Quyền sở hữu đối với tài nguyên khoáng sản từ thực tiễn áp dụng tại tập đoàn công nghiệp than khoáng sản việt nam

Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 ra đời đã góp phần tích cực vàquan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ lyhôn với những nội dung cơ bản như quy định về

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Phương Lan

HÀ NỘI - 2013

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN VÀ 7

LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN1.1 Ly hôn và hậu quả pháp lý của ly hôn đối với con 7

1.1.2 Hậu quả pháp lý và xã hội của việc cha mẹ ly hôn đối với con 81.2 Khái niệm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha 12

mẹ ly hôn

1.2.2 Sự cần thiết của việc điều chỉnh bằng pháp luật về bảo vệ 13

quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn

1.2.3 Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con 16

khi cha mẹ ly hôn

1.3 Cơ sở pháp lý và đặc điểm việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp 18

pháp của con khi cha mẹ ly hôn

1.3.1 Cơ sở pháp lý của việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của 18

con khi cha mẹ ly hôn

1.3.2 Đặc điểm việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi 20

cha mẹ ly hôn

Chương 2: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ BẢO VỆ QUYỀN, LỢI 26

ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN THEO LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM NĂM 2000

2.1 Các nguyên tắc chung bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của 26

con khi cha mẹ ly hôn

2.1.1 Giao con cho bên nào trực tiếp nuôi dưỡng, giáo dục là vì 26

quyền và lợi ích hợp pháp về mọi mặt của con

2.1.2 Bảo đảm các quyền và nghĩa vụ trong quan hệ cha mẹ và con 33

được thực hiện giữa con với người không trực tiếp nuôi con

sau khi cha mẹ ly hôn

2.2 Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn 342.2.1 Quyền và nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con 35

2.2.4 Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do con gây ra 40

2.3 Quyền và nghĩa vụ cấp dưỡng đối với con sau khi ly hôn 43

2.3.3 Các biện pháp bảo đảm nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con 522.4 Quyền yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi dưỡng, giáo dục con 552.4.1 Chủ thể có quyền yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi 55

dưỡng, giáo dục con

2.4.2 Điều kiện để Tòa án thay đổi người trực tiếp nuôi dưỡng, giáo 55

dục con

2.4.3 Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ sau khi thay đổi người trực 57

tiếp nuôi dưỡng, giáo dục con

2.5 Hạn chế quyền của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn 582.5.1 Căn cứ hạn chế quyền của cha mẹ đối với con 582.5.2 Hậu quả pháp lý của việc cha, mẹ bị hạn chế quyền đối với con 61

Chương 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÔN NHÂN VÀ 62

GIA ĐÌNH ĐỂ BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ

3.1 Thực tiễn áp dụng pháp luật hôn nhân và gia đình về bảo vệ 62

quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn trong

hoạt động xét xử của Tòa án

3.2 Những bất cập và một số kiến nghị để hoàn thiện pháp luật 69

hôn nhân và gia đình về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của

con khi cha mẹ ly hôn

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ly hôn là một hiện tượng đặc biệt của xã hội, chịu sự tác động trực tiếp

từ xã hội Biến đổi xã hội làm cho đời sống gia đình có xu hướng mở rộngphạm vi và cả mức độ mâu thuẫn trong các lĩnh vực của đời sống hôn nhân vàgia đình Xã hội càng phát triển, ly hôn diễn ra càng phổ biến và được xã hộiquan tâm vì những hậu quả nặng nề, không mong muốn của nó Khi cuộc sống

vợ chồng rơi vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mụcđích của hôn nhân không đạt được thì ly hôn là lối thoát cho cuộc sống bế tắc,không còn tình cảm của hai vợ chồng Nhưng hậu quả pháp lý và xã hội mà nó

để lại ảnh hưởng nghiêm trọng đến một đối tượng vốn là niềm hạnh phúc củahai vợ chồng - đó là những đứa con Những đứa trẻ chưa thành niên còn ngâythơ vốn rất cần sự yêu thương, chăm sóc của cả cha và mẹ trong một gia đình

êm ấm phải chịu cảnh gia đình tan nát, nếu không được bảo vệ sẽ rất dễ đánhmất cả tuổi thơ và tương lai Đối với những người con đã thành niên nhưng bịtàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không cótài sản để tự nuôi mình sẽ sống thế nào nếu không được sự quan tâm, nuôidưỡng của cả cha và mẹ Vì vậy, là những mầm non tương lai của đất nước,những đứa con cần phải được bảo vệ khi cha mẹ ly hôn Pháp luật với vai tròkhông thể thiếu là bảo vệ những đứa trẻ vô tội luôn quy định về hậu quả pháp

lý của ly hôn, đặc biệt là quy định những quy phạm điều chỉnh về trách nhiệmcủa cha, mẹ đối với con sau khi ly hôn

Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 ra đời đã góp phần tích cực vàquan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ lyhôn với những nội dung cơ bản như quy định về nguyên tắc giao con cho ainuôi là vì quyền và lợi ích hợp pháp mọi mặt của con; quy định về quyền vànghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn, quy định về việc thay đổi

người trực tiếp nuôi con khi quyền và lợi ích hợp pháp mọi mặt của con khôngđược đảm bảo… Tuy nhiên, có thể thấy một số quy định của Luật Hôn nhân vàgia đình về vấn đề này còn có những bất cập, khó áp dụng vào thực tiễn vàđiều này có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến đối tượng mà pháp luật đang bảo

vệ Chính vì vậy, những giải pháp thích hợp để hạn chế những bất cập củapháp luật, đảm bảo việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các con khi cha

mẹ ly hôn một cách hiệu quả trong các vụ việc ly hôn là một vấn đề thực tế rất

cần được quan tâm và giải quyết Vì vậy tôi đã chọn đề tài "Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000" làm luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Luật học của mình.

2 Tình hình nghiên cứu

Trong khoa học pháp lý nói chung và Luật Hôn nhân và gia đình nóiriêng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn được nghiêncứu như một chuyên đề về đảm bảo quyền của trẻ em Đã có một số công trìnhkhoa học nghiên cứu ở nhiều cấp khác nhau đề cập trực tiếp hoặc có liên quan đếnvấn đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn như sau:

Ở nhóm này có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như

"Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của cha, mẹ và con trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000", Khóa luận tốt nghiệp, của Lê Thu Lý, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2008; "Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻ em khi ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000", Khóa luận tốt nghiệp, của Nguyễn Thị Phương Thảo, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2007; "Bảo vệ quyền lợi của con khi cha mẹ ly hôn", Khóa luận tốt nghiệp, của Hồ Thị Nga, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2007; "Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi chính đáng của vợ và các con khi vợ chồng ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2000", Luận văn thạc sĩ Luật học, của Lê Thu Trang, Khoa Luật - Đại học quốc gia Hà

Nội, 2012…

- Nhóm giáo trình, sách bình luận chuyên sâu

Nguyễn Ngọc Điện, Bình luận khoa học Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam, Tập I, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2002; Tưởng Duy Lượng, Bình luận một số án dân sự và hôn nhân và gia đình, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2001; Đinh Thị Mai Phương, Bình luận khoa học Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006… Ngoài ra còn một

số giáo trình và bình luận khoa học Luật Hôn nhân và gia đình

- Nhóm các bài báo, tạp chí chuyên ngành Luật

Các bài báo, tạp chí viết về vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp phápcủa con khi cha mẹ ly hôn chủ yếu mới đề cập đến một hoặc một số khía cạnhcủa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn như cấpdưỡng, nuôi con…

Như vậy, cho đến nay, dù có nhiều công trình khoa học nghiên cứu vềbảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn nhưng mỗi côngtrình nghiên cứu ở một số khía cạnh khác nhau của vấn đề, chưa có công trìnhnghiên cứu nào được đầy đủ và toàn diện Trong khi đó, vấn đề bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn là một vấn đề quan trọng, cótính thực tế cao do đó cần có sự nghiên cứu sâu sắc, toàn diện Vì vậy việcnghiên cứu đề tài vẫn đảm bảo tính khoa học, không trùng lặp với các côngtrình nghiên cứu trước đây

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích

Đề tài nghiên cứu những khía cạnh lý luận về bảo vệ quyền và lợi íchhợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn, sự cần thiết phải bảo vệ quyền và lợi íchhợp pháp của con sau khi cha mẹ ly hôn; phân tích việc bảo vệ quyền và lợi íchhợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000

và việc áp dụng các qui định này trong thực tiễn giải quyết các vụ

án ly hôn Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luậthôn nhân và gia đình về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ

- Phân tích việc áp dụng Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam về bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các con khi cha mẹ ly hôn và thực trạng thực hiện vấn

đề này hiện nay

- Đề xuất các giải pháp cụ thể để hoàn thiện pháp luật hôn nhân và giađình về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn cũng như các biệnpháp cần thiết nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn mộtcách hiệu quả trên thực tế

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài bao gồm những vấn đề lý luận về bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn; các quy định của phápluật hôn nhân và gia đình Việt Nam về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp củacác con khi cha mẹ ly hôn; thực tiễn hoạt động áp dụng pháp luật của Tòa ánkhi giải quyết việc ly hôn với mục đích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp củacon và hướng hoàn thiện pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam về bảo vệquyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn

- Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài giới hạn chủ yếu ở việc phân tích cácquy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 về bảo vệ quyền và lợi ích hợp phápcủa con khi cha mẹ ly hôn

- Nghiên cứu việc áp dụng các quy định pháp luật hôn nhân và gia đìnhnăm 2000 nhằm đảm bảo quyền lợi của con khi cha mẹ ly hôn qua các bản án, quyếtđịnh giải quyết ly hôn của các tòa án trong thực tiễn xét xử từ năm 2001 đến nay

5 Phương pháp nghiên cứuLuận văn được thực hiện trên cơ sở vận dụng những nguyên lý cơ bảncủa chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa duy vật biện chứng và tư tưởng HồChí Minh về pháp luật, đồng thời cũng sử dụng kết hợp các phương pháp cụthể, là phương pháp lịch sử, phương pháp so sánh, tổng hợp và phân tích

6 Những đóng góp của luận văn

- Luận văn nghiên cứu và đưa ra được những vấn đề lý luận về bảo vệquyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn, chỉ ra sự cần thiết và ý nghĩa củaviệc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn

- Luận văn đánh giá một cách khách quan thực trạng áp dụng pháp luậthôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2000 để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của conkhi cha mẹ ly hôn của Tòa án, từ đó có thể thấy được những hạn chế của các quy địnhpháp luật về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn và cách ápdụng pháp luật của Tòa án

- Luận văn đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật hôn nhân vàgia đình Việt Nam về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn

Trong bối cảnh Nhà nước ta đang thực hiện việc sửa đổi, bổ sung Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, những nghiên cứu của luận văn sẽ góp phần

11

nhất định trong việc sửa đổi các quy định của pháp luật về việc bảo vệ quyền của trẻ em khi cha mẹ ly hôn.

