Áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự, qua thực tiễn viện kiểm sát nhân dân thành phố hải phòng

Là một cán bộ công tác trong ngành kiểm sát ở thành phố Hải phòng, tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài luận văn thạc sỹ của mình là "Áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ á

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ THỊ BÍCH THỦY

¸P DôNG PH¸P LUËT TRONG HO¹T §éNG KIÓM S¸T §IÒU TRA C¸C Vô ¸N H×NH Sù,QUA THùC TIÔN VIÖN KIÓM S¸T NH¢N D¢N THµNH PHè H¶I PHßNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ THỊ BÍCH THỦY

¸P DôNG PH¸P LUËT TRONG HO¹T §éNG KIÓM S¸T §IÒU TRA C¸C Vô ¸N H×NH Sù,QUA THùC TIÔN VIÖN KIÓM S¸T NH¢N D¢N THµNH PHè H¶I PHßNG

Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật

Mã số: 60 38 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS TS HOÀNG THỊ KIM QUẾ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi.Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ côngtrình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảotính chính xác, tin cậy và trung thực

Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả cácnghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi

có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin trân trọng cám ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

LÊ THỊ BÍCH THỦY

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG HOẠT ĐỘNG KIỂM SÁT ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 7

1.1 Áp dụng pháp luật - khái niệm, đặc điểm cơ bản 7

1.1.1 Áp dụng pháp luật – một trong những hình thức thực hiện pháp luật 7

1.1.2 Đặc điểm cơ bản của áp dụng pháp luật 13

1.2 Nhận thức chung về hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân 17

1.2.1 Khái niệm, bản chất pháp lý của điều tra vụ án hình sự 17

1.2.2 Khái niệm, bản chất pháp lý của kiểm sát điều tra các vụ án hình sự 20

1.3 Áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân 26

1.3.1 Khái niệm áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân 26

1.3.2 Đặc điểm của áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân 27

1.4 Các giai đoạn và nội dung áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự 32

1.4.1 Các giai đoạn của quy trình áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự 32

1.4.2 Nội dung áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự 36

1.5 Các yếu tố tác động đến và đảm bảo áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự

1.5.1 Khái quát chung về các yếu tố tác động đến và đảm bảo áp dụng

pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của

Viện kiểm sát nhân dân 421.5.2 Một số yếu tố tác động, đảm bảo áp dụng pháp luật trong hoạt động

kiểm sát điều tra các vụ án hình sự 43KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 48

Chương 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG HOẠT

ĐỘNG KIỂM SÁT ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA

VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG 49

2.1 Đặc điểm về chính trị, kinh tế, xã hội và công tác xây dựng đội

ngũ cán bộ, kiểm sát viên của Viện kiểm sát nhân dân thành phố

Hải phòng 49

2.2 Tình hình tội phạm những năm gần đây ở thành phố Hải Phòng 53

2.3 Kết quả áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các

vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hải Phòng 58

2.3.1 Kết quả áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát việc khởi tố 582.3.2 Kết quả áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát việc giải quyết tố

giác, tin báo tội phạm của Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hải phòng 672.3.3 Kết quả áp dụng pháp luật đối với các biện pháp ngăn chặn của Viện

kiểm sát nhân dân thành phố Hải phòng 69

2.4 Đánh giá những ưu điểm và hạn chế chủ yếu và nguyên nhân của

chúng về áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các

vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hải Phòng 71

2.4.1 Đánh giá những ưu điểm và nguyên nhân chủ yếu của ưu điểm về áp

dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự 712.4.2 Đánh giá hạn chế và nguyên nhân của hạn chế về về áp dụng pháp

luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Viện

kiểm sát nhân 74KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 76

Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO CHẤT LƯỢNG

ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG HOẠT ĐỘNG KIỂM SÁT

ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ 77

3.1 Quan điểm đảm bảo chất lượng áp dụng pháp luật trong hoạt

động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự 77

3.1.1 Áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình

sự đáp ứng yêu cầu thực hiện Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức

Viện kiểm sát nhân dân, chiến lược cải cách tư pháp, bảo vệ quyền

con người, quyền công dân77 3.1.2 Áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình

sự nhằm kịp thời phát hiện các vi phạm pháp luật trong hoạt động tư

pháp, ban hành nhiều kiến nghị, kháng nghị, yêu cầu các cơ quan

khắc phục, sửa chữa79 3.1.3 Áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình

sự phải đảm bảo tuân thủ các nguyên tắc tư pháp dân chủ, pháp

quyền đã được Hiến pháp quy định, bảo đảm mọi quyết định của các

cơ quan tố tụng có căn cứ và đúng pháp luật 79 3.1.4 Áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình

sự phải đảm bảo yêu cầu đấu tranh phòng, chống tham nhũng 79

3.2 Giải pháp đảm bảo chất lượng áp dụng pháp luật trong hoạt động

kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân 80

3.2.1 Nhóm giải pháp về hoàn thiện pháp luật hình sự 81

3.2.2 Nhóm giải pháp về đào tạo, bồi dưỡng kiến thức chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp cho đội ngũ cán bộ ngành kiểm sát 94 3.2.3 Nhóm giải pháp về giáo dục đạo đức, giáo dục quyền con người cho đội ngũ kiểm sát viên, xây dựng văn hóa pháp luật kiểm sát viên 97 3.2.4 Nhóm giải pháp về tăng cường trách nhiệm lãnh đạo của các tổ chức đảng, giám sát nhà nước và xã hội đối với hoạt động áp dụng pháp luật của viện kiểm sát về kiểm sát điều tra các vụ án hình sự 100

3.2.5 Nhóm giải pháp về xây dựng và thực hiện chính sách, chế độ tuyển dụng, sử dụng, quản lý, khen thưởng, kỷ luật, đảm bảo cơ sở vật chất, kỹ thuật cho hoạt động của viện kiểm sát 101

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 105

KẾT LUẬN LUẬN VĂN 106

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BLTTHS: Bộ luật tố tụng hình sự

TAND: Toà án nhân dân

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Viện kiểm sát nhân dân có vị trí, vai trò và trách nhiệm đặc biệt quan trọngtrong cơ cấu tổ chức quyền lực nhà nước cũng như trong tất cả các giai đoạn tố

tụng hình sự nói riêng Điều 107 Hiến pháp năm 2013 đã quy định: “Viện kiểm sát

nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp” Kiểm sát điều tra

là hoạt động thuộc chức năng hiến định của VKSND, vừa có đặc điểm chung như

các hình thức giám sát khác của nhà nước, vừa lại có những đặc thù riêng

Áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự là một trongnhững hình thức thực hiện pháp luật nói chung và trong lĩnh vực tư pháp hình sựnói riêng ADPL trong hoạt động kiểm sát điều tra là một trong những phương thứcgiám sát quyền lực nhà nước để đảm bảo sự nghiêm minh, công bằng của pháp luật,bảo vệ quyền con người, quyền công dân, trật tự, an toàn xã hội

ADPL trong hoạt động kiểm sát điều tra không chỉ có mục đích phát hiện viphạm pháp luật, mà còn có mục đích quan trọng hơn là qua đó xác định nhữngnguyên nhân, điều kiện dẫn đến vi phạm pháp luật trong hoạt động điều tra các vụ

án hình sự

Năm 2014 là năm đầu tiên thi hành Hiến pháp năm 2013 đã được Quốc hộithông qua và có hiệu lực Trong Hiến pháp có nhiều nội dung mới và có những nguyêntắc về tư pháp rất tiến bộ, rất mới Hiến pháp cũng quy định phải kiểm sát chặt chẽ hơnnhững biện pháp cưỡng chế tố tụng liên quan đến việc hạn chế quyền con người theotinh thần đảm bảo tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền công dân

VKSND bằng hoạt động kiểm sát các hoạt động tư pháp nhằm bảo đảm mọihành vi tội phạm đều phải được xử lý kịp thời, việc điều tra, truy tố, xét xử và thihành án hình sự đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm vàngười phạm tội, không làm oan người vô tội, bảo đảm quyền và lợi ích hợp phápcủa công dân nói chung và của bị can, bị cáo nói riêng được tôn trọng ở tất cả cácgiai đoạn tố tụng hình sự

Trong thời gian, hoạt động áp dụng pháp luật trong kiểm sát điều tra các vụ

án hình sự của ngành kiểm sát ở cả nước nói chung và ở thành phố Hải phòng nóiriêng đã đạt nhiều thành tích, ưu điểm quan trọng, góp phần đặc lực vào công cuộccải cách tư pháp, xây dựng nền tư pháp vững mạnh, dân chủ, bảo vệ công lý

Bên cạnh những thành tựu to lớn đã đạt được, trong hoạt động kiểm sát điềutra các vụ án hình sự nói riêng vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập so với yêu cầu củathực tiễn cuộc sống và để thi hành hiến pháp năm 2013 Nhất là trong bối cảnh nhànước ta đang triển khai việc sửa đổi, bổ sung vào các bộ luật lớn như bộ luật hình

sự, bộ luật tố tụng hình sự và tiến hành công tác tổ chức ngành kiểm sát theo Luật tổchức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014

Đề tài áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự tuy đãđược quan tâm nghiên cứu về lý luận song cũng còn nhiều vấn đề đặt ra nhất làtrong điều kiện Hiến pháp năm 2013 cũng như yêu cầu cải cách tư pháp Do vậycần tiếp tục nghiên cứu về cơ sở lý luận và thực tiễn để tím ra những giải phápnhằm đảm bảo chất lượng hoạt động này

Là một cán bộ công tác trong ngành kiểm sát ở thành phố Hải phòng, tôi mạnh

dạn lựa chọn đề tài luận văn thạc sỹ của mình là "Áp dụng pháp luật trong hoạt động

kiểm sát điều tra các vụ án hình sự, qua thực tiễn Viện kiểm sát nhân dân

thành phố Hải phòng “với mong muốn đóng góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề xuất quan điểm giải pháp đảm bảo chất lượng áp dụng

pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự trên phạm vi cả nướcnói chung, ở Hải phòng nói riêng

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Về lý luận, đã có nhiều công trình khoa học liên quan đến chức năng củaVKSND nói chung và về chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, hoạt động kiểm sátđiều tra các vụ án hình sự nói riêng dưới các hình thức như bài báo khoa học, giáotrình, tài liệu tham khảo vv…

Có thể nêu một số công trình như sau:

+ Các công trình về thực hiện pháp luật, áp dụng pháp luật, có các công trình khoa học của các tác giả sau đây:

GS TSKH Đào Trí Úc, Thực hiện pháp luật và cơ chế thực hiện pháp luật ở

Việt Nam, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, 7, 2011

GS TS Hoàng Thị Kim Quế (chủ biên), Giáo trình Lý luận chung về nhà

nước và pháp luật, Nxb Đại học quốc gia Hà nội, 2005

GS TS Hoàng Thị Kim Quế, Thực hiện pháp luật của cá nhân, công dân

trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay, Tạp chí Luật

học, số /2015;

PGS TS Nguyễn Minh Đoan, Thực hiện pháp luật và áp dụng pháp luật ở

Việt nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội, 2009

+ Các công trình khoa học về áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự

- Đề tài cấp Bộ: Cơ sở lý luận và thực tiễn của thu thập, đánh giá chứng cứ

trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, Phó viện trưởng Viện Khoa học kiểm sát làm chủ

biên, 2005

- Bùi Mạnh Cường: Áp dụng pháp luật trong giai đoạn điều tra các vụ án

ma túy ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, 2006.

