Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự việt nam luận văn ths pháp luật và quyền con người

Những nguyên tắc cơ bản và nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng về bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam.... Nguyên nhân của những bất

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

PHAN THỊ HƯƠNG GIANG

BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

Chuyên ngành: Pháp luật về quyền con người

Mã số: Chuyên ngành đào tạo thí điểm

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS TRỊNH TIẾN VIỆT

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn là công trình nghiên cứu của riêngtôi Các kết quả nêu trong luận văn chưa được công bố trong bất kỳcông trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận vănđảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất

cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theoquy định của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét đểtôi có thể bảo vệ luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Phan Thị Hương Giang

Chương 1: QUYỀN CON NGƯỜI VÀ VIỆC BẢO VỆ QUYỀN

CON NGƯỜI CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO TRONG PHÁP LUẬT

TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 10

1.1 Khái niệm quyền con người và việc bảo vệ quyền con người

của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam 10

1.1.1 Khái niệm quyền con người 101.1.2 Khái niệm, sự cần thiết bảo vệ quyền con người của bị can, bị

cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam 12

1.2 Những nguyên tắc cơ bản và nghĩa vụ của các cơ quan tiến

hành tố tụng về bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo

trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam 19

1.2.1 Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo thông qua những nguyên

tắc cơ bản 191.2.2 Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo bằng việc quy định

nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng 28

1.3 Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố

tụng hình sự quốc tế 29

1.3.2 Quyền của người bị buộc tội trong pháp luật quốc tế 321.3.3 Thủ tục bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội 35

Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ

VÀ THỰC TIỄN BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA BỊ

CAN, BỊ CÁO Ở VIỆT NAM 37

2.1 Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về bảo vệ quyền con

người của bị can, bị cáo 37

2.1.1 Các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam trước khi

ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về bảo vệ quyền con

người của bị can, bị cáo 372.1.2 Các quy định về bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong

Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 2003 44

2.2 Thực tiễn bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo ở Việt Nam

56

2.2.1 Thực tiễn bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong áp

dụng các biện pháp ngăn chặn 562.2.2 Thực tiễn bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong hoạt

động điều tra, truy tố, xét xử 602.2.3 Thực tiễn bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo thông qua

hoạt động bào chữa 672.2.4 Nguyên nhân của những bất cập, hạn chế trong việc bảo vệ quyền

con người của bị can, bị cáo trong hoạt động tố tụng hình sự 71

Chương 3: HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ

TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON

NGƯỜI CỦA BỊ CAN, BỊ CÁO VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP

3.1 Sự cần thiết của việc hoàn thiện các quy định của Bộ luật tố

tụng hình sự Việt Nam nhằm bảo vệ quyền con người của bị

3.1.1 Về mặt lý luận 753.1.2 Về mặt lập pháp 773.1.3 Về mặt thực tiễn 79

3.2 Kiến nghị hoàn thiện các quy định của Bộ luật tố tụng hình

sự năm 2003 nhằm bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo 79

3.2.1 Hoàn thiện quy định về những nguyên tắc cơ bản trong tố

tụng hình sự803.2.2 Hoàn thiện các quy định về quyền và nghĩa vụ của bị can, bị cáo

trong tố tụng hình sự 833.2.3 Hoàn thiện các quy định trách nhiệm và nghĩa vụ của các cơ

quan, người tiến hành tố tụng 863.2.4 Hoàn thiện các quy định về quyền và nghĩa vụ của người bào

chữa trong tố tụng hình sự 90

3.3 Những giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người

của bị can, bị cáo 92

3.3.1 Nâng cao năng lực chuyên môn, nghề nghiệp, trình độ, kiến thức

pháp luật, bản lĩnh chính trị, đạo đức của những cán bộ tư pháp,

đặc biệt là những người tiến hành tố tụng 933.3.2 Nâng cao năng lực thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát

nhân dân và năng lực xét xử của Tòa án nhân dân 953.3.3 Tăng cường công tác phổ biến giáo dục pháp luật về quyền con

người trong tố tụng hình sự 99

KẾT LUẬN 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BLHS Bộ luật hình sự

CQĐT Cơ quan điều tra

HRC Hội động nhân quyền của Liên hợp quốc

ICCPR Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, 1966TANDTC Tòa án nhân dân tối cao

TTHS Tố tụng hình sự

UDHR Tuyên ngôn thế giới về quyền con người, 1948

VKSND Viện kiểm sát nhân dân

VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tỗi cao

XHCN Xã hội chủ nghĩa

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Số bị can được trả tự do khi có quyết định đình chỉ 57 Bảng 2.2: Tỉ lệ bị can bị áp dụng biện pháp tạm giam so với số bị can

đã khởi tố từ năm 2009 - 2013 57 Bảng 2.3: Số bị can được Viện kiểm sát trả tự do từ năm 2009 – 2013 62 Bảng 2.4: Số bị cáo được Hội đồng xét xử trả tự do từ năm 2008 - 2013 63 Bảng 2.5: Số bị can chết trong trại tạm giam từ năm 2009 - 2013 65 Bảng 2.6: Thống kê số vụ án phải xét xử phúc thẩmtừ năm 2009 - 2013 66

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1: So sánh số bị can được trả tự do khi có quyết định

Biểu đồ 2.2: So sánh tỉ lệ bị can bị áp dụng biện pháp tạm giam

với số bị can đã khởi tố từ năm 2009 - 2013 58 Biểu đồ 2.3: So sánh số bị can được Viện kiểm sát trả tự do trong

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cuối năm 2013 vừa qua, vụ án oan của ông Nguyễn Thanh Chấn ở BắcGiang được phát hiện sau 10 năm đang chấp hành hình phạt tù chung thân đãgây xôn xao dư luận khắp cả nước, điều đáng nói ở đây vụ án chỉ được pháthiện khi thủ phạm thật sự ra đầu thú sau một thời gian dài lẩn trốn pháp luật

Trước đó cũng đã từng có nhiều vụ án oan làm rúng động dư luận, tạonên tâm lý tiêu cực trong xã hội, làm giảm lòng tin của người dân vào cơ quannhà nước như: vụ án Vườn điều ở Bình Thuận, vụ án Bùi Minh Hải ở ĐồngNai (bị tuyên án tử hình), vụ án Trần Văn Chiến ở Tiền Giang (kết án chungthân), vụ án Nguyễn Minh Hùng (hai lần tuyên án tử hình) … Việc kết ánoan, sai trên thực tế là điều không thể tránh khỏi trong hoạt động TTHS, vàbởi vậy, một khi có án oan, sai thì hậu quả của nó hết sức nặng nề, thươngtâm và đôi khi không thể khắc phục được hậu quả (những bản án tử hình đãthi hành) Chính vì vậy, trong bài trả lời phỏng vấn trên sóng truyền hình

VTV2 tháng 5/2014, GS.TS Nguyễn Đăng Dung đã từng nói: “Tố tụng hình

sự là vùng chũng của nhân quyền và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự chưa bao giờ là cũ và chưa bao giờ là thiếu nhiệt” không chỉ đối với

Việt Nam, mà còn là vấn đề chung, tiếng nói chung của toàn thể nhân loại,đặc biệt là trong thế kỷ 21 đầy biến động này

Bảo đảm quyền con người là một trong những nội dung và cũng là mụcđích của xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta Chăm lo đến conngười, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho con người phát triển toàn diện trongthực hiện các chính sách kinh tế xã hội, trong các hoạt động Nhà nước lànhững quan điểm cơ bản được thể hiện trong các văn bản của Đảng và Nhànước ta, nhất là trong những năm gần đây

chẽ với quyền con người Hoạt động TTHS là nơi các biện pháp cưỡng chếNhà nước được áp dụng phổ biến nhất; và vì vậy là nơi quyền con người củacác chủ thể tố tụng, đặc biệt là bị can, bị cáo có nguy cơ dễ bị xâm hại nhất.

