Bài viết trình bày xu hướng và hình thức biến đổi cấu trúc không gian làng nghề truyền thống dưới tác động của đô thị hóa; biểu hiện biến đổi không gian kiến trúc cảnh quan các làng nghề truyền thống thời kỳ đô thị hóa và phát triển sản xuất.
Trang 1Làng nghề truyền thống trong các giai đoạn trước đây và cả trong thời kỳ phát triển hội nhập hiện
nay luôn đóng một vai trò hết sức quan trọng bởi hệ thống các giá trị vật thể và phi vật thể rất đặc trưng còn được lưu giữ Tuy nhiên, trước sức ép của quá trình đô thị hóa và phát triển sản xuất ”nóng” trong thời gian vừa qua, các làng nghề truyền thống đã và đang bị biến đổi nhanh hệ thống
các giá trị đặc trưng mà kiến trúc cảnh quan là yếu tố chịu tác động lớn nhất Rất cần những nghiên cứu
đánh giá nhận diện hệ thống các giá trị và định hướng bảo tồn bền vững phát triển các giá trị kiến trúc
cảnh quan làng nghề truyền thống trong các giai đoạn sắp tới
Trong kiến trúc cảnh quan làng nghề truyền thống, cấu trúc không gian bao gồm các thành tố cấu thành
là không gian văn hóa vật thể và không gian văn hóa phi vật thể Hai thành tố này tác động qua lại và
biểu hiện sinh động, chân thực đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội đặc trưng của cộng đồng làng nghề nông
thôn vùng đồng bằng Bắc Bộ qua sinh hoạt văn hóa, cộng đồng, đời sống tôn giáo - tín ngưỡng của cư
dân các làng nghề, đặc biệt tại thành phố Hà Nội Các công trình kiến trúc trong cấu trúc không gian làng
nghề truyền thống với những đặc điểm kiến trúc truyền thống độc đáo biểu hiện ở những tính chất: (1)
Tính truyền thống dân tộc đặc trưng; (2) Phong cách kiến trúc giản dị, khiêm tốn; (3) Vị trí địa hình kết hợp
thiên nhiên; (4) Bố cục tương xứng, hài hòa; (5) Màu sắc trang trí đẹp mắt; (6) Khai thác sử dụng vật liệu
địa phương
Cùng với không gian cảnh quan gắn liền, các công trình kiến trúc trong cấu trúc không gian làng nghề
truyền thống chứa đựng những giá trị văn hóa - lịch sử mang tính biểu hiện cao, thể hiện đầy đủ các
tính chất đặc trưng của văn hóa làng nghề, đó là: tính cộng đồng, tính tự trị, đời sống văn hóa, tôn giáo
- tín ngưỡng, đóng góp một phần không nhỏ trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam Cấu trúc không
THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI CỦA KIẾN TRÚC CẢNH QUAN
CÁC LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG
ThS.KTS NGUYEãN TUẤN MINH
Viện Kiến trúc Quốc gia
DƯỚI SỨC ÉP ĐÔ THỊ HÓA VÀ MỞ RỘNG SẢN XUẤT
& TÁC GIẢ
Trang 2gian làng nghề và các yếu tố cấu thành đã
góp phần quan trọng trong việc tạo lập diện
mạo làng nghề truyền thống và giữ gìn bản
sắc văn hóa dân tộc, còn là một trong những
yếu tố đảm bảo cho sự cân bằng sinh thái,
cải thiện môi trường
Xu hướng và hình thức biến đổi
cấu trúc không gian làng nghề
truyền thống dưới tác động của
đô thị hóa.
