Bảo vệ nhóm yếu thế trong bộ luật hồng đức và giá trị kế thừa trong việc hoàn thiện pháp luật việt nam hiện nay

Hoàn thiện quy định về trợ giúp pháp lý với người thuộc Nhóm yếu thế khi vi phạm pháp luật...67 3.2.2 Quan điểm kế thừa các giá trị đương đại về bảo vệ Nhóm yếu thếcủa Quốc triều hình lu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THANH BÌNH

BẢO VỆ NHÓM YẾU THẾ TRONG BỘ LUẬT HỒNG ĐỨC VÀ GIÁ TRỊ KẾ THỪA TRONG VIỆC HOÀN THIỆN

PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THANH BÌNH

BẢO VỆ NHÓM YẾU THẾ TRONG BỘ LUẬT

HỒNG ĐỨC VÀ GIÁ TRỊ KẾ THỪA TRONG VIỆC

HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyêñ Minh Tuấn

HÀ NỘI – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các

số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo

vệ Luận văn.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Thanh Bình

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 8

Chương 1 Bảo vệ các Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật: Nhận diện từ khía cạnh lịch sử 16

1.1 Bối cảnh lịch sử triều Hậu Lê 16

1.1.1 Về Kinh tế 16

1.1.1.1 Tiểu nông hóa nền nông nghiệp, nông thôn 16

1.1.1.2 Các chính sách lớn về nông nghiệp 20

a Chế độ Lộc điền 20

b Chế độ Quân điền 21

1.1.2 Chính trị 22

1.1.2.1 Xây dựng đội ngũ quan liêu được đào tạo về Nho giáo 22

1.1.2.2 Xây dựng bộ máy hành chính từ trung ương tới địa phương 25

1.1.3 Pháp luật 26

a Giai đoạn Lê triều toàn thịnh (1428 – 1527) 28

b Giai đoạn Nam – Bắc phân tranh (1527 – 1788) 28

1.1.4 Chính sách ngoại giao 29

1.2 Đặc điểm của các NYT và cơ sở quan điểm về bảo vệ NYT trong xã hội Hậu Lê 29

1.2.1 Cơ sở quan điểm bảo vệ NYT trong xã hội dưới triều Hậu Lê 29

1.2.1.1 Ảnh hưởng của Nho giáo 29

1.2.1.2 Yêu cầu bảo đảm quyền lợi cho các nhóm xã hội 32

1.2.2 Đặc điểm các Nhóm yếu thế trong xã hội Hậu Lê 33

1.3 Khái niệm, quan điểm về bảo vệ các Nhóm yếu thế triều Hậu Lê được thể hiện trong Quốc triều hình luật 35

1.3.1 Khái niệm Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật 35

1.3.2 Quan điểm của nhà Lê trong bảo vệ Nhóm yếu thế 36

a Giảm nhẹ hình phạt cho người yếu thế khi phạm tội 36

b Giành nhiều ưu ái với Nhóm yếu thế trong đời sống, xã hội 38

Chương 2: Nội dung các qui định pháp luật về bảo vệ quyền lợi các Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật 39

2.1 Bảo vệ quyền lợi của phụ nữ 39

2.1.1 Pháp luật mang tính nhân đạo với người phụ nữ phạm tội 40

2.1.2 Bảo vệ quyền lợi người phụ nữ trong Hôn nhân gia đình 41

2.1.3 Bảo vệ quyền tài sản cho người phụ nữ 43

2.1.4 Nghiêm trị các hành vi xâm phạm tới tính mạng, danh dự, nhân phẩm của người phụ nữ 45

2.2 Bảo vệ quyền lợi dân tộc thiểu số 47

2.2.1 Tôn trọng tập quán của các dân tộc thiểu số 49

2.2.2 Miễn giảm hình phạt và trừng trị quan lại cậy quyền thế sách nhiễu

những người dân tộc thiểu số 50

2.3 Bảo vệ quyền lợi người tàn tật, người cô quả không nơi nương tựa 51

2.4 Bảo vệ quyền lợi người già, trẻ em 52

2.4.1 Hạn chế sử dụng hình phạt với người già, trẻ em 53

2.4.2 Công nhận, bảo vệ các quyền của trẻ em về tính mạng, thân thể, tài sản 54

2.5 Những mặt tích cực, hạn chế của các chính sách với Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật 56

2.5.1 Những mặt tích cực 56

2.5.2 Hạn chế 57

Chương 3 Giá trị đương đại của pháp luật về bảo vệ quyền lợi các Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật và định hướng kế thừa các giá trị đó trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay 58

3.1 Nhận diện giá trị đương đại của các qui định pháp luật về bảo vệ quyền lợi của các Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật 58

3.1.1 Xác định cụ thể nhóm người yếu thế trong xã hội để có những chính sách phù hợp cho từng nhóm người 59

3.1.2 Quy định trách nhiệm của cán bộ, công chức, viên chức hoạt động trong lĩnh vực liên quan tới Nhóm yếu thế 61

3.1.3 Trách nhiệm, vai trò của Nhóm yếu thế với cộng đồng 62

3.2 Định hướng kế thừa các giá trị đương đại về bảo vệ Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật với yêu cầu xây dựng NNPQXHCN Việt Nam hiện nay 64

3.2.1 Yêu cầu của NNPQXHCN Việt Nam với công tác bảo vệ, bảo đảm

quyền và lợi ích cho Nhóm yếu thế 64

a Đảm bảo quyền lợi cho mọi nhóm đối tượng trong xã hội, trong đó chú

trọng tới các chính sách có lợi cho Nhóm yếu thế 65

b Xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, đảm bảo các quyền cơ bản của những người thuộc Nhóm yếu thế, đảm bảo tính thượng tôn pháp luật để

các quy định về bảo vệ NYT được triệt để thực hiện 65

c Hoàn thiện đội ngũ cán bộ, công chức, nhân viên hoạt động trong lĩnh vực liên quan tới Nhóm yếu thế 66

d Hoàn thiện quy định về trợ giúp pháp lý với người thuộc Nhóm yếu thế khi vi phạm pháp luật 67 3.2.2 Quan điểm kế thừa các giá trị đương đại về bảo vệ Nhóm yếu thếcủa

Quốc triều hình luật ở Việt Nam hiện nay 69 3.2.2.1 Kế thừa các giá trị bảo vệ Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật phù hợp với mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam 69 3.2.2.2 Kế thừa những điểm tiến bộ về bảo vệ Nhóm yếu thế trong Quốc

triều hình luật mà pháp luật hiện nay còn bỏ ngỏ 70 3.2.2.3 Kế thừa các giá trị của Quốc triều hình luật về Nhóm yếu thế theo

hướng chỉnh lược có chọn lọc 71

3.3 Một số kiến nghị nhằm kế thừa các giá trị đương đại trong bảo vệ Nhóm yếu thế của Quốc triều hình luật vào xây dựng chính sách bảo vệ Nhóm yếu thế ở nước ta hiện nay 72 3.3.1 Khuyến khích các công trình nghiên cứu, tìm hiểu các giá trị của Quốc triều hình luật về bảo vệ Nhóm yếu thế 72 3.3.2 Xây dựng chính sách phù hợp với đội ngũ những người hoạt động

trong các lĩnh vực liên quan tới các Nhóm yếu thế 73 3.3.3 Hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ Nhóm yếu thế trên cơ sở kế

thừa tinh thần trong Quốc triều hình luật phù hợp với điều kiện Việt Nam 74 3.3.4 Quy định trách nhiệm của chính quyền, người dân trong việc bảo vệ, giúp đỡ nhóm yếu thế hòa nhập cộng đồng 78 KẾT LUẬN 81 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT NYT

Nhà nước pháp quyền

Nhà nước pháp quyền xã hội

Xã hội chủ nghĩa

chủ nghĩa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu.

Trong xã hội hiện nay, các nhóm xã hội yếu thế luôn phải chịu nhiều thiệt thòi,

ít có cơ hội nói lên tâm tư nguyện vọng của mình, bị kỳ thị, định kiến trong xã hội,quyền và lợi ích chính đáng của họ không được quan tâm đúng mức Hiện nay cácnhóm người yếu thế trong xã hội ở Việt Nam bao gồm 7 nhóm người: ngườikhuyết tật, người có HIV, lao động di cư, phụ nữ, thanh niên, người dân tộc thiểu

số, người đồng tính – song tính – chuyển giới

Việc phải đặt ra các quy định nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp củacác nhóm người yếu thế trong xã hội không phải là một vấn đề mới được đề cập tớitrong giai đoạn hiện nay Từ xa xưa với tinh thần tương thân tương ái của dân tộc,trong các bộ luật thời trung đại, nhà làm luật đã dự tính tới những vấn đề này nên