Quan niệm truyền thống cho rằng những người vi phạm pháp luật, đặcbiệt là pháp luật hình sự cần phải bị trừng trị thật nghiêm khắc để bù đắp lạinhững hậu quả do người đó gây ra Tuy nhiên, quá trình xử lý một vụ án hình

sự phải trải qua nhiều giai đoạn với khoảng thời gian dài mới có thể xác địnhchính xác việc một người nào đó có phạm tội do BLHS quy định hay không.Trong khoảng thời gian đó, mặc dù chưa có bản án có hiệu lực của cơ quanxét xử nhưng hầu hết các đối tượng nghi vấn đều đã bị những người khác coi

là tội phạm và bị phân biệt đối xử so với những công dân bình thường khác.Trong nhiều trường hợp nghi can còn bị tra tấn, dùng nhục hình để ép cung,mớm cung dẫn đến làm sai lệch toàn bộ sự thật của vụ án Từ thực tiễn đó,nhiều quan điểm hiện đại cho rằng, kể cả những người đã có hành vi gây hậuquả nghiêm trọng cho xã hội cũng cần phải được đối xử một cách bình đẳng,được tôn trọng phẩm giá và đặc biệt là không được sử dụng các hình thức tratấn, nhục hình hay các biện pháp khác để lấy lời khai của họ một cách tùytiện Đặc biệt, đối với chủ thể là bị can, bị cáo trong các vụ án hình sự Đây làmột nguyên tắc cơ bản được ghi nhận tại Điều 7, Điều 9 và Điều 10 Công ướcquốc tế của Liên Hợp quốc về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 Đồngthời, được tái khẳng định tại Điều 20 Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam vànhiều văn bản luật khác như BLHS năm 1999, Bộ luật TTHS năm 2003

Thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử trong những năm qua cho thấy rằngvẫn còn nhiều trường hợp vi phạm quyền con người trong quá trình tiến hành

tố tụng Những vi phạm đó xảy ra là do nhiều nguyên nhân, trong đó có bấtcập, hạn chế của pháp luật, cơ chế, nhận thức, thái độ của cơ quan, người tiếnhành tố tụng, các quy định về chế độ trách nhiệm của Nhà nước đối với công

dân Vì vậy, có thể nói nghiên cứu việc bảo đảm quyền con người của cácchủ thể tố tụng nói chung, đặc biệt bị can, bị cáo nói riêng trong TTHS từ góc

độ lập pháp cũng như áp dụng pháp luật có vai trò rất quan trọng

Trước nhu cầu thực tiễn của đất nước về cải cách tư pháp và hoàn thiệncác chế định của pháp luật TTHS áp dụng đối với bị can, bị cáo theo hướngbảo đảm hơn nữa các quyền con người cho nhóm đối tượng này, luận văn sẽ

đi sâu phân tích các quy định của pháp luật quốc tế về một số quyền cơ bảncủa bị can, bị cáo Từ đó đối chiếu và so sánh với các quy định tương ứng củapháp luật TTHS Việt Nam nhằm tìm ra các giải pháp giúp nâng cao khả năngbảo vệ quyền con người đối với bị can, bị cáo Đây là một yếu tố đặc biệtquan trọng góp phần thực hiện nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyềntrong giai đoạn hiện nay, bảo đảm các nguyên tắc công bằng, bình đẳngXHCN nói chung và bảo vệ quyền con người nói riêng

Xuất phát từ những vấn đề trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam” làm

đề tài luận văn thạc sĩ là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc

2 Tình hình nghiên cứu

Ở nước ta, bảo vệ quyền con người nói chung và bảo vệ quyền conngười trong hoạt động tư pháp nói riêng là vấn đề đã được Đảng, Nhà nướccùng các nhà khoa học xã hội hết sức quan tâm nghiên cứu, nhất là trong thời

kỳ đổi mới Bên cạnh việc thành lập Trung tâm Nghiên cứu Quyền con ngườitrực thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm Nghiên cứuQuyền con người trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, hiện nay các công

trình khoa học nghiên cứu liên quan đến đề tài: “Bảo vệ quyền con người của

bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam” chưa được công bố

nhiều Có thể chia các công trình thành ba nhóm chính sau đây:

- Nhóm thứ nhất - những công trình đề cập đến vấn đề quyền con

người nói chung có một số công trình khoa học tiêu biểu sau: a) "Quyền con

người trong thế giới hiện đại" do PGS Phạm Khiêm Ích và GS.TS Hoàng

Văn Hảo chủ biên, Viện Thông tin Khoa học Xã hội xuất bản năm 1995; b)

“Tìm hiểu vấn đề nhân quyền trong thế giới hiện đại” do TS Chu Hồng

Thanh chủ biên, Nxb.Lao động, Hà Nội, 1996; c) Trung tâm Nghiên cứu

Quyền con người biên tập hai tập chuyên khảo: “Quyền con người, quyền

công dân” của nhiều tác giả, xuất bản năm 1995; d) Báo cáo tổng thuật Đề tài

KX.07- 16 nghiên cứu về “Các điều kiện đảm bảo quyền con người, quyền

công dân trong sự nghiệp đổi mới đất nước” do GS.TS Hoàng Văn Hảo chủ

nhiệm… Đặc biệt, đáng chú ý là cuốn sách: “Giáo trình lý luận và pháp luật

về quyền con người” của tập thể tác giả do GS.TS Nguyễn Đăng Dung,

TS.Vũ Công Giao, ThS Lã Khánh Tùng (đồng chủ biên) và cuốn sách nhiều

tập “Quyền con người” tiếp cận đa ngành, liên ngành của GS.TS Võ Khánh

Vinh chủ biên, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2010; v.v…

Trong các công trình này, các tác giả đã nghiên cứu khái niệm và cácđặc điểm Nhà nước pháp quyền nói chung, Nhà nước pháp quyền XHCN nóiriêng; nghiên cứu về mối quan hệ giữa quyền con người và quyền công dân;nghiên cứu vấn đề bảo đảm quyền con người trong Nhà nước pháp quyền

- Nhóm thứ hai - các công trình nghiên cứu là các sách chuyên khảo, các

bài viết liên quan đến bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật

tố tụng hình sự như: a) “Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong xây dựng Nhà nước

pháp quyền”, do GS.TSKH Lê Cảm, PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí (chủ biên),

Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2004; b) “Các tội xâm phạm quyền tự do, dân

chủ của công dân theo luật hình sự Việt Nam” của TS Trịnh Tiến Việt (chủ

biên), Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, 2010; c) “Về tự do cá nhân và biện pháp

cưỡng chế tố tụng hình sự” của TS Trần Quang Tiệp, Nxb Chính trị Quốc gia

Hà Nội, 2005; d) “Những nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng hình sự

Việt Nam” của Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, 2000; đ)

“Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự, luật tố tụng hình sự Việt Nam” của

TS Trần Quang Tiệp, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, 2004; e) “Bảo vệ quyền

con người bằng pháp luật tố tụng hình sự” của PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí, Tạp

chí Khoa học, chuyên san Luật học, số 23(2)/2009; v.v

- Nhóm thứ ba - các công trình nghiên cứu là các đề tài nghiên cứu khoa

học, luận văn, luận án liên quan đến bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáotrong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam như: a) Đề tài khoa học cấp Đại học

quốc gia “Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng

hình sự trong giai đọan xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam” do GS.TSKH

Lê Văn Cảm, PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí, PGS.TS Trịnh Quốc Toản (đồng chủ

trì), Hà Nội, 2004; b) Đề tài trọng điểm cấp Đại học Quốc gia Hà Nội: “Quyền

con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự: Lý luận, thực trạng và hướng hoàn thiện pháp luật” do GS.TSKH Lê Văn Cảm (chủ trì), Hà Nội, 2013; c) Luận án

tiến sĩ luật học “Thực hiện quyền bào chữa của bị can, bị cáo trong tố tụng hình

sự” của tác giả Hoàng Thị Sơn, bảo vệ tại Đại học Luật Hà Nội, 2003; d) Luận

án tiến sĩ luật học “Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị

cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Lại Văn Trình, bảo vệ tại Đại

học Luật thành phố Hồ Chí Minh, 2011; v.v…

Ngoài ra, còn nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả khác đã đượcđăng trong các tập san, tạp chí chuyên ngành như: Tạp chí Nhà nước và phápluật, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, Tạp chí Tòa án nhân dân, Tạp chí Lập pháp

như: “Hoàn thiện mô hình tố tụng hình sự Việt Nam theo hướng bảo đảm quyền

của bị can, bị cáo” của tác giả Nguyễn Sơn Hà, đăng trên tạp chí Nhà nước và

Pháp luật số 2/2013; “Lựa chọn mô hình tố tụng trong quá trình cải cách tư

pháp ở Việt Nam” của PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí đăng trên tạp chí Nhà nước và

Pháp luật số 5/2010; “Quyền của người bào chữa - Một số bất

cập, vướng mắc và hướng hoàn thiện” của tác giả Phạm Văn Thiệu và Phạm

Thị Bích Ngọc đăng trên tạp chí Tòa án nhân dân kỳ 1 tháng 7/2009; v.v

Mặc dù đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về lĩnh vực quyềncon người, nhưng nhìn chung, những công trình nghiên cứu nêu trên chủ yếu đềcập đến những vấn đề lý luận chung về quyền con người, từng lĩnh vực hoạtđộng cụ thể về quyền con người, về tổ chức và hoạt động của các bộ máy Nhànước, về việc xây dựng pháp luật về bảo đảm quyền con người nói chung Trong

đó, chỉ có một vài khía cạnh đề cập cụ thể về quyền con người trong hoạt động

tư pháp mà chưa có công trình nào tiếp cận liên ngành lý luận quyền con người

và luật TTHS Tuy vậy, các công trình nêu trên vẫn là những tài liệu tham khảoquan trọng đối với tác giả trong quá trình thực hiện luận văn

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích

Làm rõ những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền con người của bị can, bịcáo trong pháp luật TTHS, đồng thời nghiên cứu thực trạng quy định của phápluật cũng như thực tiễn áp dụng, làm sáng tỏ những bất cập hạn chế, để đưa ranhững kiến nghị và giải pháp tăng cường bảo đảm quyền con người của bịcan, bị cáo trong pháp luật TTHS Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra là:

- Làm rõ những vấn đề lý luận về quyền con người và bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS Việt Nam,

- Nghiên cứu kinh nghiệm của pháp luật quốc tế về việc bảo vệ quyền con người của người bị buộc tội

- Phân tích các quy định của Bộ luật TTHS năm 2003 liên quan đến bảo

vệ quyền con người của bị can, bị cáo; tìm ra những hạn chế và nguyên nhâncủa bất cập trong thực tiễn thi hành

- Kiến nghị hoàn thiện các quy định của Bộ luật TTHS và những giảipháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trongpháp luật TTHS Việt Nam.

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu vấn đề lý luận quyền con người và việc bảo vệquyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS Việt Nam

Phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật TTHS hiện hành và thựctiễn áp dụng để đưa ra những kiến nghị, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quảbảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS ở Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn được giới hạn trên những phạm vi sau đây:

- Những vấn đề chung về bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS ở Việt Nam

- Quy định của Bộ luật TTHS hiện hành và thực tiễn bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS ở Việt Nam

- Hoàn thiện các quy định của Bộ luật TTHS và những giải pháp nângcao hiệu quả bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS

Việc nghiên cứu được thực hiện từ góc độ lý luận về quyền con ngườinói chung và từ góc độ TTHS nói riêng

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng là phân tích, tổnghợp, lịch sử, so sánh, thống kê… Trong quá trình thực hiện đề tài, tác giả đãnghiên cứu hồ sơ một số vụ án cụ thể để có cơ sở thực tiễn, qua đó tổng hợpcác tri thức khoa học luật TTHS và lý luận quyền con người cũng như luậnchứng các vấn đề khoa học được nghiên cứu

6 Những điểm mới về mặt khoa học của luận văn

Đề tài là một trong những công trình nghiên cứu có tính hệ thống về lýluận và thực tiễn bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luậtTTHS Việt Nam và có những điểm nổi bật như sau:

- Phân tích, làm rõ cơ sở lý luận, đặc điểm và nội dung của quyền con người được bảo vệ trong các giai đoạn TTHS ở Việt Nam

- Xác định rõ vai trò trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụngtrong việc bảo vệ quyền con người

- Nhận diện việc vi phạm quyền con người trong các giai đoạn của quátrình giải quyết các vụ án hình sự, đánh giá thực trạng quyền con người đượcbảo vệ trong hoạt động TTHS ở Việt Nam

- Đề ra giải pháp về bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong hoạt động TTHS

7 Kết quả nghiên cứu và ý nghĩa của luận văn

Đề tài là một đóng góp khiêm tốn trong việc giải quyết về mặt khoa họcmột trong những nội dung cấp thiết hiện nay ở nước ta là bảo vệ quyền conngười Luận văn sẽ đóng góp một phần lý luận và kinh nghiệm thực tiễn choviệc thực hiện có hiệu quả việc bảo vệ quyền con người trong hoạt độngTTHS của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc thi hành pháp luật Kếtquả của luận văn có giá trị tham khảo cho những ai quan tâm đến lĩnh vựcnày

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục từ ngữ viết tắt, danh mục tài liệu tham khảo Nội dung của luận văn kết cấu gồm 3 chương, như sau

- Chương 1: Quyền con người và việc bảo vệ quyền con người của bị

can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam.

- Chương 2: Quy định của pháp luật tố tụng hình sự và thực tiễn bảo vệ

quyền con người của bị can, bị cáo ở Việt Nam.

- Chương 3: Hoàn thiện các quy định Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam

về bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo và những giải pháp bảo đảm thực hiện.

Chương 1

QUYỀN CON NGƯỜI VÀ VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA

BỊ CAN, BỊ CÁO TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT

NAM

1.1 Khái niệm quyền con người và việc bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

1.1.1 Khái niệm quyền con người

Quyền con người (Human Rights) chính là sự kết tinh của những giá trị

văn hóa của tất cả các dân tộc trên thế giới Ý thức về quyền con người vàviệc thực hiện quyền con người là một quá trình phát triển lâu dài gắn với lịch

sử phát triển của loài người qua các hình thái kinh tế - xã hội nhất định chođến khi quyền con người trở thành giá trị chung của nhân loại như hiện nay

Khát vọng bảo vệ nhân phẩm của tất cả con người là cốt lõi của kháiniệm quyền con người Nó coi con người là trọng tâm của sự quan tâm Nódựa trên một hệ thống giá trị toàn cầu phổ biến nhằm hướng đến những giá trịcao quý của cuộc sống và tạo ra một khuôn khổ để xây dựng hệ thống quyềncon người, được các quy phạm và tiêu chuẩn quốc tế bảo vệ

Kể từ khi được Liên Hợp Quốc chính thức thừa nhận vào năm 1948,

với sự ra đời của Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người (Universal

Declaration of Human Rights), quyền con người đã phát triển như một khuôn

khổ đạo đức, chính trị, pháp lý và như một định hướng nhằm phát triển mộtthế giới tự do khỏi sợ hãi và tự do làm điều mong muốn Ngày nay quyền conngười được thừa nhận là một khái niệm toàn cầu như được ghi nhận trongtuyên bố của Hội nghị thế giới Vien (Áo) về quyền con người năm 1993 vàcác nghị quyết của Liên Hợp Quốc đã được thông qua nhân kỷ niệm 50 nămngày ra đời của Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người (1948 - 1998)

Tuy nhiên cho đến nay, cách hiểu khái niệm về quyền con người vẫnchưa có sự thống nhất Một mặt, đang còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau

về nguồn gốc, bản chất của quyền con người Mặt khác, quyền con ngườiđược xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau như: triết học, đạo đức, chính trị,pháp luật,… Mỗi định nghĩa tiếp cận vấn đề từ một góc độ nhất định, chỉ ranhững thuộc tính nhất định, nhưng không định nghĩa nào bao hàm được tất cảcác thuộc tính của quyền con người

Tùy vào cách nhìn nhận của mỗi người, từng lĩnh vực nghiên cứu màquyền con người được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau Tuy nhiên ở cấp

độ quốc tế, định nghĩa phổ biến nhất vẫn là định nghĩa của Văn phòng Cao ủyLiên Hợp Quốc về quyền con người (OHCHR) Theo định nghĩa này:

Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tácdụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm người chống lại những hànhđộng hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự đượcphép và tự do cơ bản của con người [39, tr.21] Và Quyền con người

là những quyền bẩm sinh, vốn có của con người mà nếu không đượchưởng chúng ta không thể sống như một con người [47, tr.4]

Trong một số tác phẩm, quyền con người được tiếp cận dướigóc độ là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có của con ngườiđược ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuậnpháp lý quốc tế [21, tr.10]

Từ các định nghĩa trên có thể nhận thấy: Quyền con người là nhữngquyền vốn có của con người, không phân biệt quốc tịch, nơi cư trú, giới tính,nguồn gốc quốc gia hay dân tộc, màu da, tôn giáo, ngôn ngữ hay bất kỳ mộtthân phận nào khác Mọi người được hưởng các quyền của mình một cáchbình đẳng và không có sự phân biệt đối xử Những quyền này có mối quan hệ,phụ thuộc lẫn nhau và không thể tách rời

Như vậy, cả định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc vềquyền con người và định nghĩa của một số nhà nghiên cứu Việt Nam thìquyền con người đều được tiếp cận dưới góc độ là những quyền tự nhiên, vốn

có nhưng phải được pháp luật ghi nhận và bảo vệ Quyền con người được coi

là những chuẩn mực được cộng đồng quốc tế thừa nhận, tuân thủ và được ápdụng chung cho tất cả mọi người trên thế giới Các chuẩn mực này là căn cứ

để mọi thành viên trong gia đình nhân loại được bảo vệ nhân phẩm, phát triểnđầy đủ các năng lực của cá nhân với tư cách là một con người Quyền conngười mang tính phổ quát và bất khả xâm phạm Tính phổ quát của quyền conngười thể hiện ở chỗ nó được hầu hết các quốc gia trên thế giới công nhận vàtuân thủ Quyền con người là bất khả xâm phạm, không bị tước đoạt, ngoạitrừ trong các tình huống cụ thể và theo đúng với quy định của pháp luật quốcgia, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế Ví dụ, quyền tự do có thể bị hạn chếnếu một người bị kết án là phạm tội theo quy định của pháp luật bởi một bản

án của Tòa án có thẩm quyền

Do đó, về bản chất quyền con người không chỉ thuần túy là nhữngquyền tự nhiên mà nó đặt vào tổng hòa các mối quan hệ xã hội, chịu sự ràngbuộc của xã hội, gắn với quá trình chinh phục tự nhiên và phát triển xã hội

Vì thế, có thể đưa ra khái niệm quyền con người như sau: Quyền con

người là những đặc lợi vốn có của tự nhiên mà chỉ con người mới được hưởng trong những điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định.

1.1.2 Khái niệm, sự cần thiết bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

1.1.2.1 Khái niệm bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Trong lịch sử pháp luật TTHS trước đây, vị trí pháp lý của bị can, bịcáo thường bị coi là có tội và khi đã bị coi là có tội thì mặc nhiên số phận của

họ là số phận của kẻ bị tước phần lớn quyền công dân Tuy nhiên, hiện nay,với nguyên tắc coi bị can, bị cáo là những người chưa có tội nên pháp luậtTTHS đã dành cho họ nhiều quyền trong suốt giai đoạn tố tụng, để hiểu rõvấn đề này, tác giả xin nêu và phân tích một số khái niệm dưới đây:

* Khái niệm quyền con người trong tố tụng hình sự

Không phổ biến, không rộng lớn, không diễn ra hàng ngày hàng giờ nhưcác lĩnh vực hành chính, kinh tế, môi trường… TTHS là lĩnh vực hoạt độngnhà nước nhạy cảm liên quan đến quyền con người Hơn ở đâu hết quyền conngười trong TTHS, đặc biệt là của bị can, bị cáo, dễ bị xâm phạm và bị tổnthương nhất và hậu quả để lại cũng nghiêm trọng nhất khi nó động chạm đếnquyền được sống, quyền tự do và sinh mệnh chính trị của một cá nhân

Khi nói đến quyền con người trong pháp luật TTHS đa số các học giảđều thừa nhận rằng đó là nhóm quyền dân sự và chính trị Theo các văn bảnquốc tế thì quyền con người của người bị buộc tội trong TTHS về cơ bản gồmhai lĩnh vực: 1/Các quyền an toàn cá nhân; 2/Quyền được xét xử công bằng

Trên cơ sở những đặc điểm của quyền con người nói chung, quyền conngười của bị can, bị cáo nói riêng trong TTHS, có nhiều cách nhìn nhận khácnhau về quyền con người trong TTHS, có ý kiến cho rằng:

Quyền con người trong tố tụng hình sự là các quyền thuộc tổnghợp nhóm quyền dân sự, chính trị nhằm mục đích khẳng định việc bảo

vệ tính mạng, sức khỏe, tôn trọng danh dự, nhân phẩm của con ngườitrong mọi hoàn cảnh cũng như bảo đảm việc xét xử công bằng bởi mộtTòa án độc lập khách quan đối với những người yếu thế (người bị tạmgiữ, bị can, bị cáo, người bị kết án và những người tham gia tố tụngkhác) khỏi sự tùy tiện và sự lạm quyền của cơ quan và nhân viên nhànước trong các hoạt động tố tụng hình sự [7, tr.51-52]

Cũng đưa ra khái niệm quyền con người trong TTHS, thạc sĩ Đinh Thế

Hưng lại định nghĩa theo hướng rộng hơn: “Quyền con người trong tố tụng hình

sự là những giá trị thiêng liêng chỉ dành cho con người khi họ tham gia quan hệ pháp luật tố tụng hình sự mà nhà nước có nghĩa vụ phải ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật và bảo đảm thực hiện và bảo vệ khi bị xâm hại” [19, tr 42].

Tùy theo cách tìm hiểu của từng người mà chúng ta xây dựng khái niệmtheo quan điểm của mình Theo ý kiến của tác giả thì dưới góc độ khoa học

quyền con người của bị can, bị cáo đó là: Những quyền con người cần phải được

bảo vệ trong hoạt động TTHS, được ghi nhận trong pháp luật quốc gia phù hợp với tiêu chuẩn của pháp luật quốc tế và có cơ chế bảo đảm thực hiện.

* Khái niệm quyền con người trong tố tụng hình sự

Không phổ biến, không rộng lớn, không diễn ra hàng ngày hàng giờ nhưcác lĩnh vực hành chính, kinh tế, môi trường… TTHS là lĩnh vực hoạt độngnhà nước nhạy cảm liên quan đến quyền con người Hơn ở đâu hết quyền conngười trong TTHS, đặc biệt là của bị can, bị cáo, dễ bị xâm phạm và bị tổnthương nhất và hậu quả để lại cũng nghiêm trọng nhất khi nó động chạm đếnquyền được sống, quyền tự do và sinh mệnh chính trị của một cá nhân

Khi nói đến quyền con người trong pháp luật TTHS đa số các học giảđều thừa nhận rằng đó là nhóm quyền dân sự và chính trị Theo các văn bảnquốc tế thì quyền con người của người bị buộc tội trong TTHS về cơ bản gồmhai lĩnh vực: 1/Các quyền an toàn cá nhân; 2/Quyền được xét xử công bằng

Trên cơ sở những đặc điểm của quyền con người nói chung, quyền conngười của bị can, bị cáo nói riêng trong TTHS, có nhiều cách nhìn nhận khácnhau về quyền con người trong TTHS, có ý kiến cho rằng:

Quyền con người trong tố tụng hình sự là các quyền thuộc tổnghợp nhóm quyền dân sự, chính trị nhằm mục đích khẳng định việc bảo

vệ tính mạng, sức khỏe, tôn trọng danh dự, nhân phẩm của con ngườitrong mọi hoàn cảnh cũng như bảo đảm việc xét xử công bằng bởi

một Tòa án độc lập khách quan đối với những người yếu thế (người

bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người bị kết án và những người tham gia

tố tụng khác) khỏi sự tùy tiện và sự lạm quyền của cơ quan và nhânviên nhà nước trong các hoạt động tố tụng hình sự [7, tr.51-52].Cũng đưa ra khái niệm quyền con người trong TTHS, thạc sĩ Đinh Thế

Hưng lại định nghĩa theo hướng rộng hơn: “Quyền con người trong tố tụng hình

sự là những giá trị thiêng liêng chỉ dành cho con người khi họ tham gia quan hệ pháp luật tố tụng hình sự mà nhà nước có nghĩa vụ phải ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật và bảo đảm thực hiện và bảo vệ khi bị xâm hại” [19, tr 42].

Tùy theo cách tìm hiểu của từng người mà chúng ta xây dựng khái niệmtheo quan điểm của mình Theo ý kiến của tác giả thì dưới góc độ khoa học

quyền con người của bị can, bị cáo đó là: Những quyền con người cần phải được

bảo vệ trong hoạt động TTHS, được ghi nhận trong pháp luật quốc gia phù hợp với tiêu chuẩn của pháp luật quốc tế và có cơ chế bảo đảm thực hiện.

* Bị can

Ngay từ những văn bản pháp luật tố tụng đầu tiên của nước ta, thuậtngữ bị can đã được sử dụng Tuy nhiên, khái niệm pháp lý về bị can chỉ đượcquy định lần đầu tiên trong Bộ luật TTHS năm 1988 (Điều 34) và được giữnguyên trong Bộ luật TTHS năm 2003

Theo quy định tại khoản 1 Điều 49 Bộ luật TTHS năm 2003 thì “bị can

là người đã bị khởi tố về hình sự” [29, tr.44] Khi một người bị khởi tố về

hình sự thì họ sẽ trở thành đối tượng bị buộc tội trong vụ án, tuy nhiên điều đókhông có nghĩa xác định họ là người có tội Đây là vấn đề có tính nguyên tắc

Vì theo qui định tại Điều 31 Hiến pháp năm 2013 và Điều 9 Bộ luật TTHS

năm 2003 thì: “Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có

bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” [29, tr.17].

Như vậy, theo quy định của pháp luật TTHS hiện hành thì bị can là

người bị khởi tố về hình sự và tham gia tố tụng từ khi có quyết định khởi tố bịcan Bị can sẽ tham gia vào các giai đoạn điều tra, truy tố và một phần giaiđoạn xét xử sơ thẩm Tư cách tố tụng của bị can sẽ chấm dứt khi CQĐT đìnhchỉ điều tra, Viện kiểm sát đình chỉ vụ án, Tòa án đình chỉ vụ án (trong giaiđoạn chuẩn bị xét xử) đối với bị can hoặc Tòa án ra quyết định đưa vụ án raxét xử.

* Bị cáo

Theo quy định tại khoản 1 Điều 50 Bộ luật TTHS năm 2003 thì: “bị

cáo là người đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử” [29, tr.45] Bị cáo tham

gia tố tụng kể từ khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử đến khi bản án hoặcquyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật Và khái niệm bị cáo không đồngnghĩa với khái niệm chủ thể của tội phạm Bị cáo cũng không phải là người cótội Họ chỉ trở thành người có tội nếu sau khi xét xử họ bị Tòa án ra bản ánkết tội và bản án đã có hiệu lực pháp luật

Từ những định nghĩa trên, chúng ta đều thấy rằng bị can, bị cáo lànhững người tình nghi phạm tội, không thể đồng nghĩa với người có tội Điềunày được khẳng định tại Điều 31 Hiến pháp năm 2013 và Điều 9 Bộ luậtTTHS năm 2003 Theo đó, trách nhiệm hình sự được bắt đầu từ khi bản ántuyên bố bị cáo có tội và có hiệu lực pháp luật chứ không phải từ thời điểm bịcan, bị cáo có các quyết định buộc tội

* Khái niệm bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Trong khoa học pháp lý tồn tại các quan điểm khác nhau về diện chủ thể

mà quyền con người cần được bảo vệ trong TTHS Một số nhà luật học cho rằng

“bảo vệ quyền con người trong TTHS là bảo vệ quyền của người bị buộc tội (của bị can, bị cáo)” [34, tr.41], có quan điểm khác lại cho rằng “bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự là bảo vệ quyền của những người tham gia tố

Căn cứ vào địa vị pháp lý đặc thù của bị can, bị cáo, tác giả đồng ý với

quan điểm thứ nhất Bởi lẽ, bị can, bị cáo là người tham gia TTHS “yếu thế” hơn

cả vì họ có thể bị áp dụng các biện pháp tố tụng kể cả những biện pháp có tínhchất hạn chế quyền và tự do để xác minh tội phạm và người phạm tội, lại phảiđối trọng với cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện chức năng buộc tội là CQĐT,Viện kiểm sát và hoàn toàn không có khả năng bình đẳng với các bên buộc tộitrong hoạt động TTHS Do vậy, mối quan hệ tố tụng giữa người tiến hành tố

tụng với bị can, bị cáo là mối quan hệ giữa bên “mạnh thế” là Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm và bên “yếu thế” là bị can, bị cáo Trong

khi đó, hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử là hoạt động mang tính quyềnlực nhà nước nhằm xác định để xử lý tội phạm và người phạm tội và luôn gắnvới thời hạn tố tụng, thẩm quyền tố tụng… nên dễ vi phạm đến quyền và lợi ích

của bị can, bị cáo - người “yếu thế” trong quan hệ TTHS.

Với tư tưởng truyền thống, chúng ta thường bảo vệ “người yếu” nên có thể thấy rằng bị can, bị cáo là “đối tượng trọng tâm” của việc bảo vệ quyền con người trong TTHS Do vậy, tác giả cho rằng: Bảo vệ quyền con người

của bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS Việt Nam tức là bảo vệ công dân khỏi việc truy cứu trách nhiệm hình sự không có cơ sở pháp luật, bảo đảm loại và mức hình phạt đối với họ là hợp lý, hợp pháp phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi vi phạm.

1.1.2.2 Sự cần thiết phải bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Trong TTHS, việc bảo vệ quyền con người được xuyên suốt trong các giaiđoạn của quá trình giải quyết vụ án Quyền con người trong TTHS đặc biệt là đốivới bị can, bị cáo là vấn đề nhạy cảm và phức tạp, nó không chỉ dừng lại

ở vấn đề lý luận mà còn là vấn đề thực tiễn của khoa học pháp luật TTHS

- Về mặt chính trị, bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo đáp ứng

yêu cầu của nhà nước pháp quyền đối với việc bảo đảm quyền con người,quyền của công dân, bảo đảm dân chủ xét xử đúng người, đúng tội, đúng phápluật, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội Việc ghi nhận vàthực hiện quyền của bị can, bị cáo thể hiện sự tôn trọng và bảo đảm thực hiện

có hiệu quả các quyền con người trong lĩnh vực tư pháp - một lĩnh vực nhạycảm được toàn xã hội chú ý

Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo thể hiện sự an toàn pháp lýcủa công dân trong mối quan hệ với nhà nước và xác lập nghĩa vụ của các cơquan nhà nước có thẩm quyền phải bảo vệ quyền con người của nhóm đốitượng này trong TTHS Nó tạo điều kiện, cơ sơ vững chắc cho bị can, bị cáobảo vệ quyền con người của mình, đồng thời giúp họ nhận thức được rõ tráchnhiệm để có thái độ hợp tác tích cực với cơ quan nhà nước có thẩm quyềntrong việc thực hiện các nghĩa vụ pháp lý của mình

Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo góp phần lớn vào việc bảođảm công bằng xã hội, nâng cao hoạt động tuyên truyền, phổ biến, giáo dụcpháp luật góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào cơ quan tư pháp Mụcđích cao nhất của hoạt động xét xử là xét xử đúng người, đúng tội, đúng phápluật, cho nên sẽ là không công bằng nếu như có thái độ thờ ơ, vô trách nhiệmđối với mọi quyền của bị can, bị cáo và sẽ là sự vi phạm quyền con người nếunhư vi phạm quyền của họ

- Đối với hoạt động lập pháp, bảo vệ quyền con người của bị can, bị

cáo là những giá trị nhân văn trong việc xây dựng và hoàn thiện các quy phạmpháp luật TTHS về bảo đảm quyền con người nói chung, quyền con người của

bị can, bị cáo nói riêng

Nhà nước ban hành pháp luật TTHS là tạo cơ sở vững chắc cho mọingười tôn trọng, nghiêm chỉnh chấp hành và thực hiện các giá trị xã hội đượcthừa nhận, bảo vệ, mà nổi bật trong các giá trị đó, là quyền con người của bị

can, bị cáo Pháp luật TTHS là công cụ sắc bén, hữu hiệu của Nhà nước đểbảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo Với những đặc điểm riêng củamình, những quy định của pháp luật về bảo đảm quyền của bị can, bị cáo cótính bắt buộc bằng cách xác lập những điều cấm mà bất cứ ai, kể cả người tiếnhành tố tụng cũng không được vi phạm, đồng thời, pháp luật được bảo đảmthi hành bằng bộ máy nhà nước cùng với sức mạnh xã hội Vì vậy, các quyđịnh của pháp luật về quyền của bị can, bị cáo được bảo đảm bằng sự cưỡngchế của nhà nước, chống mọi hành vi xâm hại Trên cơ sở pháp luật, moi hành

vi vi phạm quyền của bị can, bị cáo đều phải bị xử lý nghiêm minh

- Về mặt thực tiễn, bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo là định

hướng trong lĩnh vực TTHS hết sức khó khăn và nhạy cảm Đây là lĩnh vực

mà quyền con người dễ bị xâm hại từ phía cơ quan tiến hành tố tụng, vì vậyviệc nắm rõ các quy định về quyền của bị can, bị cáo giúp cho những ngườithực thi pháp luật tránh được những sai sót, vi phạm quyền con người Việcghi nhận quyền của bị can, bị cáo cung cấp cơ sở pháp lý cho việc nhận thứcđúng đắn địa vị pháp lý của họ trong TTHS để cơ quan tiến hành tố tụng cóthái độ khách quan, thận trọng trong việc nhận thức vụ án hình sự một cáchkhoa học, không làm oan người vô tội

1.2 Những nguyên tắc cơ bản và nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng về bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

1.2.1 Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo thông qua những nguyên tắc cơ bản

Ghi nhận và bảo vệ quyền con người trên thực tế là thể hiện của mộtnhà nước tiến bộ, dân chủ, văn minh Các quyền con người trở thành đốitượng bảo vệ trong việc ghi nhận về pháp lý, trong hoạt động thi hành phápluật và xử lý vi phạm pháp luật của nhà nước Bảo vệ quyền con người không

chỉ là nội dung, bản chất mà còn trở thành mục tiêu cao nhất trong xây dựng nhà nước pháp quyền.

Tố tụng hình sự là cách thức, trình tự tiến hành các hoạt độngcủa các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố, người thamgia tố tụng của các cơ quan nhà nước khác và các tổ chức xã hội đểgiải quyết vụ án theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Haynói cách khác tố tụng hình sự là hoạt động khởi tố, điều tra vụ ánhình sự của Cơ quan điều tra, hoạt động truy tố người phạm tội ratrước Tòa án của Viện kiểm sát, hoạt động xét xử vụ án hình sự củaTòa án và hoạt động thi hành bản án, quyết định có hiệu lực phápluật của Tòa án [43, tr.68]

Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo được thực hiện trong phápluật TTHS bằng các hình thức, biện pháp khác nhau, trong đó các biện phápquan trọng nhất là ban hành các quy định đúng đắn, hợp lý, khả thi trong phápluật TTHS và bảo đảm thực hiện các quy định đó trên thực tế Nguyên tắcTTHS là các nguyên tắc mang tính định hướng, nền tảng trong quá trình ápdụng thủ tục tố tụng Tuân thủ các tư tưởng chỉ đạo liên quan đến việc bảo vệquyền tự do, dân chủ của công dân, đến quyền tố tụng của những người thamgia tố tụng có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người của bịcan, bị cáo Theo quy định của Bộ luật TTHS Việt Nam hiện hành quyền conngười của bị can, bị cáo được bảo vệ thông qua các nguyên tắc đồ sộ và được

cụ thể hóa trong các chế định chứng minh, chứng cứ; các biện pháp ngănchặn, nghĩa vụ của cơ quan tiến hành tố tụng; trong các quy định về xét xửcủa Tòa án và vấn đề minh oan cho người bị oan…

* Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo thông qua nguyên tắc pháp chế trong tố tụng hình sự

Pháp chế XHCN là nguyên tắc Hiến định (Điều 8 Hiến pháp năm 2013)

được quán triệt và quy đinh tại Điều 3 Bộ luật TTHS năm 2003: “Mọi hoạt

động của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng phải được tiến hành theo quy định của Bộ luật này” [29, tr.14-15].

Nguyên tắc này đòi hỏi mọi hoạt động TTHS phải được luật điều chỉnh chặtchẽ và pháp luật đó phải được thực hiện một cách nghiêm chỉnh Có thể nóirằng quá trình TTHS là một xâu chuỗi bao gồm nhiều hành vi tố tụng có tínhchất khác nhau do các chủ thể có thẩm quyền thực hiện Nguyên tắc pháp chếtrong TTHS làm cho quá trình này diễn ra theo đúng thứ tự trước, sau theo

quy định của Bộ luật TTHS “Nguyên tắc này có ý nghĩa đảm bảo cho việc

tiến hành giải quyết vụ án nhanh chóng, chính xác, có hiệu quả đồng thời cũng đảm bảo các quyền và lợi ích của công dân khi tham gia tố tụng hình sự” [6, tr.65], ngăn chặn việc làm oan người vô tội và ngăn ngừa việc hạn chế

các quyền dân chủ của công dân một cách trái pháp luật

* Bảo đảm quyền bình đẳng của bị can, bị cáo trước pháp luật

Bình đẳng được hiểu là sự ngang nhau về khả năng pháp lý (ngangbằng nhau cả về quyền và nghĩa vụ pháp lý) giữa những người cùng tham giaquan hệ xã hội Quyền bình đẳng của bị can, bị cáo trước pháp luật thể hiện sựngang bằng nhau về quyền và nghĩa vụ trong TTHS, không phân biệt dân tộc,nam nữ, tín ngưỡng, tôn giáo, thành phần xã hội, địa vị xã hội Bảo đảmquyền bình đẳng của bị can, bị cáo trước pháp luật được thực hiện bằngnhững biện pháp và phương tiện sau:

+ Nhà nước quy định hệ thống pháp luật, áp dụng pháp luật thống nhấtđối với mọi người nói chung, bị can, bị cáo nói riêng không có sự ưu tiênhoặc phân biệt đối xử

+ Cơ quan, người tiến hành tố tụng có nghĩa vụ thống nhất áp dụng pháp luật đối với bị can, bị cáo bảo đảm quyền bình đẳng của họ trước pháp luật

* Bảo đảm quyền được bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của bị can, bị cáo

Nhân phẩm và danh dự là những giá trị nội tại, vốn có, được hình thành

và phát triển cùng với sự hoàn thiện của con người về mặt thể chất và tinhthần Vì nhân phẩm, danh dự là những giá trị chung của con người, do vậy,tôn trọng nhân phẩm, danh dự của mỗi cá nhân là sự tôn trọng đối với chínhmình, đối với đồng loại, trên cơ sở đó con người thực hiện được sự công bằng

và bình đẳng Bị can, bị cáo là những người bị tình nghi thực hiện tội phạm,đối với họ chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật Xét vềmặt pháp lý, họ chưa bị coi là người phạm tội, nên họ hoàn toàn được bảo hộ

về tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, tài sản như những công dânkhác trong xã hội Việc bảo đảm quyền này của bị can, bị cáo trong TTHSđược thực hiện như sau:

+ Quy định quyền được bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, tài sản trong Hiến pháp và Bộ luật TTHS

+ Nghiêm cấm mọi hành vi xâm phạm trái pháp luật tính mạng, sứckhỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của con người nói chung, của bị can, bị cáonói riêng Mọi hành vi xâm phạm quyền này trái pháp luật đều bị xử lý theopháp luật

+ Hoạt động TTHS phải được tiến hành trên cơ sở tôn trọng và bảođảm quyền này của con người nói chung, của bị can, bị cáo nói riêng Việctạm thời hạn chế quyền nói trên chỉ có thể tiến hành trên cơ sở phù hợp vớiquy định của pháp luật

+ Cơ quan, người tiến hành tố tụng có trách nhiệm áp dụng những biệnpháp, phương tiện cần thiết theo quy định của pháp luật để bảo đảm tính mạng,sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của bị can, bị cáo và người thân của họ

* Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể của bị can, bị cáo

Quyền bất khả xâm phạm về thân thể của con người nói chung, của bịcan, bị cáo nói riêng là một trong những giá trị của con người cần được bảođảm ở mức cao nhất Quyền bất khả xâm phạm về thân thể có mối quan hệchặt chẽ với tự do cá nhân của con người Quyền bất khả xâm phạm về thânthể và tự do có mối quan hệ hữu cơ, biện chứng với nhau, bởi lẽ, các quan hệ

xã hội mới không chỉ cho phép, mà còn đòi hỏi phải biến con người thành giátrị cao quý, mục tiêu, động lực của xã hội

Việc bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể của bị can, bị cáotrong TTHS được thực hiện bằng những biện pháp và phương tiện sau:

+ Thừa nhận, tuân thủ và bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thểcủa con người nói chung, của bị can, bị cáo nói riêng là nghĩa vụ của nhà nước

+ Nghiêm cấm bắt, giữ, giam người trái pháp luật Pháp luật quy định

hệ thống các biện pháp bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể của conngười Việc tạm thời hạn chế quyền tự do thân thể của bị can, bị cáo chỉ đượctiến hành khi có căn cứ, điều kiện được pháp luật quy định cụ thể

+ Việc bắt, giữ, giam người phải được thực hiện theo trình tự, thủ tục TTHS, phải chịu sự giám sát chặt chẽ của Tòa án, Viện kiểm sát

* Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của công dân

Quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, an toàn và bí mật thư tín, điệnthoại, điện tín của con người nói chung, của bị can, bị cáo nói riêng là nhữnggiá trị cao quý của con người trong xã hội hiện đại Chỗ ở, an toàn và bí mậtthư tín, điện thoại, điện tín của con người là những vấn đề thuộc bí mật đời tư,được nhà nước và xã hội tôn trọng, bảo vệ Quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở

và quyền được bảo đảm bí mật về thư tín, điện thoại, điện tín là những quyền

tự do cá nhân, có mối quan hệ hữu cơ, gắn liền với quyền bất khả xâm phạm

về thân thể, quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm,danh dự của con người Đây cũng là quyền Hiến định (Điều 21-22 Hiến phápnăm 2013) Việc bảo đảm quyền quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, an toàn

và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của bị can, bị cáo được thực hiện bằngnhững biện pháp và phương tiện sau:

+ Thừa nhận, tuân thủ và bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở,

an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín với tính chất là một trong nhữngquyền cơ bản của bị can, bị cáo và là nghĩa vụ của nhà nước

+ Nghiêm cấm mọi hành vi trái pháp luật xâm phạm chỗ ở, an toàn và

bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của bị can, bị cáo Việc tạm thời hạn chếquyền này của họ chỉ được tiến hành khi có căn cứ, điều kiện được pháp luậtquy định Chỉ trong những trường hợp cần thiết, cơ quan, người có thẩmquyền do pháp luật quy định mới được vào chỗ ở của công dân mà không cầnphải có sự đồng ý của người đó và cũng chỉ trong những trường hợp đặc biệt,

cơ quan, người có thẩm quyền do pháp luật quy định, mới được khám xét thưtín, điện tín, nghe điện thoại của công dân; cơ quan, người có thẩm quyềnkhông được phổ biến, tiết lộ nội dung thư tín, điện tín của công dân cho ngườikhông có trách nhiệm biết

* Bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí thì “Quyền bào chữa là tổng hợp các

hành vi tố tụng của bị can, bị cáo thực hiện trên cơ sở phù hợp với các quy định của pháp luật nhằm đưa ra chứng cứ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước các cơ quan tiến hành tố tụng” [8, tr.90].

Bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo là một nguyên tắc cơ bảncủa TTHS Bảo đảm quyền bào chữa của nhóm đối tượng này trong TTHSkhông chỉ là bảo đảm nhân đạo mà còn là sự bảo đảm khách quan, bảo đảmquyền con người trong TTHS

Trong hoạt động TTHS, việc tạo điều kiện thuận lợi cho bị can, bị cáothực hiện quyền bào chữa là việc tạo ra môi trường thuận lợi nhất để cơ quan,người tiến hành tố tụng hiểu biết nhiều, hiểu biết toàn diện về bản thân bị can,

bị cáo Đây là một trong những cơ sở rất quan trọng để người tiến hành tốtụng vạch phương hướng thu thập, đánh giá chứng cứ và quyết định hìnhphạt…một cách đúng đắn

Trong tiến trình tố tụng, bị can, bị cáo không những được quyền tự bàochữa mà còn có quyền nhờ người khác bào chữa hoặc cơ quan tiến hành tốtụng yêu cầu người bào chữa cho bị can, bị cáo trong những trường hợp luậtđịnh Sự tham gia tố tụng của người bào chữa có ý nghĩa quan trọng để bảođảm hoạt động tố tụng khách quan và đúng luật

Theo quy định của pháp luật, để bảo đảm quyền bào chữa cho bị can, bịcáo, đòi hỏi cơ quan, người tiến hành tố tụng thực hiện tốt nội dung yêu cầu

cụ thể sau:

+ Bất kỳ bị can, bị cáo nào cũng được cơ quan, người tiến hành tố tụngbảo đảm điều kiện cần thiết để thực thi quyền bào chữa của mình Khôngphân biệt bị can, bị cáo có hành vi vi phạm vào tội nghiêm trọng hay ítnghiêm trọng, không phân biệt vào địa vị xã hội, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo

và quyền bào chữa của họ không một cơ quan hay tổ chức, cá nhân nào cóquyền hạn chế, tước bỏ Bất kỳ bị can, bị cáo nào cũng có quyền đưa ra lý lẽ,chứng cứ để chứng minh rằng mình vô tội hoặc phạm tội nhẹ, hoặc bảo vệquyền và lợi ích hợp pháp của mình

+ Quyền bào chữa của bị can, bị cáo phải được cơ quan, người tiếnhành tố tụng bảo đảm trong suốt quá trình tố tụng, trong suốt quá trình giảiquyết vụ án

+ Cơ quan, người tiến hành tố tụng bảo đảm cho bị can, bị cáo được hưởng tất cả các quyền cụ thể mà luật TTHS quy định cho họ được hưởng

* Bảo đảm quyền được suy đoán vô tội của bị can, bị cáo

Nguyên tắc suy đoán vô tội được coi là sự bảo đảm tố tụng đầu tiên khibắt đầu khởi động cho các hoạt động TTHS tiếp theo Nguyên tắc này đặt ranhiệm vụ đối với những người tiến hành tố tụng phải giải quyết vụ án với mộtthái độ nghiêm túc và hợp pháp Khía cạnh quan trọng và nền tảng nhất củanguyên tắc suy đoán vô tội chính là sự buộc tội Điều này gắn liền với việcxem xét công bằng, không phiến diện của Tòa án - nơi phải xem xét vấn đềtheo hướng có lợi cho bị cáo mà không ràng buộc bởi bất kỳ định kiến nào, vàchỉ có thể kết tội họ trên cơ sở đã xem xét, đánh giá các chứng cứ thu thậpđược theo một trình tự, thủ tục luật định Như vậy, một người bị coi là có tộichỉ khi có sự tuyên bố của Tòa án và sự tuyên bố này phải dựa trên việc xemxét, đánh giá khách quan các chứng cứ đã thu thập hợp pháp Điều này cónghĩa là nếu Tòa án coi bị cáo là người có tội thì phiên tòa xét xử sẽ khôngkhách quan trong việc đánh giá các chứng cứ, đánh giá ý kiến tranh luận củacác bên buộc tội và bên bào chữa Và như vậy quyền con người của bị can, bịcáo sẽ không thể được bảo đảm

Ở khía cạnh khác, nguyên tắc suy đoán vô tội có sự gắn bó mật thiếtvới nguyên tắc xét xử công bằng Những người tiến hành tố tụng không thểcông bằng nếu việc quyết định của mình là phiến diện hay thiên vị, và ngượclại Đặt giả thiết, nếu một người bị cáo buộc là phạm tội, và Tòa án hay các cơquan có thẩm quyền hiển nhiên coi họ là có tội, hoặc sự phán quyết chỉ đơnthuần dựa trên sự nhận tội của bị can, bị cáo thì điều đó có nghĩa là nguyêntắc suy đoán vô tội đã bị vi phạm

Như vậy, vấn đề cốt lõi và cơ bản của nguyên tắc suy đoán vô tội chính là ở

chỗ “mọi nghi ngờ phải được giải thích theo hướng có lợi cho bị can, bị cáo và

những người tiến hành tố tụng không thể bắt đầu nhiệm vụ của mình với sự suy đoán rằng bị cáo đã thực hiện hành vi phạm tội mà họ bị cáo buộc” [16, tr.78].

* Bảo đảm quyền được bồi thường thiệt hại và phục hồi danh dự, quyền lợi của bị can, bị cáo bị oan

“Bị can, bị cáo bị oan là người không thực hiện bất kỳ hành vi nguy hiểm nào cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự nhưng đã bị bắt, giam, giữ, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử” [35, tr.42].

Nếu như phần lớn các nguyên tắc cơ bản có nội hàm được phản ánhngay trong các chế định của Bộ luật TTHS thì nội dung nguyên tắc này lại thểhiện trực tiếp trong các văn bản pháp luật khác Tuy nhiên tính chất chủ đạo,vai trò định hướng của nguyên tắc, với tính chất là một nguyên tắc cơ bản củaTTHS vẫn được thể hiện đậm nét trong từng quy phạm pháp luật TTHS Ở đóvai trò của nguyên tắc được phát huy qua việc tạo ra ranh giới buộc cơ quan,người tiến hành tố tụng phải tôn trọng, luôn bảo đảm tính có căn cứ trong việcban hành và thực hiện các quyết định TTHS, hành vi tố tụng để tránh việcđiều tra, truy tố, xét xử oan, sai Nội dung của nguyên tắc tại Điều 29 Bộ luậtTTHS năm 2003 thể hiện ở hai khía cạnh:

+ Ghi nhận quyền của người bị oan Người được xác nhận đã bị truycứu trách nhiệm hình sự oan có quyền được bồi thường thiệt hại do tổn thất vềtinh thần và thiệt hại vật chất, được phục hồi danh dự và quyền lợi bị mất mát

do việc truy cứu trách nhiệm hình sự oan gây ra

+ Quy định trách nhiệm của cơ quan đã làm oan trong việc bồi thườngthiệt hại và phục hồi danh dự, quyền lợi cho người bị oan Đó là cơ chế nhằmbảo đảm quyền được bồi thường thiệt hại và phục hồi danh dự, quyền lợi củangười bị oan được thực hiện Cùng với đó, người đã gây thiệt hại cho người bịoan có trách nhiệm phải bồi hoàn cho cơ quan đã tiến hành việc bồi hoàn

Những nội dung nói trên của nguyên tắc được thể hiện chi tiết trong cácquy định về bồi thường cho người bị thiệt hại trong TTHS theo Luật tráchnhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2010 Những quy định này của pháp

1.2.2 Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo bằng việc quy định nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng

Để tạo điều kiện cho các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện chức năngphát hiện, xử lý tội phạm, pháp luật cho phép họ được áp dụng các biện phápngăn chặn trong đó hạn chế một số quyền tự do của bị can, bị cáo Tuy nhiên

sự hạn chế tự do của họ phải bảo đảm nguyên tắc pháp chế, tránh sự lạmquyền Pháp luật TTHS đã quy định các căn cứ để áp dụng biện pháp ngănchặn như tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú… Cũng như các biệnpháp cưỡng chế tố tụng khác như khám người, khám chỗ ở, tịch thu thư tín….Tất cả những biện pháp cưỡng chế TTHS nói trên đòi hỏi các cơ quan tiếnhành tố tụng không được áp dụng tùy tiện, lạm dụng mà chỉ được thực hiệnkhi có căn cứ và theo đúng trình tự, thủ tục luật định Xu hướng chung củaTTHS văn minh là hạn chế ở mức thấp nhất việc áp dụng các biện pháp tạm

giữ, tạm giam đồng thời mở rộng các biện pháp khác “mềm” hơn như đặt tiền,

bảo lãnh… Việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn và cưỡng chế TTHS đòihỏi các cơ quan tiến hành tố tụng vừa bảo đảm nhiệm vụ phát hiện, xử lý tộiphạm, vừa không xâm phạm đến quyền con người của bị can, bị cáo Điềuquan trọng là cần có chế tài nghiêm khắc xử lý những hành vi bắt tạm giữ,tạm giam quá mức cần thiết hoặc tái phạm của những người tiến hành tố tụng

Nguyên tắc suy đoán vô tội chỉ rõ trách nhiệm chứng minh tội phạmthuộc về bên buộc tội Điều đó cũng có nghĩa bên buộc tội nếu không chứngminh được một người nào đó phạm tội thì phải tha bổng và tuyên bố người đó

vô tội Tuy nhiên, không phải khi đã tuyên bố trách nhiệm chứng minh thuộcbên buộc tội thì bên này có thể dùng mọi biện pháp để thu thập chứng cứ, mọibiện pháp điều tra để phục vụ cho việc chứng minh của mình kể cả những

biện pháp kiểu như “bắt nhầm hơn bỏ xót” Hoạt động chứng minh nói chung

và thu thập chứng cứ nói riêng cần phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định

1.3 Bảo vệ quyền con người của bị can, bị cáo trong pháp luật tố tụng hình sự quốc tế

Liên Hợp quốc có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình xây dựngcác chuẩn mực pháp lý quốc tế về quyền con người Tại khoản 3 Điều 1 Hiếnchương Liên Hợp quốc, các quốc gia thành viên đã khẳng định mục đích

thành lập Liên Hợp quốc là nhằm “thực hiện sự hợp tác quốc tế… trong việc

khuyến khích phát triển và sự tôn trọng nhân quyền và những quyền tự do cơ bản cho tất cả moi người, không phân biệt chủng tộc, nam, nữ, ngôn ngữ hoặc tôn giáo” [5, tr.9].

Cho đến nay đã có 13 Công ước quốc tế được coi là các điều ước quốc

tế quan trọng về quyền con người được ký kết trong khuôn khổ Liên hợpquốc Nội dung của tất cả các công ước quốc tế này đều phản ánh tinh thầncủa Hiến chương Liên Hợp quốc và Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền Theoquy định của các Công ước quốc tế về quyền con người, quốc gia thành viênphải xây dựng hệ thống pháp luật quốc gia phù hợp với yêu cầu của các Côngước Đây là một trong những nghĩa vụ bắt buộc của các quốc gia thành viên vìnhững chuẩn mực quốc tế về quyền con người không thể nằm ngoài khuônkhổ của pháp luật quốc gia Khoản 2 Điều 2 Công ước về quyền dân sự vàchính trị năm 1966 quy định:

….mỗi quốc gia thành viên của Công ước cam kết sẽ tiếnhành các biện pháp cần thiết phù hợp với quy trình nêu trong hiếnpháp của mình và những quy định của Công ước để ban hành phápluật và những biện pháp cần thiết khác, nhằm mục đích thực hiện cóhiểu quả các quyền được công nhận trong Công ước [38, tr.79].Tuyên ngôn thế giới về quyền con người (1948) là một văn kiện, chínhtrị pháp lý cơ bản, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong quá trình đấutranh của nhân loại vì các quyền tự do dân chủ của mỗi con người, mỗi dân

Qua nghiên cứu các văn bản pháp luật quốc tế có thể thấy, quyền conngười và bảo đảm quyền con người nói chung đã được quy định tương đối sớmtrong các văn bản pháp lý, từ khi nhà nước tư sản mới hình thành Nhưng có lẽtập trung nhất, cụ thể nhất về bảo đảm quyền con người của người bị buộc tộiđược quy định rõ ràng, cụ thể trong các văn bản như: Tuyên ngôn Toàn thế giới

về quyền con người (Universal Decleration of Human Rghts); Công ước quốc tế

về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (International Covernant on Civil

and Political Rights -ICCPR); Công ước Châu Âu về quyền con người

(European Convention on Human Rights - ECHR); Công ước Liên Hợp quốc về quyền trẻ em (Convention on the Rights of the Child); Quy chế Rome về thành

lập Tòa án hình sự thường trực Quốc tế; Công ước chống tra tấn, đối xử vô nhân

đạo và hạ nhục con người năm 1984 (United Nations Convention against Toture

and Other Cruel, inhuman or Degrading Treatment or Punishmen - CAT) ….

các văn bản quốc tế nêu trên là cơ sở pháp lý quan trọng để các quốc gia cụ thể

hóa trong nội luật về TTHS của mình

Theo pháp luật TTHS quốc tế, quyền con người của người bị buộc tộiđược bảo đảm trên cơ sở: 1/Các nguyên tắc TTHS; 2/Các quy định về cácquyền tố tụng cơ bản của người bị buộc tội; 3/Quy định các bảo đảm pháp lý

để thực hiện các nguyên tắc tố tụng và quyền tố tụng của người bị buộc tội

1.3.1 Pháp luật quốc tế về các nguyên tắc tố tụng hình sự

Từ góc độ bảo đảm quyền con người của người bị buộc tội, pháp luậtTTHS quốc tế luôn khẳng định các nguyên tắc TTHS cơ bản như: Nguyên tắcxét xử công bằng (vụ án phải được xét xử công khai; thẩm phán không đượcthiên vị khi ra phán quyết; người bị buộc tội có quyền được xét xử bằng Tòaán); Nguyên tắc các bên bình đẳng trước Tòa án; Nguyên tắc xét xử nhanhchóng, công khai; Nguyên tắc suy đoán không có tội; Nguyên tắc bảo đảmquyền bào chữa của người bị buộc tội…

Công ước Châu Âu về quyền con người quy định rất rõ về quyền tự do

và an toàn cá nhân, một số nguyên tắc của TTHS để bảo đảm quyền conngười của người bị buộc tội Điều 5.1 Công ước quy định mỗi người có quyền

tự do và an toàn cá nhân; không ai bị xâm phạm tự do ngoài trường hợp vàthủ tục do pháp luật quy định Điều 6.1 Công ước quy định người bị buộc tội

có quyền được xét xử bởi Tòa án; các bên được đối xử công bằng trong xét xử

và có quyền tham gia phiên tòa và xét xử công khai Điều 6.2 Công ước quyđịnh người bị buộc tội được suy đoán là không có tội cho đến khi tội phạmđược chứng minh theo quy định của pháp luật Theo Công ước thì đây là bảo

đảm tố tụng đầu tiên (first procedural guarantee) của việc bảo đảm quyền con

người trong TTHS Đồng thời nguyên tắc này cũng đòi hỏi mọi nghi ngờtrong chứng minh vụ án phải được giải thích có lợi cho người bị buộc tội…

Quyền được xét xử công bằng đầu tiên được đề cập trong các Điều 10

và 11 Tuyên ngôn Toàn thế giới về quyền con người Theo Điều 10 mọingười đều bình đẳng về quyền được xét xử công bằng và công khai bởi mộtTòa án độc lập và khách quan để xác định các quyền và nghĩa vụ của họ, cũngnhư về bất cứ sự buộc tội nào đối với họ Điều 11 bổ sung thêm một số khíacạnh cụ thể, theo đó: Mọi người, nếu bị cáo buộc về hình sự, đều có quyềnđược coi là vô tội cho đến khi được chứng minh là phạm tội theo pháp luật, tạimột phiên tòa xét xử công khai, nơi người đó được bảo đảm những điều kiệncần thiết để bào chữa cho mình…

Các quy định kể trên sau đó được tái khẳng định và cụ thể hóa trongĐiều 14 ICCPR và một số điều khác Khoản 1 Điều 14 xác định quyền củamọi người bình đẳng trước Tòa án và cơ quan tư pháp, quyền này có thể đượchiểu như một biểu hiện cụ thể của nguyên tắc không phân biệt đối xử, nhắmđến bảo đảm rằng các bên tham gia tố tụng được đối xử không có sự phân biệtnào Trong khoản này cũng đòi hỏi việc xét xử công khai và công bằng

Khoản 2 Điều 14 xác định lại nguyên tắc giả định vô tội trong Điều 11 UDHRmột cách ngắn gọn hơn: Người bị cáo buộc là tội phạm hình sự có quyềnđược coi là vô tội cho tới khi hành vi phạm tội của người đó được chứng minhtheo quy định của pháp luật.

Điều 6 Quy chế Rome về Tòa án hình sự quốc tế quy định vềnguyên tắc suy đoán không có tội như sau: 1/Một người được coi làkhông có tội cho đến khi chứng minh được trước Tòa án là có tội theoquy định của pháp luật; 2/Trách nhiệm chứng minh bị cáo có tội thuộc

về Trường Công tố; 3/Để kết tội bị cáo, Tòa án phải tin chắc tội của bịcáo mà không còn sự nghi ngờ hợp lý nào… [32, tr.305]

Theo pháp luật TTHS Saudi Arabia, các nguyên tắc chung liên quanđến xét xử của Tòa án là: Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật, nguyên tắcxét xử công khai, nguyên tắc xét xử bằng lời, nguyên tắc được trợ giúp và bàochữa độc lập, nguyên tắc xét xử nhanh chóng và nguyên tắc xét xử có mặt cácbên đương sự

Điều 6 Tuyên ngôn nhân quyền nước Mỹ quy định nguyên tắc xét xửcông bằng; Trong mọi trường hợp bị truy tố hình sự, bị cáo có quyền được xét

xử nhanh chóng và công khai bởi một Bồi thẩm đoàn công bằng…, bị cáođược thông báo tính chất, lý do buộc tội, được đối chất với nhân chứng chốnglại mình và được sự giúp đỡ của luật sư bào chữa…

1.3.2 Quyền của người bị buộc tội trong pháp luật quốc tế

Một nội dung quan trọng nữa trong pháp luật TTHS quốc tế về bảo đảmquyền con người của người bị buộc tội được biểu hiện ở chỗ pháp luật quy địnhđầy đủ và cụ thể các quyền tố tụng cơ bản của họ Đó là: Quyền tự do và an toàn

cá nhân, không bị bắt, giam giữ trái pháp luật, không bị tra tấn, dùng nhục hìnhtrong TTHS; Quyền được thông báo kịp thời lý do bị buộc tội và chứng cứ chốnglại họ bằng ngôn ngữ mà họ biết; Quyền tự bào chữa hoặc nhờ người