Trên cơ sở kết quả đánh giá thực trạng tại một
số làng nghề truyền thống trên địa bàn TP Hà
Nội, có thể nhận thấy rõ dưới tác động của
quá trình đô thị hóa, không gian làng nghề
đang có nhiều biến đổi cả về quy mô lẫn cơ
cấu chức năng Sự biến đổi không gian cấu
trúc làng, thể hiện qua thực tiễn, có thể nhận
thấy các xu hướng biến đổi sau:
Xu hướng phá vỡ tổng thể: Đây là sự thu
nhận những nội dung mới, chức năng mới do
nhu cầu mới vào trong không gian nội tại của
làng, gồm các biểu hiện:
Khai thác hết các diện tích đất công cộng của
làng: ao hồ, đầm, vườn cây của HTX, của các
cụ phụ lão… để sử dụng vào việc xây dựng
nhà ở, công trình công cộng, nhà trẻ, trường
học, đấu thầu làm nhà xưởng hoặc cửa hàng
dịch vụ buôn bán Điều này dẫn tới việc phá
vỡ cấu trúc truyền thống cảnh quan tự nhiên,
xã hội, làm tăng mật độ xây dựng và giảm
tiện nghi môi trường của làng.Sự đan xen
hoặc chuyển đổi chức năng tùy tiện như các
công trình cũ và mới vào đất ở, chuyển đổi
chức năng nhà ở sang sản xuất, dịch vụ buôn
bán và ngược lại… điều này dẫn tới sự lộn xộn,
manh mún trong không gian kiến trúc làng,
triệt tiêu môi trường giao tiếp truyền thống
Việc xây dựng nhà ở bám theo các tuyến
đường làng ngõ xóm để giải quyết “nhu cầu
cuộc sống mặt đường” khiến không gian nhà
ở truyền thống trở thành dãy phố thị nông thôn, đơn điệu chật chội Không gian làng nghề truyền thống quá tải, không đủ điều kiện cải tạo kỹ thuật hạ tầng và xã hội
Do sự phát triển của dân số, các gia đình mới có nhu cầu tách hộ và do phương thức kinh tế sản xuất dịch vụ, mua bán đất trong khi diện tích đất mặt nước, cây xanh trong làng giảm dần Vì vậy, một số bộ phận dân
cư đã hình thành các điểm bên ngoài làng, thường ở ven trục đường, bám theo các trục liên xã, liên huyện, các tuyến đường thành phố và quốc gia hoặc phát triển gần các vị trí có khả năng buôn bán dịch vụ Xu hướng này xuất phát chính là nhu cầu về đất ở, nhà
ở và cũng là kết quả của chính sách kinh tế thị trường và giãn dân tùy tiện thiếu sự quản lý hướng dẫn của các cấp chính quyền
Xu hướng thay đổi nội dung và hình thức kiến trúc công trình: Những nội dung như
các công trình phục vụ công cộng xã hội như hành chính, trường học, nhà trẻ… đã có từ thời kỳ hợp tác hóa nông nghiệp Hiện nay lại xuất hiện các loại hình nhà ở mới: dịch vụ buôn bán sản xuất hoặc giải trí nghỉ ngơi mang nội dung đô thị Những nội dung mới được hình thành có mặt tích cực nhưng cũng có mặt tiêu cực do chưa có sự quản lý hướng
dẫn nên đã trở thành lạc lõng với tâm lý cuộc sống của cộng đồng, tác động không tốt đến đời sống văn hóa, tinh thần của dân làng Lối sống thành phố ảnh hưởng đến cách tổ chức không gian trong nhà ở và hình thức kiến trúc Ở các làng nghề truyền thống hiện đã xuất hiện các loại hình nhà ở đa dạng nhưng chưa tạo được hiệu quả thẩm mỹ và cảnh quan chung của làng
Những biểu hiện biến đổi không gian kiến trúc cảnh quan các làng nghề truyền thống thời kỳ đô thị hóa và phát triển sản xuất
Về kiến trúc cảnh quan
Tổng thể quy hoạch các làng nghề khá lộn xộn với hệ thống quy hoạch bị phá vỡ từ không gian chi tiết đến không gian tổng thể Khu trung tâm của các làng nghề có mật độ xây dựng rất cao Tại đây, các tư nhân, doanh nghiệp, các hộ gia đình đều tranh thủ, tận dụng tối đa diện tích đất ở để kinh doanh và phục vụ công tác trưng bày, giới thiệu các sản phẩm của mình Cũng chính