- Vũ Viết Tuấn: Nâng cao Chất lượng áp dụng pháp luật trong kiểm sát điều

tra các vụ án hình sự của VKSND tỉnh Bắc Ninh, Luận văn thạc sĩ Luật học, Học viện

Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2006

- Lê Minh Tuấn: Quyền và trách nhiệm của kiểm sát viên trong hoạt động

kiểm sát việc khám nghiệm hiện trường, Tạp chí Kiểm sát, tháng 10/2007.

- Nguyễn Văn Chiến: Áp dụng căn cứ không khởi tố vụ án hình sự và phạm vi

áp dụng quyết định không khởi tố vụ án hình sự, Tạp chí Kiểm sát, tháng 12/2002.

- Nguyễn Duy Giảng: Thủ tục rút gọn trong các giai đoạn tố tụng, Tạp chí

Kiểm sát, tháng 9/2003

- Nguyễn Văn Nhật: Khám nghiệm hiện trường trong hoạt động điều tra

hình sự, Tạp chí Kiểm sát, tháng 4/2005.

- Nguyễn Văn Thượng: Quy định tách vụ án trong pháp luật tố tụng hình sự

và thực tiễn áp dụng, Tạp chí Kiểm sát, tháng 6/2005.

- Nguyễn Thái Phúc: Viện Kiểm sát hay Viện Công tố?, Tạp chí KHPL số 2

(39)/2007

- Phạm Thanh Bình- Nguyễn Văn Yên: Những điều cần hiểu về bắt người,

tạm giữ, tạm giam… đúng pháp luật, Nxb Pháp lý, Hà Nội, 1990.

- Phạm Mạnh Hùng: Hoàn thiện một số quy định của pháp luật có liên quan

tới phân loại tội phạm, Tạp chí Kiểm sát, tháng 12/2002.

- Trần Văn Thuận: Nhiệm vụ quyền hạn của các cơ quan khác được giao

nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, Tạp chí Kiểm sát, tháng 9/2003.

- Trần Quang Tiệp: Một số vấn đề lý luận về biện pháp ngăn chặn trong tố

tụng hình sự, Tạp chí Kiểm sát, tháng 4/2005.

- Vũ Gia Lâm: Bắt người trong tố tụng hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ

luật học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2000

Các công trình khoa học nêu trên là nguồn tài liệu quý để tác giả luận văntham khảo, kế thừa Riêng về nghiên cứu chuyên sâu đề tài áp dụng pháp luật tronghoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự từ cách tiếp cận của chuyên ngành Lýluận và lịch sử nhà nước và pháp luật, liên hệ vào thực tiễn VKSND thành phố Hảiphòng đặt trong bối cảnh thi hành Hiến pháp năm 2013 và sửa đổi bổ sung bộ luật

tố tụng hình sự thì đến nay chưa có công trình ở cấp độ luận văn, luận án luật học

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.2 Nhiệm vụ

- Phân tích cơ sở lý luận của áp dụng pháp luật nói chung và áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự nói riêng

- Nghiên cứu, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các

vụ án hình sự của VKSND trên địa bàn thành phố Hải phòng những năm gần đây

- Đề xuất các giải pháp đảm bảo chất lượng áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Những vấn đề lý luận và thực tiễn về áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự

- Các quan điểm, giải pháp đảm bảo chất lượng áp dụng pháp luật trong hoạtđộng KSĐT các vụ án hình sự

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu đề tài trên từ góc độ của chuyên ngành Lý luận và lịch

sử nhà nước và pháp luật, chủ yếu tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận cơ bảncủa áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự trên cơ sở lý luậnchung về áp dụng pháp luật và chức năng hiến định của VKSND Về thực tiễn, luậnvăn nghiên cứu thực trạng áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các

vụ án hình sự ở VKSND thành phố Hải phòng

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Luận văn tiếp cận trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật; các quan điểm của Đảng Cộng sản ViệtNam về bộ máy nhà nước, về vai trò của VKSND bảo vệ quyền con người, quyềncông dân

Tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản như: phân tích, tổnghợp, điều tra xã hội học, so sánh vv…

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn có giá trị tham khảo đối với công tácnghiên cứu lý luận và thực tiễn về áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ

án hình sự của VKSND ở thành phố Hải phòng nói riêng và ở các địa phương khácnói chung

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều

tra các vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân

Chương 2. Thực trạng áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các

vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hải phòng

Chương 3 Quan điểm và giải pháp đảm bảo chất lượng áp dụng pháp luật

trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Việnkiểm sát nhân dân

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG HOẠT ĐỘNG

KIỂM SÁT ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA

VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN

1.1 Áp dụng pháp luật - khái niệm, đặc điểm cơ bản

1.1.1 Áp dụng pháp luật – một trong những hình thức thực hiện pháp luật

Áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự là mộttrong những loại hình áp dụng pháp luật nói chung Do vậy, áp dụng pháp luật tronghoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự cũng có những đặc điểm chung như ởcác loại hình áp dụng pháp luật khác Đồng thời, tất cả các loại hình áp dụng phápluật do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện luôn có mỗi quan hệ mậtthiết, tác động lẫn nhau vì đều có chung mục đích, nhiệm vụ là thi hành pháp luật

Xét trong phạm trù rộng lớn về thực hiện pháp luật thì áp dụng pháp luật làmột trong những hình thức thực hiện pháp luật và có nhiều đặc trưng riêng

Xây dựng pháp luật là hoạt động rất khó khăn phức tạp để phù hợp cuộcsống Song có thể nói, thực hiện các quy định pháp luật còn phức tạp hơn bởi chịunhiều yếu tố tác động đến cả về khách quan và chủ quan Ví dụ, đôi khi, việc ápdụng pháp luật có sai sót có thể bắt nguồn từ sự sai sót trong chính bản thân các quyđịnh pháp luật

Trong Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, thực hiện pháp luật được

nhận thức là: "Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật [21].

Thực hiện pháp luật là những hành vi hợp pháp của cá nhân, tổ chức, phùhợp lợi ích xã hội và của con người, phù hợp đạo đức xã hội Cơ sở của những hành

vi hợp pháp là sự tự giác của con người, cũng có khi là dưới áp lực của các chế tài pháp luật, của dư luận xã hội, ảnh hưởng của những người xung quanh

Thực hiện pháp luật có vai trò to lớn, bởi đây chính là tính hiện thực của

pháp luật trong đời sống xã hội, trong hoạt động thực thi công vụ của các cơ quannhà nước Pháp luật có vai trò đặc biệt quan trọng, là công cụ điều chỉnh quan hệ xãhội, đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước, phát huy được vaitrò của Nhà nước trong việc thực hiện chức năng, quản lý, đưa xã hội phát triển.Hiến pháp năm 2013 được Quốc hội nước ta thông qua, đặc biệt thu hút sự quantâm của toàn xã hội về việc tổ chức thực hiện Hiến pháp năm 2013, để các quy địnhcủa Hiến pháp nhất là các quy định ở chương 2 “Quyền con người và quyền, nghĩa

vụ cơ bản của công dân” trở thành hiện thực trong cuộc sống Trong đó, viện kiểmsát nhân dân có vai trò và trách nhiệm vô cùng to lớn

Pháp luật là công cụ hạn chế quyền lực nhà nước hiểu theo nghĩa là phòngchống sự can thiệp độc đoán, lạm quyền của nhà nước vào cuộc sống cá nhân, hoạtđộng kinh doanh Pháp luật ràng buộc Nhà nước, tránh cho Nhà nước khỏi tìnhtrạng hoạt động tuỳ tiện, vi phạm quyền và tự do của công dân Pháp luật là phươngtiện để thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng, bảo đảm cho sự lãnh đạo củaĐảng trong cuộc sống

Nhưng hiệu lực thực tế của pháp luật lại nằm ở chính việc các quy định phápluật có được thực hiện hay không Pháp luật chỉ thực sự phát huy được hiệu quả khicác quy định của pháp luật do Nhà nước đặt ra được chính các cơ quan Nhà nước,

tổ chức xã hội và công dân thực hiện một cách chính xác, nghiêm minh và tự giác

Mục đích của việc ban hành văn bản pháp luật chỉ có thể đạt được khi cácquy phạm pháp luật do Nhà nước đặt ra được các tổ chức và cá nhân trong xã hộithực hiện một cách chính xác, đầy đủ Đối với hoạt động tố tụng hình sự điều nàylại càng có tầm quan trọng đặc biệt, bởi nó tạo lập niềm tin cho con người vào công

lý Trong nhà nước pháp quyền, “các biện pháp tổ chức thực hiện pháp luật phải

đáp ứng những nguyên tắc cơ bản của quyền con người, không được tuỳ tiện hoặc ngẫu nhiên, mà phải tuân theo các tiêu chuẩn đã định” [5].