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

của con khi cha mẹ ly hôn

Chương 2: Những nội dung cơ bản về bảo vệ quyền và lợi ích hợp

pháp của con khi cha mẹ ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000

Chương 3: Thực tiễn áp dụng pháp luật hôn nhân và gia đình về bảo vệ

quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn và một số kiến nghị

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN

VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN

1.1 LY HÔN VÀ HẬU QUẢ PHÁP LÝ CỦA LY HÔN ĐỐI VỚI CON

1.1.1 Khái niệm ly hôn

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, ly hôn là một mặt củaquan hệ hôn nhân, nó là mặt trái, mặt bất bình thường nhưng là mặt không thểthiếu của quan hệ hôn nhân và gia đình Khi tình yêu thương giữa vợ chồng đãhết, mâu thuẫn gia đình sâu sắc, mục đích hôn nhân không đạt được thì vấn đề

ly hôn được đặt ra nhằm giải phóng cho vợ chồng thoát khỏi những xung đột,

bế tắc trong đời sống chung Nhà nước bằng pháp luật không thể cưỡng épnam, nữ phải yêu nhau và kết hôn với nhau, thì cũng không thể bắt buộc vợchồng phải chung sống với nhau, phải duy trì quan hệ hôn nhân khi tình cảmyêu thương gắn bó giữa họ đã hết và mục đích của hôn nhân không thể đạtđược Việc giải quyết ly hôn là tất yếu đối với quan hệ hôn nhân đã thực sự tan

vỡ Khi quan hệ hôn nhân tồn tại chỉ là hình thức, thực chất quan hệ vợ chồng

đã hoàn toàn mất hết ý nghĩa thì "tự do ly hôn không có nghĩa là làm tan rãnhững mối quan hệ gia đình mà ngược lại nó củng cố những mối liên hệ đótrên những cơ sở dân chủ, những cơ sở duy nhất có thể có và vững chắc trong

xã hội văn minh" [13, tr 335]

Vấn đề ly hôn, được quy định trong hệ thống pháp luật của mỗi quốcgia là khác nhau Một số nước cấm ly hôn như Anđôna, Manta, Paragoat… cónước lại đặt ra các quy định hết sức nghiêm ngặt như Achentina, Italia

Nhưng việc cấm hay hạn chế ly hôn đều trái với quyền tự do dân chủ của cánhân, V I Lênin đã khẳng định:

Người ta không thể là một người dân chủ và xã hội chủnghĩa nếu ngay từ bây giờ không đòi quyền hoàn toàn tự do ly hôn,

vì thiếu quyền tự do ấy là một sự ức hiếp lớn đối với giới bị áp bức,đối với phụ nữ Tuy hoàn toàn chẳng khó khăn gì mà không hiểuđược rằng khi ta thừa nhận cho phụ nữ tự do bỏ chồng không cónghĩa là ta khuyên tất cả họ bỏ chồng [13, tr 350].

Ly hôn là sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan hệ hôn nhân mà chỉ có

vợ, chồng hoặc cả hai vợ chồng mới có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết Tuynhiên, quyền ly hôn của vợ, chồng phải đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ của Nhànước và pháp luật nhằm hạn chế, ngăn chặn những hiện tượng vợ chồng lạmdụng quyền tự do ly hôn gây hậu quả xấu cho gia đình và xã hội Đứng trênquan điểm tiến bộ của chủ nghĩa Mác - Lê nin, Khoản 8 Điều 8 Luật Hôn nhân

và gia đình Việt Nam năm 2000 quy định: "Ly hôn là việc chấm dứt quan hệhôn nhân do Tòa án công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ hoặc củachồng hoặc cả hai vợ chồng" [28] Như vậy khi nhận thấy cuộc hôn nhân củamình là sai lầm, quan hệ vợ chồng luôn căng thẳng, nặng nề thì ai cũng có thểđứng ra yêu cầu Tòa án chấm dứt quan hệ đó Tòa án sẽ nhìn nhận, xem xéttoàn diện vấn đề và đưa ra quyết định cuối cùng Đảm bảo quyền tự do ly hôn

là một nội dung quan trọng của nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến bộ đãđược ghi nhận tại Điều 64 Hiến pháp Việt Nam năm 1992 và được cụ thể hóatại Điều 2 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 Tuy nhiên, tự do ly hôn khôngphải là tự do một cách tùy tiện mà phải dựa vào những căn cứ luật định là quan

hệ vợ chồng lâm vào "tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài,mục đích của hôn nhân không đạt được" [28, khoản 1 Điều 89] và ly hôn chỉ

có giá trị pháp lý khi nó được Tòa án công nhận

1.1.2 Hậu quả pháp lý và xã hội của việc cha mẹ ly hôn đối với conTrẻ em là hạnh phúc, là niềm vui của các bậc cha mẹ Nhưng khi giađình tan vỡ, cha mẹ chia tay nhau, cũng chính trẻ em là người chịu thiệt thòinhất Vì lý do gì đi nữa cũng không thể phủ nhận một điều rằng có những

quyết định khiến cho người lớn toại lòng nhưng, đối với con trẻ, lại là nỗi bấthạnh, tủi buồn, thậm chí có thể trở thành cơn bão đẩy các em vào sóng gió Đốivới những số phận không may mắn, người xung quanh chỉ có thể cảm thông,giúp đỡ, an ủi một phần mà chẳng thể nào bù đắp được những mất mát to lớntrong tình cảm của các em.

Khi vợ chồng ly hôn, quan hệ hôn nhân chấm dứt, tuy nhiên quan hệhuyết thống và quan hệ nuôi dưỡng giữa cha mẹ và con vẫn không hề thay đổi

Vì vậy, trên phương diện pháp lý, các quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối vớinhau sẽ chấm dứt nhưng các quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ đối với con vẫntồn tại Cha mẹ là người sinh thành ra các con, cha mẹ có trách nhiệm chămsóc, nuôi dưỡng các con khi chúng chưa thể tự lo cho bản thân mình mà khôngphụ thuộc vào hoàn cảnh gia đình

Khi ly hôn, vợ chồng cảm thấy thỏa mãn vì bản thân đã được giải thoátnhưng lại không thể tránh khỏi việc gây ra đau khổ, thiệt thòi cho con cái -những đứa trẻ vô tội trong sự tan vỡ của gia đình Nguyên nhân của ly hôn làtình cảm của vợ chồng đã rơi vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung khôngthể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt được, nên mọi người khi đi đếnquyết định ly hôn đã muốn có một cuộc sống riêng cho mình Vì vậy, sau khi

ly hôn họ không còn lý do gì để sống chung với nhau Khi cha mẹ không cònchung sống, pháp luật quy định con chỉ được sống với một người và đó làngười có khả năng bảo đảm quyền lợi về mọi mặt cho con

Sự thiệt thòi, mất mát không chỉ dừng lại ở việc con không được sốngcùng cả cha và mẹ mà ngay cả sự gần gũi, gắn bó giữa các anh, chị, em tronggia đình cũng bị chia rẽ Khi một người không đủ khả năng chăm sóc cho tất cảcác con thì họ buộc phải lựa chọn đứa con nào ở với mình để quyền lợi củachúng được đảm bảo hơn và khi đó, các anh, chị, em sẽ phải chia lìa nhau.Quyết định khó khăn đó cũng là để bảo đảm cuộc sống vật chất cho con, nhưnglại làm mất đi một cuộc sống vui vẻ với tình cảm yêu thương, quấn quýt nhaugiữa các anh, chị, em trong một gia đình

Sau khi ly hôn, quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con vẫn không hềthay đổi nhưng do con chỉ được sống với một người nên cách thức thực hiệncác quyền và nghĩa vụ của cha mẹ có một số thay đổi, đặc biệt là đối với ngườikhông trực tiếp nuôi con Đứa con chỉ được sự chăm sóc, nuôi dưỡng trực tiếpbởi một người và người kia thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình một cáchgián tiếp qua việc thăm nom, cấp dưỡng cho con Đây chỉ là một sự cố gắng bùđắp chứ không thể lấp đầy khoảng trống về tình cảm trong lòng những đứa trẻcòn ngây thơ.

