những thay đổi cho phù hợp với tình hình thực tế song vẫndựa trên những nguyên tắc chung của tố tụng hình sự và nhằm mục đích làthực hiện chức năng xét xử theo quy định của pháp luật

Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành, thì tại phiên toà

sơ thẩm hình sự, Chủ tọa phiên toà vừa là người tiến hành tố tụng vừa làngười điều khiển toàn bộ hoạt động tố tụng tại phiên tòa của những người tiếnhành tố tụng và người tham gia tố tụng khác

Với vai trò là người tiến hành tố tụng, chủ tọa phiên tòa phải thực hiệnđầy đủ, chính xác các công việc mà Bộ luật tố tụng hình sự quy định đối với chủtọa phiên tòa, đồng thời chịu trách nhiệm chính về những vấn đề Bộ luật tố tụnghình sự quy định đối với Hội đồng xét xử, thay mặt Hội đồng xét xử công

bố những quyết định đã được thông qua trong phòng nghị án cũng như tạiphòng xử án.

Với vai trò của người điều khiển phiên tòa, chủ tọa phiên tòa phải làngười tổ chức, người chỉ huy cao nhất đối với mọi hoạt động tố tụng và hành

vi tố tụng tại phòng xử án

Thông qua hoạt động xét xử của mình mỗi một phán quyết của Thẩmphán có thể dẫn tới chỗ công dân, pháp nhân được hưởng quyền và lợi íchhoặc phải gánh chịu các nghĩa vụ nhất định, sai lầm trong hoạt động xét xửcủa Thẩm phán sẽ dẫn đến tình trạng xử oan, sai, nhất là trong lĩnh vực hình

sự Điều này không chỉ ảnh hưởng đến một cá nhân mà có thể làm giảm lòngtin của quần chúng nhân dân vào sự công bằng của xã hội, vào pháp luật củaNhà nước ta

Thông qua hoạt động xét xử của Thẩm phán cũng góp phần vào việcbảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội,bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, tài sản, danh dự, nhân phẩm của công dân

Trong hoạt động xét xử để đưa ra được một phán quyết đúng pháp luật,Thẩm phán phải am hiểu về pháp luật, có hiểu biết về kiến thức xã hội, nắm

bắt tâm lý của từng cá thể và có lương tâm của Người thẩm phán "Cơ sở của

các phán quyết là pháp luật, nhưng kết quả của các phán quyết có công bằng,

vô tư và khách quan hay không đòi hỏi mỗi Thẩm phán phải có cái tâm trong sáng" [26, tr.38].

Thẩm phán phải có niềm tin nội tâm, đó là niềm tin vào công lý Bởi vì,trong quá trình xét xử Thẩm phán cũng sẽ không bao giờ dự liệu hết được mọitình huống xảy ra trong thực tế Có những quy định của pháp còn xung đột,không thống nhất, song khi xét xử Thẩm phán vẫn phải đảm bảo nguyên tắcxét xử đúng người, đúng tội và đúng pháp luật

Tòa án không chỉ là cơ quan bảo vệ pháp luật mà còn là biểu tượng của

công lý, sự công bằng xã hội "Khi phải đối mặt với quan tòa, với công đường

người dân chờ đợi sự công minh, sáng suốt Tòa án là người đại diện của công lý và quan tòa là cán cân công lý" [8, tr.23].

1.1.2 Mối quan hệ giữa Thẩm phán với các chức danh tư pháp khác

Trong cơ quan Tòa án, Thẩm phán có rất nhiều mối quan hệ như quan

hệ với lãnh đạo, quan hệ với Thẩm phán khác, quan hệ với Thư ký và các cán

bộ làm các bộ phận khác của Tòa án Tất cả các mối quan hệ này đều thể hiệnvai trò trung tâm của Thẩm phán

Chánh án là những người lãnh đạo, quản lý toàn bộ hoạt động của cơ quan,

đảm bảo hoạt động của Toà án với vai trò là một cơ quan nhà nước Thẩmphán chỉ với tư cách là nhân viên, cán bộ trong cơ quan và đây là mối quan hệquản lý hành chính Chánh án, Phó Chánh án chỉ có thể quản lý về mặt conngười và trong hoạt động nghiệp vụ thì không thể can thiệp vào công việc xét

xử của Thẩm phán nhưng Thẩm phán phải chịu sự phân công công việc củalãnh đạo

tính chất tố tụng, trong hoạt động xét xử Thẩm phán hoàn toàn độc lập không bịphụ thuộc vào bất cứ ai cho dù là lãnh đạo Tòa án Chánh án, Phó Chánh án cũng

là Thẩm phán, khi tham gia hoạt động tố tụng thì các Thẩm phán đều có nhữngquyền và nghĩa vụ giống nhau theo quy định của tố tụng

nhân dân do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu theo sự giới thiệu của

UBMTTQ cùng cấp, công tác Hội thẩm là công tác kiêm nhiệm họ khôngphải cán bộ Tòa án nhưng chịu sự phân công của Chánh án Hội thẩm lànhững người đại diện cho nhân dân tham gia vào hoạt động xét xử với mụcđích đảm bảo tính dân chủ, Hội thẩm cũng có trách nhiệm nghiên cứu hồ sơ,

tham gia xét xử và khi xét xử vụ án, mọi vấn đề phải được Thẩm phán và Hộithẩm thảo luận và thông qua tại phòng nghị án Mối quan hệ giữa Thẩm phán

và Hội thẩm là mối quan hệ độc lập, tính độc lập ở đây thể hiện trên haiphương diện: độc lập với các cá nhân khác và độc lập với chính những thànhviên trong Hội đồng xét xử Nhưng trong hoạt động xét xử thì vai trò củaThẩm phán vẫn là trung tâm, được thể hiện trong toàn bộ quá trình xét xử từphần thủ tục đến phần tuyên án

tụng hình sự năm 2003 (Điều 47 BLTTHS sửa đổi năm 2015) quy định Thư kýđược Chánh án phân công tiến hành tố tụng, giúp Thẩm phán trong công tác chuẩn

bị phiên tòa; trước khi bắt đầu phiên tòa, phổ biến nội quy phiên tòa; kiểm tra sự

có mặt của những người được Tòa án triệu tập… Thư ký tiến hành các hoạt động

tố tụng theo quy định của pháp luật và chịu trách nhiệm trước pháp luật và Chánh

án về những công việc của mình

gia tố tụng theo sự phân công và chỉ đạo trực tiếp của Viện trưởng Viện Kiểm sát.Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ

công tác tư pháp trong thời gian tới quy định "Phán quyết của Tòa án phải căn cứ

chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, người bào chữa " [6] Căn cứ vào kết quả