Pháp luật phải được xây dựng và thực hiện trên cơ sở đạo đức tiến bộ củanhân loại và đạo đức truyền thống của dân tộc Trong điều kiện nền kinh tế thịtrường, vai trò của pháp luật đối với đạo đức và ngược lại ngày càng gia tăng Xã

hội ngày càng quan tâm đến cả đạo đức và pháp luật trong hành vi của con người,

kể cả của các cán bộ, công chức nhà nước Xử sự theo pháp luật, phù hợp với đạođức xã hội đã trở thành nguyên tắc pháp luật

Xét về quy luật phát triển xã hội, xu hướng hiện nay là pháp luật ngày càngghi nhận nhiều hơn các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức truyền thống và đạo đứctiến bộ Quy phạm đạo đức có vai trò làm định hướng cho nhà làm luật trong việcxác định tội phạm hoá hay phi tội phạm hoá các hành vi [46] Pháp luật của nhànước ta là một trong những hình thức bảo vệ, phát huy đạo đức, tạo điều kiện cho

sự hình thành những quan niệm mới những chuẩn mực đạo đức mới, tiến bộ loại bỏdần những quan niệm đạo đức cũ tiêu cực

Cá nhân, cơ quan công quyền hay tất cả các chủ thể pháp luật khác đều cóthể thực hiện pháp luật bằng nhiều cách khác nhau phụ thuộc vào từng loại côngviệc, quan hệ xã hộ mà họ có liên quan Pháp được thực hiện đầy đủ, đúng đắn thìcác quyền con người, quyền công dân mà Hiến pháp đã quy định mới đi vào cuộcsống, đảm bảo trật tự, an toàn cho mọi hoạt động xã hội

Trong nhà nước pháp quyền, thực hiện pháp luật không chỉ nhằm bảo vệpháp luật mà điều đặc biệt quan trọng là bảo vệ quyền con người, quyền công dân,nhất là đối với những lĩnh vực dễ có khả năng vi phạm, chẳng hạn trong giai đoạnđiều tra các vụ án hình sự GS TS Hoàng Thị Kim Quế đã nhấn mạnh vai trò củathực hiện pháp luật trong nhà nước pháp quyền:

Nhà nước pháp quyền không chỉ cần một hệ thống pháp luật tốt

mà điều quan trọng hơn nữa là pháp luật phải được thực hiện trong đờisống xã hội Nhiều quy định pháp luật vì những lý do khác nhau khôngđược thực hiện trong thực tế Có thể nhận thấy rằng, tình trạng không bị

xử lý hay xử lý không đúng, không công bằng đối với các hành vi viphạm pháp luật là một trong những nguyên nhân cơ bản của tình trạng viphạm pháp luật [20]

Nhiệm vụ của nhà nước không chỉ là phải xây dựng hệ thống pháp luật hoàn thiện mà điều vô cùng quan trọng nhưng lại rất phức tạp, khó khăn đó là đảm bảo

cho quy định pháp luật được thực hiện Muốn vậy, các quy định pháp luật phải rõràng, minh bạch, thể hiện được quyền, lợi ích và nghĩa vụ, trách nhiệm của các cánhân, tổ chức, thẩm quyền cụ thể của các cơ quan nhà nước.trong dân chủ hoá cáclĩnh vực hoạt động của cá nhân và xã hội.

Theo GS TSKH Đào Trí Úc, thực hiện pháp luật còn được hiểu là:

Một quá trình thực hiện các quy định pháp luật, biến những quyđịnh ấy thành hành vi tuân theo pháp luật Ở nghĩa đó, thực hiện phápluật cần được xem xét, đánh giá qua lăng kính của sự tương tác giữanhiều tác nhân thuộc nhiều nhóm hoạt động khác nhau nhưng trên cùngmột véc-tơ tác động vào ý thức và hành vi của chủ thể thực hiện phápluật hoặc hỗ trợ, xúc tác cho quá trình này [29]

- Các hình thức thực hiện pháp luật

Việc thực hiện pháp luật cũng rất đa dạng bởi có sự khác nhau về chủ thể, vềđiều kiện, về lĩnh vực hoạt động xã hội Khoa học pháp lý dựa vào tiêu chí phânloại các loại quy phạm xã hội đã phân thành bốn hình thức thực hiện pháp luật [8]

Cụ thể là:

- Tuân thủ pháp luật, còn gọi là tuân theo pháp luật (xử sự thụ động), là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể pháp luật kiềm chế không tiến hành những hoạt động mà pháp luật ngăn cấm.

Điều cấm của pháp luật là những điều mà nếu thực hiện sẽ gây ra những hậuquả xấu, xâm phạm quyền, lợi ích của con người và xã hội Ở đây, các chủ thể phápluật kiềm chế không thực hiện những hành vi bị cấm về mặt pháp luật Bằng việctuân thủ pháp luật của các chủ thể pháp luật, các qui phạm pháp luật ngăn cấmđược tôn trọng và thực hiện trên thực tế Không chỉ có các cá nhân mà tất cả mọichủ thể pháp luật, tất cả các cơ quan nhà nước, nhân viên Nhà nước, các tổ chức, cánhân và mọi công dân trong xã hội đều phải tuân thủ pháp luật

- Thi hành pháp luật, còn gọi là chấp hành pháp luật, là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể pháp luật thực hiện nghĩa vụ pháp lý của mình bằng hành động tích cực trên cơ sở quy định pháp luật.

Đây là trường hợp thực hiện các quy phạm pháp luật bắt buộc, những quyphạm quy định nghĩa vụ phải thực hiện, thực hiện các hành vi tích cực nhất định đểđảm bảo trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích của con người.

So với tuân thủ pháp luật nêu trên thì ở hình thức chấp hành pháp luật, cácchủ thể bằng hành vi tích cực thực hiện quy định bắt buộc của pháp luật Chủ thểthực hiện pháp luật này là tất cả các cơ quan Nhà nước, nhân viên Nhà nước, các cánhân, tổ chức và mọi công dân trong xã hội

- Sử dụng pháp luật, là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể pháp luật thực hiện quyền chủ thể đối với những hành vi mà pháp luật cho phép.

So với hai hình thức thực hiện pháp luật trên thì hình thức sử dụng pháp luật

có sự khác biệt, bởi vì ở đây, các chủ thể pháp luật có thể thực hiện hoặc không thựchiện những quy định pháp luật, sử dụng hay không sử dụng quyền mà pháp luật quyđịnh Ví dụ như quyền khiếu nại, quyền kết hôn vv Chủ thể pháp luật sẽ cân nhắc

để lựa chọn theo ý chí của mình chứ không bị bắt buộc phải thực hiện

Đây là hình thức thực hiện pháp luật chủ động và tích cực bằng các hành

vi cụ thể của các chủ thể pháp luật Trong hình thức thực hiện pháp luật này, chủthể pháp luật còn phải phụ thuộc vào nhiều yếu tố chủ quan và khách quan, là việc sửdụng các quyền năng pháp lý được pháp luật trao quyền Nên về nguyên tắc họ có quyềnthực hiện hoặc không thực hiện các quyền của mình, pháp luật không bắt buộc các chủthể phải thực hiện như hai hình thức tuân thủ pháp luật và chấp hành pháp luật

Tuy vậy, xét theo yêu cầu nhà nước pháp quyền,bảo vệ quyền con người thìchúng ta cần đảm bảo điều kiện cần thiết để cho các cá nhân sử dụng quyền mộtcách đúng pháp luật Trong tâm lý người dân, về mặt truyền thống thì có sự e ngại,thậm chí còn có quan niệm trong dân gian" vô phúc đáo tụng đình" Ngày nay,trong xã hội dân chủ, việc sử dụng quyền để bảo vệ lợi ích chính đáng hay để kiếnnghị nhà nước sửa đổi pháp luật, phòng chống tham nhũng là điều cần thiết Chủthể thực hiện hình thức sử dụng pháp luật là tất cả các cơ quan Nhà nước, nhân viênNhà nước, các cá nhân, tổ chức và mọi công dân trong xã hội

- Áp dụng pháp luật, là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó nhà nước thông qua các cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà chức trách tổ chức cho các chủ thể pháp luật thực hiện những quy định của pháp luật, hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật ra các quyết định áp dụng pháp luật trong những trường hợp cụ thể, làm phát sinh, thay đổi, đình chỉ hoặc chấm dứt những quan hệ pháp luật cụ thể của đời sống

xã hội.

Đây là một hình thức thực hiện pháp luật có tính chất đặc biệt về chủ thể tiếnhành, về quy trình thủ tục, về cơ chế đảm bảo so với ba hình thức nêu trên Đồngthời cũng là hoạt động của các cơ quan nhà nước Điều đó thể hiện ở chỗ: nếu nhưtuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật và sử dụng pháp luật là những hình thức phổbiến mà mọi chủ thể pháp luật đều có thể thực hiện thì ADPL là hình thức đặc thùbởi luôn có sự tham gia của Nhà nước, thông qua các cơ quan hoặc người có thẩmquyền

Vai trò của áp dụng pháp luật rất quan trọng, bằng hoạt động này mà các cơquan nhà nước có thể thực hiện được các chức năng của mình ADPL là hình thứcthực hiện pháp luật, là phương thức thực thi hoạt động của các cơ quan nhà nước

về lập pháp, hành pháp và tư pháp Đơn cử như áp dụng pháp luật trong việc cấpgiấy phép đăng ký kinh doanh, cấp giấy phép xây dựng, xuất bản sách, trong điềutra, truy tố, xét xử và thi hành bản án

- Mối quan hệ giữa các hình thức thực hiện pháp luật:

Tuy phân chia thành bốn hình thức pháp luật nêu trên, song trên thực tiễngiữa chúng luôn có mối quan hệ mật thiết, tác động qua lại ngay trong ADPL, cũng

có sự tuân thủ pháp luật và chấp hành pháp luật, sử dụng pháp luật Trong hoạt độngthực hiện pháp luật, sự phân biệt giữa hoạt động áp dụng pháp luật và thi hành phápluật cũng mang tính tương đối Các chủ thể chấp hành pháp luật và áp dụng phápluật cũng đều có trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ pháp lý Giữa các hình thức thựchiện pháp luật luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau, tác động qua lại với nhau,thấy rõ mối quan hệ này chúng ta có các biện pháp bảo đảm cho việc thực hiện phápluật đạt hiệu quả [16]

1.1.2 Đặc điểm cơ bản của áp dụng pháp luật

Là một trong nhưng hình thức thực hiện pháp luật, cho nên áp dụng phápluật cũng có chung những đặc điểm của tất cả các hình thức thực hiện pháp luật.Đồng thời ADPL lại có nhiều đặc điểm riêng ADPL vừa là một hình thức thực hiệnpháp luật, vừa là cách thức Nhà nước tổ chức cho các chủ thể thực hiện pháp luật,bảo đảm hiện thực hóa các quy định pháp luật, các quyền, nghĩa vụ của cá nhân, tổchức trong cuộc sống

- ADPL thể hiện tính quyền lực Nhà nước, tính tổ chức và sự tuân thủ những thủ tục pháp luật nhất định

Tính chất quyền lực nhà nước của áp dụng pháp luật thể hiện ở chỗ, chủ thể của

áp dụng pháp luật chỉ có thể là các cơ quan nhà nước, các cá nhân, tổ chức được nhànước trao quyền nhằm thực thi quyền lực nhà nước Từng cơ quan Nhà nước hay nhàchức trách trong phạm vi thẩm quyền được tiến hành những hoạt động áp dụng phápluật nhất định Ví dụ: Viện kiểm sát nhân dân có các quyền năng pháp lý theo quy địnhcủa Bộ luật Tố tụng hình sự: quyết định khởi tố vụ án hình sự (Điều 104); thay đổi hoặc

bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự (Điều 106); quyết định không khởi tố vụ ánhình sự (Điều 108); quyền hạn truy tố bị can vv… Còn thẩm quyền xét xử thì duy nhất

là thuộc về Tòa án nhân dân theo quy định của Hiến pháp

Với tính chất này, ADPL khác so với các hình thức thực hiện pháp luật ở trên

ADPL là một hình thức thực hiện pháp luật thể hiện vai trò, trách nhiệm củanhà nước, thông qua đó pháp luật được trở thành hiện thực, Nhà nước thực hiệnđược chức năng tổ chức, quản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội, kết hợp với trật

tự xã hội, bảo đảm cho việc tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước, các côngchức Nhà nước trong khuôn khổ pháp luật Điều này có lý do bởi trong nhiềutrường hợp, các quy định của pháp luật không thể thực hiện nếu chỉ bằng các hìnhthức tuân theo pháp luật, thi hành pháp luật hoặc sử dụng pháp luật

- ADPL là hoạt động có tính sáng tạo

Tính sáng tạo trong ADPL phải nằm trong giới hạn của pháp luật, ví dụ trongviệc xác định mức xử phạt, giữa mức tối đa và tối thiểu, người cán bộ áp

dụng pháp luật cần cân nhắc tất cả các tình tiết vụ việc để đưa ra quyết định đúngđắn, hợp lý và nhân văn nhất Trong ADPL, nhiệm vụ của các cơ quan Nhà nướcphải xem xét, phân tích, đánh giá toàn diện, khách quan mọi khía cạnh tình tiết của

sự việc, sau đó căn cứ vào các yêu cầu của quy phạm pháp luật thực định để raquyết định áp dụng pháp luật cụ thể

Hoạt động áp dụng pháp luật có thể bị ảnh hưởng bởi ý thức chủ quan củangười áp dụng pháp luật, nhưng kết quả của các quyết định ADPL mà họ đưa raphải trong khuôn khổ của căn cứ pháp luật làm họ áp dụng Người cán bộ áp dụngpháp luật phải lựa chọn những xử sự theo yêu cầu luật định chứ không phải ý muốncủa mình Chủ thể áp dụng pháp luật không chỉ căn cứ vào quy định của pháp luậtthực định mà còn căn cứ vào tình hình thực tế, vào lẽ phải để có thể đưa ra quyếtđịnh đúng đắn,sáng suốt nhất, hợp lý nhất nhưng vẫn trong giới hạn của pháp luật

mà họ phải áp dụng

Điều này đòi hỏi kinh nghiệm, trình độ và văn hóa pháp luật của chủ thể ápdụng pháp luật ADPL thể hiện sự khác biệt so với các hình thức thực hiện pháp luậtkhác qua việc các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, cá nhân hay nhóm cá nhânđược Nhà nước trao quyền luôn luôn chủ động trong việc ADPL, nghĩa là việc thựchiện ADPL là nghĩa vụ của chủ thể có quyền Yêu cầu đối với chủ thể có thẩmquyền áp dụng pháp luật là phải nghiên cứu kỹ lưỡng, phân tích, đánh giá kháchquan, toàn diện sự việc, làm sáng tỏ các cấu thành pháp lý của nó để lựa chọn cácquy phạm, ra văn bản áp dụng pháp luật và tổ chức thi hành Ví dụ, khi xét xử một

vụ án hình sự, đòi hỏi người thẩm phán phải nghiên cứu vụ án một cách toàn diện,đánh giá các chứng cứ, đảm bảo sự tranh tụng khách quan, để từ đó làm sáng tỏ cácdấu hiệu pháp lý cấu thành tội phạm, thuộc tội danh nào theo quy định của BLHS và

ra bản án phù hợp đối với người phạm tội

ADPL là trách nhiệm, nghĩa vụ của các cơ quan, người có thẩm quyền, làviệc thi hành pháp luật của các cơ quan người có thẩm quyền trong thực hiện quyềnlực Nhà nước nói chung Bản thân ADPL cũng chứa đựng dấu hiệu, đặc điểm củacác hình thức thực hiện pháp luật khác là tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật và

sử dụng pháp luật

- ADPL phải tuân theo thủ tục chặt chẽ do pháp luật quy định

Tuân thủ quy trình thủ tục pháp lý đó là yêu cầu, là đặc điểm quan trọng của

áp dụng pháp luật Không chỉ trong xét xử, điều tra, hay xử phạt hành chính, mà cảtrong việc giải quyết công việc, áp dụng pháp luật đối với cá nhân, tổ chức nóichung Bởi có như vậy thì mới hạn chế dược sai sót, và mới đảm bảo được sự côngbằng, khách quan trong hoạt động áp dụng pháp luật Do tính chất quan trọng vàphức tạp của hoạt động áp dụng pháp luật, nên các văn bản pháp luật phải quy địnhđầy đủ, rõ ràng quy trình, thủ tục thực hiện quy định pháp luật về nội dung, vềquyền, nghĩa vụ của các chủ thể quan hệ pháp luật

GS TSKH Đào Trí Úc đã khẳng định yêu cầu tuân thủ quy trình, thủ tụctrong áp dụng pháp luật như sau:

Áp dụng pháp luật trong Nhà nước pháp quyền đòi hỏi bảo đảmtính công khai, minh bạch Do vậy, thủ tục chặt chẽ, trình tự nghiêm ngặt(thủ tục tố tụng, thủ tục hành chính v.v…) là đặc trưng quan trọng củahình thức thực hiện pháp luật này so với các hình thức đã nêu trên, trong

số đó, tính chặt chẽ cao nhất thuốc về quá trình áp dụng pháp luật tronghoạt động tư pháp [29]

Thủ tục đơn giản hay phức tạp phụ thuộc vào tính chất, mức độ quan trọngcủa việc áp dụng pháp luật Trong lĩnh vực hành chính, thủ tục pháp lý đơn giản hơn

so với trong lĩnh vực hoạt động điều tra, truy tố, xét xử Đơn cử, cảnh sát giao thông

xử phạt người điều khiển xe máy vượt đèn đỏ, thì thủ tục xử phạt hành chính rấtđơn giản, trong khi đó, xử phạt đối người phạm tội thì trình tự thủ tục tố tụng rấtchặt chẽ, phải qua các khâu điều tra, truy tố, xét xử, với sự tham gia của cơ quanđiều tra, truy tố, xét xử, bảo đảm cho việc áp dụng pháp luật chính xác hơn

Tính sáng tạo trên cơ sở tuân thủ nghiêm ngặt thủ tục pháp lý, đó là đặc điểm cơbản của áp dụng pháp luật [8] Khi có sự kiện pháp luật hình sự sẽ phát sinh quan hệpháp luật hình sự và quan hệ pháp luật tố tụng hình sự, khi đó hoạt động giải quyết ánhình sự được bắt đầu bằng việc khởi tố vụ án hình sự, tiến hành các hoạt động điều tra,thông qua kết quả của hoạt động điều tra, Viện kiểm sát tiến hành hoạt động truy

tố, sau khi Viện kiểm sát truy tố, Toà án tiến hành hoạt động xét xử Các cơ quan trênkhi thực hiện nhiệm vụ theo chức năng của mình và theo trình tự, phạm vi thẩm quyềnnhất định trong giải quyết vụ án hình sự phải tuân theo quy định của BLTTHS.

- ADPL hoạt động điều chỉnh có tính chất cá biệt

Đối tượng của ADPL là những cá nhân, tổ chức cụ thể trong những vụ việc cụthể ADPL được tiến hành dựa trên các quy phạm pháp luật nhất định để giải quyết vụviệc cụ thể, làm phát sinh, thay đổi hay chấm dứt các quan hệ pháp luật cụ thể

Thông qua hoạt động áp dụng pháp luật những quy phạm pháp luật nhất địnhđược cá biệt hóa vào trong những trường hợp cụ thể của đời sống xã hội Kết quả củaADPL là cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành văn bản áp dụng pháp luật, vănbản pháp luật cá biệt dưới dạng các quyết định, bản án Chẳng hạn, một người

phạm tội, cố ý gây thương tích cho một người khác, khi đó cần áp dụng pháp luật

về điều tra, truy tố, xét xử Cơ quan xét xử phải căn cứ vào các quy phạm pháp luậttrong bộ luật hình sự đề đưa ra bản án xác định tội danh và hình phạt tương ứng đốivới chủ thể phạm tội

- Các trường hợp cần tiến hành áp dụng pháp luật

Hoạt động áp dụng pháp luật được tiến hành trong những trường hợp sau đây:

Trường hợp 1: Khi cần áp dụng các hình thức trách nhiệm pháp lý đối với các cá

nhân, tổ chức vi phạm pháp luật Chẳng hạn, chỉ có tòa án mới cóthẩm quyền xét xử, quyết định tội danh và hình phạt đối với người phạm tội theoquy định của BLHS Cơ quan công an có thẩm quyền xử phạt người không đăng kýtạm trú, tạm vắng theo quy định vv

Trường hợp thứ hai, áp dụng pháp luật cần thiết khi các những quyền vànghĩa vụ pháp lý của chủ thể không mặc nhiên phát sinh, thay đổi, chấm dứt nếuthiếu sự can thiệp của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền Chẳng hạn, cơ quanhành chính áp dụng các quy định pháp luật về cấp giấy phép kinh doanh theo quyđịnh, cơ quan lao động, thương binh và xã hội áp dụng pháp luật về chính sách đốivới người có công vv

Kết quả áp dụng pháp luật của các cơ quan nhà nước được thể hiện ở văn bản

pháp luật cá biệt, xác định cụ thể quyền, nghĩa vụ đối với các chủ thể Trong lĩnhvực hôn nhân và gia đình, bằng quyết định đăng ký kết hơn của các cơ quan hộ tịchtrên cơ sở áp dụng pháp luật sẽ dẫn đến phát sinh quan hệ pháp luật giữa các chủ thểliên quan Thiếu hoạt động áp dụng pháp luật của các cơ quan hộ tịch, rõ ràng làkhông làm phát sinh quan hệ pháp lý vợ chồng đối với các chủ thể cụ thể mặc dù đã

có pháp luật quy định về quyền kết hôn

Trong trường hợp thứ ba, khi xẩy ra tranh chấp về quyền và nghĩa vụ pháp lý

giữa các chủ thể quan hệ pháp luật nhất định mà các bên đó không tự giải quyết

được Cơ quan nhà nước áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chấp về các quyền

và nghĩa vụ pháp lý của các chủ thể

Trường hợp thứ tư, áp dụng pháp luật cần thiết để các cơ quan nhà nước cóthẩm quyền thực hiện hoạt động kiểm tra, giám sát, thanh tra việc thực hiện phápluật của các chủ thể trong xã hội, hoặc xác nhận sự tồn tại hay không tồn tại củamột số sự việc, sự kiện thực tế nào đó [15] Ví dụ, các công chứng viên của phòngcông chứng nhà nước chứng nhận tính hợp pháp, tính xác thực của các hợp đồnggiao dịch

1.2 Nhận thức chung về hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân

1.2.1 Khái niệm, bản chất pháp lý của điều tra vụ án hình sự

Viện kiểm sát nhân dân có vai trò và trách nhiệm đặc biệt quan trọng trong

cơ cấu tổ chức quyền lực nhà nước nói chung, trong tất cả các giai đoạn tố tụng

hình sự nói riêng Điều 107 Hiến pháp năm 2013 đã quy định: “Viện kiểm sát nhân

dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp”.

Đáp ứng yêu cầu thi hành Hiến pháp năm 2013, tiếp tục công cuộc cải cách

tư pháp, Luật tổ chức VKSND năm 2014 được Quốc hội khóa XIII, kỳ họp thứ 8thông qua ngày 24/11/2014 gồm 6 chương, 101 điều với những bổ sung, sửa đổiquan trọng về tổ chức và hoạt động của VKSND, khẳng định rõ nét hơn về hai chứcnăng hiến định của VKSND VKSND thực hành quyền công tố để thực hiện việcbuộc tội của Nhà nước đối với người phạm tội Đồng thời, VKSND có chức năng

kiểm sát hoạt động tư pháp để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết địnhcủa cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp nói chung, trong điều tra vụ

án hình sự nói riêng

Để làm rõ đặc điểm, vai trò của áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sátđiều tra các vụ án hình sự, trước hết cần đề cập đến khái niệm điều tra hình sự

Khái niệm điều tra vụ án hình sự

Điều tra là hoạt động khám phá, phát hiện tội phạm.Trong lĩnh vực phòng,chống tội phạm, điều tra là hoạt động khám phá, phát hiện tội phạm [13]

Điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn độc lập của tố tụng hình sự, có nộidung là cơ quan điều tra căn cứ vào các quy định của pháp luật tố tụng hình sự tiếnhành các biện pháp cần thiết nhằm thu thập và củng cố các chứng cứ, nghiên cứucác tình tiết của vụ án hình sự, phát hiện tội phạm, người có lỗi trong việc thực hiệntội phạm tội để truy cứu trách nhiệm hình sự, bảo đảm cho việc bồi thường thiệt hại

về vật chất do tội phạm gây nên, trên cơ sở đó quyết định: đình chỉ điều tra vụ ánhình sự hoặc, chuyển toàn bộ các tài liệu của vụ án cho Viện kiểm sát kèm theo kếtluận điều tra và đề nghị truy tố bị can

Theo GS TSKH Lê Cảm thì:

Bản chất pháp lý của giai đoạn điều tra vụ án hình sự là cơ quan

có thẩm quyền áp dụng các biện pháp cần thiết do luật định để chứngminh việc thực hiện tội phạm và người phạm tội, xác định rõ nhữngnguyên nhân và điều kiện phạm tội, đồng thời kiến nghị các cơ quan và

tổ chức hữu quan áp dụng đầy đủ các biện pháp khắc phục và phòngngừa tội phạm [2]

Điều tra các vụ án hình sự là một giai đoạn của quá trình tố tụng hình sự do

Cơ quan có thẩm quyền điều tra vụ án hình sự để tiến hành nhằm thu thập đầy đủchứng cứ chứng minh về tội phạm Giai đoạn điều tra là giai đoạn tiếp sau của giaiđoạn khởi tố được tiến hành trên cơ sở quyết định khởi tố của cơ quan nhà nước cóthẩm quyền

Với tư cách là một giai đoạn của tố tụng hình sự, điều tra hình sự là hoạt

động tố tụng của CQĐT và cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạtđộng điều tra nhằm xác định tội phạm và người đã thực hiện hành vi phạm tội, lập

hồ sơ đề nghị truy tố, tìm ra những nguyên nhân và điều kiện phạm tội, yêu cầu các

cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục và phòng ngừa [4]

Thời điểm của giai đoạn này được bắt đầu từ khi cơ quan (người) tiến hành

tố tụng hình sự có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự và kết thúc bằngbản kết luận điều tra và quyết định của Cơ quan Điều tra về việc đề nghị Viện kiểmsát truy tố bị can trước Tòa án hoặc đình chỉ vụ án hình sự tương ứng

Giai đoạn điều tra hình sự có vai trò đặc biệt quan trọng nhằm trực tiếpchứng minh hành vi phạm tội và người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm thôngqua các chứng cứ đã thu thập được

Giai đoạn điều tra hình sự có vai trò đặc biệt quan trọng để thực hiện nguyêntắc không bỏ lọt tội phạm và không làm oan cho người vô tội, góp phần vào hoạtđộng đấu tranh phòng, chống tội phạm Vấn đề đặc biệt quan trọng theo yêu cầu củanhà nước pháp quyền, là phải nhận thức và thực hiện nhiệm vụ bảo đảm quyền conngười trong hoạt động điều tra

Hiện nay, tuy BLTTHS năm 2003 đã có nhiều quy định chặt chẽ về giai đoạnđiều tra, song so với yêu cầu bảo đảm quyền con người thì có thể nói là còn nhiềuhạn chế xét theo các tiêu chí của pháp luật quốc tế về quyền con người Ví dụ như

về chứng cứ:

Người bị buộc tội mặc dù được quyền đưa ra các chứng cứnhưng BLTTHS lại không quy định cho họ có quyền sử dụng nhữngbiện pháp (chủ yếu) của TTHS đối với việc thu thập chứng cứ, mà chỉ cóquyền đưa ra các yêu cầu nhưng yêu cầu này có được chấp nhận haykhông lại tùy thuộc vào ý chí chủ quan của người tiến hành tố tụng [4].Điều 63 BLTTHS năm 2003 quy định những vấn đề phải chứng minh trong

vụ án hình sự:

- Có hành vi phạm tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và những tình tiết khác của hành vi phạm tội;

- Ai là người thực hiện hành vi phạm tội; có lỗi hay không có lỗi,

do cố ý hay vô ý; có năng lực trách nhiệm hình sự hay không; mục đích, động cơ phạmtội;

- Những tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm của bị can, bị cáo và những đặc điểm về nhân thân bị can, bị cáo;

- Tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra [22]

Theo pháp luật hình sự Việt Nam, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc

về CQĐT, người phạm tội có quyền nhưng không bắt buộc chứng minh mình vôtội Điều tra là một quá trình khám phá tội phạm, là công cụ, phương tiện của quátrình nhận thức tội phạm Điều tra được tiến hành dưới nhiều hình thức trực tiếphoặc gián tiếp, công khai hoặc bí mật, diện hoặc điểm và được tiến hành bằng hànhđộng điều tra trinh sát, điều tra TTHS Điều tra trinh sát là hoạt động nghiệp vụ đặcbiệt của lực lượng công an, được tổ chức tiến hành dưới hình thức bí mật, trên cơ

sở vận dụng những quy định của pháp luật nhằm thu thập tin tức, tài liệu phản ánh

về hoạt động của bọn tội phạm để phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và khám phánhanh chóng, đầy đủ, kịp thời các tội phạm xảy ra [28]

1.2.2 Khái niệm, bản chất pháp lý của kiểm sát điều tra các vụ án hình sự

- Chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND

Về lý luận và thực tiễn, cần nhận thức và áp dụng đầy đủ và đúng đắn về haichức năng hiến định của VLSND: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động

tư pháp

Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hộichủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 24 tháng 11 năm 2014, cóhiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 6 năm 2015 đã xác định rõ ràng về chức năng củaVKSND: Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạtđộng tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (điều 2)