Những hậu quả pháp lý của ly hôn sẽ kéo theo những hậu quả về mặt

xã hội rất nặng nề, ảnh hưởng tới cuộc sống và sự phát triển của các em

Trước hết, hậu quả tiêu cực của ly hôn đối với con cái là những trẻ emnày sẽ bị giằng co giữa bố và mẹ sau khi ly hôn Thông thường, sau khi ly hôn

sẽ không ai chịu trách nhiệm phần lỗi về mình, và do đó, sẽ tìm cách bao chekhuyết điểm của mình bằng đổ lỗi cho người kia, không thấy mấy trường hợpcha mẹ sau khi ly hôn đã nhận phần lỗi của mình và tìm cách đền bù lại đối vớicon cái trong việc giáo dục Nhưng trong tâm lý trẻ thơ, chúng chỉ muốn biếtnhững điều tốt, đẹp, hãnh diện về bố mẹ chứ không phải là những điều xấu,những lý do đã khiến cho bố hoặc mẹ bỏ nhau Vì vậy, những điều tiêu cực kia

sẽ làm mất dần hình ảnh đẹp của bố mẹ trong mắt các con, nhất là khi chúnggặp những khó khăn và thử thách của cuộc sống Ảnh hưởng này sẽ khiến các

em có cái nhìn tiêu cựcvề hôn nhân và gia đình Các em sẽ không tìm đượcmột mô hình gia đình và hôn nhân hạnh phúc Ý nghĩa và đặc tính của hônnhân cũng sẽ được diễn dịch một cách lệch lạc khi các em nhìn vào bố mẹmình và đời sống hôn nhân gia đình của bố mẹ sau khi đã ly hôn Những hậuquả tiêu cực này có thể dẫn đến những diễn biến tiêu cực trong cuộc sống củatrẻ như không hạnh phúc trong cuộc sống hoặc có những hành

vi xử sự liều lĩnh, thiếu suy nghĩ, không cần để ý đến hậu quả như tệ nạn pháthai và ly hôn… Theo kết quả khảo cứu, thì con cái của những cha mẹ ly hôn có xácsuất ly hôn cao hơn những gia đình mà cha mẹ không ly hôn

Cha mẹ bất hòa luôn ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển của con vềmặt tâm lý Những cảnh cãi vã nhau, những câu chì chiết, những câu chửi haynhững lần đánh nhau trước mặt con lúc nào cũng có hại và sẽ rất khó xóa nhòatrong ký ức tuổi thơ của con Trẻ rơi vào tình trạng luôn lo lắng, bất an, có cảmgiác bị bỏ rơi Cũng có trường hợp trẻ tự kết tội mình có phần nào trách nhiệmtrong sự chia ly của bố mẹ Sự buồn bã, sự suy nhược, sự cách ly, sự mất ngủ,những cơn ác mộng và những nỗi sợ hãi, ám ảnh ban đêm… đều có khả năngchế ngự trong đời sống tinh thần của đứa trẻ Kết quả học tập cũng có phần sụtgiảm Đôi khi đứa trẻ chuyển sự thô bạo trong gia đình sang những quan hệ xãhội Trong những trường hợp khác, chúng chọn thái độ của một người lớntrưởng thành sớm, chúng già giặn và không còn sự hồn nhiên như bạn bè cùnglứa.

Trẻ sống trong các gia đình ly hôn thường rất mặc cảm trong cuộcsống, ngại tiếp xúc, kín kẽ khi nói về bản thân và gia đình không trọn vẹn củamình Nhìn xa hơn ở những trường hợp cha mẹ ly hôn mà cả hai đều chạy theocuộc sống riêng tư của mình, những đứa trẻ bỗng dưng bị bỏ rơi, lạc lõng giữacuộc đời Và một thực tế là những trẻ đó rất dễ vướng vào những cạm bẫy củacuộc đời và rơi vào con đường phạm pháp

Trẻ em là hạnh phúc của gia đình, là tương lai của đất nước, là lớpngười kế tục sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Nếu không được sự quantâm của xã hội, sự bảo vệ của pháp luật thì những mầm non của hôm naykhông thể trở thành những công dân có ích cho xã hội mai sau được Những trẻ

có cha mẹ ly hôn phải chịu nhiều thiệt thòi so với các bạn bè đồng lứa, hơnnữa, chúng vẫn còn chưa thể tự lo được cho mình, vì vậy, rất cần có sự quantâm đặc biệt đến đối tượng này Mặt khác, chúng đang trong quá trình pháttriển về nhân cách và nhận thức, rất cần được dạy dỗ, chỉ bảo, định hướng củanhững người đi trước Đây cũng là lứa tuổi dễ bị lợi dụng, dễ sa vào cạm bẫynên sự quan tâm, sự định hướng của người lớn lại càng cần thiết

1.2 KHÁI NIỆM BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN

1.2.1 Khái niệm

Trong trường hợp cha mẹ ly hôn, việc bảo vệ quyền lợi của con đượcđặt ra đối với con chưa thành niên, con đã thành niên bị tàn tật, mất năng lựchành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôisống mình Bởi lẽ khi cha mẹ ly hôn, những người con đã thành niên đã pháttriển toàn diện về nhận thức và nhân cách, đồng thời họ cũng có đủ khả nănglao động để tự nuôi sống bản thân nên không bị ảnh hưởng nhiều do việc lyhôn của cha mẹ Ngược lại, những người con chưa thành niên, chưa phát triểntoàn diện về mặt nhận thức và nhân cách nên dễ bị chấn động tâm lý khiếnchúng bị phát triển lệch lạc về đạo đức, nhân cách Những người đã thành niên

bị tàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không

có tài chính để tự nuôi sống bản thân sẽ không thể tồn tại nếu không có sự hỗtrợ từ cha mẹ Chính vì vậy những đối tượng này cần được đặc biệt quan tâm

và bảo vệ khi cha mẹ ly hôn

Quyền của con khi cha mẹ ly hôn là một bộ phận của quyền con người,

do đó để tìm hiểu một cách toàn diện về quyền của con khi cha mẹ ly hôn, cầntìm hiểu khái niệm về quyền con người

Quyền con người là một thuật ngữ pháp lý được sử dụng khá phổ biến,tuy nhiên trong các văn bản pháp luật quốc tế cũng như pháp luật quốc giachưa có một định nghĩa chính thức nào về quyền con người Các nhà nghiêncứu luật học khi nghiên cứu về vấn đề này có nhiều cách tiếp cận khác nhau.Dựa trên những quy định của luật pháp quốc tế và các nghiên cứu khoa học về

quyền con người, có thể hiểu: Quyền con người là những đặc quyền (quyền tự nhiên) của con người được pháp luật công nhận, điều chỉnh, do cá nhân con người nắm giữ trong mối liên hệ với Nhà nước và cá nhân con người khác.

Bảo vệ quyền của con khi cha mẹ ly hôn là bảo vệ các quyền cơ bảncủa trẻ em khi cha mẹ chúng ly hôn Đó chính là việc "che chở", "giữ gìn",ngăn ngừa, hạn chế hoặc chống lại những hành vi xâm phạm các quyền của trẻ

em đặc biệt trong hoàn cảnh cha mẹ ly hôn Bảo vệ quyền của con khi cha mẹ

ly hôn được thể hiện qua hệ thống các biện pháp, cách thức nhằm đảm bảo cácquyền cơ bản của con được thực hiện trên thực tế, ngăn chặn mọi khả năng cóthể xâm phạm đến quyền trẻ em của con và xử lý kịp thời các hành vi vi phạmgắn với việc ly hôn của cha mẹ

Từ những phân tích trên, có thể hiểu: Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn là hệ thống các biện pháp, cơ chế, cách thức được pháp luật quy định nhằm đảm bảo thực hiện các quyền và lợi ích hợp pháp của con trên thực tế, đảm bảo cho các quyền cơ bản của con không bị xâm phạm, hạn chế hoặc bị ảnh hưởng xấu do việc ly hôn của cha mẹ gây ra, cũng như đảm bảo việc xử lý nghiêm khắc, kịp thời mọi hành vi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của con.

1.2.2 Sự cần thiết của việc điều chỉnh bằng pháp luật về bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn

Trong xã hội xưa và nay, trẻ em luôn đóng vai trò quan trọng, khôngchỉ trong gia đình mà đối với toàn xã hội Tuy nhiên trẻ em cũng là đối tượng

dễ bị lạm dụng, bóc lột sức lao động và lạm dụng tình dục, đặc biệt khi trẻ làcon của các cặp vợ chồng ly hôn càng có nguy cơ cao hơn Chính vì vậy, Nhànước cần phải ban hành các quy phạm pháp luật ràng buộc chặt chẽ tráchnhiệm của cha mẹ đối với con khi ly hôn Tổ chức lao động Quốc tế trong mộtbáo cáo cho thấy, trong 215 triệu trẻ em trên thế giới thì có khoảng 115 triệutrẻ em đang tham gia vào những công việc nguy hiểm Ước tính trên thế giới,

cứ mỗi phút trôi qua là có một trẻ em bị tai nạn, bệnh tật hoặc chấn thương laođộng Ở Việt Nam, theo thống kê của Viện Khoa học Lao động và Xã hội (BộLao động - Thương binh và Xã hội), hiện nay cả nước còn khoảng

25.000 trẻ em phải lao động trong điều kiện nặng nhọc, độc hại và nguy hiểm.Bên cạnh nạn lạm dụng lao động, trẻ em còn phải đối mặt với nhiều tệ nạn xãhội khác như nạn xâm hại tình dục, nạn bạo hành… Tại Nam Phi, trong năm

2009 có khoảng 21.000 trường hợp các em nhỏ bị lạm dụng tình dục bị báo cáo

và trong tổng số những đứa trẻ ra đời trong một ngày thì có 961 em là kết quảthụ thai của các nạn nhân bị hãm hiếp [9] Còn tại Việt Nam, số liệu thống kêcủa Cục Bảo vệ chăm sóc trẻ em (Bộ Lao động - Thương binh và xã hội) năm

2011 cho thấy, cả nước có 1.453 trẻ bị xâm hại tình dục, tính trung bình 5 nămgần đây thì mỗi năm có khoảng gần 1.000 trẻ bị xâm hại tình dục, trong đó,riêng số vụ hiếp dâm trẻ em lên tới 80% Nạn nhân bị xâm hại tình dục khôngchỉ là trẻ em gái, mà đã xuất hiện nạn nhân là trẻ em trai Mặc dù sự thật thì số

vụ phát hiện được chỉ như "phần nổi của tảng băng chìm" nhưng đó cũng làcon số đáng báo động