đã ban hành nhiều quy định tiến bộ để bảo vệ cho các nhóm người yếu thế trong xãhội Trong những bộ luật phong kiến ở nước ta thì Luật Hồng Đức – sau đây gọichung là Bộ Quốc triều hình luật (QTHL) thời Hậu Lê nổi bật lên là một bộ luật cónhiều quy định tiến bộ trong vấn đề bảo vệ, bảo đảm cho lợi ích của những nhómngười yếu thế trước những tác động của xã hội và của những nhóm đối tượng khác.Các NYT được đề cập tới trong QTHL bao gồm: phụ nữ, trẻ em, người già, người

cô quả không nơi nương tựa, người tàn tật, các nhóm người thuộc dân tộc thiểu số.Đây là những nhóm người dễ bị tổn thương nhất, cần tới sự quan tâm, bảo trợ trong

xã hội phong kiến thời xưa

Việc một bộ luật phong kiến ra đời cách đây gần 600 năm đã có nhiều quyđịnh tiến bộ, kịp thời để bảo vệ các NYT là điều rất đáng học hỏi và phát huy.Nghiên cứu các quy định, chế tài nhằm bảo vệ các nhóm người yếu thế trong xã

hội trong QTHL sẽ giúp ích rất nhiều trong việc bổ sung, hoàn thiện các quy địnhcủa pháp luật hiện nay về bảo đảm quyền và lợi ích của các nhóm người yếu thế,nhất là trong giai đoạn nước ta đang hướng tới xây dựng NN pháp quyền – một NN

mà quyền và lợi ích của mọi công dân, mọi nhóm người đều được đảm bảo bìnhđẳng Qua đó còn giúp chúng ta kế thừa và phát huy các giá trị dân tộc, tinh hoa

pháp luật của đất nước Đây là lý do tác giả chọn đề tài “Bảo vệ Nhóm yếu thế

trong Bộ luật Hồng Đức và những giá trị kế thừa trong việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam hiện nay” làm đề tài bảo vệ luận văn thạc sĩ của mình.

2 Mục tiêu nghiên cứu.

2.1 Mục tiêu tổng quát.

Mục tiêu tổng quát của luận văn là tìm hiểu, nhận diện, nghiên cứu các quyđịnh, chế tài nhằm bảo vệ các nhóm người yếu thế trong xã hội dưới triều Lê trongQTHL Từ đó phát hiện những điểm phù hợp có thể vận dụng vào chính sách, phápluật về NYT trong xã hội hiện nay

2.2 Mục tiêu cụ thể.

Luận văn có những mục tiêu cụ thể như sau:

1.Tìm hiểu các quy định trong QTHL đề cập tới bảo vệ quyền, lợi ích của cácNYT trong xã hội lúc bấy giờ bao gồm: Phụ nữ, trẻ em, người già, người tàn tật,người cô quả, các nhóm dân tộc thiểu số ít người

2 Từ đó tìm ra các quy định tiến bộ, phù hợp có thể học tập, áp dụng vào cácquy định của pháp luật hiện nay nhằm thực hiện tốt hơn công tác an sinh xã hội,bảo đảm quyền và lợi ích cho những NYT chịu nhiều thiệt thòi trong xã hội hiệnnay

3 Tính mới và những đóng góp của đề tài nghiên cứu.

Luận văn có những điểm mới cơ bản sau:

 Tác giả luận văn đã phân tích, làm rõ việc bảo vệ NYT trong QTHL từ góc

độ lịch sử

 Nội dung các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi các NYT trong QTHL

 Chỉ ra những giá trị đương đại của pháp luật về bảo vệ quyền lợi các NYTtrong QTHL và định hướng kế thừa các giá trị đó trong quá trình xây dựng NNpháp quyền Việt Nam hiện nay

 Nhận diện các giá trị của QTHL với vấn đề bảo vệ NYT trong xã hội phongkiến đương thời trên các phương diện: khái niệm, quy định pháp luật, giá trị cầnbảo, phát huy

 Đánh giá công tác thực hiện chính sách, pháp luật về NYT Những điểmthiếu sót của pháp luật hiện nay mà các quy định trong QTHL có thể bổ sung, khắcphục nhất là vấn đề trách nhiệm pháp lý của người yếu thế khi phạm tội, vấn đềhình phạt, trách nhiệm người đứng đầu cơ quan NN với NYT

 Đề xuất các giải pháp kế thừa quy định trong QTHL về NYT phù hợp với xuhướng, tình hình hiện nay nhằm hoàn thiện, nâng cao quy định về bảo vệ NYT

4.Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của Luận văn là các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi của NYT trong QTHL

4.2 Phạm vi nghiên cứu.

Do hạn chế về thời gian và khuôn khổ của một Luận văn thạc sĩ Luật họcthuộc chuyên ngành Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật, tác giả luận văn chỉtập trung nghiên cứu các quy định pháp luật cụ thể của QTHL về bảo vệ quyền lợicủa người yếu thế, mà không phân tích sâu khía cạnh thực tiễn áp dụng những quyđịnh này thời Hậu Lê

Về mặt phạm vi thời gian, tác giả tập trung giới hạn nghiên cứu quá trình xâydựng , hoàn thiện bộ QTHL của thời Hậu Lê (từ 1428 -1788), trong đó tập trungvào thời Lê sơ (1428- 1527) và hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay về NYT

5 Tổng quan tài liệu.

 Công trình nghiên cứu của Lương Văn Tuấn (2008), Những giá trị đương đại của Bộ Quốc triều hình luật , Luận văn Thạc sĩ luật học, Khoa Luật – Đại học

Quốc Gia Hà Nội Tác giả đã có công trình nghiên cứu toàn diện và sâu sắc các giátrị của Bộ QTHL trên tất cả các lĩnh vực,trong đó cung đã có phần đề cập tới việcbảo vệ các NYT trong các quan hệ về thừa kế, hôn nhân gia đình, tố tụng, sở

hữu

 Bài viết Nhà nước Việt Nam với ông tác hỗ trợ Nhóm yếu thế , của PGS.TS

Phạm Văn Quyết-Trường ĐHKHXH&NV Hà Nội và Phạm Anh Tuấn - Trường

ĐH Y tế công cộng Bài viết được trên Kỷ Yếu hội thảo ngày Công tác xã hội Thếgiới năm 2012 Bài viết đã đưa ra quan điểm về thế nào là NYT và công tác hỗ trợNYT của NN Việt Nam thông qua việc ban hành Luật nhằm bảo vệ các nhómngười này như Luật người cao tuổi(2009), Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ

em (2004) , Luật phòng chống bạo lực gia đình (2007), Luật người khuyết tật

(2010) và các chương trình quốc gia hỗ trợ NYT như: Chương trình 135, Chiến lược An sinh xã hội Việt Nam từ 2011 – 2020.

 PGS.TS Hoàng Kim Quế đã có bài viết “Bảo vệ quyền lợi phụ nữ trong

Quốc triều hình luật (Lê Triều hình luật) - Tính tiến bộ, nhân văn và giá trị đương đại”được đăng trên Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Luật học 28 (2012) Bài viêt đã

phân tích điểm tiến bộ của Quốc Triều Hình Luật – QTHL trong bảo vệ quyền lợiphụ nữ, tính kế thừa trong pháp luật và đời sống xã hội Việt Nam đương đại

 Tiến sĩ Nguyễn Minh Tuấn, khoa Luật ĐHQGHN với bài viết “Những giá trị tích cực của Nho giáo trong Bộ Quốc triều hình luật” được đăng trên Tạp chí

khoa học, ĐHQGHN, chuyên san Kinh tế - Luật, T.XX, No 4, 2004, trang 39-44.Bài viết đã phân tích những ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo tới các chính sáchtrong Quốc triều hình luật, trong đó bao gồm các chính sách với các đối tượng yếuthế trong xã hội

Cùng với rất nhiều bài viết, nghiên cứu khoa học đăng trên các báo, tạp chíchuyên ngành có nội dung về những tiến bộ của các quy định trong QTHL về bảo

vệ, chăm sóc NYT, những giá trị cần kế thừa, học hỏi

6 Các vấn đề cần nghiên cứu.

Mặc dù đã có rất nhiều đề tài nghiên cứu về việc bảo vệ các NYT trongQTHL nhưng chủ yếu chỉ xoay quanh vấn đề về các quy định nhằm bảo vệ phụ nữ,trẻ em mà chưa có nghiên cứu nào đi sâu vào nghiên cứu toàn bộ các quy địnhnhằm bảo vệ các NYT khác trong QTHL để từ đó rút ra được những điểm tiến bộ

và bài học kinh nghiệm trong xây dựng pháp luật trong bảo vệ các NYT trong xãhội trong bộ luật hiện nay Để làm được điều đó, cần phải có những nghiên cứu,

đánh giá đầy đủ hơn để nhằm làm rõ hơn những tiến bộ cùng với thành tựu trongviệc bảo vệ các NYT trong bộ QTHL từ đó chọn lọc những điểm phù hợp, có thể

áp dụng vào hệ thống pháp luật hiện nay của nước ta rút ra kinh nghiệm, bài họcgiúp bổ sung, hoàn thiện các quy định về NYT trong pháp luật hiện hành Các vấn

đề cần nghiên cứu làm rõ bao gồm:

 Các quy định, chế tài, quan điểm của nhà làm Luật trong việc hỗ trợ, bảo vệcác NYT trong xã hội phong kiến xưa được thể hiện trong QTHL Các quan điểmmới, tiến bộ so với thời đại lúc đó mà nếu được giữ gìn phát huy sẽ góp ích rấtnhiều cho thực tiễn hiện nay

 Thực tiễn về thực hiện các quy định của pháp luật hiện nay nhằm bảo vệ các

NYT Từ thực tế việc thực hiện các quy định đó chỉ ra được các mặt phù hợp, tíchcực và hạn chế trong các quy định của các quy định bảo vệ NYT trong xã hội hiệnnay

 Từ việc nghiên cứu các quy định trong bộ QTHL và pháp luật hiện nay đưa

ra được các quan điểm, giải pháp, phương hướng phù hợp với tình hình xã hội hiệnnay nhằm bổ sung, hoàn thiện việc thực hiện pháp luật về bảo vệ các NYT trong xãhội

7.1 Nội dung nghiên cứu.

 Những vấn đề cơ bản về quy định bảo vệ NYT trong các quy định của phápluật và thực tiễn về bảo vệ NYT: Định nghĩa về NYT, các quy định bảo vệ NYT trong QTHL và pháp luật hiện nay, ý nghĩa của việc nghiên cứu, học hỏi kinh

nghiệm trong việc xây dựng các quy định, chế tài bảo vệ NYT trong QTHL, các giá trị cần kế thừa, phát huy của QTHL về NYT.

 Các quy định trong pháp luật hiện hành nhằm bảo vệ các NYT: Thực tiễn ápdụng các quy định pháp luật đó vào đời sống, những điểm tiến bộ, phù hợp, những điểm còn hạn chế, cần bổ sung cho hoàn thiện hơn, bài học kinh nghiệm

 Từ việc nghiên cứu bộ QTHL, đề xuất các giải pháp, phương hướng đểnhằm hoàn thiện hơn nữa các quy định của pháp luật hiện nay về bảo vệ NYT

7.2 Phương pháp nghiên cứu.

Luận văn được thực hiện dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin vàcác cách tiếp cận khách quan, khoa học khác Ngoài ra, tác giả cũng sử dụng cácphương pháp nghiên cứu khoa học lịch sử và khoa học pháp lý, bao gồm: phươngpháp tiếp cận lịch sử cụ thể, phương pháp diễn dịch, phương pháp quy nạp, phươngpháp thống kê và phương pháp so sánh, nghiên cứu tình hình thực tiễn để làm sáng

tỏ các vấn đề cần nghiên cứu, làm rõ

Cụ thể, chương 1 và chương 2 của Luận văn sử dụng phương pháp phân tíchthống kê tư liệu và phương pháp so sánh làm cơ sở nhận diện các giá trị quan trọngcủa QTHL liên quan tới NYT Tại chương 3, tác giả chủ yếu vận dụng phươngpháp luật học so sánh để làm rõ những vấn đề trong QTHL có sự liên quan, tươngđồng với pháp luật về NYT hiện nay để rút ra những bài học, những giá trị, kinhnghiệm có thể áp dụng

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo Nội dung luậnvăn bao gồm 3 chương, cụ thể:

Chương 1: Bảo vệ các nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật: Nhận diện từ khía cạnh lịch sử;

Chương 2: Nội dung các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi các nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật;

Chương 3: Giá trị đương đại của pháp luật về bảo vệ quyền lợi các nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật và định hướng kế thừa các giá trị đó trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay;

Chương 1 Bảo vệ các Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật: Nhận diện từ khía cạnh

lịch sử 1.1 Bối cảnh lịch sử triều Hậu Lê

Sau khi vua Lê Thái Tổ đánh đuổi quân Minh xâm lược (năm 1427) giànhlại độc lập cho dân tộc, thời kỳ đầu sau khi giành được độc lập là giai đoạn vôcùng khó khăn vì đất nước vừa trải qua chiến tranh, chịu đô hộ suốt hơn 20 nămkhiến cho việc sản xuất bị ngưng trệ, nhân dân phiêu tan khắp nơi, ruộng đất bị bỏhoang, kho tàng trống rỗng, xã hội mất ổn định, nền chính trị và pháp luật chưathật sự đi vào khuôn khổ do nhiều ảnh hưởng trong thời kỳ nội thuộc nhà Minh đểlại Đứng trước vô vàn khó khăn sau ngày độc lập các vua Lê đã nhanh chóng bắttay vào công cuộc tái thiết đất nước mà trọng tâm hàng đầu là khôi phục kinh tếnhằm thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp bằng việc ban hành ngayhàng loạt chính sách nhằm thúc đẩy nông nghiệp, ổn định đời sống nhân dân để tạotiềm lực xây dựng lại đất nước Chính quyền mới đã dồn mọi nguồn lực để tậptrung xây dựng một nền chính trị, hệ thống pháp luật độc lập và tự chủ, xây dựng

hệ thống chính quyền thống nhất trong cả nước đảm bảo đủ sức đương đầu với cácsức ép tới từ chính quyền phương Bắc

1.1.1 Về Kinh tế

1.1.1.1 Tiểu nông hóa nền nông nghiệp, nông thôn

Do tình hình chiến tranh kéo dài lên dẫn tới tình trạng một lượng lớn đất đaitrong cả nước bị bỏ hoang, không có người canh tác, trong khi đó người nông dân

để tránh chiến tranh phải phiêu tán khắp nơi, không có đất canh tác để sản xuất Đểkhắc phục tình trạng ruộng đất hoang hóa và tập trung dân lưu tán không đất sảnxuất trong cả nước chính quyền nhà Lê đã ban hành nhiều chính sách có hiệu quả

để khắc phục các tình trạng trên, trong đó phải kể đến việc Lê Thái Tổ cho làm sổruộng, sổ đinh để từ đó làm cơ sở kiểm soát đánh giá ruộng đất, nhân khẩu cả

nước Mùa thu năm 1428 Lê Thái Tổ cho kiểm kê lại số ruộng đất của “các quan

ty ngạch cũ, của các thế gia triều trước, của những người tuyệt tự, cùng ruộng đất

và sản vật từng mùa của các ngụy quan của lính trốn”1, đến cuối năm đó lại có

lệnh: “chỉ thị cho các phủ, huyện, lộ, trấn khám xét các bãi ruộng đất cùng ruộng đất đã xung công của các thế gia và những người tuyệt tự và ruộng đất của những người đào ngũ”.

Việc kiểm soát dân đinh được nhà Lê rất chú trọng thực hiện vì đây là nguồnnhân lực đảm bảo cho sản xuất, đảm bảo nhân lực cho quân đội, nếu ai vi phạm

đều bị trị tội: Điều 285 QTHL quy định: “ Các xã quan làm sổ hộ khẩu mà khai bỏ sót số dân đinh, thì từ một người trở lên xử tội biếm; 6 người trở lên xử tội đồ; 15 người trở lên xử tội lưu, 20 người trở lên thì xử tội lưu đi châu xa là cùng Những dân đinh xót lậu từ 15 tuổi trở lên, thì bắt làm lính ở bản phủ và truy thu tiền khóa dịch nộp vào kho; người chứa chấp phải chịu một nửa tiền khóa dịch…”

Các đời vua tiếp nối vua Lê Thái Tổ cũng rất quan tâm tới nông nghiệp, coinông nghiệp là “gốc rễ trong nước” cho nên nhà Lê đã ban hành nhiều chính sách

khuyến nông, đề cao phương châm: “ Bất vi nông thời – không làm trái thời vụ nhà nông” và “ Sử dân vĩ thời – Sai khiến dân thì phải chú ý tới nông vụ” Ngay

sau

1 Đại Việt sử ký toàn thư ( 2009), Nxb Văn học, Hà Nội, Tr 296

trong thời kỳ còn đang phải đánh giặc Minh xâm lược vua Lê Lợi đã nghĩ tới việc

ổn định nền nông nghiệp để làm kế lâu dài, trong Đại Việt sử ký có chép việc Lê

Lợi ra lệnh: “Đợi khi phá được thành Đông Quan, sẽ cho 25 vạn người về làm ruộng, chỉ để lại 10 vạn làm quân để phòng việc nước2”, các vua Lê sau khi lênngôi cũng noi gương Lê Thái Tổ đều rất chú trọng nông nghiệp, khi đến mùa vụđều cho bớt quân dân phục dịch được về làm ruộng, như việc năm 1466 vua Lê

Thánh Tông ra chỉ dụ: “ Đương mùa làm ruộng, các quân nhân ứng dịch ở thường ban thì cho ở lại túc trực và làm các việc giữu cửa, nhà, điếm, kiếm cỏ lợp nhà, cắt

cỏ nuôi voi, còn những người ứng dịch ở các sảnh viên cục và các thợ bách tác thì lưu lại một nửa làm việc, còn thì cho về làm ruộng3”

Nhà Lê đặc biệt quan tâm tới việc khai hoang mở đất trong nông nghiệp,nhiều làng xã đã được thành lập ở những vùng ven biển Ninh Bình, Thanh Hóa,Nghệ An Đi kèm với việc khai hoang mở rộng diện tích canh tác, dưới thời vua LêThánh Tông đã cho đắp hệ thống đê biển để bảo vệ những diện tích đất mới khai

phá này mang tên đê Hồng Đức: “Ở huyện Yên Mỗ, tỉnh Ninh Bình có đê đá từ phía Bắc của sông Thần Phù đến bờ Nam sông Càn và đê đất từ xã Côi Từ huyện Yên Mỗ đến xã Bồng Hải huyện Yên Khánh, tương truyền do Lê Thánh Tông sai đắp đê đề phòng nước mặn nên gọi là đê Hồng Đức”4 Pháp luật quy định cụ thể

về việc đắp đê hằng năm, trách nhiệm của quan lại và quân dân khi không hoàn

thành nhiệm vụ: “Việc sửa đê những sông lớn bắt đầu từ ngày mồng mười tháng

2 Đại Việt sử ký toàn thư ( 2009), Nxb Văn học, Hà Nội, Tr 503

3 Đại Việt sử ký toàn thư ( 1972), Nxb Khoa học xã hội, HN, 1972, Tập III, Tr 197

4 PGS.TS Nguyễn Hải Kế (1985), “ Đề Hồng Đức và công cuộc khẩn hoang vùng ven biển nam sông Hồng

thời Lê Sơ”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 5, 1985.

giêng, người xã nào ở trong đường đê phải đến nhận phần đắp đê…quá hạn mà không xong thì quan lộ bị phạt, quan giám bị biếm Quân lính và dân đinh…bị trượng hoặc biếm” – Điều 181 QTHL.

Năm 1481, vua Lê Thánh Tông quyết định cho thành lập 43 sở đồn điềntrong cả nước đặt ở các vùng Bắc Bộ (30 sở), Thanh Hóa (5 sở), Nghệ An (4 sở),Thuận Hóa (2 sở), Quảng Nam (2 sở) việc cho đặt nhiều đồn điền nằm rải rác trong

cả nước như vậy vừa để tập trung sức dân vào sản xuất, vừa thúc đẩy nông nghiệpphát triển, tạo tiềm lực cho đất nước, các quan đứng đầu các đồn điền có nhiệm vụ

mộ dân nghèo lưu tán, khai phá ruộng đất Ruộng đất trong cả nước được chia làm

ba loại sở hữu:

- Ruộng đất thuộc sở hữu Nhà nước

- Ruộng đất công làng xã

- Ruộng đất tư hữu

Nhà vua là chủ sở hữu toàn bộ ruộng đất trong cả nước, có toàn quyền phânphong cho những người khác Để giải quyết tình trạng dân lưu tán, đưa nhân dân

về quê quán cũ để sản xuất, nhà Lê đã có quy định cấm tư nhân không được lậpthêm đồn điền để đưa lưu dân vào canh tác và ban hành các chính sách về ruộngđất, đảm bảo ruộng đất được sử dụng một cách hiệu quả luôn là trọng tâm hoạtđộng của NN Chính sách về ruộng đất một mặt giúp đảm bảo đời sống nhân dân,mặt khác làm ổn định đời sống xã hội, lúc cần thiết có thể huy động sức người, sứccủa cho các hoạt động chung của cả nước như trong việc xây dựng các công trình

đê điều, giao thông, bảo vệ đất nước…Việc NN chú trọng phát triển nông nghiệp,nông thôn không những làm ổn định xã hội, phát triển kinh tế, đảm bảo nguồn thu

cho NN mà còn thể hiện sự quan tâm của nhà vua, bộ máy quan lại tới đời sống,nhu cầu của người dân, quan tâm tới nền sản xuất nông nghiệp.

1.1.1.2 Ban hành các chính sách lớn về nông nghiệp

Để đảm bảo việc quản lý đất đai trên cả nước, phát triển nông nghiệp và banthưởng cho các công thần, quan lại, nhà Lê đã cho thi hành 2 chính sách lớn vềruộng đất trong cả nước, đó là chế độ Lộc Điền và Quân Điền:

a Chế độ Lộc điền

Chế độ Lộc điền đã được sớm hình thành dưới triều Lê và được hoàn thiệnvào năm 1477 dưới thời Lê Thánh Tông, gồm cả ruộng thưởng công và ruộng lộcnhư một hình thức lương bổng qua tô tức Đối tượng được hưởng chính sách này làcác quan lại từ tứ phẩm trở lên cho đến các tước vương, công, hầu, bá Trênnguyên tắc thì đất Lộc điền vẫn thuộc sở hữu của NN, người được ban phát chỉ cóquyền sử dụng tạm thời trong một khoảng thời gian nhất định và không có quyền

sở hữu: Loại cấp cho phép sử dụng tạm thời, sau khi người được cấp chết ba nămthì NN thu lại gọi là tứ điền, loại đất này chiếm phần lớn trong diện tích đất đượcban cấp và loại đất cấp lâu dài cho phép lưu truyền cho con cháu gọi là thế nghiệpđiền hoặc thế nghiệp thổ

Trong quá trình phát triển của loại hình ruộng đất này mặc dù không phải làruộng tư nhưng xu hướng chuyển hoá chủ yếu của nó là khẳng định quyền sở hữucủa người được ban cấp, biến dần ruộng được cấp thành ruộng tư Việc ban thưởngnhằm để củng cố bộ máy chính quyền và đảm bảo việc sử dụng các ruộng đất đã

bỏ hoang, thúc đẩy phát triển nông nghệp.Những quan lại, quý tộc được nhà vuaban cho ruộng đất lộc điền có quyền thu tô với những người nông dân sản xuất trên

đất ấy nhưng trên thực tế ruộng đất vẫn thuộc về NN, chính sách này của nhà Lêkhác biệt hoàn toàn với chính sách ruộng đất thời Lý - Trần với việc cho lập Thái

ấp, người được cấp Thái ấp có quyền cai quản với tất cả những ruộng đất và quândân trong đó, biến Thái ấp thành tài sản riêng của người được phân phong

Tuy nhiên, chính sách này lại tạo ra sự cách biệt về tài sản ruộng đất củatầng lớp quý tộc, quan lại với bộ phận dân cư còn lại trong xã hội Bản chất củachế độ Lộc điền là làm tập trung ruộng đất vào tay quan lại, quý tộc mới trong triềuđình, đảm bảo quyền lợi và gia tăng bóc lột của tầng lớp trên với người nông dântrong cả nước

b Chế độ Quân điền

Trọng tâm của chính sách là lấy ruộng đất bỏ hoang, ruộng đất và điền trangthái ấp của quý tộc cũ, ruộng đất của giặc Minh và những người theo giặc đemsung làm ruộng đất công rồi chia cho dân cày, những binh lính có thành tích trongkháng chiến, hằng năm những người này phải nộp thuế cho NN Chế độ Quân điềnđược thực hiện lần đầu tiên vào năm 1429 dưới thời vua Lê Thái Tổ 5và được hoànthiện vào năm 1481 dưới thời vua Lê Thánh Tông với bộ “Quân điền” trong Thiênnam dư hạ tập Nhà Lê là triều đại đầu tiên ở nước ta cho áp dụng chính sách quânđiền, chế độ Quân điền quy định việc chia ruộng đất công của làng xã cho ngườidân địa phương trong khoảng thời gian 6 năm bất kể là dân thường hay quan viênđều có phần từ các quan chức cấp thấp (từ ngũ phẩm trở xuống), chức dịch củalàng, quân lính, dân đinh, vợ các quan, phụ nữ goá chồng, trở mồ côi Bậc cao nhất

5 Vũ Minh Giang (1997), ,Mấy suy ngẫm về chính sách ruộng đất thời Lê Thánh Tông, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

dành cho quan Tam, Tứ phẩm chưa được cấp ruộng lộc Ngũ phẩm được 9,5 phần.Lục phẩm được 9 phần, binh sĩ được cấp từ 5-8,5phần, hạng lão được 3,5 phần, mồcôi, tàn phế được 3 phần 6

Vào thời kỳ đầu của những năm mới giải phóng, chế độ quân điền có tácdụng to lớn nó vừa đảm bảo ổn định tình hình xã hội, khôi phục sản xuất trong cảnước, làm thu hẹp ruộng đất phân phong trước đây và mở rộng hơn ruộng đất công

xã và tập trung lưu dân về lại các làng xã để ổn định tình hình trật tự trong xã hội,tạo nguồn thu ổn định cho NN thông qua việc thu tô thuế ruộng đất Nhưng càng

về sau bản chất chính của chế độ này mới được bộc lột, đó là việc xác lập lại quyền

sở hữu của NN với ruộng đất công xã của nông thôn, vua sẽ nắm toàn bộ ruộng đấttrong cả nước và quyền phân phong cho bất kỳ ai, làng xã lúc này chỉ đóng vai tròthay vua quản lý ruộng đất công ở địa phương mình Chế độ quân điền dần dần trởthành đối trọng kìm hãm sự phát triển tư hữu ruộng đất, kinh tế hàng hóa, trói buộcnông dân vào ruộng đất, vào thế độc canh và tổ chức xã thôn, tăng thêm tình trạngbất ổn định ở nông thôn do những bức xúc về ruộng đất của nông dân tăng lên

1.1.2 Chính trị

1.1.2.1 Xây dựng đội ngũ quan liêu đƣợc đào tạo về Nho giáo

Ngay sau khi giành độc lập lại cho đất nước, Lê Thái Tổ đã tiến hành xâydựng đội ngũ quan lại nhằm giúp vua ổn định tình hình đất nước trong đó cáctướng lĩnh tham gia vào cuộc kháng chiến chống quân Minh có được những vai tròquan trọng, họ tham gia vào tất cả các vị trí điều hành đất nước từ cấp chính quyềnTrung ương xuống tới cấp chính quyền địa phương Tuy nhiên phần lớn những