vì vậy mà diện tích cây xanh, khu sinh hoạt cộng đồng và các dịch vụ công cộng cần thiết cho người dân thì lại rất hạn chế Chủ yếu các dịch vụ trong các làng nghề truyền thống Hà Nội tồn tại dưới hình thức kinh doanh nhỏ, cá thể Về phương diện nào đó, các hình thức kinh doanh nhỏ, cá thể trong các khu nhà phân lô đã tạo cho bộ mặt đường phố một sự đông vui nhộn nhịp nhưng đôi lúc, nó cũng làm mất đi sự trật tự cần thiết cho cảnh quan của làng nghề truyền thống
Sự tập trung mật độ xây dựng quá cao tại các trung tâm làng, dọc theo các trục lộ đã tạo nên một sự tương phản trong bố cục
Trang 3quy hoạch Tại các làng mới khôi phục
nghề truyền thống thì hầu hết đều xa trung
tâm làng, xa trục lộ, mật độ xây dựng còn
khá thấp Các khu vực này tồn tại một phần
không nhỏ đất thổ canh với số lượng dân cư
sống bằng sản xuất nông nghiệp thuần túy
Sự phát triển không quy hoạch này sẽ dẫn
tới tình trạng mất cân đối trong mối quan
hệ chức năng giữa các khu ở trong nội bộ
một làng
Đặc điểm nổi bật của không gian trung tâm
công cộng của làng nói chung và làng nghề
nói riêng là không gian trung tâm được thiết
lập trên cơ sở của tuyến giao mặt đường
giao thông chỉ xấp xỉ 3m nhưng nhà hai bên
đường cao 4,5 tầng với mật độ xây dựng
dày đặc khiến cho bộ mặt kiến trúc trở lên
chen chúc Các vị trí nút giao thông do
không có tầm quan sát lớn nên không tránh
khỏi hiện tượng va chạm giữa các phương
tiện Có thể dẫn chứng cụ thể tại các làng
nghề Hữu Bằng (Thạch Thất), làng nghề
Dương Liễu (Hoài Đức), làng nghề Vạn
Phúc (Hà Đông),…
Nhà ở của các làng nghề trong giai đoạn hiện
nay được xây dựng nhằm mục đích phục vụ
nhu cầu ở và sản xuất trước mắt Quá trình
phát triển tự phát của nhà ở kết hợp không
gian sản xuất trong các làng nghề đã tạo ra
hệ thống những khu nhà ở riêng lẻ, thiếu sự
đồng bộ trong quy hoạch Hầu hết các khu
đất chưa được hoạch định về chiều cao, chỉ
giới xây dựng theo quy hoạch chung, những
công trình kiến trúc được xây dựng một cách
tự phát, tràn lan, vô tổ chức Các chủ nhân
hầu hết đều tiến hành xây dựng hết trong
diện tích đất sở hữu, bất chấp các chỉ giới
quy hoạch Hiện tượng lấn chiếm các không
gian công cộng như giao thông, đất di tích
lịch sử, trường học… cho diện tích ở mang
tính phổ biến ở hầu hết các làng nghề Tùy
theo khả năng kinh tế của từng gia đình,
tùy nhu cầu ở và sản xuất thực tế, tùy quan
niệm thói quen mà cao độ tầng cũng như số
tầng của từng nhà trong bản thân khu làng
nghề đã khiến làng nghề tập hợp các hình
thức kiến trúc bất quy tắc, lẫn lộn giữa công
trình công cộng, công trình sản xuất, kinh
doanh và nhà ở
Các hộ gia đình đã quá lạm dụng diện tích
cho sản xuất, đưa không gian sản xuất với
những kiến trúc nhà xưởng tạm bợ, vật liệu
sơ sài ra sát mặt đường giao thông chính
của làng, việc này đã tạo cho nhà ở mất đi sự hòa hợp với thiên nhiên xung quanh vốn là ưu điểm nổi bật của cơ cấu nhà ở các làng, ít tính hiện đại và hầu như không có giá trị về mặt thẩm mỹ kiến trúc tổng thể
Hiện nay, với sự phát triển ồ ạt của các hộ gia đình, các doanh nghiệp làm nghề truyền thống nhưng không có mặt bằng để tập kết vật liệu nên đã xảy ra tình trạng lấn chiếm trái phép và xây dựng không có quy hoạch
Việc tổ chức không gian tập trung cho sản xuất nghề truyền thống là yếu tố hết sức cần thiết trong các làng nghề hiện nay
Phần lớn tại các làng nghề truyền thống ở Hà Nội tồn tại một diện tích rất lớn hệ thống