Những đứa trẻ đang trong quá trình phát triển về nhận thức cũng nhưnhân cách lại phải đối mặt với nhiều tệ nạn xã hội nghiêm trọng nên cần đượcchăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục Trong lời mở đầu của Công ước Liên hợpQuốc về quyền trẻ em khẳng định:

Gia đình với tư cách là nhóm xã hội cơ bản và môi trường tựnhiên cho sự phát triển và hạnh phúc của mọi thành viên, nhất là trẻ

em, cần có sự bảo vệ và giúp đỡ cần thiết để có thể đảm đương đượcđầy đủ trách nhiệm của mình trong cộng đồng Công nhận rằng, đểphát triển đầy đủ và hài hòa nhân cách của mình, trẻ em cần đượctrưởng thành trong môi trường gia đình, trong bầu không khí hạnhphúc, yêu thương và thông cảm [14]

Khi cha mẹ ly hôn, sự chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục ấy sẽ bị thiếuhụt con của những gia đình có cha mẹ ly hôn phải chịu thiệt thòi hơn rất nhiều

so với những đứa trẻ cùng trang lứa nên các quyền trẻ em của con càng dễ bịxâm hại Chính vì vậy những đối tượng này càng cần được sự quan tâm, bảo vệcủa Đảng, Nhà nước và xã hội

Không chỉ trẻ chưa thành niên mà những đứa con đã thành niên bị tàntật, mất năng lực hành vi dân sự, không có sức lao động và không có tài sản để

tự nuôi sống bản thân, họ đã thiệt thòi hơn những người bình thường Vậy mà

họ còn có cha mẹ ly hôn thì hoàn cảnh càng khó khăn hơn do đó họ cũng cầnđược Nhà nước và xã hội bảo vệ

Mặt khác, khi cha mẹ ly hôn, việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của cha

mẹ đối với con có sự thay đổi - bên cha hoặc mẹ sẽ không có quyền trực tiếpnuôi dưỡng con nên cần sự điều chỉnh của pháp luật để bảo vệ các quyền cơbản của con Khi cha mẹ ly hôn, trẻ thiếu đi sự giáo dục đầy đủ của cả cha và

mẹ nên dễ có nguy cơ rơi vào các tệ nạn xã hội hoặc thực hiện các hành viphạm tội do sự khủng hoảng tâm lý Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã thống

kê con số 71% trẻ vị thành niên phạm pháp là do không được quan tâm chămsóc đúng mực Một nghiên cứu của Bộ Công an chỉ ra nguyên nhân phạm tộicủa trẻ vị thành niên xuất phát từ gia đình: 8% trẻ phạm tội có bố mẹ ly hôn,28% phàn nàn bố mẹ không đáp ứng nhu cầu cơ bản của các em, 49% phànnàn về cách đối xử của bố mẹ [19] Vì vậy, việc quy định ràng buộc tráchnhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục của cả cha và mẹ đối với con là cầnthiết để bảo vệ trẻ em trước những nguy cơ đó

Khi cha mẹ ly hôn, cuộc sống của trẻ sẽ bị xáo trộn, việc bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp của con sẽ đảm bảo sự thăng bằng, ổn định nhất có thể chotrẻ về tâm lý, các điều kiện sống… Vì vậy, pháp luật cần quy định rõ ràng, cụthể quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn và cách thức thựchiện các quyền đó

Từ những lập luận nêu trên cho thấy, việc bảo vệ quyền và lợi ích hợppháp của con khi cha mẹ ly hôn vì vậy trở nên hết sức cần thiết đặc biệt trong

xã hội ngày nay, khi mà tệ nạn ngày càng nhiều và tình hình ly hôn đang diễnbiến gia tăng

1.2.3 Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khicha mẹ ly hôn

Con chưa thành niên, con đã thành niên tàn tật, mất năng lực hành vidân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản nuôi sống bản thânvốn đã cần được bảo vệ nhưng việc bảo vệ ấy càng có ý nghĩa hơn khi chúngphải sống trong hoàn cảnh có cha mẹ ly hôn

Thứ nhất, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn đòi hỏi tinh thần trách nhiệm của cha mẹ trong việc giáo dục, chăm sóc, nuôi dưỡng con sau khi ly hôn cao hơn.

Cha mẹ là người sinh thành ra các con, cho con sự sống cũng là người

có trách nhiệm nuôi dưỡng con Dù cuộc sống khó khăn hay đầy đủ, cha mẹ cóhạnh phúc hay không thể sống chung với nhau thì cũng không được chối bỏtrách nhiệm của mình Tuy nhiên, khi mục đích của hôn nhân không đạt được,

vợ chồng kết tội cho nhau về sự tan vỡ của gia đình thì những kết quả của tìnhyêu đã chết đó cũng rất dễ rơi vào tình trạng bị bỏ rơi hoặc chỉ nhận được mộtnửa sự yêu thương Vì vậy, để bảo vệ quyền lợi cho trẻ pháp luật đã quy địnhnuôi con không chỉ là quyền mà còn là nghĩa vụ của cha mẹ Nuôi con là mộtnghĩa vụ luật định nhằm ràng buộc ý thức trách nhiệm của người làm cha, mẹ,đặc biệt là khi họ đã ly hôn Đó cũng là cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền lợi chocon khi người làm cha mẹ không thực hiện đúng nghĩa vụ của mình

Thứ hai, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn

là đảm bảo cho tương lai của trẻ cũng là đảm bảo an ninh xã hội.

"Tương lai bắt đầu từ ngày hôm nay", các trẻ em chính là đại diện chotương lai, là nhân tố quyết định sự phát triển của xã hội trong tương lai Bảo vệtrẻ em luôn được xã hội quan tâm, nhất là trong giai đoạn hiện nay Cả xã hộiluôn cố gắng tạo điều kiện cho trẻ em được phát triển một cách toàn diện Nhànước đã đưa ra rất nhiều chủ trương, chính sách và nâng lên

thành luật Rất nhiều quyền lợi của trẻ được pháp luật bảo vệ như quyền đượccha mẹ chăm sóc, nuôi dưỡng, được học hành, được vui chơi và phát triển toàndiện… Trẻ em có cha mẹ ly hôn có hoàn cảnh đặc biệt hơn những đứa trẻ khácnhưng không vì thế mà vị trí, vai trò của chúng với tương lai bị thay đổi Chính

vì vậy việc quan tâm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chúng càng có giátrị đối với việc bảo vệ và phát triển tương lai của đất nước

Hơn nữa, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ lyhôn đặc biệt là quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục đầy đủ sẽ hạn chếđược số lượng trẻ em rơi vào các tệ nạn xã hội, thực hiện các hành vi phạmpháp, do đó góp phần đảm bảo an ninh, trật tự xã hội

Thứ ba, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn là thể hiện tính công bằng, dân chủ, nhân đạo của pháp luật xã hội chủ nghĩa.

Khi có đủ căn cứ để ly hôn, việc duy trì một cuộc hôn nhân đã chết chỉlàm cho tình trạng gia đình càng trầm trọng thêm, và tất nhiên sẽ ảnh hưởngxấu đến con cái thì việc ly hôn của cha mẹ ở một khía cạnh nào đó cũng tốthơn cho những đứa con Quy định về giao con cho ai nuôi cũng thể hiện tínhnhân đạo của pháp luật Việc giao con cho ai nuôi là vì lợi ích của con chứkhông phải dựa vào lỗi của cha mẹ

Khi cha mẹ ly hôn, các con dễ rơi vào những tình huống xấu, bị xâmhại về thể chất và tinh thần Vì vậy việc quan tâm, bảo vệ quyền của trẻ em cócha mẹ ly hôn là thể hiện bản chất nhân đạo của Nhà nước, thể hiện sự tiến bộtrong pháp luật bảo vệ quyền trẻ em

Không chỉ trẻ em mà người đã thành niên bị tàn tật, mất năng lực hành

vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mìnhcũng thuộc đối tượng được pháp luật bảo vệ khi cha mẹ ly hôn vừa thể hiện tính côngbằng vừa thể hiện tính nhân đạo của pháp luật nước nhà

1.3 CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ ĐẶC ĐIỂM VIỆC BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN

1.3.1 Cơ sở pháp lý của việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của conkhi cha mẹ ly hôn

Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn có nộidung xuất phát từ quyền con người hay cụ thể hơn là quyền cơ bản của trẻ emđược cộng đồng quốc tế ghi nhận trong các văn bản pháp luật quốc tế và củatừng quốc gia

Trong phạm vi quốc tế, nhân loại đã nỗ lực lớn để bảo vệ quyền lợi chotrẻ em bằng hàng loạt những hoạt động cụ thể Công ước Liên hợp Quốc vềquyền trẻ em (Công ước) thông qua ngày 20/11/1989 đã đề cập một cách toàndiện về mặt pháp lý quyền của trẻ em theo hướng tiến bộ, đảm bảo các quyền

cơ bản của trẻ em được thực hiện Ngay sau được thông qua, ngày 20/02/1990,Việt Nam chính thức phê chuẩn Công ước này Theo Điều 1 Công ước: "Trẻ

em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em

đó quy định tuổi thành niên sớm hơn" [14] Như vậy theo quy định của Côngước trẻ em là người chưa thành niên Công ước đã đưa ra những nguyên tắcbảo vệ trẻ em như "đảm bảo cho trẻ em được bảo vệ khỏi mọi hình thức phânbiệt đối xử" [14, Điều 22] hay "trong mọi hoạt động đối với trẻ em, dù của cơquan phúc lợi xã hội của nhà nước hay của tư nhân, tòa án, nhà chức tráchhành chính hay cơ quan lập pháp, những lợi ích tốt nhất của trẻ em phải là mốiquan tâm hàng đầu" [14] Tại Điều 7 Công ước, bên cạnh việc công nhận trẻ

em sinh ra có quyền khai sinh, có họ tên, có quốc tịch, còn công nhận trongchừng mực có thể trẻ em có quyền được biết cha mẹ mình và được cha mẹmình chăm sóc Cũng theo Công ước, trẻ em không bị buộc cách ly cha mẹ trừtrường hợp luật định và vì lợi ích của chính đứa trẻ, nếu phải cách ly thì sựcách ly đó phải do nhà chức trách có thẩm quyền quyết định Công ước cũngquy định, quyền của trẻ em bị buộc phải cách ly

khỏi cha, mẹ vẫn được duy trì quan hệ riêng tư và được tiếp xúc trực tiếp vớicha mẹ Điều 12 Công ước còn ghi nhận quyền của trẻ em được tự do thể hiệnquan điểm về các vấn đề có liên quan đến trẻ em.