điều tra, Kiểm sát viên có quyền lập bản cáo trạng, có quyền xét hỏi, tranh luận, rút

toàn bộ hay một phần quyết định truy tố tại phiên toà Kiểm sát viên không cóquyền thay đổi nội dung buộc tội theo hướng tăng nặng đối với bị cáo Ngoài chứcnăng trên Kiểm sát viên còn kiểm sát việc tuân theo pháp luật tại phiên tòa, đây làhai chức năng gắn bó chặt chẽ với nhau, trong đó, chức năng kiểm sát việc tuântheo pháp luật trong xét xử hỗ trợ cho chức năng thực hành quyền công tố Nếuphát hiện bản án

có vi phạm pháp luật, Kiểm sát viên có quyền yêu cầu toà án khắc phụcnhững vi phạm đó hoặc báo cáo Viện trưởng Viện kiểm sát kháng nghị theotrình tự phúc thẩm.

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 không quy định cụ thể sự phối hợpnày tuy nhiên đây là hai chức danh tư pháp chủ yếu trong tố tụng hình sự đểtìm ra sự thật khách quan của vụ án tránh việc đưa ra phán quyết trái phápluật, bỏ lọt tội phạm và làm oan người vô tội

trong hoạt động tố tụng: Hoạt động bổ trợ tư pháp là hoạt động hỗ trợ cho cơ quan

tư pháp thực hiện tốt chức năng, quyền hạn của mình Các chức danh bổ trợ tưpháp bao gồm Giám định viên, Luật sư, Công chứng viên Mỗi một chức danh nàyđều có vai trò, quyền và nghĩa vụ đặc trưng riêng nhưng có điểm chung là hoạtđộng của các chức danh này là cần thiết, tạo điều kiện thể hiện sự dân chủ, kháchquan trong việc phán quyết của Thẩm phán Mối quan hệ giữa Thẩm phán vớiKiểm sát viên, Điều tra viên khác với mối quan hệ giữa Thẩm phán với các chứcdanh bổ trợ tư pháp khác xuất phát từ vị trí tố tụng của các chức danh này

Quan hệ giữa Thẩm phán với các chức danh bổ trợ tư pháp như tác giả trình bày ở trên chỉ phát sinh trong những vụ án cụ thể và ngược lại

1.1.3 Các nguyên tắc cơ bản của hoạt động xét xử và sự tác động đến vai trò hoạt động tố tụng Thẩm phán

Trong hoạt động tiến hành tố tụng, Thẩm phán thực hiện đầy đủ cácnguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự như: nguyên tắc pháp chế xã hộichủ nghĩa; nguyên tắc đảm bảo quyền bình đẳng của mọi công dân trước phápluật và trước Tòa án; nguyên tắc xác định sự thật khách quan của vụ án…

Trong những nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự (Chương II BộLuật tố tụng hình sự năm 2003) thì các nguyên tắc về xét xử chi phối

toàn bộ đến vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự, đó là:nguyên tắc khi xét xử Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo phápluật; nguyên tắc thực hiện chế độ xét xử có Hội thẩm tham gia; nguyên tắcTòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số, đó là ba nguyên tắc có tínhchất quyết định đến quyền và nghĩa vụ của Thẩm phán trong khi thực hiệnchức năng xét xử của mình.

chỉ tuân theo pháp luật

Nguyên tắc trên được quy định tại khoản 2 Điều 103 Hiến pháp 2013,

khoản 1 Điều 9 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 "Thẩm phán, Hội

thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức,

quy định trên thì ngoài cơ quanTòa án không một cơ quan nhà nước nào khác

có chức năng xét xử và cũng không có quyền can thiệp bằng cách này haycách khác vào hoạt động xét xử của Tòa án Nội dung của nguyên tắc này làđảm bảo tính khách quan, công bằng trong các quyết định do Tòa án đưa ra,

đề cao trách nhiệm và tính tự chủ của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân

Tại phiên tòa, Thẩm phán và Hội thẩm phải trực tiếp xem xét nhữngchứng cứ của vụ án chứ không phải chỉ căn cứ vào hồ sơ của vụ án hay chứng

cứ mà Viện kiểm sát đưa ra trong bản cáo trạng Bản án của Tòa án chỉ đượccăn cứ vào những chứng cứ đã được xem xét toàn diện tại phiên tòa và Hộiđồng xét xử dựa vào kết quả phiên tòa, căn cứ vào các quy định của pháp luật

để xử lý vụ án và có quyền kết luận khác với ý kiến của quan điều tra, Việnkiểm sát

Trong hoạt động xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân có thể thamkhảo lắng nghe ý kiến của các bên, nhưng luôn phải thể hiện bản lĩnh củamình để xem xét mọi vấn đề một cách độc lập, không được để cho các ý kiếncủa bên ngoài làm thay đổi quyết định của mình

Tại các Điều 185, Điều 244 Bộ luật tố tụng hình sự 2003 (Điều 254BLTTHS sửa đổi năm 2015) thì việc xét xử sơ thẩm hoặc trong những trườnghợp đặc biệt của xét xử phúc thẩm thành phần Hội đồng xét xử gồm có Thẩmphán và Hội thẩm nhân dân thì Hội thẩm nhân dân độc lập với Thẩm phántrong việc đưa ra ý kiến trình bày quan điểm của mình về vụ án.

Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân độc lập khi xét xử còn được thể hiệntrong quan hệ giữa Tòa án cấp trên với Tòa án cấp dưới Toà án cấp trênkhông thể can thiệp hoặc bằng các biện pháp hành chính buộc Tòa án cấpdưới xét xử theo ý mình vì Tòa án cấp trên chỉ có quyền quản lý về mặt conngười đối với Tòa án cấp dưới chứ không có quyền can thiệp vào việc giảiquyết từng vụ án cụ thể của Tòa án cấp dưới Trong hoạt động tố tụng Tòa áncấp trên không được định hướng hoặc gợi ý cho Tòa án cấp dưới để xét xử màchỉ là giải thích về mặt nghiệp vụ để đảm bảo sự thống nhất, đồng bộ khi ápdụng quy định pháp luật vào trong công tác xét xử

Đảng lãnh đạo được thể hiện bằng việc đưa ra quan điểm, nguyên tắc,định hướng xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Đảng lãnh đạo vềchính trị, tư tưởng về công tác tổ chức cán bộ trong ngành Tòa án Đảngkhông can thiệp vào từng vụ án cụ thể mà chỉ ra đường lối chỉ đạo hoạt độngxét xử trong từng giai đoạn

Khi xét xử Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật,không có nghĩa là Thẩm phán, Hội thẩm được xét xử tuỳ tiện mà phải xem xétđối chiếu với sự việc thực tế xảy ra và trên cơ sở các quy định đó sẽ đưa racác pháp quyết của mình về hành vi phạm tội của bị cáo một cách chính xácphù hợp với diễn biến thực tế của vụ án, nếu độc lập mà không tuân theo phápluật thì dễ dẫn đến tình trạng xét xử một chiều, chủ quan duy ý chí:

Thẩm phán và Hội thẩm không một bước xa rời pháp luật, không có bất kỳ một sự lẩn tránh nào đối với pháp luật, không tha

thứ cho bất kỳ hành vi vi phạm pháp luật nào [42, tr 48]; Độc lập làđiều kiện để Hội đồng xét xử tuân theo pháp luật Tuân theo phápluật là cơ sở không thể thiếu để Thẩm phán và Hội thẩm độc lập khixét xử, mối quan hệ này là mối quan hệ ràng buộc [23, tr 49].

Nguyên tắc trên được quy định tại Khoản 1 Điều 103 Hiến pháp năm

2013, Điều 8 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 Việc xét xử sơ thẩm

của Tòa án nhân dân có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ

đổi năm 2015 quy định "Việc xét xử của Tòa án nhân dân có Hội thẩm nhân

dân, của Tòa án quân sự có Hội thẩm quân nhân tham gia, theo quy định của

bộ luật này Khi xét xử, Hội thẩm ngang quyền với Thẩm phán [35, Điều 22].

Kinh nghiệm thực tiễn của Hội thẩm nhân dân cùng kỹ năng, bản lĩnhnghề nghiệp của Thẩm phán là sự kết hợp và bổ sung cho nhau để làm sáng tỏ

sự thật khách quan của vụ án đảm bảo cho công tác xét xử được đúng người,đúng tội, đúng pháp luật

Trong hoạt động xét xử các vụ án hình sự mọi sự việc phải được Thẩmphán và Hội thẩm thảo luận và thông qua tại phòng nghị án Sự độc lập nàythể hiện trong suốt quá trình giải quyết vụ án từ giai đoạn nghiên cứu hồ sơđến giai đoạn xét xử vụ án tại phiên toà, cùng trao đổi, thảo luận bàn bạcnhững vấn đề cần thiết liên quan đến việc xét xử, cũng như dự tính các tìnhhuống có thể xảy ra tại phiên toà và Thẩm phán không thể lấy kinh nghiệmxét xử và kiến thức chuyên môn nghiệp vụ của mình để áp đặt Hội thẩm theo

ý kiến của mình đối với vụ án

Nguyên tắc thực hiện chế độ xét xử có Hội thẩm tham gia có mối quan

hệ song hành với nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân độc lập và chỉtuân theo pháp luật Nếu không có sự độc lập như trên thì Hội thẩm nhân dânrất dễ bị phụ thuộc và chịu sự chi phối theo ý kiến của Thẩm phán

3) Nguyên tắc Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số

Nguyên tắc trên được quy định tại khoản 4 điều 103 Hiến pháp năm

2013, Điều 10 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, Điều 17 Bộ luật tố

tụng hình sự năm 2003 (Điều 24 BLTTHS sủa đổi năm 2015) "Tòa án nhân

dân xét xử tập thể và quyết định theo đa số, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn và thành phần Hội đồng xét xử ở mỗi cấp xét xử do Luật tố tụng quy định"" [35] Như vậy nguyên tắc Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số

là đảm bảo tính toàn diện, đầy đủ khách quan của Hội đồng xét xử

Nguyên tắc Tòa án xét xử tập thể và quyết định theo đa số có quan hệmật thiết với nguyên tắc khi xét xử có Hội thẩm tham gia, dù ở cấp xét xửnào, sơ thẩm hay phúc thẩm thì việc xét xử đều được tiến hành theo hội đồngchứ không phải do cá nhân Thẩm phán thực hiện

1.2 Các mô hình tố tụng hình sự và vai trò của những người tiến hành tố tụng

Theo giáo trình luật tố tụng hình sự của Khoa Luật, Đại học Quốc gia

Hà Nội thì “tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành

tố tụng, người tham gia tố tụng và cá nhân, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội nhằm giải quyết vụ án khách quan, toàn diện, nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật” [24, tr.13].

Công tác đấu tranh phòng chống tội phạm của mọi Nhà nước luôn đượcquan tâm hàng đầu và để thực hiện có hiệu quả công tác này, các Nhà nước đềuthành lập các cơ quan với chức năng là điều tra, truy tố, xét xử nhằm phát hiện

và xử lý kịp thời người phạm tội, nhằm bảo vệ các quyền và tự do cá nhân, cáclợi ích hợp pháp của Nhà nước, của xã hội Hoạt động của các cơ quan này đượctiến hành theo một trình tự nhất định gọi là trình tự tố tụng hình sự

Mô hình tố tụng hình sự ở nước ta trong quá trình phát triển đã chịu ảnhhưởng lớn từ mô hình tố tụng hình sự của các nước như Cộng hòa Pháp và

Liên Xô trước đây, hai mô hình tố tụng hình sự trên vốn bắt nguồn từ truyềnthống luật Châu Âu lục địa và đã tiếp thu đậm nét những yếu tố của mô hình

tố tụng thẩm vấn Hệ thống pháp luật, hệ thống tư pháp của Pháp đã hiện diện

ở nước ta trong gần 100 năm, bên cạnh hệ thống pháp luật và hệ thống tưpháp phong kiến bản xứ mô hình tố tụng trên đã ảnh hưởng sâu sắc đến truyềnthống, tư duy pháp lý ở nước ta

Sau năm 1945, từ Hiến pháp năm 1959 đến Hiến pháp năm 1980, tổchức và hoạt động của hệ thống cơ quan tư pháp và hệ thống pháp luật nước

ta chịu sự ảnh hưởng mạnh mẽ của mô hình tố tụng Liên Xô Trong lĩnh vực

tố tụng hình sự, sự ảnh hưởng này được thể hiện đậm nét trong Bộ luật tốtụng hình sự năm 1988 và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 của nước ta

Xét về bản chất thì mục đích cơ bản của tố tụng hình sự là nhằm tìm

ra sự thật khách quan của vụ án, xử lý đúng người đúng tội, không làm oan,sai người vô tội và mỗi quốc gia luôn chọn cho mình một mô hình tố tụnghình sự riêng Tuy nhiên, căn cứ vào một số đặc điểm chung nhất, có thể phânchia thủ tục tố tụng hình sự của các nước trên thế giới hiện nay thành hai hệ

thống hay còn gọi là hai mô hình tố tụng chủ yếu đó là: Hệ tố tụng thẩm vấn (hệ tố tụng xét hỏi) và hệ tố tụng tranh tụng Ngoài ra, có quan điểm cho rằng

có ba hệ thống tố tụng, ngoài hai hệ thống trên còn có hệ thống tố tụng phatrộn [51, tr.30]

Hệ tố tụng tranh tụng chủ yếu được áp dụng ở các nước theo hệ thốngpháp luật án lệ như: Anh, Mỹ, Canada, Ôxtrâylia và một số nước là thuộc địa

của Anh trước đây Ví dụ, theo pháp luật của Mỹ “việc quyết định có tội hay

không có tội là trách nhiệm của Bồi thẩm đoàn, còn Thẩm phán chỉ trên cơ sở kết luận của Bồi thẩm đoàn mà ra phán quyết về mức hình phạt đối với người phạm tội ” [17, tr.80] Còn hệ tố tụng thẩm vấn chủ yếu được áp dụng ở các

nước theo hệ thống pháp luật như: Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Italia "được phổ

biến rộng rãi nhất trong thời đại chế độ chuyên chế” [46, tr.13] “Hệ tố tụng thẩm vấn cho rằng sự thật có thể và phải tìm ra trong quá trình thẩm vấn điều tra Vì rằng các bên có thể có ý định che dấu sự thật nên nhà nước phải tham gia sớm và liên tục vào việc thẩm vấn điều tra" [39, tr.122] Sự phân chia

các hệ thống tố tụng hình sự thành hệ tranh tụng và hệ thẩm vấn không có

nghĩa là sự tranh tụng chỉ có trong hệ tranh tụng còn trong hệ thẩm vấn thìkhông có tranh tụng và ngược lại Trong xã hội hiện đại, hai hệ thống tố tụngnày đang chịu sự ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau, đan xen lẫn nhau vàtrong mỗi hệ thống đều chứa đựng một số yếu tố của hệ thống còn lại

Theo PGS.TS Nguyễn Thái Phúc (2007) thì mô hình tố tụng hình sựthẩm vấn là mô hình tố tụng hình sự mà trong đó các chức năng cơ bản nhưchức năng buộc tội, chức năng bào chữa, chức năng xét xử tập trung vào một

cơ quan nhà nước Mô hình này có các dấu hiệu đặc trưng sau:

Thứ nhất: Không có các bên độc lập vì hoạt động tích cực của các bên

bị thay thế bởi hoạt động của cơ quan nhà nước trong tố tụng hình sự, cơ quantiến hành tố tụng;

Thứ hai: Bị cáo hoàn toàn phụ thuộc vào cơ quan tiến hành tố tụng và

là đối tượng xem xét của những cơ quan này;

Thứ ba: Không có sự tranh chấp pháp lý của các bên, thay vào đó là ý

chí của Nhà nước, của pháp luật và ý chí của Nhà nước là động lực của tốtụng hình sự [31, tr.31]

Cả hai mô hình tố tụng trên đều có những điểm tương đồng, đó là:

Một là: Mục đích chung của cả hai mô hình tố tụng trên là tìm ra sự

thật với nguyên tắc người phạm tội phải bị xử lý hình sự

Hai là: Cả hai mô hình tố tụng trên đều được xây dựng dựa trên các

nguyên tắc tư pháp dân chủ, công bằng, minh bạch Đây là những nguyên tắcnhất quán để từ đó hình thành nên địa vị pháp lý của từng cơ quan cũng như

của những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng trong cảhai mô hình trên.

Ba là: Hệ tố tụng thẩm vấn cũng như tố tụng tranh tụng đều tiến hành

từng bước theo các giai đoạn điều tra, truy tố, chuyển sang Tòa án để xét xử,các giai đoạn tố tụng trước nhằm phục vụ cho giai đoạn xét xử, đây là mộtchuỗi giai đoạn tố tụng được tiến hành theo một trình tự luật định và có mốiquan hệ gắn bó mật thiết, không thể tách rời

Hệ thống tố tụng tranh tụng và thẩm vấn có những điểm khác biệt và sựkhác nhau thể hiện ở cách thức tiến hành, về vai trò của các chủ thể tham giahoạt động tố tụng Đối với hệ thống tố tụng thẩm vấn thì hoạt động tố tụng tậptrung vào giai đoạn điều tra, còn trong mô hình tố tụng tranh tụng thì giaiđoạn xét xử mọi phán quyết đều được căn cứ vào quá trình tranh tụng côngkhai tại phiên toà Một điểm khác biệt nữa là vai trò của Thẩm phán thì trong

hệ tố tụng thẩm vấn, Thẩm phán trực tiếp xét hỏi; còn trong hệ tố tụng tranhtụng thì Thẩm phán rất ít khi hoặc không tham gia xét hỏi mà chỉ là ngườiđiều khiển phần thẩm vấn cũng như phần tranh luận tại phiên toà

Ngoài hệ tố tụng thẩm vấn và hệ tố tụng tranh tụng nêu trên, còn tồn tạimột hệ tố tụng pha trộn có đặc trưng của cả hệ tố tụng thẩm vấn và hệ tố tụngtranh tụng đó là trước khi xét xử vụ án, toàn bộ quá trình điều tra vụ án không

có tính công khai, việc bào chữa của bị can trong giai đoạn này bị hạn chế,Thẩm phán có quyền nghiên cứu hồ sơ trước khi vụ án được đưa ra xét xử vàtại phiên toà Thẩm phán đóng vai trò trung tâm, tiến hành xét hỏi bị cáo, nhânchứng và những người có quyền và nghĩa vụ liên quan đến vụ án để tìm ra sựthật khách quan Bên cạnh việc Thẩm phán giữ vai trò trung tâm trong việcchứng minh tội phạm còn quy định vai trò của những người tham gia tố tụngkhác như Luật sư, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự

Theo bà Elisabeth Pelsez, thẩm phán Tòa án phúc thẩm Rouen (Mỹ):

Nhược điểm của tố tụng tranh tụng là làm nảy sinh sự bấtbình đẳng giữa các bên trong vụ án hình sự, vì bên nào có nhiềutiền thuê luật sư thì sẽ có nhiều khả năng giành thắng lợi hơn, trongkhi đó thủ tục xét hỏi khắc phục được nhược điểm này vì công tácđiều tra do thẩm phán độc lập và khách quan đảm nhiệm Nhượcđiểm thứ hai của tố tụng tranh tụng là nó rất phức tạp vì khi phiêntòa diễn ra chưa có gì khẳng định là chắc chắn cả nên đôi khi dẫnđến hệ quả nguy hiểm Còn tố tụng xét hỏi bị chỉ trích là không tôntrọng đầy đủ quyền của các bên đương sự, vì chứng cứ do thẩmphán điều tra nên tố tụng xét hỏi bị coi là đi ngược lại nguyên tắc vô

tư, khách quan, đôi khi Thẩm phán có sẵn trong đầu quyết định xét

xử trước khi diễn ra giai đoạn xét xử, dưới gốc độ đó việc tranhluận trở nên vô nghĩa [27, tr.13]

Như vậy giữa 2 mô hình tố tụng thẩm vấn và mô hình tố tụng tranhtụng đều có những ưu thế và những hạn chế của nó

Qua việc phân tích, nghiên cứu đặc điểm của các mô hình tố tụng hình sựtác động và chi phối của nó đối với vai trò của các cơ quan tố tụng cũng như củangười tiến hành tố tụng, đặc biệt là vai trò của Thẩm phán qua đó giúp cho việctừng quốc gia đưa ra lựa chọn áp dụng mô hình tố tụng thích hợp với điều kiệnkinh tế, văn hoá, xã hội và truyền thống pháp lý của mình và làm cơ sở cho việcxây dựng quy định pháp luật về quyền và nghĩa vụ của những người tham giatiến hành tố tụng và vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự

1.3 Những yếu tố tác động đến vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự

1.3.1 Yếu tố truyền thống pháp lý

Nguồn gốc thuộc địa có ảnh hưởng mạnh mẽ tới sự hình thành hệ thốngpháp luật và để lại dấu ấn sâu sắc trong hệ thống pháp luật của các

nước đã từng là thuộc địa, như hệ thống pháp luật Mỹ, Australia chịu ảnhhưởng của hệ thống pháp luật Anh Việc nghiên cứu lịch sử pháp luật chophép tìm hiểu nguồn gốc của hệ thống pháp luật Hệ thống pháp luật ở đâyđược hiểu theo hai nghĩa:

Một là: Đó là hệ thống pháp luật của quốc gia như hệ thống pháp luật

Việt Nam, hệ thống pháp luật Mỹ

Hai là: Hệ thống pháp luật được hiểu là tập hợp một số hệ thống pháp

luật quốc gia có nhiều điểm tương đồng, theo những tiêu chí nhất định như hệthống pháp luật Châu Âu lục địa, hệ thống pháp luật Anh - Mỹ Theo nghĩacòn được hiểu là truyền thống pháp luật Hiện nay vẫn có nhiều quan niệmkhác nhau về cách phân chia các truyền thống pháp luật Theo tác giả có bốn

kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa như Việt Nam, Trung Quốc

Tương ứng với mỗi một truyền thống pháp luật thì vai trò của Thẩmphán trong hoạt động tố tụng hình sự lại có những điểm khác nhau Trong hệthống pháp luật Anh - Mỹ, do đặc điểm nguồn luật là luật bất thành văn nêncác nước theo hệ thống này chấp nhận án lệ là nguồn luật chủ yếu và cácThẩm phán được giao quyền sáng tạo luật thông qua hoạt động xét xử; hệthống luật Châu Âu lục địa Thẩm phán chỉ xác định sự thật của vụ án và tìm

ra căn cứ pháp luật để áp dụng; hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa traoquyền cho Toà án tối cao được theo dõi, tổng kết thực tiễn xét xử của các Toà

án cấp dưới Trên cơ sở đó ban hành các Thông tư, Nghị quyết hướng dẫn xét

xử, như vậy Thẩm phán ngoài nhiệm vụ xét xử ở một mức độ nào đó còn thựchiện nhiệm vụ lập pháp; còn hệ thống luật Hồi giáo, Thẩm phán được quyềnđộc lập giải thích kinh Koran và Sunna dựa trên sự hiểu biết của mình để ápdụng vào vụ án cụ thể

Như phân tích ở phần trên, trong quá trình hình thành và phát triển yếu

tố truyền thống pháp lý được các nhà khoa học pháp lý đã phân ra hai mô hình

tố tụng gồm: hệ tố tụng xét hỏi thường được áp dụng trong truyền thống phápluật Châu Âu lục địa còn hệ tố tụng tranh tụng thường áp dụng trong truyềnthống pháp luật Anh - Mỹ, ngoài ra còn có mô hình tố tụng hỗn hợp (pha trộn)thường được áp dụng trong hệ thống pháp luật tôn giáo và hệ thống pháp luật

xã hội chủ nghĩa

Còn về thực hiện vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình

sự thì phụ thuộc chủ yếu vào sự lựa chọn mô hình tố tụng đối với các quốcgia Đối với các nước lựa chọn mô hình tố tụng tranh tụng thì quyền, nghĩa vụ

và vai trò của Thẩm phán được tập trung tại giai đoạn xét xử, vai trò chínhcủa Thẩm phán trong khi xét xử là đảm bảo sự tuân thủ các thủ tục tố tụng Ở

nước Anh có câu thành ngữ "Thẩm phán nào mở miệng nói thì không còn suy

nghĩ được" [47, tr 96], còn ở Pháp, Thẩm phán đóng vai trò quyết định trong

quá trình xét xử

1.3.2 Yếu tố văn hóa pháp lý

Nói tới văn hoá pháp lý là nói tới con người, nói tới việc phát huy nănglực bản chất của con người trong các hoạt động pháp lý Cơ sở của mọi hoạtđộng văn hoá pháp lý là khát vọng của con người hướng tới các giá trị pháp lýđược định chuẩn bởi pháp luật Các hoạt động đó về bản chất là hướng tới các

giá trị tích cực và mang tính sáng tạo, phổ biến nên văn hoá pháp lý về nội dungcần được hiểu với nghĩa là luôn luôn hàm chứa các giá trị hữu ích, tích cực Mọihoạt động nếu xuất phát từ nhu cầu không chính đáng của con người đương

nhiên sẽ không hàm chứa các giá trị văn hoá và văn hoá pháp lý “ở các nước phương Tây, tôn trọng pháp luật là một truyền thống Đối với họ không có khái niệm tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật” [17, tr.190] việc tìm hiểu pháp

luật ở phương Tây là quyền của mỗi công dân để nhằm mục đích bảo vệ chínhlợi ích của mình tại Tòa án, còn ở Việt Nam thì chúng ta chịu nhiều ảnh hưởngcủa học thuyết Nho giáo về đạo đức Do vậy, tâm lý của người Việt là sợ pháp

luật "Vạn bất đắc dĩ mới phải ra chốn công đường" [17, tr.183].

Văn hóa có một ảnh hưởng không thể phủ nhận đối với pháp luật Vănhóa chính là cuộc sống, do đó, việc xây dựng pháp luật, theo lẽ tự nhiên, phảidựa trên những kinh nghiệm văn hóa, tức là pháp luật phải có khả năng biếnthành văn hóa để điều chỉnh cuộc sống Chính điều này ảnh hưởng rất lớn tớiviệc hình thành vai trò của Thẩm phán trong pháp luật tố tụng hình sự, bởi vìban hành một đạo luật không khó bằng việc đưa đạo luật đó vào cuộc sống.Chúng ta có thể căn cứ vào yếu tố chính trị, vào truyền thống pháp luật để quyđịnh về vai trò, về quyền và nghĩa vụ của Thẩm phán, nếu không tính đến yếu

tố văn hoá thì những quy định đó chỉ là lý thuyết, xa rời thực tiễn

1.3.3 Những ảnh hưởng của phương thức tổ chức quyền lực nhà nước

Cho dù Nhà nước có được tổ chức theo mô hình nào đi chăng nữa, thìquyền lực nhà nước vẫn luôn là thống nhất, nhưng vẫn phải có sự phân công vàphối hợp và kiểm soát giữa 3 quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Quyền tưpháp là nhánh quyền lực độc lập với quyền lập pháp, hành pháp và đồng nghĩavới quyền xét xử do Toà án thực hiện, do vậy vị trí, vai trò của Toà án nói chungcũng như của Thẩm phán nói riêng phụ thuộc vào quan điểm tư tưởng chỉ đạocủa giai cấp cầm quyền Ví dụ như ở Mỹ, ba nhánh quyền lực này luôn

đối trọng và kiềm chế lẫn nhau, sự phân quyền diễn ra mạnh mẽ Toà án thực

sự giữ vai trò kiềm chế đối với các nhánh quyền lực lập pháp và hành pháp

Tòa án có quyền kiểm soát tính hợp hiến của luật "Ngay kể cả Tổng thống và

Quốc hội cũng không được hỏi Tòa án tối cao về cách giải thích một đạo luật hay một dự án luật nếu như việc này không nằm trong trường hợp của một vụ kiện cụ thể” [17, tr.62], người Mỹ đề cao vai trò của Tòa án trong tổ chức và

hoạt động bộ máy nhà nước của mình„'Tiếng nói của Tòa án là tiếng nói cuối

cùng, sự giải thích của Tòa án về Hiến pháp có giá trị hơn quan điểm của Quốc hội và Tổng thống” 19, tr.68] Chính vì vậy người ta coi Thẩm phán là

một nghề cao quý trong xã hội "Luật gia được trọng dụng nhất ở Anh là Thẩm

phán" [47, tr.96] Các Thẩm phán thường được chỉ định trong số các luật sư

nổi tiếng Nói chung các Thẩm phán Tòa án tư sản thường được bổ nhiệm vớinhững nhiệm kỳ khá dài, thậm chí có những nước thực hiện chế độ bổ nhiệmThẩm phán suốt đời nếu không phạm tội, Ở Pháp:

Thẩm phán có quyền bất khả bãi miễn [26, tr.145] và đượcbảo vệ trước mọi sự đe doạ và tấn công khi làm nhiệm vụ Nhànước phải bồi thường thiệt hại trực tiếp cho Thẩm phán nếu cónhững trường hợp mà pháp luật về bảo vệ không quy định Thẩmphán không bị điều động sang bất kỳ công việc nào khác trừ trườnghợp làm nghĩa vụ quân sự [54, tr.145],

Ở nước Australia (Úc) thì: “Thẩm phán được bổ nhiệm suốt đời, không

ai có thể cách chức Thẩm phán trừ khi họ vi phạm nguyên tắc nghề nghiệp và đạo đức Việc bãi nhiệm Thẩm phán phải được đưa ra Quốc hội tiểu bang hoặc Liên bang với đa số tán thành thì mới được bãi nhiệm” [26, tr.144].

Trong hoạt động xét xử của mình, các Thẩm phán phải tuân thủ nghiêmngặt các quy tắc xét xử được quy định trong luật tố tụng của từng quốc gia đểbảo vệ công lý, công bằng xã hội, tránh sự lợi dụng quyền lực của chính các

Thẩm phán và cũng như để cho Thẩm phán tránh được mọi áp lực từ phía các quan chức nhà nước.

Ở nhà nước xã hội chủ nghĩa quy định nguyên tắc thống nhất quyền lựcnhà nước nhưng cũng thừa nhận sự độc lập xét xử của Tòa án Sự độc lập củaTòa án trong nhà nước xã hội chủ nghĩa có những điểm khác so với sự độc lậptrong nhà nước tư sản như sau:

Thứ nhất: Đối với nhà nước tư sản, Tòa án ngang bằng với Quốc hội và

có thể tài phán về hành vi của Quốc hội

Thứ hai: Ở các nước xã hội chủ nghĩa Quốc hội là cơ quan quyền lực

nhà nước cao nhất; cơ quan Tòa án ở vị thế thấp hơn nên không có quyền tàiphán về hành vi của Quốc hội

Như đã phân tích ở trên, tương ứng với sự khác biệt với hai hệ thốngTòa án ở hai chế độ nhà nước khác nhau thì vai trò của Thẩm phán đối với

từng hệ thống cũng có sự khác biệt về vai trò pháp lý như: “Việc bổ nhiệm

thẩm phán Tòa án liên bang Mỹ do Tổng thống bổ nhiệm và cố sự phê chuẩn của Thượng Nghị viện” [17, tr.74]; khác với các nước tư sản, Thẩm phán ở

các nước XHCN trước đây thực hiện theo chế độ bầu cử “bởi vì nó gắn liền

với tổ chức bộ máy nhà nước hoạt động theo cơ chế chủ tịch tập thể ra quyết định dưới hình thức nghị quyết" [39, tr.58] Trong tác phẩm "Tinh thần của luật pháp", Mongtexkio của nhà xuất bản Sài Gòn viết:

Sẽ không có tự do nếu quyền xét xử không được phân biệtvới quyền lập pháp và quyền hành pháp Nếu quyền xét xử đượcsáp nhập vào quyền lập pháp thì sẽ không có tự do Nếu quyền xét

xử được sáp nhập vào quyền hành pháp thì thẩm phán sẽ trở thànhnhững kẻ áp bức [28, tr.84]

Còn ở Việt Nam, chế độ bầu cử Thẩm phán được thực hiện từ 1960 đến năm 1992, trong giai đoạn trên pháp luật quy định Hội đồng nhân dân cấp nào thì

bầu ra Thẩm phán Toà án nhân dân ở cấp đó Nhưng đến Hiến pháp Việt Nam

năm 2013 quy định: "Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Thẩm

phán Tòa án nhân dân tối cao; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Chánh

án Tòa án nhân dân tối cao, Thẩm phán các Tòa án" [33, Điều 88, Khoản 3].

Ngoài các yếu tố trên, để hình thành nên vai trò trung tâm của Thẩmphán trong tố tụng hình sự còn có nhiều yếu tố khác ảnh hưởng tới quá trìnhnày Tuy nhiên theo tác giả đây là ba yếu tố cơ bản nhất

Kết luận Chương 1

Thẩm phán là một chức danh tư pháp có vai trò rất quan trọng trong

việc giải quyết các vụ án hình sự “Lao động của thẩm phán là lao động trí

não, đầy khó khăn, phức tạp đặt dưới sự giám sát nghiêm ngặt của xã hội, của công dân” [26, tr.16].

Thẩm phán hoạt động trên những nguyên tắc cơ bản được quy định tạiHiến pháp, pháp luật tố tụng hình sự Thẩm phán là một trong các chủ thể tiếnhành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án Việc nghiên cứu đặc điểm củacác mô hình tố tụng hình sự giúp chúng ta có cơ sở khoa học để tìm hiểu vềthực hiện quyền và nghĩa vụ và vai trò của Thẩm phán Trong mỗi một môhình tố tụng thì vai trò, quyền hạn của Thẩm phán đều khác nhau Tuy nhiên,qua phân tích trên chúng ta có thể nhận thấy vai trò trung tâm của Thẩm phántrong hoạt động tố tụng hình sự, vai trò trung tâm này còn được thể hiện thôngqua mối quan hệ với những người tiến hành tố tụng khác

Chương 2

NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH 2.1 Lịch sử hình thành và phát triển của các quy định pháp luật về vai trò của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng hình sự ở nước ta từ