6 Báo điện tử Đảng cộng sản Việt Nam, Đại Việt thế kỷ 15 – Thời Lê sơ

công thần, tướng lĩnh tham gia khởi nghĩa chống Minh đều là võ tướng chỉ quenđánh trận nhưng trong việc xây dựng một đất nước mới lại không có đủ khả năng,không đáp ứng được nhu cầu của nhiệm vụ mới được giao trong triều đình vì tàikhông xứng với chức Chính vì vậy lên các vị vua đầu triều Hậu Lê như Lê Thái

Tổ, Lê Thái Tông luôn mong muốn “cầu hiền, tiến cử người hiền tài”, trong những

năm đầu của công cuộc khôi phục đất nước sau chiến tranh vua Lê Thái Tổ đã liêntục ra những lệnh chỉ để quan lại trong triều tiến cử người hiền lương hoặc chiếuchỉ để người hiền tài có thể tự tiến cử mình với triều đình

Năm 1428, ngay sau khi giải phóng đất nước vua Lê Thái Tổ đã ngay lập tức

ra hàng loạt chiếu chỉ để kêu gọi người tài trí ra giúp nước Ngay tháng 6 năm đóvua ra lệnh chỉ cho các đại thần và các quan văn võ đều tiến cử người hiền lương,

phương chính “Nếu tiến cử được người giỏi thì bản thân được tăng thưởng theo lệ tiến cử hiền thân”7 Đến năm 1429 lại tiếp tục hạ lệnh chỉ: “Những văn võ hào kiệt nào còn bị bỏ sót hoặc bị chìm đắm chưa có chức tước gì, không được ai tiến cử hoặc vì thù hằn mà bị đè nén, vùi dập thì đến ngay chỗ Thiếu phó Lê Văn Linh mà

tự tiến…không kể là ngụy quan hay là sĩ thứ, lấy tài đức là hơn8” Tháng 9 năm đó

hạ lệnh: “Các đại thần văn võ, công hầu đại phu từ tam phẩm trở lên phải tiến cử lấy một người hiền tài, vì trẫm chưa tìm kiếm được người hiền tài giúp đỡ trị nước”9 Như vậy, thời kỳ đầu triều đình Hậu Lê lâm vào tình trạng lúng túng,không rõ ràng về đường lối trị nước, đội ngũ quan lại quản lý

7 Đại Việt sử ký toàn thư ( 2009), Nxb Văn học, Hà Nội, Tr 525

8 Đại Việt sử ký toàn thư ( 2009), Nxb Văn học, Hà Nội, Tr 531

9 Quốc Triều Hình Luật, lịch sử hình thành nội dung và giá trị (Chủ biên, Lê Thị Sơn), Nxb Khoa học Xã

hội, 2004, tr.8-9

Tuy đội ngũ quan lại xuất thân từ tướng lĩnh tham gia kháng chiến chiếm sốlượng lớn trong triều đình nhưng càng về sau đội ngũ quan lại xuất thân từ thi cửNho học ngày càng chiếm số lượng đông đảo, giữ những vị trí quan trọng Ngaykhi đất nước còn trong tình trạng chiến tranh, vào năm 1426 vua Lê đã cho tổ chức

kỳ thi đầu tiên của triều Lê tại doanh Bồ Đề để tuyển người tài giúp ích cho côngviệc kháng chiến và ngay khi giành được độc lập vua Lê Thái Tổ đã cho xây dựngcác nhà học trong cả nước, bắt đầu từ năm 1434 nhà Lê định lệ 6 năm thi “đại tỵ”một lần và đến triều vua Lê Thánh Tông từ năm 1463 thời gian được rút ngắnthành 3 năm tiến hành một kỳ thi Hội Việc học, thi cử dưới thời vua Lê ThánhTông đã đạt tới sự phát triển rực rỡ, Phan Huy Chú trong tác phẩm “Lịch triều hiến

chương loại chí” đã đưa ra nhận xét: “Khoa cử các đời thịnh nhất là đời Hồng Đức Cách lấy đỗ rộng rãi, cách chọn người công bằng, đời sau không thể theo kịp” Đội ngũ quan lại được đào tạo bài bản, quy củ đã trở thành trụ cột quốc gia

thay thế dần cho các đại thần xuất thân từ trận mạc trước đây và trở thành “hiềntài” và “nguyên khí” cho quốc gia Chính vì vậy đội ngũ quan lại dưới thời LêThánh Tông được đánh giá rất cao, một nhà nghiên cứu nước ngoài đã nhận xét:

“Có trình độ chuyên môn hóa cao hơn hẳn các nước khác trong khu vực Đông Nam Á và thậm chí ngay cả ở Phương Tây thời trung cổ cũng không biết đến một chính quyền với các cơ quan chức năng hoàn chỉnh đến như vậy” 10

Bộ máy quan lại có học thức cao đã góp phần giúp nhà Lê xây dựng mộtchính quyền quân chủ tập quyền mạnh, đây là NN quân chủ chuyên chế hoàn thiệnnhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam với bộ máy giúp việc mang tính quan liêu,thống nhất từ trung ương tới địa phương NN nắm mọi quyền chỉ huy quản lý và

10 O Bezin, Đông Nam Á thế kỷ XIII – XVI, Matxcơva, 1982, tr 179

can thiệp vào mọi mặt đời sống của nhân dân chúng từ chính trị, tư tưởng đến kinh

tế, xã hội

1.1.2.2 Xây dựng bộ máy hành chính từ trung ương tới địa phương

Trong 2 năm 1465 và 1466, vua Lê Thánh Tông đã tách 6 Bộ ra khỏi Sảnhthượng thư để hình thành 6 cơ quan riêng biệt:

Bộ Binh: Trông coi việc liên quan tổ chức quân đội và hoạt động quân sự.

Bộ Hộ: Chịu trách nhiệm về lập sổ sách, thu thuế và quản lý ngân sách NN.

Bộ Lễ: Cơ quan nghiên cứu đặt ra các quy chế và thực hành các nghi lễ của

triều đình, tổ chức các kỳ thi, kiêm giữ công việc ngoại giao

Đứng đầu các Bộ này là Thượng thư, giúp việc có 2 Thị Lang chịu tráchnhiệm thừa hành các công việc cụ thể Để kiểm soát, ràng buộc các cơ quan này vàhạn chế quyền lực của quan lại ở các Bộ, triều Lê đã đặt ra Lục khoa và Lục tự.Lục khoa có chức năng chính là thanh tra, theo dõi, giám sát các quan lại và đứngđầu mỗi khoa là quan Đô cấp sự chung, dưới có quan Cấp sự chung giúp việc Lục

tự có chức năng điều hành, đứng đầu mỗi tự là quan Tự khanh, dưới có quan Thiếukhanh giúp việc Trong triều có các cơ quan chuyên môn, chuyên trách bao gồm:Đài, Sảnh, Viện, Giám gồmNgự Sử Đài, Quốc Tử Giám, Hàn Lâm Viện, Thái Y

Viện… Ở địa phương, nhà Lê cho đặt chức xã quan để thay cho bộ máy tự quảnlàng xã trước đây.

1.1.3 Pháp luật

Cũng giống như các pháp luật của các triều đại trước pháp luật dưới triều Lêchịu nhiều ảnh hưởng của pháp luật Trung Hoa, điều này thể hiện rõ nét ở trongviệc soạn thảo luật Tuy nhiên các bộ luật nhà Lê không phải sao chép toàn bộ cácqui định trong luật Trung Hoa mà các nhà làm luật triều Lê đã dựa vào các bộ luậtcủa Trung Hoa, cùng với các bộ luật trước đó của các triều đại trước trong nước đểsoạn ra những bộ luật phù hợp hơn với điều kiện, hoàn cảnh đất nước Pháp luậtViệt Nam thời kỳ này còn có nhiều điểm tiến bộ vượt bậc so với các bộ luật đươngthời của Trung Hoa, trong số các bộ luật ban hành dưới triều Lê không thể khôngnhắc tới bộ QTHL bởi đây là bộ luật cổ quan trọng thứ ba trong lịch sử lập phápViệt Nam11 Bộ luật dựa trên luật nhà Đường để biên soạn nhưng lại nhiều hơn bộluật nhà Đường 222 điều (QTHL gồm 722 điều chia làm 6 chương, bộ luật nhàĐường gồm 500 điều chia làm 12 thiên) trong đó có các quy định tiến bộ hơn rấtnhiều so với bộ luật Trung Hoa, đó là việc quy định nhiều quyền lợi hơn cho ngườiphụ nữ Các quy định đáng chú ý phải kể đến là việc đã cho phụ nữ đã có quyềnđược ly dị chồng ( Điều 308, 333), quyền được thừa kế (Điều 374, 375, 376); cácquy định về cách thức làm chúc thư, chứng thư ( Điều 366)

Mặc dù chịu một số ảnh hưởng nhất định của pháp luật Trung Hoa nhưngcác nhà làm luật triều Lê luôn áp dụng những tinh hoa, tiến bộ pháp luật của cáctriều đại phong kiến nước ta trước đây vào việc xây dựng, ban hành pháp luật triều

11 PGS.TS Vũ Thị Phụng (2008), “Những bộ luật cổ Việt Nam và giá trị đối với đương đại” , Hội thảo

Quốc tế Việt Nam học lần thứ III – Đại học Quốc gia Hà Nội và Viện Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức, năm 2008