Ngoài Công ước Liên hợp Quốc về quyền trẻ em còn có Công ướcLahay số 33 ngày 29/5/1993 về bảo vệ trẻ em và hợp tác trong lĩnh vực nuôicon nuôi quốc tế Ngày 18/7/2011, Chủ tịch nước đã ký Quyết định số1103/2011/QĐ-CTN về việc phê chuẩn Công ước Lahay số 33

Những nội dung, tinh thần cơ bản của các Công ước quốc tế về quyềntrẻ em đã được thể hiện trong pháp luật Việt Nam một cách chi tiết và cụ thể từHiến pháp đến các văn bản pháp luật chuyên ngành

Hiến pháp 1992 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam quyđịnh: "Cha mẹ có nghĩa vụ nuôi dạy con thành người công dân tốt" [26, Điều64] và "trẻ em được gia đình, Nhà nước và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáodục" [26, Điều 65]

Tại Điều 41 Bộ luật Dân sự năm 2005 có quy định: "Các thành viêntrong gia đình có quyền được hưởng sự chăm sóc, giúp đỡ nhau phù hợp vớitruyền thống đạo đức tốt đẹp của gia đình Việt Nam Con, cháu chưa thànhniên được hưởng sự chăm sóc, nuôi dưỡng của cha mẹ, ông bà" [31]

Trên cơ sở Công ước Liên hợp Quốc về quyền trẻ em, Hiến pháp 1992được sửa đổi, bổ sung năm 2001 và Bộ luật Dân sự năm 2005, quyền trẻ emđược quy định và bảo vệ một cách chi tiết và cụ thể tại Luật Bảo vệ, chăm sóc

và giáo dục trẻ em năm 2004 và Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 LuậtBảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004 quy định trẻ em (công dân ViệtNam dưới mười sáu tuổi - Điều 1) có quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng,quyền được sống chung với cha mẹ, quyền được tôn trọng, bảo vệ tính mạng,thân thể, nhân phẩm và danh dự, quyền được chăm sóc sức khỏe, được họctập… Trên cơ sở nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em, pháp luật hôn nhân

và gia đình Việt Nam cũng thể hiện mối quan tâm hàng đầu đến những lợi ích

tốt nhất của trẻ em khi điều chỉnh các quan hệvề hôn nhân và gia đình trong đó

Theo quy định của pháp luật thì đối tượng con mà cha mẹ có nghĩa vụnuôi dưỡng và được pháp luật bảo vệ quyền lợi khi cha mẹ ly hôn bao gồm:

* Con chưa thành niên

Người chưa thành niên là những người chưa hoàn toàn phát triển đầy

đủ về nhân cách, chưa có năng lực hành vi dân sự đầy đủ Ở Việt Nam, độ tuổingười chưa thành niên được xác định thống nhất trong Bộ luật Dân sự năm

2005 và một số văn bản quy phạm pháp luật khác, theo đó người chưa thànhniên là người dưới 18 tuổi Khái niệm người chưa thành niên khác với kháiniệm trẻ em Theo Điều 1 Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 2004:

"Trẻ em là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi" [30] Tóm lại, khái niệm ngườichưa thành niên được xây dựng dựa trên sự phát triển về mặt thể chất và tinhthần của con người và được cụ thể hóa bằng giới hạn độ tuổi trong các văn bảnpháp luật của từng quốc gia Theo đó, người ta quy định những quyền và nghĩa

vụ cụ thể của người chưa thành niên

Với tư cách là một người con trong gia đình, ở lứa tuổi này các em cóquyền nhận được sự chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục của cha mẹ vì các em cònngây thơ, chưa có nhận thức đầy đủ và chưa thể tự lo cho bản thân mình được.Bảo vệ trẻ em là trách nhiệm của toàn xã hội Trẻ có cha mẹ ly hôn có

quyền được hưởng những quyền mà mọi trẻ em được hưởng như học tập, vuichơi, sự quan tâm, chăm sóc… Chúng chưa đủ sức khỏe và trình độ tham giavào các quan hệ lao động phức tạp để tự nuôi sống bản thân Người chưa thànhniên chưa có đủ năng lực hành vi dân sự nên cần có người đại diện để thựchiện các giao dịch dân sự hoặc tham gia vào các quan hệ pháp luật khác Vìvậy, trẻ rất cần sự nuôi dưỡng, dìu dắt của cha mẹ, người thân.

* Con đã thành niên bị tàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình

Đây là những người đã thành niên nhưng họ lại bị khiếm khuyết về thểchất hoặc nhận thức nên không có khả năng lao động Nếu không có tài sản để

tự nuôi mình thì họ cũng không biết bám víu vào ai để tồn tại được Nhữngngười này không thể tự chăm sóc mình nên pháp luật vẫn quy định cha mẹ cónghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng con và đây là nghĩa vụ bắt buộc Quy định nàythể hiện tính nhân văn sâu sắc, tính nhân đạo của pháp luật Bởi vì, nếu chỉ dựavào trách nhiệm về mặt đạo đức của cha mẹ, quyền lợi của những người connày không phải lúc nào cũng được đảm bảo Việc quy định là một nghĩa vụluật định đã nâng cao trách nhiệm của những người làm cha, mẹ Trước đây,Pháp lệnh Người tàn tật năm 1998 quy định người tàn tật là người "… bị khiếmkhuyết một hay nhiều bộ phận cơ thể hoặc chức năng biểu hiện dưới nhữngdạng tật khác nhau, làm suy giảm khả năng hoạt động, khiến cho lao động, sinhhoạt, học tập gặp nhiều khó khăn" [48] Hiện nay khái niệm người tàn tật đượcthay bằng khái niệm người khuyết tật theo Luật Người khuyết tật năm 2009,theo đó, "người khuyết tật là người bị khiếm khuyết một hoặc nhiều bộ phận cơthể hoặc bị suy giảm chức năng được biểu hiện dưới dạng tật khiến cho lao

động, sinh hoạt, học tập gặp khó khăn" [33] Nhưng không phải mọi người con

đã thành niên bị tàn tật cha mẹ đều có nghĩa vụ nuôi dưỡng mà chỉ nhữngngười không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình Cònnhững người đã đủ mười tám tuổi, bị tàn tật nhưng vẫn lao động được thì họ cótrách nhiệm với bản thân mình, có khả năng nuôi sống bản thân

vì vậy pháp luật không quy định nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục củacha mẹ đối với những người con này Việc cha mẹ hỗ trợ, giúp đỡ, chăm sóccon thành niên bị tàn tật và có khả năng lao động xuất phát từ tình yêu thương,

sự quan tâm của cha mẹ mà không phải từ nghĩa vụ luật định

Người mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự làngười do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làmchủ được hành vi của mình và có quyết định của Toà án tuyên bố thứci đó mấtnăng lực hành vi dân sự Vì vậy, pháp luật cũng quy định: "Giao dịch dân sựcủa người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luậtxác lập, thực hiện" [31, khoản 2 Điều 22] Người mất năng lực hành

vi dân sự không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình vì vậy họkhông có khả năng lao động tạo ra của cải nuôi sống bản thân và không tự thực hiện cácgiao dịch dân sự để phục vụ đời sống hàng ngày của mình Do đó họ cần có người trôngnom, chăm sóc và đại diện trước pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp chomình

Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con là nội dung cơ bản của LuậtHôn nhân và gia đình trong các thời kỳ Tuy nhiên, quy định của pháp luậttrong từng giai đoạn có sự khác nhau và càng về sau càng tiến bộ, hợp lý hơn.Nếu như Luật Hôn nhân và gia đình năm 1959 mới chỉ dừng lại ở quy định mộtcách chung chung: "Cha mẹ có nghĩa vụ thương yêu, nuôi nấng, giáo dục concái" [23, Điều 17] thì đến Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 quy định này

đã nhấn mạnh thêm trường hợp: "Cha mẹ có nghĩa vụ nuôi dưỡng con đã thànhniên mà không có khả năng lao động" [25, Điều 20] Mặc dù đã tiến bộ hơn khi

đã có sự quan tâm đến những người con không có khả năng lao động nhưngquy định đó vẫn chưa đầy đủ và rõ ràng Có những trường hợp mặc dù conkhông có khả năng lao động nhưng họ lại có tài sản để tự nuôi mình thì việcđóng góp để nuôi con là cũng không thật sự cần thiết Hơn nữa pháp luật cũngchưa chỉ ra không có khả năng lao động là những trường hợp nào Luật Hônnhân và gia đình năm 2000 ra đời đã khắc phục được phần lớn những

hạn chế này với việc chỉ ra một cách cụ thể và rõ ràng: "Cha mẹ có nghĩa vụ vàquyền cùng nhau chăm sóc, nuôi dưỡng con chưa thành niên hoặc con đã thànhniên bị tàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động, vàkhông có tài sản để tự nuôi mình" [28, khoản 1, Điều 36] Quy định này vừa thểhiện tính nhân văn sâu sắc khi nêu ra các trường hợp đặc biệt cha mẹ có nghĩa vụnuôi dưỡng vừa phù hợp với thực tế khi coi việc nuôi con đã thành niên và có khảnăng lao động chỉ là quyền mà không phải là nghĩa vụ của cha mẹ.