Luật tổ chức VKSND 2004 đã quy định rõ khái niệm, bản chất pháp lý giữachức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểmsát nhân dân tại điều 3 và điều 4 [23]

- Thực hành quyền công tố của VKSND: Theo điều 3, Luật tổ chức VKSND2004:

Thực hành quyền công tố là hoạt động của Viện kiểm sát nhândân trong tố tụng hình sự để thực hiện việc buộc tội của Nhà nước đốivới người phạm tội, được thực hiện ngay từ khi giải quyết tố giác, tinbáo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình khởi tố, điềutra, truy tố, xét xử vụ án hình sự

Bộ luật tố tụng hình sự đã quy định rõ thẩm quyền của VKSND khi thựchành quyền công tố trong giai đoạn điều tra (điều 112 BLTTHS):

Ki thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra, Viện kiểmsát có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây: 1 Khởi tố vụ án hình sự,khởi tố bị can; yêu cầu Cơ quan điều tra khởi tố hoặc thay đổi quyết địnhkhởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can theo quy định của Bộ luật này; 2 Đề

ra yêu cầu điều tra và yêu cầu Cơ quan điều tra tiến hành điều tra; khi xétthấy cần thiết, trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra theo quy địnhcủa Bộ luật này; 3 Yêu cầu Thủ trưởng Cơ quan điều tra thay đổi Điềutra viên theo quy định của Bộ luật này; nếu hành vi của Điều tra viên códấu hiệu tội phạm thì khởi tố về hình sự; 4 Quyết định áp dụng, thay đổihoặc hủy bỏ biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam và các biện pháp ngănchặn khác; quyết định phê chuẩn, quyết định không phê chuẩn các quyếtđịnh của Cơ quan điều tra theo quy định của Bộ luật này Trong trườnghợp không phê chuẩn thì trong quyết định không phê chuẩn phải nêu rõ

lý do; 5 Huỷ bỏ các quyết định không có căn cứ và trái pháp luật của Cơquan điều tra; yêu cầu Cơ quan điều tra truy nã bị can; 6 Quyết định việctruy tố bị can; quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án [22]

- Kiểm sát hoạt động tư pháp

Điều 4, Luật tổ chức VKSND 2004, về chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân, đã quy định:

Kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động của Viện kiểm sát nhân

dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổchức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, được thực hiện ngay từ khi tiếpnhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trongsuốt quá trình giải quyết vụ án hình sự; trong việc giải quyết vụ án hànhchính, vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, laođộng; việc thi hành án, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tưpháp; các hoạt động tư pháp khác theo quy định của pháp luật.

Nội dung của hoạt động kiểm sát điều tra của VKSND được xác định (điều

113 BLTTHS): 1 Kiểm sát việc khởi tố, kiểm sát các hoạt động điều tra và việc lập

hồ sơ vụ án của Cơ quan điều tra; 2 Kiểm sát việc tuân theo pháp luật của ngườitham gia tố tụng; 3 Giải quyết các tranh chấp về thẩm quyền điều tra;4 Yêu cầu Cơquan điều tra khắc phục các vi phạm pháp luật trong hoạt động điều tra; yêu cầu Cơquan điều tra cung cấp tài liệu cần thiết về vi phạm pháp luật của Điều tra viên; yêucầu Thủ trưởng Cơ quan điều tra xử lý nghiêm minh Điều tra viên đã vi phạm phápluật trong khi tiến hành điều tra;5 Kiến nghị với cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụngcác biện pháp phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật

Hoạt động KSĐT của VKSND có phạm vi rộng lớn, xuyên suốt từ quá trìnhphát hiện hành vi phạm tội đến giai đoạn làm rõ hành vi cùng tính chất, mức độ, hậuquả, nhân thân kẻ phạm tội, những thiệt hại đã xảy ra đến việc truy tố kẻ phạm tội

ra trước TAND để xét xử

Như vậy, về căn cứ pháp lý, giữa hai hoạt động thuộc chức năng củaVKSND là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp nói chung,trong giai đoạn điều tra các vụ án hình sự nói riêng có sự khác nhau nhất định

Kiểm sát điều tra là hoạt động thuộc chức năng hiến định của VKSND, vừa

có đặc điểm chung như các hình thức giám sát khác của nhà nước, vừa lại có nhữngđặc thù riêng Xét trong cơ chế tổ chức, phân công và kiểm soát quyền lực nhànước, VKSND có vị trí, vai trò vô cùng quan trọng bên cạnh các hình thức kiểm

soát quyền lực khác "Trong hoạt động TTHS Viện kiểm sát vừa là đối tượng của

quyền giám sát của các cơ quan Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội khi tiến hành

chức năng thực hành quyền công tố trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, đồng thời là chủ thể của quyền giám sát đối với hoạt động TTHS" [3].

- Vai trò của VKSND trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự

Năm 2014 là năm đầu tiên thi hành Hiến pháp năm 2013 đã được Quốc hộithông qua và có hiệu lực Trong Hiến pháp có nhiều nội dung mới và có những nguyêntắc về tư pháp rất tiến bộ, rất mới Hiến pháp cũng quy định phải kiểm sát chặt chẽ hơnnhững biện pháp cưỡng chế tố tụng liên quan đến việc hạn chế quyền con người theotinh thần đảm bảo tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền công dân

VKSND bằng hoạt động kiểm sát các hoạt động tư pháp nhằm bảo đảm mọihành vi tội phạm đều phải được xử lý kịp thời, việc điều tra, truy tố, xét xử và thihành án hình sự đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm vàngười phạm tội, không làm oan người vô tội, bảo đảm quyền và lợi ích hợp phápcủa công dân nói chung và của bị can, bị cáo nói riêng được tôn trọng ở tất cả cácgiai đoạn tố tụng hình sự Trong việc thực hiện hoạt động kiểm sát việc điều tra các

Viện kiểm sát không thực hiện (trực tiếp hay gián tiếp) các hoạt động tố tụngnhư quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can, hỏi cung bị can, lấy lời khai người làmchứng… Các hoạt động này do các cơ quan có thẩm quyền điều tra tội phạm thực hiện.Viện kiểm sát chỉ giám sát việc tuân thủ pháp luật, kiểm sát tính hợp pháp và tính cócăn cứ của các hành vi, quyết định tố tụng của các chủ thể tiến hành các hoạt động khởi

tố, điều tra và sự chấp hành pháp luật của người tham gia tố tụng

Trong giai đoạn điều tra các vụ án hình sự, vai trò của VKSND là bảo vệ phápluật, bảo vệ các quyền,lợi ích hợp pháp của con người và công dân, bảo vệ chế độXHCN, đảm bảo mọi hành vi phạm tội đều bị phát hiện xử lý nhanh chóng nghiêmminh kịp thời; không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội Đông thời thôngqua hoạt động kiểm sát tư pháp, VKSND có vai trò phát hiện sự hạn chế, mâu thuẫn,tính phù hợp hay không phù hợp của các quy định pháp luật hiện hành Điều này có

ý nghĩa rất quan trọng để hoàn thiện các văn bản pháp luật như BLTTHS, Luật tổ chức VKSND, BLHS

- Mối quan hệ giữa thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra vu ̣án hình sự

Hoạt động thực hành quyền công tố và hoạt động kiểm sát điều tra vụ ánhình sự có mối quan hệ hữu cơ, tác động lẫn nhau một cách biện chứng Hoạt độngkiểm sát điều tra là tiền đề bảo đảm quyết định truy tố đúng người, đúng tội, có căn

cứ, không làm oan người vô tội, tạo lập niềm tin của xã hội vào nền tư pháp quốcgia, vào công lý, pháp luật

Trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, hoạt động thực hành quyền công tố vàkiểm sát điều tra được thực hiện đồng thời, xuyên suốt quá trình điều tra, từ khi có tinbáo, tố giác tội phạm cho đến khi kết thúc việc điều tra và có mối quan hệ biện chứngchặt chẽ với nhau Thực hành quyền công tố và kiểm sát ở giai đoạn điều tra đềuhướng tới là nhằm bảo đảm mọi hành vi tội phạm đều phải được phát hiện và điều tra,không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội

Viện kiểm sát là cơ quan nhà nước duy nhất được giao trách nhiệm thựchành quyền công tố để đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền, lợi ích của

cá nhân, Nhà nước và xã hội Nội dung cơ bản của chức năng công tố là truy tố bịcan ra trước Toà án (đưa ra lời buộc tội nhân danh nhà nước thể hiện trong cáotrạng và duy trì buộc tội trước Toà án) để truy cứu trách nhiệm hình sự của người

đó, “bảo đảm nguyên tắc tội phạm không tránh khỏi hình phạt của Bộ luật Hình

sự Hoạt động công tố luôn là hoạt động chủ đạo của VCT cũng như VKS ở các nhà nước khác nhau bởi lẽ đấu tranh chống tội phạm luôn là mối quan tâm đặc biệt của mọi nhà nước” [18].