1945 đến nay

2.1.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1980

Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà ra đời sau cách mạng tháng támthành công, nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật khi nhà nước non trẻ đượchình thành cũng như để giữ vững ổn định trật tự xã hội, nâng cao hiệu quả đấutranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của côngdân Nhà nước ta đã ban hành một loạt các văn bản pháp luật hình sự và tốtụng hình sự như: Sắc lệnh số 33/SL ngày 13/9/1945 và sắc lệnh số 21/SLngày 14/02/1946 về thành lập các Tòa án quân sự; sắc lệnh ngày 10/10/1945

về tổ chức các đoàn luật sư

Như vậy, lần đầu tiên trong lịch sử chúng ta có ghi nhận một số nguyêntắc cơ bản của tố tụng hình sự, xác định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn vàtrách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng; địa vị pháp lý, các quyền vànghĩa vụ của bị can, bị cáo, của người bào chữa và các chủ thể tham gia tốtụng khác; trình tự và thủ tục tiến hành điều tra, truy tố, xét xử và thi hành ánhình sự Đặc biệt là sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946 là văn bản pháp lý đầutiên quy định một cách đầy đủ và tương đối hoàn chỉnh về địa vị pháp lý củaThẩm phán trong xét xử các vụ án hình sự Những văn bản pháp luật này làmột bước ngoặt lớn trong lịch sử lập pháp của nước ta với một nền tư phápnhân dân của chế độ mới

Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946 đã quy định hệ thống Tòa án gồm:Tòa án sơ cấp, Tòa án đệ nhị cấp và Tòa thượng thẩm; Thẩm phán được chia

làm hai ngạch: Thẩm phán sơ cấp làm việc ở Tòa sơ cấp, Thẩm phán đệ nhịcấp làm việc ở Tòa đệ nhị cấp và Tòa thượng thẩm Các Thẩm phán đệ nhịcấp lại chia thành hai loại: Thẩm phán xét xử và Thẩm phán buộc tội Thẩmphán xét xử có thể được chuyển sang làm Thẩm phán buộc tội và ngược lại.Theo Điều 27 Sắc lệnh 13 quy định Thẩm phán có quyền hạn rất lớn trong xét

xử, mặc dù quy định khi xét xử phải có sự tham gia của phụ thẩm "khi xét xử

ngoài Chánh án chủ tọa phiên toà còn có hai phụ thẩm" nhưng quyền hạn của

Phụ thẩm còn hạn chế “khi Chánh án hỏi ý kiến của Phụ thẩm về tội trạng

các phạm nhân và về hình phạt rồi tự mình quyết định" Thẩm phán là người

quyết định sau khi hỏi ý kiến của phụ thẩm Ngoài ra, Chánh án còn có quyềntuyên phạt đối với hai phụ thẩm

Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946 quy định:

Sau khi nghe các bị can, người làm chứng, cáo trạng của ôngbiện lý và sau cùng nghe lời bàn cãi của các bị can, ông Chánh án,hai Thẩm phán và hai Phụ thẩm nhân dân lui vào phòng nghị án đềcùng xét xử về tất cả các vấn đề thuộc về tội trạng, hình phạt,trường hợp tăng tội, giảm tội [16, Điều 31]

Nhưng tại Sắc lệnh 51/SL ngày 17/4/1946 quy định về quyền và nghĩa

vụ của Thẩm phán như sau:

Ông Chánh án chủ tọa phiên tòa có nhiệm vụ điều khiển cuộcthẩm vấn và bảo vệ trật tự phiên tòa; ông Chánh án nếu cần có thể mởphiên toà ngoài trụ sở của Tòa án, nơi cách xa tòa; mỗi khi tuyên án tửhình, Chánh án bắt buộc phải báo cho tội nhân biết rằng hắn có quyềnxin ân giảm và hỏi hắn cố muốn đệ đơn xin không [16]

Về vai trò pháp lý của Thẩm phán trong thời kỳ đầu của Nhà nước ta là

cơ sở ban đầu cho việc hoàn thiện hoạt động xét xử sau này

Hiến pháp 1946 đã ghi nhận một số nguyên tắc cơ bản của pháp luật

nước ta, trong đó bao gồm cả các nguyên tắc của tố tụng hình sự, đó là: cácphiên tòa đều phải công khai, trừ những trường hợp đặc biệt trong khi xét xửcác viên Thẩm phán chỉ tuân theo pháp luật; các cơ quan khác không đượccan thiệp Như vậy Hiến pháp 1946 và Sắc lệnh 13/SL ngày 24/01/1946 xácđịnh Tòa án là cơ quan tư pháp của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, giữ một

vị trí độc lập trong tổ chức bộ máy nhà nước, đến 1950 Sắc lệnh 85/SL đượcban hành, quy định cơ cấu cơ quan Tòa án có sự thay đổi, phụ thẩm nhân dânđổi thành Hội thẩm nhân dân, trong xét xử, Hội thẩm ngang quyền với Thẩmphán

Năm 1954, nước ta bước vào một giai đoạn mới cùng một lúc phải thựchiện hai nhiệm vụ chiến lược đó là xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc vàđấu tranh giải phóng dân tộc ở miền Nam tiến tới thống nhất đất nước Nhữngthay đổi cơ bản của đất nước và xã hội đòi hỏi cần phải có các văn bản phápluật mới để kịp thời điều chỉnh các quan hệ xã hội mới phát sinh Hiến phápnăm 1959 và các văn bản pháp luật khác trong đó có văn bản pháp luật tố tụnghình sự được ban hành trong thời gian này đã kịp thời đáp ứng được nhu cầuphát triển của xã hội theo hướng dân chủ hoá các quy định để điều chỉnh cácquan hệ trong từng lĩnh vực của đời sống xã hội Ngày 14/7/1960 Quốc hội đãban hành Luật Tổ chức tòa án nhân dân và quy định phân cấp hệ thống Tòa ángồm có: Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân địa phương, các Tòa ánquân sự và trong trường hợp đặc biệt, Quốc hội thành lập các Tòa án đặc biệt

Nhiệm vụ của công tác xét xử trong giai đoạn này là bảo vệ chế độ dânchủ nhân dân, bảo vệ trật tự xã hội, tài sản công cộng và quyền lợi hợp phápcủa nhân dân góp phần đảm bảo sự nghiệp đấu tranh giải phóng thống nhấtđất nước Song qua các văn bản pháp luật đó chúng ta cũng xác định được vaitrò pháp lý của Thẩm phán trong hoạt động tố tụng và được thể