Khi thực hiện nghĩa vụ của mình, cha mẹ không được phân biệt đối xửgiữa những người con bình thường và những người con tàn tật, mất năng lựchành vi dân sự Người trực tiếp nuôi con không được giành sự quan tâm, yêuthương của mình cho một người con và bỏ bê người con khác mà phải dựa vàonhu cầu chăm sóc, nhu cầu tình cảm của mỗi đứa con để chúng không cảmthấy bị thiệt thòi Còn người không trực tiếp nuôi con cấp dưỡng cho con

ở mức độ nào là căn cứ vào nhu cầu chữa bệnh, học tập của con, để có mức cấp dưỡng cho phù hợp, đảm bảo được quyền và lợi ích của con

Thứ hai, khi cha mẹ ly hôn, con chỉ được một bên cha hoặc mẹ trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc và giáo dục.

Khi Tòa án giải quyết cho vợ chồng ly hôn là lúc mà tình trạng mâuthuẫn trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhânkhông đạt được Ly hôn làm chấm dứt đời sống chung của vợ chồng Khi cha

mẹ không sống cùng nhau nữa, con chung của họ chỉ được một bên cha, mẹ làngười trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục Việc giáo dục con giao cho aitrực tiếp nuôi dưỡng, giáo dục được đặt ra và là vấn đề có ý nghĩa quan trọngđối với con

Thứ ba, việc thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục của người không trực tiếp nuôi dưỡng con là không thường xuyên, không liên tục.

Việc cha mẹ ly hôn sẽ dẫn đến hệ quả là con chỉ được sống với một bên

vợ hoặc chồng là người trực tiếp nuôi con Pháp luật hôn nhân và gia đình

quy định người không trực tiếp nuôi con có quyền thăm nom con, nhưng quyền đó ít khi thực hiện một cách liên tục hàng ngày trừ trường hợp cha mẹ

ở gần nhà nhau hoặc người kia không thể sống xa con mình được Nhưng cónhư vậy thì họ cũng chỉ thăm nom con trong một thời gian ngắn bởi đứa con đó đangsống với người trực tiếp nuôi con Hay trường hợp được sự đồng ý của người trực tiếpnuôi con, người kia cũng chỉ có thể đón con về chăm sóc một thời gian sau đó lại phảigiao trả cho người trực tiếp nuôi dưỡng Do đó có thể thấy, việc thực hiện nghĩa vụ nuôidưỡng, chăm sóc, giáo dục của người không trực tiếp nuôi dưỡng là không thườngxuyên, không có tính liên tục

Thứ tư, cả cha và mẹ đều phải thực hiện nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con con chưa thành niên, con đã thành niên bị tàn tật, mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để

tự nuôi mình khi họ ly hôn.

Khi cha mẹ ly hôn, mối quan hệ cha, mẹ với con vẫn tồn tại Ngườitrực tiếp nuôi con và người không trực tiếp nuôi con đều có quyền và nghĩa vụchăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con như nhau Khi Tòa án giải quyết việc lyhôn đồng thời cũng giải quyết vấn đề con cái, nhưng không phải là giải quyếttheo hướng phân công cho một bên cha hoặc mẹ phải thực hiện nghĩa vụ chămsóc, nuôi dưỡng, giáo dục con mà Tòa án cần áp dụng các quy phạm pháp luật

để đảm bảo cả cha và mẹ đều thực hiện đầy đủ các quyền và nghĩa vụ củamình Điều này vừa đảm bảo quyền của cha mẹ đối với con nhưng quan trọnghơn là đảm bảo lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn

Thứ năm, cách thức thực hiện việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn phụ thuộc chủ yếu vào sự tự nguyện, tự giác của cha mẹ Bên cạnh đó cần có sự kiểm tra, giám sát, hỗ trợ và can thiệp của các

cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.

Cha mẹ là người mang nặng đẻ đau, chăm sóc, nuôi nấng con từ lúccòn trứng nước do đó, họ là người thương yêu con mình hơn ai hết Con cái

sinh ra được sống trong sự bao bọc của cha mẹ, quyền lợi của họ gắn liền với

sự chăm sóc, yêu thương của cha mẹ Mặc dù pháp luật quy định những nghĩa

vụ của cha mẹ đối với con nhưng việc thực hiện các nghĩa vụ đó đến đâu hoàntoàn phụ thuộc vào cha mẹ Bởi gia đình ngày nay chủ yếu gồm cha mẹ và concái, trong trường hợp cha mẹ không thực hiện nghĩa vụ đối với con thì cũng chỉtrong nhà biết với nhau, hoặc hàng xóm láng giềng có biết thì họ cũng cho rằng

đó là chuyện gia đình người ta nên thường không ai can thiệp Mặc dù phápluật có những chế tài để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con trong trườnghợp cha mẹ vi phạm nhưng thực tế ở nước ta, số vụ việc xử lý đối với trườnghợp cha mẹ vi phạm quyền của con là quá ít so với thực tế và dù đã được các

cơ quan chức năng can thiệp thì quyền và lợi ích hợp pháp của con đã ảnhhưởng nghiêm trọng Bởi thế, mặc dù pháp luật quy định rất nhiều quyền vànghĩa vụ của cha mẹ đối với con khi ly hôn nhưng cơ chế thực hiện việc bảo vệquyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn phụ thuộc chủ yếu vào sự

tự nguyện, tự giác của cha mẹ

Bên cạnh sự tự nguyện của cha, mẹ, để đảm bảo quyền và lợi ích hợppháp của con khi cha mẹ ly hôn được thực hiện đầy đủ và chặt chẽ trên thực tếcần có sự kiểm tra, giám sát, can thiệp, hỗ trợ của các cơ quan Nhà nước cóthẩm quyền Nhiều trường hợp các bên vi phạm quyền đối với con như quyềnthăm nom con, quyền chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hay lợi dụng quyềnthăm con để "bắt" con lại nuôi không trả cho người có quyền nuôi con… Trongnhững tình huống này, nếu chỉ bản thân hai bên cha mẹ không thể giải quyếtđược nên cần có can thiệp của các cơ quan Nhà nước để đảm bảo quyền và lợiích hợp pháp của con Do đó pháp luật cần quy định cụ thể về vấn đề này đểcác cơ quan Nhà nước có cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp phápcho con

Chương 2

NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ BẢO VỆ QUYỀN, LỢI ÍCH HỢP PHÁPCỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN THEO LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA

ĐÌNH VIỆT NAM NĂM 2000

2.1 CÁC NGUYÊN TẮC CHUNG BẢO VỆ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN

Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn là vấn đềmang tính cấp thiết, xong trên thực tế, mỗi gia đình lại có những hoàn cảnh vàđiều kiện khác nhau, do đó tùy từng trường hợp, cách thức để bảo vệ quyền lợicủa con là khác nhau Tuy nhiên, pháp luật với vai trò điều chỉnh các quan hệ

xã hội cần đưa ra những nguyên tắc chung để điều chỉnh quan hệ của cha mẹvới con sau khi ly hôn nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con trongmọi hoàn cảnh

2.1.1 Giao con cho bên nào trực tiếp nuôi dưỡng, giáo dục là vì quyền

và lợi ích hợp pháp về mọi mặt của con

Gia đình tan vỡ, đó là lỗi của những người làm cha, làm mẹ xong hậuquả nặng nề của nó lại rơi vào những đứa con do đó cha mẹ cần bù đắp chocon, tạo điều kiện cho con có cuộc sống tốt đẹp nhất có thể Khi xác địnhngười trực tiếp nuôi con, Tòa án phải dựa vào quyền lợi của những đứa trẻ màkhông dựa trên những toan tính hay quyền lợi của cha mẹ chúng Khoản 2Điều 92 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định:

Vợ, chồng thỏa thuận người trực tiếp nuôi con, quyền vànghĩa vụ của mỗi bên sau khi ly hôn đối với con; nếu không thỏathuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôicăn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con; nếu con từ đủ chín tuổi trởlên thì phải xem xét nguyện vọng của con [28]

Đây là một quy định thể hiện rõ tính ưu việt của pháp luật xã hội chủnghĩa Theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, bản chất của vấn đề đượcgiải quyết: giao con cho ai nuôi dưỡng được xem xét trên cơ sở ai sẽ đảm bảođược cho trẻ nhiều quyền lợi hơn Việc xác định quyền lợi về mọi mặt của conphải căn cứ vào hoàn cảnh của người trực tiếp nuôi con Quyền lợi về mọi mặtcủa con không chỉ là đáp ứng những nhu cầu tối thiểu mà còn bao gồm nhữngđiều kiện cần thiết cho sự phát triển về thể chất và trí tuệ của con Nghị quyết

số 02/2000/NQ-HĐTP ngày 23/12/2000 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhândân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của Luật Hôn nhân và gia đìnhnăm 2000 (sau đây gọi tắt là Nghị quyết số 02/2000/NQ-HĐTP) chỉ rõ quyềnlợi mọi mặt của con là "các điều kiện cho sự phát triển thể chất, bảo đảm việchọc hành và các điều kiện cho sự phát triển tốt về tinh thần" [36]

Cũng có trường hợp cả cha và mẹ không ai có đủ tư cách hoặc điều kiện

để được trực tiếp nuôi con thì có thể giao con cho một người khác nuôi dưỡng.Người đó có thể là ông bà, cô, gì, chú, bác của đứa trẻ, cũng có thể là anh chị đãthành niên, có điều kiện bảo đảm cuộc sống ổn định của đứa trẻ miễn sao quyềnlợi của những đứa con được bảo vệ toàn diện nhất Và nghĩa vụ của cha mẹ đốivới con cái trong trường hợp này cũng không vì thế mà mất đi

Xuất phát từ lợi ích của con, pháp luật quy định: "Nếu con từ đủ chíntuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con" [28, Điều 92] Nghị quyết

02/2000/NQ-HĐTP quy định cụ thể: " nếu con từ đủ chín tuổi trở lên, thì

trước khi quyết định, Tòa án phải hỏi ý kiến của người con đó về nguyện vọngđược sống trực tiếp với ai" [36] Như vậy, pháp luật đã giành cho những đứacon từ đủ chín tuổi quyền lựa chọn sẽ ở với cha hay với mẹ Ở độ tuổi này, đứacon đã có thể nhận thức được cha hay mẹ là người quan tâm, chăm sóc mìnhnhiều hơn, ở với ai thì tốt hơn cho chúng Quy định này của Luật Hôn nhân vàgia đình phù hợp vì con là nhân vật chính trong mối quan hệ này và các em làngười có thể cảm nhận được tốt nhất tình cảm của cha mẹ qua sự

chăm sóc, quan tâm hàng ngày của họ Hơn ai hết, các em biết mình ở với aithì hợp về tính cách và lối sống.