Lê Các vua Lê khi cho xây dựng các bộ luật luôn kế thừa truyền thống pháp luậtcủa dân tộc nhằm khẳng định tính độc lập toàn diện của nước ta với triều đìnhTrung Hoa Các thành tựu lập pháp dưới triều Lý – Trần – Hồ được kế thừa mộtcách triệt để, ví dụ: Hệ thống hình phạt ngũ hình trong QTHL đều được kế thừa từpháp luật thời Lý – Trần và được nhà Lê kế thừa và bổ sung hoàn thiện đối vớihình phạt đồ, lưu Việc xử “biếm” lần đầu tiên được áp dụng ở nước ta là dưới thời

nhà Hồ: “Quý Ly biếm Nguyễn Cảnh Chân làm an phủ sứ lộ Thăng Hoa12”, đếnthời nhà Lê đã được kế thừa, hoàn thiện trong QTHL, quy định tại nhiều điều luật -điều 22,27, 46 QTHL…

Dưới thời nhà Lê pháp luật chịu nhiều ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo,đặc biệt là tư tưởng “Nhân trị” của Nho gia Nhà làm luật đã kết hợp hài hòa nhữngvấn đề thuộc luân lý, thuần phong mỹ tục với các quy định nghiêm khắc của phápluật Để đảm bảo các nguyên tắc cơ bản trong tư tưởng Nho giáo được thực thi mộtcách triệt để, nhà làm luật đã đưa ra nhiều quy định pháp luật nghiêm khắc để bảo

vệ những nguyên tắc của Nho giáo Ví dụ: Trong tội thập ác thì có đến 3 tội: bấthiếu(tội thứ 7), tội bất mục( tội thứ 8), tội nội loạn( tội thứ 10) - đây vốn là thuộclĩnh vực điều chỉnh của luân lý nhưng lại được đặt ngang hàng với các tội nghiêmtrọng về chính trị như các tội về lật đổ nhà vua, làm gián điệp…

Trong suốt triều dài lịch sử 360 năm nắm quyền của mình, có lúc thịnh lúcsuy nhưng nhà Lê luôn coi trọng việc xây dựng ban hành pháp luật, nhà Lê luônhướng tới pháp điển hóa tối đa mọi quan hệ kinh tế, chính tri, xã hội Đặc biệt làvua Lê Thánh Tông luôn đề cao vai trò của pháp luật trong quản lý điều hành đất

nước, ông cho rằng “Người ta sở dĩ khác loài cầm thú là vì có lễ để làm khuôn

12 Đại Việt sử ký toàn thư ( 2009), Nxb Văn học, Hà Nội, Tr 443

phép” Việc xây dựng, ban hành pháp luật dưới thời Lê có thể chia làm 2 giai

đoạn:

a Giai đoạn Lê triều toàn thịnh (1428 – 1527)

Thời kỳ này nền pháp luật nước ta đạt được nhiều thành tựu to lớn dướitriều đại các vị vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông, Lê Thánh Tông.Các vị vua này đều là những vị vua anh minh của triều Lê, các bộ luật quan trọngđược ban hành thời kỳ này gồm: Bộ Luật thư gồm 6 quyển do Nguyễn Trãi phụngmệnh vua Lê Thái Tông soạn thảo ra và 3 bộ luật quan trọng được ban hành dướitriều vua Lê Thánh Tông (1460- 1497) - một vị minh quân trong lịch sử phong kiến

Việt Nam, Bộ “Quốc triều hình luật”, Bộ “Thiên Nam dư hạ tập”, Bộ “Hồng đức thiện chính thư”.

b Giai đoạn Nam – Bắc phân tranh (1527 – 1788)

Trong thời kỳ này đất nước bị chia rẽ, chiến tranh liên miên giữa các tậpđoàn phong kiến Lê – Mạc, tiếp đến là phân tranh Đàng trong – Đàng ngoài giữamột bên là vua Lê - chúa Trịnh với một bên là chúa Nguyễn Trong suốt thời kỳnội chiến kéo dài mỗi bên đều ban hành những bộ luật riêng của mình, các bộ luậtđáng chú ý bao gồm:

Quyển “Quốc triều thư khế thể thức ”: Ra đời dưới thời vua Lê Cung

Hoàng vào năm 1527 trước khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê trong đó quyđịnh về mẫu làm đơn từ, giấy má

Quyển “Quốc triều khám tụng điều lệ ”: Đây được xem là bộ luật tố tụng

đầu tiên của Việt Nam và Đông phương, gồm 31 chương và được tái bản nămCảnh Hưng 39 tức năm 1778

Quyển “Quốc triều chiếu lệnh thiện chính ”: Được ban hành sau khi nhà

Lê Trung Hưng đẩy nhà Mạc phải rút lên Cao Bằng, bao gồm các chiếu lệnh vàđược phân loại theo thẩm quyền của 6 bộ và liên quan tới công pháp hơn tư pháp

Quyển “Cảnh Hưng điều lệ ”: Gồm có một ít điều lệ được ban hành dưới

niên hiệu Cảnh Hưng gồm 32 tờ

Quyển “ Chúc thư văn khế cựu chi ”: Là một tập các chúc thư hay các văn

khế cũ niên hiệu Cảnh Hưng

1.1.4 Chính sách ngoại giao

Sau khi đánh bại quân Minh xâm lược, nhà Lê noi theo các triều đại trướcthực hiện ngay chính sách ngoại giao mềm dẻo với triều đình phong kiến phươngBắc thông qua việc cử người sang xưng thần với nhà Minh nhằm xoa dịu nỗi nhụcbại trận của họ còn trong nước tích cực xây dựng quân đội, phục hồi sản xuất để đềphòng việc nhà Minh tiếp tục gây hấn Còn với các dân tộc ở phía Nam là ChamPa

và phía Tây là Ai Lao thì nhà Lê cũng đã xây dựng mối quan hệ giao hảo với cácquốc gia này

1.2 Đặc điểm của các Nhóm yếu thế và cơ sở quan điểm về bảo vệ Nhóm yếu thế trong xã hội Hậu Lê

1.2.1 Cơ sở quan điểm bảo vệ Nhóm yếu thế trong xã hội dưới triều Hậu Lê

1.2.1.1 Ảnh hưởng của Nho giáo

Ở bất kỳ xã hội nào muốn có được sự ổn định, phát triển thì mối quan hệgiữa pháp luật và đạo đức rất cần được xem trọng, khi đặt quan hệ pháp luật và đạo

đức vào các mối quan hệ xã hội khác thì mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đứcgiữ vị trí trung tâm, đạo đức và pháp luật có sự thống nhất bao hàm sự khác biệt,không đồng nhất, không thay thế nhau và loại trừ nhau mà luôn tồn tại trong mộtthể thống nhất13

Sang tới thế kỉ XV, Lê Thái Tổ sau khi đánh đuổi quân Minh xâm lược lênngôi vua lập lên nhà Lê, lúc này nhà Lê cần có một hệ tư tưởng làm cốt lõi để vừaphục vụ cho việc cai trị, lại vừa có thể giúp ích cho việc ổn định, phát triển đất

nước và Nho giáo với tư tưởng “ Trung quân ái quốc” là một sự lựa chọn phù hợp

nhất, Nho giáo đã chính thức trở thành Quốc giáo dưới triều Lê và trở thành tưtưởng chủ đạo của các triều đại phong kiến hàng trăm năm sau đó.Trong tư tưởngNho giáo thì đạo đức là cốt lõi còn pháp luật là để quản lý đất nước, giữa pháp luật

và đạo đức có mối quan hệ qua lại với nhau, Khổng Tử đưa ra quan niệm về đạo

đức và pháp luật: “Luật pháp chỉ là công cụ dẫn dắt bằng chính, chấn chỉnh bằng hình, dân chịu mà vô sỉ Dẫn dắt bằng đức, chấn chỉnh bằng lễ, biết sỉ lại tiêu chuẩn, dân mới biết tự trọng và vào nề nếp… Pháp luật chỉ khiến người ta sợ mà không dám làm điều ác, còn dùng đức trị thì người ta xúc động tận trong lòng và

tự nguyện thực hiện, không phải vì sợ pháp luật mà là vì sợ xấu hổ trước người khác, sợ lương tâm cắn rứt đến chết dần, chết mòn” 14

Chủ nghĩa nhân đạo của Khổng Tử - nhân học, mà hạt nhân là chữ hiếu - làquan hệ huyết thống tự nhiên của con người, quan hệ huyết thống tự nhiên này là

cơ sở cho chủ nghĩa nhân đạo của Khổng Tử, đã có ảnh hưởng mạnh mẽ vào Việt

13 GS.TS Hoàng Thị Kim Quế (2007), “ Triết học pháp luật trong hệ thống các khoa học pháp lý” , Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế Luật số 23, Tr 49 -56

14 Luận ngữ (1950), Nxb Trí Đức Tòng Thơ, Sài Gòn, tr.36

Nam15 Khi áp dụng quan niệm nhân đạo đề cao con người của Nho giáo vào trongviệc ban hành pháp luật có thể làm “mềm hóa” các quy tắc hà khắc, cứng nhắc củapháp luật, từ đó sẽ giúp các tầng lớp trong xã hội nghiêm chỉnh chấp hành, tôn

trọng pháp luật Trong Nho giáo luôn đề cao tư tưởng “Kính thiên ái dân” , vì nhà

vua luôn coi mình là con trời lên luôn phải có thái độ “kính thiên” tôn kính vớitrời, trong thực tế cai trị tư tưởng “kính thiên” luôn gắn liền với tư tưởng “ái dân”bởi vua coi mình thay “trời” – đấng tối cao của tạo hóa để cai quản dân chúng, nếuvua làm tốt việc chăm lo cho thần dân của mình là thuận với ý trời còn ngược lại

mà bỏ mặc dân chúng thì là đi trái ý trời và tai họa sẽ giáng xuống đất nước làmgiảm uy tín của vua với dân chúng trong thiên hạ Từ đó sẽ dẫn tới mầm nội loạn