Đồng thời hai chức năng, hai loại hoạt động này lại có mục đích đặc trưngriêng ở giai đoạn điều tra

Để tiếp tục thực hiện chủ trương: “Tăng cường trách nhiệm của công tố

trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra” theo Chỉ thị số

06/2013/CT-VKSTC ngày 06/12/2013 của Viện trưởng VKSND tối cao về “tăngcường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điềutra đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm”, cần phân biệt hoạt động thựchành quyền công tố và hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự

Mục đích của hoạt động thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra là nhằm chứng minh tội phạm và người phạm tội, là quá trình đưa người phạm tội ra trước Tòa án để xét xử Hoạt động kiểm sát điều tra có mục đích nhằm phát hiện vi phạm trong hoạt động điều tra và kiến nghị, yêu cầu khắc phục vi phạm, bảo đảm việc điều tra theo đúng quy định của pháp luật, đảm bảo sự tuân thủ pháp luật, bảo

vệ các quyền con người, quyền công dân, không bỏ lọt tội phạm Như vậy, bên cạnh đặc thù riêng, hai loại hoạt động của VKSND: thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra có mục đích chung Làm tốt các hoạt động kiểm sát điều tra quy định tại Điều 113 BLTTHS là nhằm bổ trợ, là điều kiện để bảo đảm tốt hơn cho hoạt động thực hành quyền công tố

Trên thực tiễn, sự phân biệt, tách bạch giữa hai loại hoạt động này - thực hành quyền công tố và KSĐT cũng còn có khó khăn nhất Vềphương diện lýluâṇ , viêc ̣ phân biêṭ, tách bạch hai công tác này chưa được làm rõ , mặc dù Bộ luật TTHS

đã có quy định tại hai điều luật - điều 112 và điều 113 Tại Hội nghị triển khai công

tác kiểm s át năm 2011, đồng chíViêṇ trưởng VKSNDTC đa ̃nhấn mạnh đến tầm quan trọng trong nhận thức và hoạt động thực tiễn về vấn đề trên: cần có cách nhìn toàn diện, đầy đủ về quan hệ giữa thực hành QCT với KSĐT; tăng cường hơn nữa vai trò chủ động của Viện kiểm sát rong quá trình điều tra…; Tăng cường trách nhiệm của công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra nghĩa là Viện kiểm sát phải “song hành” cùng với cơ quan điều tra trong hoạt động điều tra, làm rõ tội phạm và người phạm tội; phải phối hợp chặt chẽ với cơ quan điều tra để tìm giải pháp phát hiện, xử lý tội phạm khẩn trương nhất, đầy đủ nhất

Mối quan hệ mật thiết giữ thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra của

ngành kiểm sát nhân dân đã thể hiện ở chủ trương “Tăng cường trách nhiệm công

tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra” Trong thực tiễn ở

thành phố Hải phòng, nhằm đảm bảo thống nhất trong việc ban hành yêu cầu điềutra, VKSND thành phố đã hướng dẫn các đơn vị thực hiện yêu cầu điều tra và kiểmsát việc kết thúc điều tra Theo đó, VKSND thành phố đưa ra tiêu chí những vụ ánbắt buộc Kiểm sát viên phải đề ra yêu cầu điều tra, xây dựng mẫu báo kiểm sát việc

kết thúc điều tra Đồng thời, Viện kiểm sát hai cấp tiếp tục đẩy mạnh hoạt độngkiểm sát ngay từ khi khởi tố vụ án hình sự.

Chất lượng và hiệu quả thực hiện chức năng kiểm sát tư pháp có tác động vàảnh hưởng trực tiếp đến đến chất lượng và hiệu quả thực hiện chức năng thực hànhquyền công tố và ngược lại Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điềutra vụ án hình sự là điều kiện để bảo đảm thực hành quyền công tố đúng đắn, chínhxác, khách quan

Mối quan hệ giữa hai chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát điềutra các vụ án hình sự của VKSND được biểu hiện ở chỗ: để thực hiện tốt hoạt độngthực hành quyền công tố, đảm bảo việc phê chuẩn hoặc không phê chuẩn việc ápdụng, thay đổi, huỷ bỏ các biện pháp ngăn chặn; phê chuẩn hoặc không phê chuẩncác quyết định tố tụng khác của CQĐT đúng pháp luật về thủ tục và nội dung đòihỏi phải kiểm tra chặt chẽ tính có căn cứ và tính hợp pháp của các biện pháp cưỡngchế tố tụng hình sự mà cơ quan điều tra đã quyết định áp dụng

Thực hành quyền công tố có chất lượng là điều kiện để bảo đảm kịp thờiphát hiện những sai sót, những vi phạm pháp luật xẩy ra trong quá trình điều tra, làyếu tố tích cực, động lực thúc đẩy nâng cao chất lượng kiểm sát điều tra Giữa haihoạt động này có quan hệ rất chặt chẽ, luôn gắn chặt với nhau, hỗ trợ nhau để cùngthực hiện nhiệm vụ, mục đích chung là bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người,quyền công dân, xác định đúng người phạm tội, không làm oan cho người vô tội,không bỏ lọt tội phạm

1.3 Áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình

sự của Viện kiểm sát nhân dân

1.3.1 Khái niệm áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các

vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân

Để thực hiện các chức năng hiến định của mình, VKSND phải căn cứ vàocác quy định pháp luật có liên quan và theo những trình tự, thủ tục nhất định Nhưvậy, áp dụng pháp luật là cách thức để VKSND thực hiện chức năng thực hànhquyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp

Áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự là một trongnhững hình thức thực hiện pháp luật nói chung và trong lĩnh vực tư pháp hình sựnói riêng ADPL trong hoạt động kiểm sát điều tra vừa là nhiệm vụ, vừa là quyềncủa VKSND theo quy định pháp luật, là một trong những phương thức giám sátquyền lực nhà nước để đảm bảo sự nghiêm minh, công bằng của pháp luật, bảo vệquyền con người, quyền công dân, trật tự, an toàn xã hội.

Cơ sở phát sinh hoạt động áp dụng pháp luật của VKSND đó là các quyếtđịnh của CQĐT, các hành vi của những người tiến hành tố tụng trong hoạt độngTTHS Các quyết định và các hành vi đó có thể được ban hành, thực hiện theo đúnghoặc không đúng quy định của pháp luật Để thực hiện chức năng, trọng trách củaVKSND, Hiến pháp năm 2013 đã được bổ sung nguyên tắc đặc thù của Viện kiểm

sát nhân dân, đó là "Khi thực hành quyền công tố và kiểm soát hoạt động tư pháp,

Kiểm sát viên tuân theo pháp luật và chịu sự chỉ đạo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân" (khoản 2 Điều 109).

Từ lý thuyết chung về thực hiện pháp luật và áp dụng pháp luật, có thể nêukhái niệm ADPL trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình sự như sau:

Áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự là một hình thứcthực hiện pháp luật đặc thù, mang tính quyền lực nhà nước do VKSND thực hiệntrên cơ sở quy định pháp luật nhằm đảm bảo sự tuân thủ pháp luật trong hoạt độngđiều tra các vụ án hình sự, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, truy cứu tráchnhiệm pháp lý đối với mọi chủ thể phạm tội

ADPL trong hoạt động kiểm sát điều tra không chỉ có mục đích phát hiện viphạm pháp luật, mà còn có mục đích quan trọng hơn là qua đó xác định nhữngnguyên nhân, điều kiện dẫn đến vi phạm pháp luật trong hoạt động điều tra các vụ

Đặc điểm thứ nhất:

- ADPL trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự có tính quyền lực Nhà nước

Tính chất quyền lực nhà nước của ADPL trong hoạt động KSĐT thể hiện:

- Trong tổ chức bộ máy nhà nước, duy nhất chỉ có VKSND mới có thẩmquyền này và đây là thẩm quyền đã được hiến định đối với VKSND cùng với thẩmquyền thực hành quyền công tố

- VKSND áp dụng pháp luật trong hoạt động kiểm sát điều tra các vụ án hình

sự nhân danh quyền lực nhà nước, các quyết định hợp hiến, hợp pháp của VKSND cóliên quan có hiệu lực pháp lý thi hành đối với các chủ thể có liên quan Điều 115,BLTTHS quy định về trách nhiệm thực hiện quyết định và yêu cầu của Cơ quan điều tra,

Viện kiểm sát: “Những quyết định, yêu cầu của Cơ quan điều tra, Viện

kiểm sát trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự phải được cơ quan, tổ chức và công dân nghiêm chỉnh chấp hành”.

Hoạt động ADPL trong kiểm sát điều tra của VKSND là một hình thức thựchiện pháp luật đặc thù, gắn với việc thực hiện các chức năng hiến định của VKSND, làhoạt động của thiết chế công quyền nhằm đảm bảo thực hiện quyền lực nhân dân tronglĩnh vực đấu tranh phòng chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân,góp phần bảo vệ pháp chế XHCN, bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, tự do, danh dự

và nhân phẩm của con người; bảo đảm mọi hành vi xâm phạm tới lợi ích của Nhànước, của tập thể và lợi ích hợp pháp của công dân phải được xử lý nghiêm minh theopháp luật Theo quy định tại điều 15 Luật tổ chức VKSND năm 2014, thẩm quyền củaVKSND trong hoạt động kiểm sát điều tra vụ án hình sự bao gồm: yêu cầu Cơ quanđiều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra cung cấp tàiliệu liên quan để kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc khởi tố, điều tra khi cầnthiết; kiến nghị, yêu cầu Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một

số hoạt động điều tra khắc phục vi phạm trong việc khởi tố, điều tra; yêu cầu Thủtrưởng Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điềutra thay đổi Điều tra viên, cán bộ điều tra; xử lý nghiêm minh Điều tra viên, cán bộ điềutra vi phạm pháp luật trong hoạt động tố tụng; kiến nghị

cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng biện pháp phòng ngừa tội phạm và vi phạmpháp luật; thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn khác trong kiểm sát điều tra vụ án hình sựtheo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự.

Đặc điểm thứ hai:

- ADPL trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự của VKSND phải tuân thủ những quy định về trình tự, thủ tục do pháp luật quy định

Tuân thủ quy trình thủ tục pháp lý là một trong những đặc điểm cơ bản của

áp dụng pháp luật trong bất kỳ lĩnh vực pháp luật nào, luật công hay là luật tư Đốivới ADPL trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự của VKSND vấn đề này lạicàng có tầm quan trọng đặc biệt bởi tính chất, vai trò của hoạt động này Hoạt độngđiều tra vụ án hình sự là lĩnh vực vô cùng phức tạp, hệ trọng, liên quan đến quyền,lợi ích của con người và trật tự, an toàn xã hội, tính minh bạch, dân chủ của nền tưpháp

ADPL trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự của VKSND phải được đặttrong khuôn khổ những đòi hỏi nghiêm ngặt về thủ tục pháp luật để đảm bảo choviệc áp dụng không dẫn đến sai phạm, làm sai lệch kết quả thực hiện chức năng hiếnđịnh của VKSND và suy cho cùng là ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của công dân.Chính vì tầm quan trọng của hoạt động KSĐT nên pháp luật tố tụng hình sự, luật tổchức VKSND đã quy định rất chặt chẽ về thủ tục đối với hoạt động KSĐT các vụ ánhình sự Pháp luật TTHS quy định chặt chẽ trình tự, thủ tục của các hoạt động điềutra, hoạt động giám sát như: từ việc khởi tố vụ án, khởi tố bị can, các biện pháp điềutra, các biện pháp ngăn chặn, nhập - tách vụ án, đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án, thờihiệu điều tra, thời hạn điều tra…

có giá trị pháp lý bắt buộc thi hành

Quyết định áp dụng pháp luật của VKSND trong hoạt động kiểm sát điều tra

vụ án hình sự thể hiện tính quyền lực nhà nước và có hiệu lực pháp luật bắt buộc thihành, là văn bản pháp luật cá biệt đối với những cá nhân cụ thể, đối với nhữngtrường hợp có tính xác định Các văn bản áp dụng pháp luật của VKSND trong hoạtđộng KSĐT các vụ án hình sự không chỉ tác động trực tiếp đến đối tượng bị ápdụng là người phạm tội mà còn tác động đến cả cơ quan tiến hành tố tụng, ngườitiến hành tố tụng và đối tương có liên quan Đây là loại văn bản pháp luật cá biệt,

cụ thể, làm phát sinh những hậu quả pháp lý nhất định đối với những chủ thể có liênquan, có vai trò là một trong những sự kiện pháp luật quan trọng làm phát sinh, làmthay đổi hoặc chấm dứt các quan hệ pháp luật cụ thể

Các văn bản pháp lý trong hoạt động KSĐT phải được ký bởi Viện trưởnghoặc Phó Viện trưởng phụ trách hoặc kiểm sát viên được ủy quyền, trong trườnghợp kiểm sát viên được uỷ quyền ký phải được gửi cho Viện trưởng, Phó Việntrưởng phụ trách cùng cấp để theo dõi, chỉ đạo Để ban hành quyết định ADPLđúng đắn, đồi hỏi ở các kiểm sát viên trình độ chuyên môn vững vàng, đạo đức vàbản lĩnh nghề nghiệp, tính chuyên nghiệp cao

Theo quy định tại điều 114 BLTTHS, cơ quan điều tra có trách nhiệm thựchiện các yêu cầu và quyết định của Viện kiểm sát nhân dân Trong trường hợp cơquan điều tra không nhất trí với các yêu cầu và quyết định của VKSND thì cơ quanđiều tra vẫn phải chấp hành, đồng thời có quyền kiến nghị với Viện kiểm sát cấptrên trực tiếp Trong thời hạn hai mươi ngày, kể từ ngày nhận được kiến nghị của

Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp phải xem xét, giải quyết và thôngbáo kết quả giải quyết cho cơ quan đã kiến nghị

Đồng thời, Luật Tổ chức VKSND năm 2014 cũng quy định rõ trách nhiệmcủa các cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành các quyếtđịnh, yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị của Viện kiểm sát nhân dân; có quyền kiếnnghị, khiếu nại, tố cáo các hành vi, quyết định trái pháp luật của Viện kiểm sát nhândân; Viện kiểm sát nhân dân phải giải quyết, trả lời theo quy định của pháp luật.Nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân cản trở, can thiệp vào hoạt động thực hành

quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân; lợi dụngquyền khiếu nại, tố cáo để vu khống cán bộ, công chức, viên chức và người laođộng khác của Viện kiểm sát nhân dân.

Các quyết định áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự

đã được BLHS năm 1999, BLTTHS năm 2003 quy định chặt chẽ và đầy đủ Thihành quyết định áp dụng pháp luật đã ban hành là giai đoạn cuối của quá trình ápdụng pháp luật, có ý nghĩa rất quan trọng Trong trường hợp quyết định áp dụngpháp luật sau khi ban hành không được thi hành trên thực tế thì cũng đồng nghĩavới việc vô hiệu hóa hoạt động áp dụng pháp luật của cơ quan nhà nước có thẩmquyền nói chung, đối với VKSND nói riêng

Thi hành các quyết định áp dụng pháp luật của VKSND cũng tức là tôntrọng, tuân thủ pháp luật, đảm bảo cho quá trình giải quyết vụ án hình sự đúng quyđịnh của pháp luật; đảm bảo nguyên tắc thượng tôn pháp luật, bảo đảm các quyềncon người, quyền công dân Bằng việc thi hành các quyết định ADPL của VKSNDtrong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự để khắc phục, xử lý vi phạm pháp luật củachính cơ quan, cán bộ có thẩm quyền Quyết định áp dụng pháp luật của VKSNDtrong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự phải được thi hành một cách nghiêmchỉnh để đảm bảo việc truy tố đúng người đúng pháp luật, có căn cứ, không để xảy

ra các trường hợp khởi tố, bắt giữ, giam oan, sai

Nội dung quyết định áp dụng pháp luật của VKSND phải phù hợp với cácquy định pháp luật Bản thân các kiểm sát viên cũng có thể bị áp dụng các biện pháppháp lý nếu có hành vi vi phạm pháp luật, có như vậy mới đảm bảo niềm tin của xãhội đối với VKSND Vừa qua Đoàn giám sát của Quốc hội đã giám sát tình hìnhoan sai trong áp dụng pháp luật về hình sự, tố tụng hình sự và bồi thường thiệt hạitại tỉnh Sóc Trăng nơi đã xảy ra một số vụ oan sai gây bức xúc trong dư luận xã hội.VKSND tối cao đã thực hiện việc tống đạt quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi tố

bị can và áp dụng các biện pháp ngăn chặn để tiến hành điều tra đối với Phạm Văn

Núi, nguyên Kiểm sát viên VKSND tỉnh Sóc Trăng về tội “Thiếu trách nhiệm gây

hậu quả nghiêm trọng”; Thiếu tá Nguyễn Hoàng Quân và Đại úy Triệu Tuấn Hưng,

nguyên Điều tra viên cơ quan cảnh sát điều tra Công an tỉnh Sóc Trăng về tội

Quy trình ADPL trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự của VKSND baogồm các giai đoạn kế tiếp nhau một cách logic về thời gian và về nội dung thựchiện, giai đoạn trước là tiền đề cho giai đoạn sau

Quy trình áp dụng pháp luật là trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, có hiệulực bắt buộc các cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải tuân thủ trong hoạt động ápdụng pháp luật Quy trình áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình

sự bao gồm các giai đoạn cơ bản mà VKSND phải tuân thủ nhằm bảo đảm tính hợppháp, tính đúng đắn của các quyết định áp dụng pháp luật của các cơ quan điều tra

và của VKSND

Áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự bao gồm cácgiai đoạn sau: phân tích đánh giá toàn diện, chính xác nghiên cứu, xem xét, đánh giácác tình tiết, chứng cứ có liên quan đến sự kiện pháp lý, đối tượng và quyết định xử

lý của các quan điều tra, lựa chọn quy phạm pháp luật phù hợp và phân tích làm rõnội dung, ý nghĩa của quy phạm pháp luật đối với trường hợp cần áp dụng; ra vănbản áp dụng pháp luật

- Giai đoạn thứ nhất: nghiên cứu, xem xét, đánh giá các tình tiết, chứng

cứ có liên quan đến sự kiện pháp lý, đối tượng và quyết định xử lý của các quan điều tra

Đây là giai đoạn đầu tiên, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng của ADPL trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự, là tiền đề cho các giai đoạn tiếp theo Trên cơ

sở các quy định pháp luật hình sự về nội dung, thủ tục, VKSND tiến hành việc xemxét, đánh giá các tài liệu, chứng cứ và thủ tục tố tụng do cơ quan điều tra tiến hànhtrong các vụ án hình sự Nhiệm vụ của VKSND trong giai đoạn này là phải xác địnhtính pháp lý của chúng, xác định tính chất, mức độ hành vi nguy hiểm cho xã hộicủa các đối tượng đã gây ra: có hay không có hành vi phạm tội, mức độ, tính chấtcủa hành vi phạm tội, địa điểm, thời gian thực hiện, chủ thể thực hiện, công cụ,phương tiện phạm tội; nhân thân và vấn đề năng lực trách nhiệm hình sự của chủthể phạm tội VKSND xem xét tính hợp pháp về trình tự, thủ tục thu thập tài liệuchứng cứ…

Thực tiễn cho thấy, áp dụng pháp luật hình sự trong giai đoạn điều trathường xảy ra một số sai phạm dễ mắc phải, do các nguyên nhân chủ quan là chínhnhư trình độ nhận thức, sự đánh giá không đúng về hành vi có dấu hiệu tội phạm,

có thể xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý, vì động cơ cá nhân hoặc động cơ vụ lợi Trongtrường hợp cơ quan điều tra thu thập tài liệu chứng cứ không đúng trình tự, thủ tục,không đầy đủ, không toàn diện thì việc xem xét đánh giá (kiểm sát việc tuân theopháp luật) của VKSND sẽ gặp khó khăn, dễ dẫn tới sai lầm trong khi ra văn bản ápdụng pháp luật ADPL trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự là hoạt động củaViện kiểm sát nhân dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của

cơ quan trong hoạt động điều tra vụ án hình sự, được thực hiện ngay từ khi tiếpnhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố

Căn cứ vào các quy định của pháp luật TTHS thì VKSND tự mình thông quacác nguồn tin báo hoặc từ các tài liệu chứng cứ của cơ quan điều tra gửi tới để xemxét đánh giá sự kiện pháp lý đã xảy ra VKSND cần nghiên cứu, xem xét các vấn đề

cơ bản như: việc thu thập tài liệu chứng cứ có hợp pháp hay không, hành vi nguyhiểm cho xã hội đã đến lúc phải xử lý bằng hình sự hay chỉ cần xử lý bằng biệnpháp hành chính, người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội là ai, năng lực chịutrách nhiệm hình sự, đối tượng phạm tội có thể bị áp dụng biện pháp ngăn chặn…

Chủ thể kiểm sát điều tra phải xem xét đánh giá các yếu tố cấu thành tội