Trong một vụ án ly hôn, việc xem xét ý kiến, nguyện vọng của con vàcoi đó là một trong những cơ sở để Tòa án quyết định giao con cho ai nuôi làcần thiết xét cả góc độ lý luận và thực tiễn Bởi vì, khi cha mẹ ly hôn, con mất

đi một điểm tựa quan trọng nhất, đó chính là mái ấm gia đình Việc xem xétnguyện vọng của con là hoàn toàn chính đáng và nó cũng phù hợp với tinh thầncủa Điều 12 Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em mà Việt Nam là quốcgia thành viên:

Các quốc gia thành viên phải bảo đảm cho trẻ em có đủ khảnăng hình thành quan điểm riêng của mình, được quyền tự do phátbiểu những quan điểm đó về tất cả mọi vấn đề có tác động đến trẻ

em, những quan điểm của trẻ em được coi trọng một cách thích ứngvới tuổi và độ trưởng thành của các em [14]

Dù không có quyền quyết định, nhưng việc được bày tỏ ý chí của mình

đã thể hiện sự tôn trọng của pháp luật đối với ý kiến, với nhận thức của các em,

sự cố gắng đem đến cho các em một cuộc sống tốt đẹp hơn Tuy nhiên, dù saothì chúng cũng chỉ là những đứa trẻ nên ngoại trừ những trường hợp rõ ràngmọi người ai cũng thấy được đứa trẻ ở với ai là tốt nhất cho chúng thì phần lớn

sự lựa chọn đó là rất khó khăn Khi được hỏi trẻ muốn ở với ai, đa số các em tỏ

ra dè dặt, thậm chí sợ hãi, không nói gì mà òa lên khóc hoặc trả lời: "ở với aicũng được", "ở với cả hai người", "không ở với ai hết"

Các sự lựa chọn của chúng hầu như đều thiên về cảm tính Vì vậy, sự lựa chọn

của con cũng chỉ là một yếu tố để Tòa án "xem xét" So với Luật Hôn nhân và

gia đình năm 1959 và 1986 thì đây là một quy định hoàn toàn mới, rất tiến bộ

và hợp lý Cùng với những bổ sung khác về quyền được bày tỏ ý chí của nhữngngười từ đủ chín tuổi trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình và dân sự, quy địnhtrên đã tạo nên sự thống nhất và hợp lý của pháp luật

Khoản 2 Điều 92 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 còn quy địnhmột trường hợp đặc biệt: "Về nguyên tắc, con dưới ba tuổi được giao chongười mẹ trực tiếp nuôi, nếu các bên không có thỏa thuận khác" [28] Quy địnhnày là sự cụ thể hóa quy định có vẻ trừu tượng của Luật Hôn nhân và gia đìnhnăm 1986: " con còn bú giao cho người mẹ trực tiếp nuôi giữ " [25, Điều45] Dưới ba tuổi, hầu như mọi hoạt động của trẻ đều cần sự trông chừng củangười lớn, mọi vật xung quanh chúng đều mới lạ và khiến chúng thích thúcũng như sợ hãi Nếu không có người dành thời gian trông nom thì nguy hiểmđối với trẻ có thể nói là thường trực, hơn nữa ở độ tuổi này, đứa trẻ nào cũngcần nguồn dinh dưỡng quý giá từ sữa mẹ Vì vậy, người gần gũi và chăm bẵmcho trẻ thường là mẹ Người mẹ cũng là người khéo léo kiên nhẫn và chu đáohơn trong việc nuôi con, đặc biệt là khi con còn nhỏ Vì vậy, nếu không có lý

do gì khác thì việc để cho người mẹ quyền trực tiếp nuôi con dưới 3 tuổi là vìlợi ích mọi mặt của đứa trẻ Tuy nhiên, cũng không phải là không có những

ngoại lệ Vì vậy nhà làm luật đã nhấn mạnh cụm từ: "Về nguyên tắc" để khi

Tòa án xem xét mà có trường hợp ngoại lệ thì Tòa án cũng phải xem xét cẩnthận vấn đề bằng thực tế Nếu thực sự người mẹ không thể thực hiện đượctrách nhiệm trực tiếp nuôi con tốt bằng người cha mà hai bên cũng không cóthỏa thuận trước thì Tòa án cũng có thể không giao con cho người mẹ nuôi.Nhà làm luật đã cố gắng lường trước mọi trường hợp và quy định một cáchlinh hoạt để khi xét xử, Tòa án có thể áp dụng pháp luật một cách đúng đắn vàsát với thực tế nhất

Việc giao con cho mẹ nuôi chỉ được áp dụng trong trường hợp các bênkhông có thỏa thuận khác Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP hướng dẫn: "Trong trường hợp các bên có thỏa thuận thì cóthể giao con "dưới ba tuổi" cho người bố hoặc người khác nuôi giữ" [42] Cácbên có quyền thỏa thuận ai sẽ là người trực tiếp nuôi con vì họ là những ngườinắm rõ nhất ai nuôi con thì tốt hơn Quy định ưu tiên sự thỏa thuận của cha mẹtrong trường hợp này cũng giống như trong những trường hợp con trên ba

tuổi và được pháp luật tôn trọng tuyệt đối Điểm khác nhau của hai trường hợp

là nếu như trường hợp con trên ba tuổi mà cha mẹ không có sự thỏa thuận vềngười trực tiếp nuôi con thì Tòa án sẽ xem xét về điều kiện của cả người chalẫn người mẹ, và ai có điều kiện tốt hơn có thể đảm bảo quyền lợi về mọi mặtcho con thì Tòa án sẽ giao con cho người đó

* Trường hợp có sự thỏa thuận của cha mẹ

Quan hệ hôn nhân và gia đình là quan hệ gắn liền với yếu tố tình cảm

Vì vậy, rất nhiều trường hợp pháp luật cho phép các bên có quyền thỏa thuận

và tôn trọng sự thỏa thuận đó Việc giao con cho ai nuôi khi cha mẹ ly hôncũng thuộc những trường hợp trên Trường hợp thuận tình ly hôn, khi yêu cầuTòa án giải quyết, mọi vấn đề về tài sản và con cái đã được họ thỏa thuận mộtcách hợp lý Vì vậy, khi giải quyết những việc thuận tình ly hôn, Tòa án tôntrọng sự thỏa thuận của hai bên về vấn đề con cái và tài sản Cũng có nhữngtrường hợp không phải thuận tình ly hôn, nó trở thành vụ án ly hôn bởi vìnhững thỏa thuận về tài sản không đạt được Tuy nhiên nếu như vấn đề nuôicon đã được các bên thỏa thuận thì Tòa án vẫn phải tôn trọng sự thỏa thuận đó

và chỉ giải quyết những vấn đề về tài sản Về cơ bản, việc Tòa án công nhận sựthỏa thuận của các bên về việc ai là người trực tiếp nuôi con đã thể hiệnnguyên tắc "vì lợi ích mọi mặt của con" Con là máu mủ ruột rà của cha mẹnên cha mẹ nào cũng thương yêu con, cũng muốn gần gũi và chăm sóc chocon, họ thỏa thuận với nhau về việc ai là người trực tiếp nuôi dưỡng con thôngthường là vì họ hiểu được con ở với ai sẽ có điều kiện phát triển tốt nhất Việcngười không nuôi dưỡng trực tiếp con cái mà họ đồng ý như là một sự hi sinhtình cảm vì đứa con thân yêu của họ Mặt khác, việc họ thỏa thuận được vớinhau về vấn đề nuôi con chứng tỏ họ nhận thức được ở vai trò người trực tiếpnuôi dưỡng hay gián tiếp thì họ sẽ làm tốt được trách nhiệm của mình Vì thếkhông có lý do gì Tòa án không tôn trọng sự thỏa thuận của họ

Tuy nhiên, trên thực tế, không phải sự thỏa thuận nào cũng là hợp lý

và vì quyền lợi của con Có những trường hợp người không đủ điều kiện đảm

bảo cuộc sống cho con lại nhận nuôi con, còn người có đầy đủ khả năng lạitrốn tránh trách nhiệm nuôi con Tất nhiên, nếu như hai bên đã đi đến đượcthỏa thuận về mức cấp dưỡng phù hợp thì đã giải quyết được phần nào vấn đề.Nhưng cũng có những sự thỏa thuận về mức cấp dưỡng là không hợp lý, sốngvới người trực tiếp nuôi con, đứa con sẽ không có cơ hội để học hành và pháttriển trí tuệ Nhưng do một bên là người vô trách nhiệm với con, một bên docăm ghét người kia nên cũng không cần đòi hỏi gì, chỉ cần được nuôi con là

đủ Như vậy, thỏa thuận đã đạt được nhưng thực tế thì nếu đứa con sống vớingười nhận nuôi con sẽ không đảm bảo quyền lợi về mọi mặt cho chúng.Trong trường hợp này, tình cảm riêng tư của cha mẹ đã làm mất đi nhữngquyền lợi chính đáng của người con

* Trường hợp không có sự thỏa thuận của cha mẹ

Khi ly hôn, hầu như cha mẹ nào cũng thương con và muốn trực tiếpnuôi con để bù đắp những thiệt thòi, mất mát, những nỗi bất hạnh do chính họgây ra cho con Đó là xu hướng tích cực thể hiện tinh thần trách nhiệm của cácbậc cha mẹ, nhưng theo quy định của pháp luật, đứa con chỉ có thể sống vớimột người Cũng vì thế mà nhiều vụ ly hôn cha mẹ không thỏa thuận được vềngười trực tiếp nuôi con Theo quy định của pháp luật, khi các bên không thỏathuận được thì Tòa án sẽ là người đưa ra quyết định, căn cứ vào quyền lợi mọimặt của con Khi yêu cầu Tòa án giải quyết, bên nào cũng cố gắng đưa ranhững lý do, nêu ra các điều kiện tốt nhất để giành được quyền nuôi con Vìvậy, khi xem xét giao con cho ai trực tiếp nuôi dưỡng Tòa án phải căn cứ vàorất nhiều yếu tố như đạo đức, lối sống, điều kiện kinh tế, công tác, thời gian,môi trường sống của cả cha và mẹ, ai là người đã trực tiếp chăm sóc contrước khi ly hôn Người trực tiếp nuôi con có ảnh hưởng rất lớn đến con vì vậy,những vấn đề trên cần được Tòa án xem xét một cách cẩn trọng và chính xác

Trên thực tế, yếu tố đạo đức, lối sống của người trực tiếp nuôi conđược đặt lên hàng đầu vì nếu người trực tiếp nuôi con có lối sống không tốt,

không quan tâm đến cuộc sống và nhu cầu hàng ngày của con thì dù họ có điềukiện kinh tế tốt đến đâu, quyền lợi của người con vẫn không được đảm bảo.Không ai có thể yên tâm giao những đứa trẻ cho người cha hoặc người mẹ suốtngày rượu chè, cờ bạc, đánh đập, chửi rủa con cái, coi con cái là gánh nặng Hơn nữa, khi phải sống với người cha hoặc mẹ có đạo đức không tốt thì khôngnhững ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách của con mà vấn đề vật chất cũngkhó mà đảm bảo Khi quyết định, Toà án nên xem xét trước khi vật hôn thì ai

là người thường xuyên ở bên cạnh con và chăm sóc con, gắn bó với con nhiềuhơn để tránh thiệt thòi cho con

Khả năng kinh tế của người trực tiếp nuôi con cũng là một vấn đề hếtsức quan trọng Bởi vì người trực tiếp nuôi con là người có trách nhiệm đảmbảo cuộc sống mọi mặt cho con, họ nuôi con theo khả năng của mình, nguồnthu nhập mà họ có được thường là nguồn chủ yếu và ổn định để nuôi con Tuynhiên khả năng kinh tế không phải là yếu tố quyết định, bởi vì chúng ta khôngthể chỉ xem xét một cách nhất thời mà không có sự đề phòng cho tương lai Ví

dụ một người cha làm nghề buôn bán và một người mẹ là giáo viên Mặc dùthu nhập của người cha cao hơn người mẹ nhưng xét về tính ổn định thì nguồnthu nhập của người mẹ là ổn định hơn Vì vậy cần xem xét một cách cẩn thậnkhi tìm hiểu từng vấn đề để đảm bảo cho đứa trẻ một cuộc sống tốt nhất có thể

Ngoài ra, môi trường sống mới cũng là một yếu tố rất đáng xem xét.Bởi vì, môi trường sống là yếu tố có tác động trực tiếp đến nhân cách cũng nhưtính cách của đứa trẻ Sau khi ly hôn, vợ chồng đều có quyền có cuộc sống mớicủa mình Quan hệ mẹ kế, cha dượng, con chung, con riêng luôn là một vấn đềnhạy cảm Khi phải sống trong môi trường như thế, những đứa trẻ thường phảichịu những thiệt thòi và cảm thấy mặc cảm với bạn bè đồng lứa Khi giảiquyết, Tòa án cần tìm hiểu kỹ những lý do dẫn đến ly hôn, tìm hiểu lối sốngcủa cả người cha và mẹ trước khi ly hôn để quyết định giao con cho ai trực tiếpnuôi để đảm bảo một cuộc sống bình thường và ổn định cho trẻ

Như vậy căn cứ vào quyền lợi mọi mặt của con là nguyên tắc cơ bản đểTòa án xác định người nào sẽ được quyền trực tiếp nuôi con Khi thực hiệnđúng nguyên tắc này thì việc bảo vệ quyền lợi của con khi cha mẹ ly hôn sẽđược đảm bảo.

2.1.2 Bảo đảm các quyền và nghĩa vụ trong quan hệ cha mẹ và conđược thực hiện giữa con với người không trực tiếp nuôi con sau khi cha mẹ lyhôn

Ly hôn là một hệ quả của mối quan hệ vợ chồng bị rạn nứt nghiêmtrọng, do đó thông thường, tình cảm của vợ chồng sẽ không còn nữa và thaycho tình yêu là sự thù hận, căm ghét nhau Tuy nhiên khi vợ chồng ly hôn, dù

họ muốn hay không thì họ vẫn phải có mối quan hệ qua lại với nhau ở mộtmức độ nào đó bởi giữa họ vẫn còn "sợi dây" ràng buộc đó là những đứa con

Vì vậy pháp luật hôn nhân và gia đình đã ghi nhận nguyên tắc đảm bảo cácquyền và nghĩa vụ trong quan hệ cha mẹ với con được thực hiện giữa con vớingười không trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn

Nguyên tắc này một mặt đảm bảo quyền của người không trực tiếp nuôidưỡng với đứa con của mình Người trực tiếp nuôi dưỡng hay bất kỳ người nàokhác (chủ yếu là người thân của người trực tiếp nuôi dưỡng hoặc không nuôidưỡng) không được phép ngăn cản người kia thực hiện quyền của mình đối vớicon cái Trên thực tế xảy ra rất nhiều trường hợp, vì mối quan hệ với người chồnghay người vợ mà sau khi ly hôn, người trực tiếp nuôi dưỡng và nhiều khi cả nhữngngười thân của họ không muốn và đã tìm mọi cách để người kia không thực hiệnđược quyền của mình đối với con Họ không cho người kia được gặp con cái, đếnnhà thì không được mở cửa cho vào, đến trường thì người nhà đã đến trước và đón

về hay thậm chí là chuyển trường để người kia không tìm gặp được Đây là nhữnghành vi vi phạm nguyên tắc đảm bảo quyền của người không trực tiếp nuôi dưỡngđối với con cái của họ Không chỉ có thế, nó còn ảnh hưởng trực tiếp đến đứa conthân yêu của họ Người

cha và người mẹ dù ghét nhau đến mấy nhưng đối với các con họ vẫn là bậc sinhthành, và tình cảm ấy như ngấm vào trong máu mỗi con người bởi vậy chúng luônluôn mong muốn nhận được sự quan tâm của cả cha và mẹ Mong muốn ấy làhoàn toàn chính đáng và người trực tiếp nuôi dưỡng không có quyền hạn chếmong muốn ấy của con Là một người yêu con thực sự, họ phải nhận thức đượctình yêu thương, sự chăm sóc của cả cha và mẹ dù đã ly hôn là một sự bù đắp chonhững thiệt thòi lớn lao mà cha mẹ gây ra cho con Dù người cha và người mẹ cóghét nhau, thậm chí là thù hận nhau đến thế nào hay người kia có gây ra lỗi lầm gìnghiêm trọng thì họ vẫn là cha, là mẹ của con mình.Việc họ dạy cho con cáikhông yêu người kia nữa là một điều phản khoa học và nó ảnh hưởng không tốtđến sự hình thành nhân cách của những đứa con sau này.

Mặt khác, người trực tiếp nuôi dưỡng hay bất kỳ ai khác không cóquyền ngăn cản người không trực tiếp nuôi dưỡng thực hiện nghĩa vụ của mìnhđối với con bởi lẽ đó là nghĩa vụ luật định trừ trường hợp người có quyền yêucầu người đó không thực hiện

2.2 QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI CON SAU KHI LY HÔNSau khi ly hôn, cuộc sống chung của vợ chồng chấm dứt, mối quan hệpháp lý và tình cảm của vợ chồng cũng mất đi Tuy nhiên, những nghĩa vụ vàquyền của cha mẹ đối với con vẫn không hề thay đổi, chỉ có điều do hoàn cảnhthay đổi nên việc thực hiện những nghĩa vụ và quyền ấy có những điểm khác

so với trước đây Bên cạnh đó vì nuôi dưỡng con là quyền và nghĩa vụ của cảcha và mẹ nhưng sau khi ly hôn con chỉ được sống với một người nên ngườikhông trực tiếp nuôi con có một số quyền và nghĩa vụ rất đặc thù Các quyđịnh của pháp luật về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con sau khi ly hôn

đã cố gắng bù đắp cho người con những thiệt thòi về tinh thần và vật chất khiphải sống trong cảnh cha mẹ ly hôn, là cơ sở pháp lý để quyền lợi của con chưathành niên và con đã thành niên nhưng tàn tật, mất năng lực hành vi dân sựđược đảm bảo