đe dọa vị thế độc tôn của nhà vua vì thế một vị vua tốt phải luôn biết răn mình đểlàm gương cho thiên hạ, như việc vua Lê Thánh Tông xuống chiếu vào năm 1491:

“ Vì chính trị thiếu sót, nên trời làm tai biến, đó là lỗi của trẫm”.Thực hiện tốt tư

tưởng “ái dân”, quan tâm tới dân cũng là một biện pháp hữu hiệu để giảm những

hành vi phạm tội của con người, bởi theo Khổng Tử “Giảm thu thuế, dân chúng sẽ

no đủ; không quấy nhiễu làm phiền dân, dân sẽ ít phạm tội; ít phạm tội thì có thể sống lâu”16

Tư tưởng “kính thiên ai dân” có tác dụng to lớn trong việc kiềm chế tính độc

đoán chuyên quyền của nhà vua, năm 1429 vua Lê Thái Tổ đã lệnh cho các quan

giữ chức can gián: “Ai thấy trẫm có chính lệnh hà khắc, thuế má nặng nề, hại cho

15 Ts Nguyễn Minh Tuấn (2004), “ Những giá trị tích cực của Nho giáo trong Bộ luật Hồng Đức” Tạp chí Khoa học, Đại học Quốc gia Hà nội,Chuyên san Kinh tế - Luật, T.XX, No 4, 2004,Tr 39-44

16 Lê Cảnh Vững (2012), “Tư tưởng đề cao Nho giáo của vua Minh Mệnh trong Minh Mệnh chính yếu”, Tạp chí Khoa học, Đại học Huế, tập 72A, số 3, năm 2012

lương dân thưởng công phạt tội không đúng… thì hặc tấu lên ngay17” Thời kỳ đầu

nhà Lê nhờ có các vị vua anh minh kết hợp cùng với tư tưởng nhân đạo của Nhogiáo lên việc ban hành các chính sách, đặc biệt là ban hành pháp luật đã không chỉ

bó hẹp trong việc mang lại quyền lợi cho tầng lớp địa chủ, quý tộc mà còn đảm bảocho tất cả các đối tượng trong xã hội đều ít nhiều được một số quyền lợi cơ bản,làm hài hòa lợi ích giữa các nhóm người với nhau, làm xoa dịu bất bình trong xãhội Vì vậy khi soạn thảo ra QTHL, nhà làm luật đã đưa vào bộ luật này nhiều quyđịnh mang tính nhân văn, đậm nét dân tộc nhằm bảo vệ quyền lợi cho các nhómngười có địa vị thấp kém, yếu thế trong xã hội đương thời Các quy định tiến bộbảo vệ phụ nữ, người già, trẻ em, người tàn tật, người cô quả, người dân tộc thiểu

số ( Điều 16, 680, 604… ), các quy định về việc quan lại địa phương trong vệcchăm sóc, thuốc thang, nuôi dưỡng những người không nơi nương tựa, người côquả sinh sống trên địa phương do những viên quan này quản lý ( Điều 294, 295)

1.2.1.2 Yêu cầu bảo đảm quyền lợi cho các nhóm xã hội

Bản chất của mọi hệ thống pháp luật đều nhằm bảo vệ quyền lợi cho giai cấpthống trị, thể hiện ý chí của người làm luật QTHL ra đời trong thời kỳ phong kiếnnhà Lê đạt tới độ cực thịnh vì vậy nó càng thể hiện rõ nét tư tưởng thống trị củanhà Lê về bảo vệ tầng lớp quý tộc, quan lại Trong QTHL có hàng loạt quy địnhbảo vệ các tầng lớp này, như tại Điều 3 quy định chế độ “bát nghị” trong đó đưa ratám trường hợp dù phạm tội như thế nào đều được xét giảm tội, những trường hợpnày đều là những hoàng thân quốc thích, quan lại hay tầng lớp trí thức trong xã hội.Hành vi xâm phạm tới quyền lợi, tính mạng của vua quan triều đình

17 Đại Việt sử ký toàn thư ( 2009), Nxb Văn học, Hà Nội, Tr 529

32

đều là hành vi ác nghịch, chính vì vậy trong số các tội thuộc vào “Thập ác” thì cóđến một nửa là các tội có hành vi xâm phạm trên: “Mưu phản” – mưu mô làm nguytới xã tắc; “Mưu đại nghịch” – mưu phá hủy tông miếu, lăng tẩm và cung điện nhàvua; “Mưu chống đối” – mưu phản nước theo giặc; “Đại bất kính” – Việc ăn trộm

đồ thờ trong lăng miếu, làm giả ấn tín của vua… chỉ trích nhà vua và đối với sứ giảnhà vua không đúng lễ bầy tôi; “Bất nghĩa” – Là giết quan bản phủ và các quanđương chức tại nhiệm Tuy vậy do chịu nhiều ảnh hưởng của tư tưởng Đức trịtrong Nho giáo cùng với việc đất nước mới giành được độc lập chưa được bao lâucác thế lực bên trong và bên ngoài luôn tìm cách quấy nhiễu lên cần có chính sáchhiệu quả vừa ổn định đời sống xã hội, vừa lấy được tín nhiệm của mọi tầng lớp dânchúng Vì vậy ngoài việc bảo vệ cho các tầng lớp quý tộc, nhà làm luật triều Lêcũng đồng thời là những nhà hoạch định chính sách đã có những biện pháp hữuhiệu mang lại lợi ích cho những nhóm đối tượng xã hội khác thông qua việc đưavào pháp luật một số quy định đảm bảo quyền lợi cho tầng lớp nhân dân, đặc biệt

là những nhóm người yếu thế có hoàn cảnh, cuộc sống dưới mức mặt bằng chungcủa xã hội đương thời

1.2.2 Đặc điểm các Nhóm yếu thế trong xã hội Hậu Lê

Những người trong NYT được QTHL bảo vệ gồm những người dễ bị tổnthương, ít có khả năng bào vệ mình khi bị xâm hại Nghiên cứu các quy định trong

bộ luật chúng ta có thể thấy những nhóm người dễ bị tổn thương nhất được phápluật đặc biệt quan tâm bao gồm: người già, trẻ em, phụ nữ, người tàn tật, cô quảkhông nơi nương tựa; người dân tộc thiểu số Đây là nhóm người có địa vị thấp,không có nhiều quyền lợi, ít có tiếng nói trong gia đình và xã hội

Trong các giai đoạn lịch sử trước đó do hoàn cảnh đất nước sau khi phải trảiqua cả ngàn năm bắt thuộc làm nô lệ, đến khi giành độc lập năm 938 của NgôQuyền trước quân Nam Hán thì dân Việt mới được làm chủ vận mệnh của dân tộcmình, tuy nhiên tiếp sau đó là rất nhiều cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, đấtnước ít khi được sống trong cảnh hòa bình và chính quyền các triều đại trước cũngchưa thật hoàn thiện được bộ máy chính quyền một cách quy củ cho nên đời sốngcủa các nhóm người trong xã hội, nhất là các đối tượng yếu thế hoàn toàn khôngđược bảo vệ trước các mối đe dọa, xâm hại của những nhóm, những tầng lớp kháctrong xã hội, không có một chính sách phúc lợi nào đảm bảo cuộc sống cho họ.Ngoài những đặc điểm chung, mỗi nhóm người lại có những đặc điểm riêng biệt,qua đó phản ánh những khó khăn, vướng mắc mà mỗi nhóm thường gặp phải trongcuộc sống:

Với NYT là phụ nữ, vì phải sống trong một xã hội phong kiến mang nặng tưtưởng Nho giáo nên họ không có nhiều quyền lợi trong gia đình cũng như ngoài xãhội Ngoài xã hội họ không được học hành, thi cử,ít có tài sản riêng và không cóchút địa vị xã hội nào, còn trong gia đình họ luôn phải đứng sau người chồng và

người chồng có thể dễ dàng bỏ vợ khi họ phạm vào “thất xuất”, gồm: “Không có con, dâm đãng, không chịu thờ cha mẹ chồng, lắm lời, trộm cắp, ghen tuông, có ác tật” Còn người vợ rất khó bỏ chồng,theo quy định của QTHL chỉ trong một số trường hợp đặc biệt người vợ mới được bỏ chồng: Điều 308: “Chồng bỏ lửng vợ 5 tháng, coi như mất vợ” , Điều 333 “ Con rể lăng mạ cha mẹ vợ”.

Những người dân tộc thiểu số ít người sống ở những địa bàn khó khăn, ítđược học hành, phải chịu sự cai trị của cả quan lại địa phương người dân tộc vàquan lại triều đình Sống dưới hai tầng áp bức nên cuộc sống bấp bênh không ổn

định, họ không có khả năng để tự bảo vệ mình trước những bất công, áp bức màcác tầng lớp khác đối xử với họ.

Người già, trẻ em là 2 đối tượng ít có khả năng tham gia vào sản xuất, cuộcsống phải dựa vào những người khác trong gia đình nên rất dễ chịu thiệt thòi,không có nhiều quy định của pháp luật nhằm bảo vệ 2 nhóm người này

Người tàn tật, người cô quả không nơi nương tựa: Cũng như nhóm người già

và trẻ em, hai nhóm người này bị hạn chế khả năng tham gia sản suất để tự nuôisống bản thân mình, cuộc sống của họ phải sống dựa vào người khác, vào trợ cấpcủa xã hội

1.3 Khái niệm, quan điểm về bảo vệ các Nhóm yếu thế triều Hậu Lê đƣợc thể hiện trong Quốc triều hình luật

1.3.1 Khái niệm Nhóm yếu thế trong Quốc triều hình luật

Trong bất kỳ xã hội nào cũng tồn tại những nhóm người có vị thế thấp kém,

dễ tổn thương, ít có tài sản, tư liệu sản xuất trong tay, hầu như không có khả năngđáp ứng nhu cầu thiết yếu của bản thân trong cuộc sống thường ngày Họ không cóđược sự đảm vệ trước các nhóm đối tượng khác trong xã hội, pháp luật thời phongkiến ít có những quy định, chế tài được ban hành nhằm mục bảo vệ, bảo đảm chonhững quyền lợi cơ bản cho những người thuộc nhóm này

Trong xã hội phong kiến Việt Nam xưa đa phần dân số sống bằng nghềnông, gắn bó với ruộng đất, trong xã hội đó ai có càng nhiều ruộng đất thì cànggiàu có và có nhiều quyền lực, đó chính là tầng lớp quan lại; quý tộc; địa chủ;thương nhân Ngược lại trong xã hội cũng còn những nhóm người bị hạn chế về sởhữu tài sản, họ không có hoặc có rất ít ruộng đất sản xuất trong tay, cuộc sống lại

bị phụ thuộc vào những nhóm người khác cho nên quyền lợi không được đảm bảonên rất dễ bị xâm hại Những nhóm người đó trong xã hội phong kiến dưới triều Lêbao gồm: Người già, phụ nữ, trẻ em, người tàn tật, người cô quả không nơi nươngtựa, người dân tộc thiểu số chính, đây là những nhóm người dễ bị tổn thương nhất

và rất dễ bị xâm hại quyền lợi Để giải quyết những điểm hạn chế đó, cũng như bảo

vệ quyền lợi cho các nhóm người đó trong hoàn cảnh xã hội lúc bấy giờ, QTHL đã

có nhiều quy định tiến bộ đề cập tới việc bảo vệ cho những nhóm người này Dướigóc độ xã hội thời bấy giờ các nhà làm luật đương thời đã đưa ra những quy định,chế tài nhằm vừa đảm bảo hài hòa giữa quyền lợi của những nhóm người này, vừakhông làm ảnh hưởng tới các nhóm người khác trong xã hội, vừa bảo vệ lợi ích củatầng lớp quý tộc, quan lại đương thời.Thông qua đó có thể đưa ra khái niệm về

NYT trong QTHL như sau: “ Nhóm yếu thế là nhóm không có được vị thế tương xứng trong cuộc sống, ít nhiều phải phụ thuộc vào các nhóm đối tượng khác, không tự định đoạt được cuộc sống của mình, các quyền cơ bản luôn bị đe dọa, trong đó bao gồm các quyền về sự bình đẳng, được chăm sóc sức khỏe, quyền về tài sản, quyền được được bảo vệ và quyền tự quyết”

1.3.2 Quan điểm của nhà Lê trong bảo vệ Nhóm yếu thế

Trong việc bảo vệ NYT trong xã hội nhà Lê đã có những quan điểm làmphương hướng cho hoạt động này, đó là việc xác định và phân loại NYT Khinghiên cứu về QTHL chúng ta có thể thấy những nhóm người này mặc dù có phạmtội nhưng những hình phạt cho họ nhẹ hơn hoặc được miễn so với những nhómngười khác và họ có được một số ưu đãi hơn trong cuộc sống

a Giảm nhẹ hình phạt cho người yếu thế khi phạm tội

Thời kỳ đầu khi mới giành độc lập, pháp luật của các triều đại phong kiếnnhà Ngô – Đinh còn sơ khai mang nặng tính hà khắc, tàn bạo với mục đích làmngười dân sợ mà nghe theo với các hình phạt dã man như người phạm tội bị bỏ vàovạc dầu sôi hay bị cho hổ vồ, hình phạt không phân biệt người phạm tội Các triềuđại Lý, Trần, Lê kế tiếp pháp luật đã hoàn thiện hơn rất nhiều hình phạt không cònmang tính hà khắc như trước do ảnh hưởng của Phật giáo, Nho giáo mang tư tưởngnhân đạo đề cao phẩm giá con người Đặc biệt pháp luật triều Lê chịu ảnh hưởngrất nhiều của tư tưởng Nhân trị trong Nho giáo, tư tưởng này được thể hiện qua cácchính sách hình sự khoan hồng với các nhóm người trong xã hội, trong đó cácnhóm người yếu thế nhận được nhiều ưu ái nhất Với những người thuộc NYT khiphạm tội thường bị xử phạt nhẹ hơn hoặc là được miễn tội, ngay tại điều 1 chươngDanh Lệ quy định về hình phạt “Trượng hình” thì chỉ có đàn ông phải chấp hành

còn phụ nữ, trẻ em được miễn; tội “Lưu” tại bậc thứ nhất - lưu đi châu gần: “Đàn ông đánh 90 trượng, thích vào mặt 6 chữ, bắt đeo xiềng, đày đi làm việc ở các nơi Nghệ An, Hà Hoa Đàn bà đánh 50 roi, thích vào mặt 6 chữ, không phải đeo xiềng…” Còn tại điều 16 quy định người già trên 90 tuổi, trẻ em dưới 7 tuổi dẫu

có mắc tội chết cũng được miễn không bị hành hình bởi đây là hai nhóm người ởhai độ tuổi rất đặc biệt là quá già và quá nhỏ thi hành hình phạt sẽ không phù hợpvới tinh thần nhân đạo của dân tộc với quan niệm “Ốm tha già thải” Các đối tượngyếu thế khác cũng được áp dụng nhiều quy định về hình phạt sao cho có lợi nhấtcho họ: Các nhóm người dân tộc thiểu số được cho phép dùng tập quán của mình

để xử khi họ cùng nhau phạm tội “Những người miền thượng du cùng phạm tội với nhau thì theo phong tục xứ ấy mà định tội ” – Điều 40 Những người tàn tật khi phạm tội được áp dụng những quy định sao cho có lợi nhất cho họ: “Khi phạm tội

chưa già cả tàn tật, đến khi già cả tàn tật mới bị phát giác thì xử theo luật già cả tàn tật” – Điều 17.

b Giành nhiều ƣu ái với Nhóm yếu thế trong đời sống, xã hội

Trong xã hội phong kiến xưa ngoài tầng lớp quan lại, địa chủ, quý tộc cócuộc sống được sung túc, đảm bảo về mọi mặt còn các tầng lớp xã hội khác vẫngặp rất nhiều khó khăn và phải đối mặt với rất nhiều hiểm nguy từ thiên tai, từ sự

áp bức của các tầng lớp quý tộc Trong số những nhóm người đó thì những nhómngười yếu thế gặp khó khăn hơn cả bởi họ phải phụ thuộc vào các đối tượng khác,quyền lợi không có nhiều, ít có khả năng độc lập tự nuôi sống bản thân Để đảmbảo vấn đề an dân và cũng ít nhiều dành một số quyền lợi cho nhóm đối tượng này,nhà Lê đã quy định trong QTHL các quy định mang lại một số ưu ái cho người yếuthế khi phạm tội với các quy định về miễn, giảm hình phạt, cho chuộc tội bằngtiền…Ví dụ với những người thiểu số phạm tội hình phạt đối với họ sẽ được giảmnhẹ hơn với người miền xuôi hoặc có thể được miễn hình phạt, cụ thể Điều 451

quy định: “ Người Man Liêu cướp bóc của nhau, giết nhau thì xử tội nhẹ hơn tội cướp, giết người một bậc; nếu hòa giải với nhau thì cũng cho…” Hoặc với NYT

là phụ nữ hình phạt đối với hành vi phạm tội của họ luôn nhẹ hơn nam giới: Nếu

phải chịu hình phạt “Đồ hình” thì: “…Đàn ông phạm tội nhẹ thì đánh 80 trượng,

có quan chức thì đồ làm thuộc đinh…Đàn bà tội nhẹ thì đánh 50 roi đồ làm thứu phụ ở làng…” Nhìn vào quy định này ta có thể thấy người phụ nữ khi phạm tội

luôn chịu hình phạt khác hẳn đàn ông, người phụ nữ không bao giờ bị xử phạt bằngtrượng và hình phạt phụ xét về mặt nặng nhọc, vất vả cũng luôn nhẹ hơn nam giới

Các quy định trên dù mang lại chút ít quyền lợi cho các nhóm người yếu thếnhưng đã cho thấy chính quyền nhà Lê ít nhiều quan tâm tới vấn đề an sinh xã hội,