ao hồ tự nhiên Đó là nơi thoát nước mưa và là hồ điều hòa của toàn làng khi có mưa lớn, đồng thời cũng là nơi chứa nước thải sinh hoạt và sản xuất Tuy nhiên hiện nay số lượng ao hồ thoát nước bị san lấp, lấn chiếm khá nhiều đã khiến cho diện tích mặt nước bị thu hẹp nghiêm trọng, kéo dài thêm tình trạng thường xuyên bị úng lụt mỗi khi mưa to Đặc biệt, tình trạng lấn chiếm diện tích mặt nước của không gian trung tâm công cộng như giếng làng, ao đình đã làm mất đi yếu tố cảnh quan làng nghề truyền thống - vốn đã trở thành yếu tố tạo nét đặc trưng trong văn hóa làng xã
Về hạ tầng kỹ thuật Hầu như tất cả các làng nghề truyền thống đều nằm trong tình trạng công trình có trước, hạ tầng theo sau
Việc xây dựng lại không đồng bộ, thiếu sự quản lý chặt chẽ Do vậy, hiện tượng xây dựng xong lại đào đường lắp đặt điện, nước đã dẫn đến sự lộn xộn, bừa bãi, gây ảnh hưởng xấu đến cảnh quan
Cơ cấu đường giao thông trong các làng nghề truyền thống thường tồn tại ba loại đường chính: đường bao quanh làng, đường trục chính và các đường nhánh Đường trục chính đóng vai trò là không gian công cộng của làng dưới dạng tuyến, với bề rộng lòng đường tương đối lớn, một số làng được xây dựng hệ thống vỉa hè, phục vụ cho xe đạp,
xe máy là chính và một phần ô tô vào ra cung cấp hàng hóa, chuyên chở vật liệu, lấy rác, chống hỏa…
Nhìn chung, bố cục giao thông trong các làng nghề truyền thống dựa trên hệ thống đường làng trước đây và một phần được xác định theo quy hoạch mới (khu vực đất
giãn dân) Về cơ bản, bố cục giao thông tạo được mối liên kết hữu cơ giữa khu trung tâm và các khu chức năng trong làng, tạo điều kiện cải tạo môi trường và vi khí hậu của các cụm dân cư Tuy nhiên, hệ thống giao thông tại một số làng (nhất là các làng nghề truyền thống sử dụng nguyên vật liệu cồng kềnh như than, đất, gỗ…) do bị diện tích ở lấn chiếm, do mức độ gia tăng dân số quá tải nên hệ giao thông không phân hóa theo đúng cơ cấu chức năng quy hoạch Các tuyến giao thông này đã trở nên quá tải với sự đa dạng về số lượng, chủng loại phương tiện giao thông Tính thẩm mỹ của không gian giao thông gần như không còn
do hệ thống cảnh quan tương hỗ như cây xanh, hang rào, kiến trúc điểm nhấn không có hoặc bị phá vỡ
Một thực tế đặt ra trước những điều kiện tiện nghi mới trong giao thông làng nghề là chỉ đỗ xe ô tô và xe máy, nơi quay xe Đây là một vấn đề không mang tính cục bộ Vấn đề cần được giải quyết trong giao thông các làng nghề truyền thống là tạo mối kết dính giữa cảnh quan khu trung tâm, bố cục nhà
ở, kiến trúc và môi trường…
Bên cạnh đó còn là các vấn đề về môi trường - môi sinh Sản xuất trong các làng nghề đem lại hiệu quả kinh tế cao, song mặt trái của nó là gây ô nhiễm môi trường rất lớn Thực tế cho thấy phần lớn các cơ sở sản xuất của các doanh nghiệp nằm xen kẽ trong khu dân cư Có 77% các cơ sở sản xuất gây ra tiếng ồn, 60% phát sinh bụi trong quá trình sản xuất, 14% phát sinh khói, mùi và 60% phát sinh ra rác thải
Kết luận.
Trước các tác động nhiều mặt của quá trình đô thị hóa và phát triển sản xuất, kiến trúc cảnh quan làng nghề đặc biệt là tại thành phố Hà Nội đang bị biến đổi Đây có thể xem là một xu thế tất yếu, khó tránh khỏi và đảo ngược Vấn đề đặt ra hiện nay là cần xây dựng các chính sách đồng bộ để nhận diện, quản lý và phát huy được các giá trị kiến trúc cảnh quan nơi đây, để làng nghề không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị truyền thống mà còn đảm bảo chất lượng cuộc sống cho người dân, tiếp cận các giá trị bền vững cũng như là nơi phát triển tiếp nối các giá trị sống và sản xuất của người dân trong thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước