Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học địa lý lớp 9 trung học cơ sở ở thành phố thái nguyên

Trong những năm gần đây đa số các nhà trường phổ thông đã triển khai mô hình trường học gắn với cộng đồng, tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm.Mặc dù là một hình thức dạy học khá mới m

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN QUỐC TUẤN

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ LỚP 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ Ở

THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN QUỐC TUẤN

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ LỚP 9 TRUNG HỌC CƠ SỞ Ở

THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊNNgành: LL và PP dạy học Địa lí

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Đỗ Văn Hảo

THÁI NGUYÊN - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung được nghiên cứu trong công trình nàyđều là kết quả của riêng tôi Mọi số liệu, kết quả thu được trong luận văn hoàntoàn là công khai, trung thực và đảm bảo yếu tố khách quan cũng như chưa từngđược công bố ở công trình nào khác Các trích dẫn, nội dung tham khảo luôn cónguồn trích dẫn rõ ràng Tôi xin chịu trách nhiệm và hình thức kỉ luật theo quyđịnh cho những lời tôi đã cam đoan

Tác giả

Nguyễn Quốc Tuấn

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn khoa học của tôi là

TS Đỗ Văn Hảo đã giúp đỡ, đồng hành và theo sát giúp tôi hoàn thiện được luận

văn này

Tác giả xin chân thành cảm ơn tập thể các Thầy, Cô giáo trong khoa Địa lí,phòng Sau đại học trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo mọiđiều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận văn.Xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô giáo đang trực tiếp giảng dạy môn Địa lí

ở các nhà trường THCS và các em HS các trường THCS trên địa bàn thành phốThái Nguyên đã hoàn thành giúp tôi trong quá trình điều tra, khảo sát và thực hiệncác nội dung có liên quan tới luận văn này

Bên cạnh sự nỗ lực của bản thân, cố gắng song khó tránh khỏi những hạnchế thiếu sót Kính mong Quý thầy, cô giáo và những người quan tâm đóng góp

ý kiến để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2020

T ác giả luận văn

Nguyễn Quốc Tuấn

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 3

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 8

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 8

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 9

6 Đóng góp của đề tài 11

7 Cấu trúc đề tài 12

NỘI DUNG 13

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 9 13

1.1 Cơ sở lí luận 13

1.1.1 Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản 13

1.1.2 Đặc điểm của hoạt động dạy học trải nghiệm trong nhà trường

17 1.1.3 Vai trò của tổ chức dạy học trải nghiệm ở các nhà trường trung học cơ sở đối với học sinh 19

1.1.4 Phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ở bậc Trung học cơ sở 21

1.2 Cơ sở thực tiễn 26

1.2.1 Nội dung chương trình Địa lí Trung học cơ sở 26

1.2.2 Nội dung các môn tích hợp với môn Địa lí 9 liên quan tới hoạt động trải nghiệm tích hợp trong nhà trường 28

1.2.3 Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh bậc Trung học cơ sở 32

1.2.4 Thực trạng khi dạy học Địa lí ở trường Trung học cơ sở 34 1.2.5 Thực trạng về việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong dạy học Địa

lí ở trường Trung học cơ sở 35

1.2.6 Thực trạng của việc thực hiện các hoạt động trải nghiệm trong nhà trường

THCS trên địa bàn thành phố Thái Nguyên 41

Tiểu kết chương 1 43

Chương 2 QUY TRÌNH VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM TRONG MÔN ĐỊA LÍ 9 44

2.1 Nguyên tắc của thiết kế hoạt động trải nghiệm môn Địa lí 44

2.2 Phân tích khả năng tổ chức hoạt động dạy học trải nghiệm trong nhà trường của môn Địa lí 9 46

2.3 Quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm môn Địa lí 9 - THCS 51

2.4 Thiết kế và tổ chức một số hoạt động trải nghiệm 54

2.4.1 Hoạt động trải nghiệm 1 54

2.4.2 Hoạt động trải nghiệm 2 58

2.4.3 Hoạt động trải nghiệm 3 62

2.5 Đánh giá những thuận lợi và khó khăn trong việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho học sinh lớp 9 THCS ở TP Thái Nguyên 66

Tiểu kết chương 2 68

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 69

3.1 Mục đích, nhiệm vụ, nguyên tắc, phương pháp tiến hành thực nghiệm

69 3.1.1 Mục đích thực nghiệm 69

3.1.2 Nội dung thực nghiệm 69

3.1.3 Tiến hành thực nghiệm 69

3.2 Kết quả thực nghiệm 71

3.2.1 Khả năng tiếp thu và tích cực của học sinh 71

3.2.2 Đánh giá chất lượng về bài khảo sát 73

3.3 Mức độ đánh giá kết quả sự thích thú của học sinh sau buổi trải nghiệm

77 3.4 Đề xuất nhằm tăng sự thích thú của học sinh khi học môn Địa lí 80

3.4.1 Đề xuất các giải pháp căn bản 80

3.4.2 Các biện pháp đưa ra nhằm nâng cao tính thích thú của học sinh khi học tập Địa lí 80

Tiểu kết chương 3 83

KẾT LUẬN 84

KHUYẾN NGHỊ 84

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

HĐTNST Hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Khả năng tiếp thu và tích cực của học sinh lớp 9A (lớp thực

nghiệm) và 9C (lớp đối chứng) 72Bảng 3.2 Bảng thể hiện tần số điểm làm bài kiểm tra của nhóm lớp TN và ĐC 73

Bảng 3.3 Bảng thể hiện tần suất điểm kiểm tra của nhóm lớp TN và ĐC 75Bảng 3.4 Bảng thể hiện khả năng tích hợp của học sinh 2 lớp thực nghiệm so

với đối chứng 76

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Biểu đồ thể hiện mức độ tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy

học Địa lí của giáo viên THCS các trường được khảo sát 39

Hình 1.2 Biểu đồ thể hiện các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

môn Địa lí của học sinh THCS các trường được khảo sát 40Hình 3.1 Biểu đồ thể hiện khả năng tích cực và tập trung của học sinh lớp

thực nghiệm (9A) và lớp đối chứng (9C) 73Hình 3.2 Biểu đồ thể hiện tần số điểm làm bài kiểm tra của lớp thực

nghiệm (9A) và lớp đối chứng (9C) 74Hình 3.3 Biểu đồ thể hiện tần suất điểm kiểm tra của lớp thực nghiệm (9A)

và lớp đối chứng (9C) 75Hình 3.4 Biểu đồ kết quả điểm kiểm tra của lớp thực nghiệm (9A) và lớp

đối chứng (9C) 76Hình 3.5 Biểu đồ thể hiện khả năng hứng thú với môn học Địa lí thông qua

hình thức học tập trải nghiệm 78Hình 3.6 Biểu đồ thể hiện kiến thức Địa lí tích hợp với các môn học khác

sau khi thực hiện hoạt động trải nghiệm ở lớp thực nghiệm 78

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, vấn đề cơ bản nhất làxây dựng và hoàn thiện con người thông qua hoạt động giáo dục và tự giáo dục.Đảng, nhà nước và nhân dân đã tin tưởng và giao trọng trách cao quý cho ngành

giáo dục: “Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài” đáp ứng

yêu cầu sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước trong thời kỳ hội nhậphiện nay để đáp ứng lòng mong muốn của Bác xây dựng đất nước Việt Namtươi đẹp hơn, to đẹp hơn sánh vai với các cường quốc năm châu

Những năm gần đây, Nghị quyết của Trung ương Đảng và các văn kiệncủa nhà nước, của Bộ giáo dục & Đào tạo đều nhấn mạnh sự cần thiết phải đổimới phương pháp dạy học Trọng tâm của đổi mới phương pháp dạy học là thayđổi lối dạy truyền thụ một chiều (chủ yếu là bắt người học ghi nhớ kiến thức)sang lối dạy tích cực có sự hướng dẫn giúp đỡ của người dạy nhằm phát huytính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tựhọc, tinh thần hợp tác, có niềm vui và hứng thú trong học tập Chuyển từ hìnhthức đồng loạt cả lớp sang tổ chức dạy học theo các hình thức tương tác: Học cánhân, học theo nhóm, bồi dưỡng năng lực độc lập suy nghĩ vận dụng sáng tạokiến thức đã học tránh thiên về ghi nhớ máy móc, không nắm được bản chất vấnđề

Thực tế giáo dục nhiều nước đã chứng minh muốn phát triển tốt năng lựccho người học cần phải chú trọng tới việc xây dựng và thực hiện các hoạt độngtrải nghiệm cho người học và được cụ thể hóa dưới nhiều hình thức như: Tổchức trò chơi, sân khấu tương tác, tham quan dã ngoại, hoạt động giao lưu, hoạtđộng tình nguyện, các hội thi, thể dục thể thao, các ngày hội… Mỗi một hìnhthức đều mang ý nghĩa giáo dục nhất định Đặc biệt là hoạt động trải nghiệmgiúp học sinh thể hiện bản thân, phát huy các năng lực vốn có và hình thànhphát triển các năng lực mới đưa học sinh tới các kiến thức mới mà ở đó các emchính là chủ thể của kiến thức đó

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

Thế giới rộng lớn và đa dạng, tuy nhiên người học chỉ tham gia kiến thứcchỉ bằng việc đọc, nghe, nói thì có lẽ chưa đủ mà chỉ tìm hiểu một phần của thếgiới, của kiến thức đó vì vậy trải nghiệm thực tế luôn là bức tranh chân thựcnhất mang đến cho người học cảm xúc và kiến thức chân thực nhất Ở trongnhà trường trung học cơ sở ở lứa tuổi học sinh còn nhỏ thì việc trải nghiệm vớicác môn học là rất cần thiết, đặc biệt là môn Địa lý bởi ở đó các em được tìmhiểu về những vùng đất mới, những kiến thức tự nhiên, kinh tế và cả xã hội vànhất là ở lứa tuổi này các em thích sự khám phá và tìm tòi nhiều hơn bởi sựhiếu kì

Ở chương trình học bậc trung học cơ sở môn Địa lí là môn có sự liên kết,tích hợp giữa bộ môn Địa lí và các bộ môn khác về các phần có nội dung liênquan mật thiết nhất là ở môn Địa lí 9 và dạy học trải nghiệm sẽ rất cần thiết đốivới học sinh Tuy nhiên chúng ta hiểu được vai trò của trải nghiệm là như vậynhưng nếu cứ nghĩ tổ chức trải nghiệm cho học sinh là phải đi tham quan, dãngoại thì không phải lúc nào hoàn cảnh của gia đình, nhà trường luôn tạo chocác em học sinh có những buổi trải nghiệm như vậy Từ thực tế đó, hiểu nhữngkhó khăn đó thì việc đáp ứng nhu cầu học trải nghiệm giúp các em hình thànhkiến thức, đổi mới phương pháp học mà giảm thiểu chi phí cho học sinh, giađình và nhà trường là vấn đề then chốt Muốn giải quyết thực tế này thì thựchiện trải nghiệm ngay trong các tiết học trong không gian sân trường và trên lớp

là những giải pháp hữu hiệu nhất để tăng cơ hội học tập trải nghiệm cho họcsinh, giúp các em có thể gần gũi với thực tế hơn, tích hợp nhiều bộ môn hơn,khiến giờ học hấp dẫn, thu hút hơn

Với tất cả những lí do trên, tác giả đã chọn đề tài: “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học địa lí lớp 9 Trung học cơ sở ở thành phố Thái Nguyên” Đây là một hướng nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn, góp phần thực

hiện đổi mới PPDH để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học Địa lí ở nhàtrường phổ thông

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Trên thế giới

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được hầu hết các nước phát triển quantâm, nhất là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông theo hướng pháttriển năng lực; chú ý giáo dục nhân văn, giáo dục sáng tạo, giáo dục phẩm chất

và kĩ năng sống… cụ thể với mỗi quốc gia có những đề án phát triển hoặc triết

lí về vấn đề hoạt động trải nghiệm sáng tạo như sau:

- Mỹ: Nhà khoa học John Dewey ở giữa thế kỉ XX ông là người đưa ra

những nguyên lý và học thuyết về giáo dục, khi nhắc tới chúng ta nghĩ ngay tớiquan điểm “Học qua làm, học bắt đầu từ làm” của ông mà những giá trị của lýthuyết đó vẫn đang được ứng dụng cho đến nay, không chỉ ở Mỹ mà trên hầuhết các nước Theo Dewey, giáo dục không chỉ để chuẩn bị cho cuộc sống, màgiáo dục chính là cuộc sống Bởi mỗi đứa trẻ, mỗi học sinh với học tập, chính làhọc qua trải nghiệm và điều này luôn có giá trị sâu sắc nhất cho mỗi cuộc đờicủa con người chúng ta Theo đó, những giá trị trải nghiệm học tập cần được làtrải nghiệm, được học thật, sống thật

- Đức: Từ cấp Tiểu học đã nhấn mạnh đến vị trí của các kĩ năng cá biệt,

trong đó có phát triển kĩ năng sáng tạo cho trẻ; phát triển khả năng học độc lập;

tư duy phê phán và học từ kinh nghiệm của chính mình

- Anh: Trong môi trường giáo dục họ muốn người học được tham gia

thực tế, được phiêu lưu - mạo hiểm nên đã đưa ra và xây dựng hàng loạt cáctình huống, các bối cảnh trong thực tế để buộc học sinh phải vận động và xử lítheo quan điểm của mình trong trường học hoặc thậm chí là cả ở môi trườngbên ngoài bằng việc dã ngoại, picnic điều này thúc đẩy tính sáng tạo, độc lập,chính kiến của các em về vấn đề đó Cung cấp thêm cho học sinh các cơ hộilàm việc nhóm, rèn kĩ năng, khả năng phán đoán và đổi mới phương pháp học

- Nga: Theo nhà tâm lí học nổi tiếng L.X Vưgoxki nhận định con người

tương tác với môi trường xung quanh sẽ hình thành tâm lí người thông qua bàibáo của ông “Ý thức như một vấn đề của tâm lí học hành vi” Vận dụng quy tắc

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

ấy ông cho rằng hoạt động trải nghiệm của học sinh nhờ sự hướng dẫn củangười dạy sẽ giúp người học phát triển và nhận thức nhanh hơn hình thành đượccác kĩ năng tốt hơn, linh hoạt hơn Nếu chưa trải nghiệm thì kiến thức nhậnđược chỉ là kinh nghiệm được truyền đạt lại nhưng nếu có thực tế thì đó là sựtích lũy và bổ sung cho kiến thức đã có

- Nhật: Ngay từ nhỏ học sinh ở đây đã được tham gia các chương trình về

hoạt động trải nghiệm ở các Chương trình này được thiết kế thông qua nhữngtrải nghiệm thực tế để lĩnh hội những kiến thức về giáo dục, đặc biệt chú ý rènluyện tính kỷ luật và chủ động, kỹ năng giải quyết vấn đề; văn hóa làm việcnhóm Giúp cho học sinh Nhật Bản có thể thích nghi, ứng phó với những biếnđổi và khó khăn trong cuộc sống đặc biệt đó là chương trình trải nghiệm

“Shichida Makoto”

- Singapore: Theo tìm hiểu về nền giáo dục của quốc gia này cho thấy dù

là cấp học nào họ luôn giảng dạy theo phương pháp khác biệt tạo sự vận động,làm việc tư duy, rèn nhân cách cho học sinh hơn bao giờ hết Đặc biệt sự quantâm sự quan tâm và thấu hiểu học sinh giúp giảm áp lực, tạo sự khích lệ khiếnhọc sinh học tốt hơn, tiếp thu tốt hơn nhờ đó mà các tài trợ cho nhà trường phổthông nhiều hơn tăng cường các chương trình về nghệ thuật, những kinh nghiệmsáng tạo nghệ thuật, những thực tế, những trò chơi…

Từ những công trình nghiên cứu của các nhà giáo dục học, cũng như môhình học tập trải nghiệm mà các nước trên thế giới đang tiến hành đều khẳngđịnh rõ những vai trò, tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm trong việc hìnhthành và phát triển năng lực học sinh Và đây cũng chính là những nội dungchúng tôi tiếp cận để vận dụng trong dạy học Địa lí ở Việt Nam nhằm tiếp cậnvới nền giáo dục thế giới

2.2 Ở Việt Nam

Nhiều năm trở lại đây giáo dục Việt Nam đang được ưu tiên trong lĩnhvực tổ chức các hoạt động giáo dục trải nghiệm dưới nhiều hình thức Mục đíchhình thành và phát triển nhân cách, phẩm chất đạo đức cho người học qua đócũng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

muốn giáo dục kết hợp nhiều nội dung học tập để tạo ra những kĩ năng, giá trịsống, cách ứng xử cho học sinh Các hoạt động ấy có thể là tham quan, thiết kếcác chủ đề dạy học của từng môn và liên môn, tham gia các trò chơi… Hìnhthành nên làn sóng lớn hút lớn được mọi đối tượng học sinh

Trong Dự thảo thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thế Việt Nam sau 2015 đã đề cập tới 8 lĩnh vực học tập chủ chốt và hoạt động giáo dục với

tên gọi hoạt động trải nghiệm sáng tạo Trong đó trải nghiệm sáng tạo hoạtđộng ở cả 3 cấp học, được phát triển từ hoạt động tập thể, ngoài giờ lên lớp,ngoại khóa của chương trình hiện hành được thiết kế thành các chuyên đề tựchọn để áp dụng vào thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo [7]

Ngoài ra trong nước đã có một số các công trình nghiên cứu, bài viết đềcập tới tổ chức hoạt động trải nghiệm như:

Tác giả Đỗ Ngọc Thống nghiên cứu “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam” Trong đó tác giả giới thiệu kinh

-nghiệm tổ chức hoạt động trải -nghiệm sáng tạo trong giáo dục phổ thông nướcAnh và Hàn Quốc Đây là những nước được đưa hoạt động trải nghiệm, sángtạo và chương trình đào tạo từ rất sớm và đạt được kết quả to lớn Từ đó tác giả

đưa ra kết luận “Lâu nay chương trình giáo dục phổ thông Việt Nam đã có hoạt động giáo dục nhưng chưa được chú ý đúng mức, chưa hiểu đúng vị trí, vai trò

và tính chất của các hoạt động giáo dục đa dạng, phong phú và chi tiết với đầy

đủ các thành tố của một chương trình giáo dục Chưa có hình thức đánh giá và

sử dụng kết quả các hoạt động giáo dục một cách phù hợp” [30, tr.20].

- ThS Bùi Ngọc Diệp trong bài viết “Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông” cũng đưa ra quan niệm về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông Theo đó “Các em được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết

kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân, các em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng được đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, được thể hiện,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè…” [11, tr.85].

- PGS TS Đinh Thị Kim Thoa có bài viết “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo góc nhìn từ lí thuyết và học từ trải nghiệm” có đề cập đến sự khác biệt giữa

việc học đi đôi với hành, học thông qua làm và học từ trải nghiệm trong đó,

“Học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân” [27, tr.49] Muốn để phát triển và

hình thành năng lực thì người học phải trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm làhoạt động giáo dục thông qua trải nghiệm trong việc kết nối kinh nghiệm họcđược trong nhà trường và thực tiễn cuộc sống, nhờ đó các kinh nghiệm đượctích lũy thêm và dần chuyển hóa thành năng lượng

Qua đó, từ các nghiên cứu trong và ngoài nước một phần nào đã giúpchúng ta hiểu được vai trò của việc học trải nghiệm và đang dần đóng vai tròchính trong các môn học Đặc biệt là với bộ môn Địa lí

Trong những năm gần đây đa số các nhà trường phổ thông đã triển khai

mô hình trường học gắn với cộng đồng, tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm.Mặc dù là một hình thức dạy học khá mới mẻ, song đã có một số trường ở nước

ta đưa mô hình học tập này vào thực hiện và bước đầu đạt kết quả tốt: TrườngTHCS Chu Văn An (Thái Nguyên), trường THCS Thịnh Đức (Thái Nguyên),trường THCS Hoàn Kiếm (Hà Nội), trường thực nghiệm THPT(Hà Nội), trườngTHCS &THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội)…Ngoài ra Bộ giáo dục và Đào tạocòn tổ chức nhiều buổi tập huấn về chương trình hoạt động trải nghiệm ngoài ra

có rất nhiều tài liệu được biên soạn xoay quanh vấn đề này như: “Tài liệu tậphuấn kĩ năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trongtrường trung học” Ở mỗi trường với đặc thù ở địa phương và thực tiễn của nhàtrường, mô hình học tập trải nghiệm được đưa ra phù hợp Hình thức tổ chứcdạy học đa dạng gồm: dạy học dự án, dạy học trải nghiệm…Hình thức tổ chứcdạy học này tạo điều kiện cho học sinh được trải nghiệm, được khám phá, qua

đó góp

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

phần hình thành năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng hợp tác

và khát vọng học tập suốt đời Nhà trường, ngoài hình thức học tập trên lớp,nhà trường còn tiến hành những hoạt động ngoài lớp giúp cho không gian lớphọc được mở rộng thêm [6]

Thời gian gần đây, nhiều công trình nghiên cứu sinh, luận văn thạc sĩ,khóa luận tốt nghiệp quan tâm tới việc nghiên cứu các hoạt động trải nghiệm

trong trong dạy học Địa lí ở trường phổ thông như: Lê Thị Nga “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học lịch sử địa phương ở trường Trung học phổ thông huyện Ba vì, Hà Nội” Luận văn thạc sĩ, 2015; Phạm Hữu Vang “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THCS huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang” Luận văn thạc sĩ, 2016; Cao Thị Hoa“Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học địa lí lớp 10” Luận văn thạc sĩ, 2016; Nguyễn Thị Thu Trang “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học địa lí địa phương lớp 12 THPT tỉnh Vĩnh Phúc” Luận văn thạc sĩ, 2017; Trịnh Thị Thanh Hà “Thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí lớp 12 - THPT tỉnh Tuyên Quang”, Luận văn thạc sĩ 2019; Ngô Thu Hương “Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong dạy học Địa lí 11 THPT theo định

hướng phát triển năng lực”, Luận văn thạc sĩ 2019,

Tóm lại, trong những tài liệu trong nước và ngoài nước mà tác giả đã tiếpcận có liên quan đến của đề tài, các nội dung đề cập đến vai trò của hoạt độngtrải nghiệm sáng tạo trong dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh Các tàiliệu này cũng làm rõ khái niệm, nội dung, hình thức tổ chức,… của hoạt độngtrải nghiệm Song, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào đề cập tới thiết kếcác hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí ở trường THCS trên địa bàn TPThái Nguyên, nhất là trong một lớp học cụ thể (như lớp 9) Kế thừa các thànhtựu nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước, chúng tôi thấy rằngcần phải coi trọng về vai trò, nội dung, đặc điểm của hoạt động trải nghiệm ởnhà trường phổ thông Đặc biệt là việc thiết kế và tổ chức các hoạt động trảinghiệm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN ht t p : / / l r c tnu.edu.vn

phải thật sự hiệu quả, để HS dễ dàng chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện cho HS nănglực tư duy, tính tích cực, bồi dưỡng lòng yêu quê hương đất nước, có các quanđiểm khoa học, nhân sinh quan đúng đắn trước những vấn đề đang đặt ra đốivới địa phương, với đất nước và toàn cầu

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục tiêu

Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lí luận và thực tiễn về dạy học tích cực

và tổ chức hoạt động trải nghiệm, đề tài tập trung thiết kế và tổ chức một sốhoạt động trải nghiệm tích hợp trong môn Địa lí nhằm đáp ứng nội dung sáchgiáo khoa Đồng thời giúp HS chiếm lĩnh tri thức địa lí một cách hứng thú, độclập, dễ dàng và đạt được các mục tiêu của giáo dục đề ra

- Nghiên cứu thực trạng dạy học trải nghiệm ở một số trường Trung học cơ

sở tại thành phố Thái Nguyên

- Nghiên cứu nội dung, phương pháp, hình thức, đánh giá năng lực hoạtđộng dạy học trải nghiệm của học sinh bậc Trung học cơ sở và khả năng ápdụng các hoạt động dạy học trải nghiệm vào thực tiễn

- Thiết kế các hoạt động dạy học trải nghiệm trong nhà trường cho họcsinh lớp 9 Trung học cơ sở

- Triển khai dạy học thực nghiệm tại một số Trường trung học cơ sở trênđịa bàn thành phố Thái Nguyên

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 9 trường THCS Thịnh Đức vàTHCS Quyết Thắng

- Phạm vi: Nghiên cứu và thực nghiệm trên địa bàn TP Thái Nguyên.

- Về thời gian: Luận văn thực hiện từ năm 2018 - 2020

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã sử dụng những quan điểm

và phương pháp nghiên cứu chính sau:

5.1 Quan điểm nghiên cứu

Hệ thống các quan điểm đưa ra nhằm có hướng đi đúng và sâu sắc về mặtnội dung cho luận văn Đây là quan điểm có ý nghĩa to lớn về mặt phương phápluận cho tất cả các công trình nghiên cứu khoa học ở tất cả các ngành và cáclĩnh vực khác nhau Các quan điểm này có khuynh hướng chỉ đạo và dẫn lối choviệc tìm kiếm tri thức ở mức độ cao hơn, cụ thể như sau:

5.1.1 Quan điểm hệ thống

Quan điểm này giúp cho đề tài trở nên logic và mạch lạc hơn Việc thiết

kế các hoạt động trải nghiệm trên lớp môn Địa lí cấp trung học cơ sở được đặt

ra trong điều kiện và tình hình đổi mới chương trình sách giáo khoa và áp dụnggiảng dạy trải nghiệm học sinh trong toàn trường, trên quy mô cả nước Cùngvới đó ở tổ bộ môn cũng xây dựng một kế hoạch chương trình mang tính thốngnhất bao gồm cho các lớp và các chuyên đề của cả trường Qua đó cần phải tìmhiểu các mối quan hệ qua lại, các tác động ảnh hưởng trong một hệ thống đểđưa ra chính xác các vấn đề đang được nghiên cứu đến

5.1.2 Quan điểm thực tiễn

Là quan điểm giúp nhìn nhận vấn đề mang tính thực tế, các hình thứchoạt động trải nghiệm trên lớp phải mang tính linh hoạt, khách quan, hiệu quả.Đồng thời giúp cho việc xây dựng nội dung và nhìn thấy được các mặt hạn chếhoặc khó khăn khi thực hiện giúp giải quyết các vấn đề đó trơn chu hơn, thúcđẩy việc học tập trải nghiệm của học sinh sẽ ít gặp phải các khó khăn, lúngtúng Vì vậy muốn học tập trải nghiệm tốt thì phải trải qua thực tiễn

5.1.3 Quan điểm dạy học tích cực

Ở quan điểm này việc học sẽ chuyển từ học truyền thụ sang tìm tòi, khámphá mà ở đó giáo viên là người định hướng gợi mở và học sinh bàn luận, tìm ramấu chốt của vấn đề nhờ có hình thức này mà học sinh làm trung tâm do vậymang tích tích cực rất cao đặc biệt với học trải nghiệm Qua đó có thể so sánhgiữa việc học mới so với học về tác động, hiệu quả

5.1.4 Quan điểm công nghệ dạy học

Do đây là hình thức học tập trải nghiệm trong nhà trường vì thế việc nhờvào các công nghệ phục vụ dạy học là rất cần thiết các em không được đi thực

tế nhưng phải được nhìn thực tế và công nghệ là phương tiện giúp người dạy vàngười học truyền tải thông tin, nắm bắt thông tin nhanh hơn, chính xác hơn Từ

đó việc học trải nghiệm trên lớp trở nên dễ dàng hơn, tiện lợi hơn

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu là cách thức thu thập, xử lí thông tin để phục vụcho mục đích nghiên cứu Trong luận văn này có sử dụng một số phương pháp:

5.2.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp

Dựa vào các nội dung đã thu thập được qua quá trình phân tích và tổnghợp lại các yếu tố và thực tế của việc giảng dạy trải nghiệm ở trên thế giới và ởViệt Nam từ đó rút ra những hoạt động và lựa chọn hình thức sao cho phù hợpvới học sinh bậc trung học cơ sở

5.2.2 Phương pháp quan sát

Là phương pháp thu thập thông tin hoạt động trải nghiệm dựa vào quansát nghe, nhìn, để từ đó thấy được các hạn chế, các mặt tồn tại và đưa ra kếtluận cho việc thực hiện Tránh những sai sót mà quan sát, theo dõi thấy.Phương pháp này được thực hiện bằng việc ghi chép và tham quan

5.2.3 Phương pháp điều tra

Điều tra là phương pháp khảo sát một nhóm đối tượng trên một diện rộngnhằm phát hiện các quy luật phân bố, trình độ phát triển, đặc điểm của đốitượng

nghiên cứu Kết quả của phương pháp điều tra là những thông tin quan trọng vềđối tượng nghiên cứu làm cơ sở thực tiễn để đề xuất các giải pháp Trong đề tàinày tác giả dùng phương pháp điều tra bằng việc dùng hệ thống câu hỏi để điềutra từ thực tế nhằm xem xét kết quả của việc học trải nghiệm ấy có phù hợp vớingười học và có thể kiểm tra người học về độ hứng thú trong học, kết quả đạtđược và thấy được những điều còn tồn tại cần khắc phục, điều chỉnh đây làphương pháp rất cần thiết cho việc nghiên cứu các công trình khoa học.

5.2.4 Phương pháp thực nghiệm

Thực nghiệm là phương pháp kiểm tra việc áp dụng một hoạt động trảinghiệm trên lớp làm thí điểm để từ đó đánh giá mặt tích cực và tiêu cực củaviệc học này Rút ra những kinh nghiệm và lựa chọn hướng phát triển tốt hơn,đúng đắn hơn Vận dụng phương pháp này để tiến hành thực nghiệm sư phạmtại một số trường THCS trên địa bàn TP Thái Nguyên Kết quả thực nghiệm sẽđánh giá chính xác mức độ hiểu bài của người học, khả năng áp dụng vào thựctiễn có hiệu quả hay không để từ đó có những điều chỉnh phù hợp

Tác giả tiến hành thực nghiệm sư phạm có đối chứng với cùng một giáoviên giảng dạy Sau mỗi lần thực nghiệm tiến hành nhận xét, đánh giá bằng việcphát phiếu khảo sát cho giáo viên và học sinh, đánh giá qua quan sát, phỏngvấn, tổng hợp bài kiểm tra để đánh giá kết quả, nhu cầu về việc dạy học trảinghiệm trong nhà trường

5.2.5 Phương pháp toán thống kê

Phương pháp toán thống kê được sử dụng để xử lý số liệu thu được từ kếtquả điều tra thực tiễn dạy học và thực nghiệm tại các trường phổ thông Từ đó

là căn cứ để đưa ra các đánh giá, nhận xét quan trọng của kết quả thực nghiệmcũng như kết quả thực tiễn của đề tài

6 Đóng góp của đề tài

Trong quá trình nghiên cứu, đề tài luận văn đã bước đầu đạt được nhữngkết quả sau đây:

- Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế tổ chứccác hoạt động dạy học trải nghiệm trong nhà trường môn Địa lí 9 ở Trung học

cơ sở hiện nay

- Xác định được các nguyên tắc của việc thiết kế tổ chức các hoạt độngdạy học trải nghiệm trong nhà trường trung học cơ sở

- Xây dựng được quy trình về phương pháp tổ chức các hoạt động dạyhọc trải nghiệm trong nhà trường môn Địa lí 9 - Trung học cơ sở ở thành phốThái Nguyên

- Thiết kế một số hoạt động dạy học trải nghiệm trong nhà trường mônĐịa lí 9 - Trung học cơ sở ở thành phố Thái Nguyên

- Kết luận và khuyến nghị về việc tổ chức các hoạt động dạy học trảinghiệm môn địa lý trong nhà trường có hiệu quả hơn và ứng dụng mô hình dạyhọc trải nghiệm trong nhà trường được sử dụng nhiều, rộng rãi hơn

- Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động trải

nghiệm trong dạy học Địa lý 9

- Chương 2 Quy trình và tổ chức hoạt động dạy học trải nghiệm trong

môn

Địa lí 9

- Chương 3 Thực nghiệm sư phạm.

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC

HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 9

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản

1.1.1.1 Hoạt động

Là quá trình cá nhân thực hiện các quan hệ giữa họ với thế giới tự nhiên,

xã hội, người khác và bản thân Hoạt động là quá trình tác động vào điều gì đó

Hoạt động học tập là nhằm vào tri thức, kĩ năng, kĩ xảo để biết, để hiểu,

để tiếp thu và đưa nó thành vốn liếng kinh nghiệm của bản thân người học Cónghĩa là đối tượng của hoạt động học là nhằm hình thành phát triển phẩm chất

và năng lực người học

1.1.1.2 Trải nghiệm

Nói đến trải nghiệm là nói đến hoạt động của con người, là những hoạtđộng giúp con người tham gia, gia nhập vào những hoạt động, hoàn cảnh, điềukiện sống khác nhau từ đó tìm hiểu về kiến thức, qua đó trau dồi vốn hiểu biếtkiến thức cho bản thân trang bị kĩ năng sống trong những điều kiện khác nhau

Bản chất của trải nghiệm: trải nghiệm là một phạm trù bao hàm nhiềuphương pháp trong đó người dạy khuyến khích người học tham gia trải nghiệmthực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kỹnăng, định hình các giá trị sống và phát triển tiềm năng bản thân, tiến tới đónggóp tích cực cho cộng đồng và xã hội

Phương pháp buộc học sinh phải sử dụng tổng hợp các giác quan (nghe,nhìn, chạm, ngửi ), tăng khả năng lưu giữ những điều đã học được lâu hơn; cóthể tối đa hóa khả năng sáng tạo, tính năng động và thích ứng của người học

Việc trải qua quá trình khám phá kiến thức và tìm giải pháp giúp pháttriển năng lực cá nhân và tăng cường sự tự tin, việc học cũng trở nên thú vị hơnvới học sinh và việc dạy trở nên thú vị hơn với giáo viên.

Khi chủ động tham gia tích cực vào quá trình học, học sinh được rènluyện về tính kỷ luật Học sinh cũng có thể học các kỹ năng sống mà được sửdụng lặp đi lặp lại qua các bài tập, hoạt động, từ đó tăng cường khả năng ứngdụng các kỹ năng đó vào thực tế

Với phương pháp học thông qua trải nghiệm luyện được cho học sinh cả

về kiến thức và kĩ năng học tập, tìm tòi, phân tích và áp dụng thực tiễn Nhờvậy, các em sẽ có được một kho tàng kiến thức vững chắc, trang bị cho bảnthân kĩ năng xã hội một cách toàn diện

Đặc điểm của trải nghiệm:

Nội dung hoạt động trải nghiệm sáng tạo mang tính tích hợp

Hình thức học qua hoạt động trải nghiệm rất đa dạng

Học qua trải nghiệm là quá trình học tích cực và hiệu quả

Học qua trải nghiệm đòi hỏi khả năng phối hợp, liên kết nhiều lực lượnggiáo dục trong và ngoài nhà trường

Học qua trải nghiệm giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình thứchọc tập khác không thực hiện được

Trải nghiệm luôn chứa đựng hai yếu tố không thể tách rời đó là hànhđộng và cảm xúc thiếu một trong hai yếu tố đó thì không thể mang lại hiệu quả

Kết quả của trải nghiệm là hình thành được kinh nghiệm mới, hiểu biếtmới, năng lực mới, thái độ giá trị mới

Các dạng trải nghiệm:

Trải nghiệm trong lớp học

Trải nghiệm ở ngoài trời

1.1.1.3 Sáng tạo

Khái niệm sáng tạo được sử dụng đồng nghĩa với nhiều thuật ngữ khácnhau như sự sáng tạo, tư duy óc sáng tạo, các thuật ngữ này đều liên quan tới

một thuật ngữ gốc Latin “Crear” đều mang một nghĩa chung là “Sự sản xuất,tạo ra, sinh ra, một cái gì đó mà trước đây chưa hề có, chưa từng tồn tại”.Ngoài ra sáng tạo cũng được hiểu là “tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặctinh thần Tìm ra cái mới cách giải quyết mới, không bị gò bó phụ thuộc vào cái

đã có Có thể sáng tạo trong bất kì lĩnh vực nào: Khoa học, nghệ thuật, sản xuất,kinh tế, chính trị”

Sáng tạo không phải một hoạt động rập khuôn có sẵn hay lặp lại một cáchmáy móc Mà đó là tạo ra những sản phẩm cần thiết cho cuộc sống của conngười và xã hội Quá trình sáng tạo là quá trình diễn ra từ ý nghĩ (ý tưởng) chođến khi tạo ra kết quả (sản phẩm) Đó là sự chuẩn bị, suy nghĩ, nảy sinh ý tưởngmới, là sự huy động toàn bộ sức mạnh trí tuệ của chủ thể sáng tạo

Sáng tạo là một năng lực đặc biệt của tiến hóa văn hóa và là năng lực đặcbiệt của cá nhân, củng cố để nó trở thành năng lực quan trọng nhất để mỗingười chuẩn bị cho cuộc sống của mình Bên cạnh đó thái độ sáng tạo giúpchúng ta chế ngự chúng ta Sáng tạo là năng lực quyết định và biến đổi nhữngtình huống chua rõ ràng và cải tạo chúng thành có ý thức

1.1.1.4 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một khái niệm mới trong dự thảo về

“Đổi mới chương trình và sách giáo khoa phổ thông sau năm 2015” [7]

Để xác định được hoạt động trải nghiệm sáng tạo cần xuất phát từ cácthuật ngữ “Hoạt động”, “Trải nghiệm”, “Sáng tạo” và mối quan hệ giữa chúngvới nhau Tuy nhiên nó cũng không phải là phép cộng đơn giản của ba thuậtngữ trên, bởi trong hoạt động đã có yếu tố trải nghiệm, sáng tạo Chỉ có nhữnghoạt động giáo dục có mục đích, có tổ chức nhằm hình thành phẩm chất vànăng lực cho người học, dành cho đối tượng học sinh đảm bảo ba yếu tố hoạtđộng - trải nghiệm - sáng tạo

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sựhướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham giatrực tiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau của đời sống gia đình, nhàtrường

cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triểnnăng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cánhân mình Trải nghiệm sáng tạo là hoạt động được coi trọng trong từng mônhọc.

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo không gọi là môn học mà là hoạt độnggiáo dục Môn học được tạo nên bởi một hoặc một vài lĩnh vực khoa học nên nộidung của nó được cấu trúc chặt chẽ còn hoạt động giáo dục sử dụng tích hợpkiến thức, kỹ năng của nhiều lĩnh vực để thực hiện mục tiêu hoạt động củamình

Chúng ta hình dung một chương trình giáo dục của bất kỳ quốc gia nàocũng bao gồm nội dung dạy học (các môn học) và nội dung giáo dục (các hoạtđộng giáo dục) Các môn học thực hiện giảng dạy những lĩnh vực có tính khoahọc, chủ yếu nhằm phát triển năng lực trí tuệ cho học sinh

Bên cạnh đó, chúng ta có hoạt động giáo dục, là hoạt động nhằm pháttriển những phẩm chất nhân cách, kỹ năng sống hay là năng lực tâm lý xã hộigiúp con người có thể thích nghi, thích ứng với xã hội, làm chủ bản thân, biếtsống tích cực và hạnh phúc Đây là những mặt vô cùng quan trọng để tạo nêncuộc sống có ý nghĩa của mỗi cá nhân

Trên cơ sở phân tích các khái niệm, thuật ngữ có thể đưa ra các địnhnghĩa về hoạt động trải nghiệm sáng tạo như sau

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt đông giáo dục, trong đó nội dung

và cách thức tổ chức tạo điều kiện cho từng học sinh được tham gia trực tiếp vàlàm chủ thể của hoạt động, tự lên kế hoạch, chủ động xây dựng chiến lược hànhđộng cho bản thân và cho nhóm để hình thành và phát triển những phẩm chất,

tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kĩ năng sống và những năng lực cần có củacông dân trong xã hội hiện đại, qua hoạt động học sinh phát huy khả năng sángtạo để thích ứng và tạo ra cái mới, giá trị cho cá nhân và cộng đồng

1.1.1.5 Năng lực

Là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện mộthoạt động nào đó” như năng lực tư duy, năng lực tài chính hoặc là “phẩm chấttâm sinh

lý và trình độ chuyên môn tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạtđộng nào đó với chất lượng cao như năng lực chuyên môn, năng lực lãnhđạo.Theo cách hiểu khác, Năng lực là tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhânphù hợp với những yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạtđộng đó có kết quả tốt Năng lực vừa là tiền đề, vừa là kết quả của hoạt động.Năng lực vừa là điều kiện cho hoạt động đạt kết quả nhưng đồng thời năng lựccũng phát triển ngay trong chính hoạt động ấy (kinh nghiệm, trải nghiệm).

Theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (Bộ giáo dục và đào tạonăm 2017), Năng lực là thuộc tính độc đáo của cá nhân được hình thành, pháttriển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huyđộng tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác thực hiệnthành công một loại hoạt động nhất định đạt kết quả mong muốn trong nhữngđiều kiện cụ thể Như vậy có thể hiểu: Năng lực của học sinh là khả năng làmchủ kiến thức, kĩ năng, thái độ phù hợp với lứa tuổi và vận hành chúng mộtcách hợp lí vào việc thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quảcác vấn đề đặt ra cho chính các em trong cuộc sống [7]

1.1.2 Đặc điểm của hoạt động dạy học trải nghiệm trong nhà

trường

- Nội dung hoạt động trải nghiệm sáng tạo mang tính tích hợp

Nội dung hoạt động trải nghiệm sáng tạo rất đa dạng và mang tính tíchhợp tổng hợp kiến thức kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập nhưgiáo dục đạo đức, giáo dục an ninh quốc phòng, giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩnăng sống, giáo dục giá trị sống, giáo dục thẩm mĩ, thể chất, giáo dục lao động,

an toàn giao thông, môi trường, phòng chống các tệ nạn xã hội Điều này giúpcho các nội dung giáo dục thiết thực hơn, gần gũi hơn với cuộc sống thực tế, đểđáp ứng như cầu hoạt động của học sinh giúp các em vận dụng vào thực tiễncuộc sống một cách dễ dàng hơn

- Hình thức học qua hoạt động trải nghiệm rất đa dạng

Hoạt động trải nghiệm được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau nhưtrò chơi, hội thi, diễn đàn, giao lưu, tham quan, du lịch, sân khấu hóa, thể dụcthể

thao, câu lạc bộ, các công trình nghiên cứu mỗi hình thức hoạt động trên đềutiềm tàng trong đó những khả năng giáo dục nhất định Nhờ các hình thức tổchức đa dạng, phong phú mà việc giáo dục học sinh được thể hiện một cách tựnhiên, sinh động, nhẹ nhàng, hấp dẫn, không gò bó và khô cứng phù hợp vớiđặc điểm tâm sinh lí, cũng như nhu cầu và nguyện vọng của học sinh Trongquá trình thiết kế tổ chức, đánh giá các hoạt động cả giáo viên và học sinh đều

có cơ hội thể hiện sự sáng tạo của mình trong đó

- Hoạt động trải nghiệm là quá trình tích cực và hiệu quả

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là cơ hội cho học sinh phát huy tính tíchcực, chủ động, tự giác và sáng tạo của bản thân Nó có khả năng huy động sựtham gia tích cực của học sinh vào các khâu của quá trình hoạt động từ thiết kếhoạt động đến chuẩn bị thực hiện và đánh giá kết quả để từ đó hình thành chocác em nhưng giá trị sống và năng lực cần thiết

- Học qua trải nghiệm đòi hỏi khả năng phối hợp liên kết nhiều lực lượnggiáo dục trong và ngoài nhà trường

Khác với hoạt động dạy học, hoạt động trải nghiệm sáng tạo có khả năngthu hút sự tham gia, phối hợp liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoàinhà trường như: Giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, ban giám hiệu, đoànthanh niên, cha mẹ học sinh, hội khuyến học, có các tổ chức cơ quan doanhnghiệp địa phương, mỗi lực lượng giáo dục có tiềm năng thế mạnh riêng Tùynội dung tích chất của từng hoạt động mà sự tham gia của các lực lượng có thểtrực tiếp hoặc gián tiếp, có thể là đầu mối chủ trì hoặc phối hợp và có sự hỗ trợkhác nhau Do vậy hoạt động trải nghiệm sáng tạo là điều kiện cho học sinhđược học tập, giao tiếp rộng rãi với nhiều lực lượng giáo dục, được lĩnh hội cácnội dung giáo dục qua nhiều kênh khác nhau, với nhiều cách tiếp cận khácnhau Điều đó làm tăng tính đa dạng, hấp dẫn và chất lượng, hiệu quả của hoạtđộng trải nghiệm sáng tạo

- Học qua trải nghiệm giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình thứchọc tập khác không thực hiện được.

Lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người và thế giới xung quanhbằng nhiều con đường khác nhau để phát triển nhân cách của mình là mục tiêuquan trọng của hoạt động học tập Tuy nhiên có những kinh nghiệm chỉ có thểlĩnh hội thông qua trải nghiệm thực tiễn, sự đa dạng trong trải nghiệm sẽ manglại cho học sinh nhiều vốn sống, kinh nghiệm phong phú mà nhà trường khôngthể hoặc chỉ cung cấp một phần nhỏ qua các công thức hay định luật, định lí

Tóm lại học từ trải nghiệm là phương thức học tập hiệu quả, nó giúp hìnhthành năng lực cho học sinh đặc biệt lứa tuổi đang trưởng thành Học từ trảinghiệm có thể thực hiện vơi bất cứ lĩnh vực tri thức nào, khoa học hay đạo đức,kinh tế xã hội học từ trải nghiệm cũng cần được tiến hành có tổ chức, cóhướng dẫn theo quy trình nhất định của nhà giáo dục thì hiệu quả của việc họcqua trải nghiệm sẽ tốt hơn Hoạt động giáo dục nhân cách học sinh chỉ có thể tổchức qua trải nghiệm

1.1.3 Vai trò của tổ chức dạy học trải nghiệm ở các nhà trường trung học cơ

sở đối với học sinh

- Là bộ phận quan trọng trong chương trình giáo dục

Thực tế cho thấy hiện nay trong các chương trình dạy học địa lí thì việcdạy học trải nghiệm đóng vai trò vô cùng quan trọng trong thực tế bởi ngoàiviệc các em học sinh hình thành được kiến thức, kĩ năng, hành vi thái độ thì còngiúp các em có cơ sở tìm hiểu, khám phá, vận động và hình thành được ý thứcgiáo dục cao hơn thông qua việc trải nghiệm, bên cạnh đó còn là giáo dục kĩnăng sống, đạo đức cách ứng xử trong cuộc sống Ở bậc trung học cơ sở chươngtrình tập trung nhiều hơn vào các hoạt động xã hội, phục vụ cộng đồng và bắtđầu đẩy mạnh hoạt động hướng nghiệp Tuy nhiên, hoạt động phát triển cánhân, lao động vẫn được tiếp tục triển khai để phát triển các phẩm chất và nănglực của học sinh Vậy điều đó cho thấy việc đưa hoạt động trải nghiệm vàochương trình học được

Bộ giáo dục & đào tạo đang ngày càng được đẩy mạnh, chú trọng nhiều hơn vàcũng thu hút được sự quan tâm của nhân dân.

- Con đường quan trọng gắn học với hành, lý thuyết với thực tiễn

Học đi đôi với hành đó là việc cần làm trong bất cứ lĩnh vực nào bởi vậndụng lý thuyết vào cuộc sống cần phải có thực tế, trong bộ môn địa lí điều nàycần phải song song với nhau thông qua vấn đề trải nghiệm Trải nghiệm giúpcác em khắc sâu, nhớ kĩ và vận dụng ngay vào thực tế Để các em có cái nhìnkhách quan, đánh giá đúng bản chất vấn đề và điều này thì rất cần trong cuộcsống của con người

Trải nghiệm là cuốn từ điển sống giúp các em chắt lọc, và khắc sâu kiếnthức ngoài ra còn là giúp giáo dục định hướng nghề nghiệp cho các em tốt nhấtkhi vẫn còn là học sinh bậc trung học cơ sở, chuẩn bị một hành trang tốt để các

em tự tin hơn khi bước vào đời

- Hình thành, phát triển nhân cách hài hòa và toàn diện cho học sinhViệc đẩy mạnh hoạt động trải nghiệm giúp cho học sinh nâng cao nhâncách, lòng khoan dung, sự vị tha cách ứng xử trong thực tiễn điều đó rất cần ởcon người hiện đại nhất là trong thời đại cách mạng công nghiệp 4.0

- Điều chỉnh và định hướng cho hoạt động dạy học

Đây là điểm đổi mới trong chương trình giáo dục, hoạt động trải nghiệmđược coi là nội dung quan trọng vừa đổi mới phương pháp và hình thức học vừanăng cao chất lượng dạy để đạt hiệu quả cao về mọi mặt trong bộ môn Tiếp thukiến thức ở nội dung cao hơn, gắn kết đạo đức, văn hóa và lồng ghép đượcnhiều nội dung hơn để phát triền và hình thành ở ngay lứa tuổi học sinh bậctrung học cơ sở, ở lứa tuổi vị thành niên

Nhờ có hoạt động trải nghiệm mà nội dung các môn học được đưa vàotích hợp cùng một thời gian, địa điểm, giúp học sinh hiểu sâu hơn, biết nhiềunội dung hơn và đặc biệt là tạo ra sự hứng thú trong học sinh

1.1.4 Phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ở bậc Trung học cơ sở

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được tổ chức dưới nhiều khác nhau nhưhoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan

dã ngoại, các hội thi, các hoạt động giao lưu, hoạt động nhân đạo, hoạt độngtình nguyện, hoạt động cộng đồng, sinh hoạt tập thể, lao động công ích, sânkhấu hóa như: Kịch, thơ, hát, múa rối, tiểu phẩm, kịch tham gia,… thể dục thểthao, tổ chức các ngày hội… Sau đây là một số hình thức tổ chức có điều kiệntriển khai và phù hợp với dạy học Địa lí trong không gian lớp học:

Trò chơi là là hình thức tổ chức các hoạt động vui chơi với nội dung kiến

thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, có tác dụng giáo dục "chơi mà học, học

mà chơi" Trò chơi còn là một loại hình hoạt động giải trí, thư giãn; là món ăntinh thần nhiều bổ ích và không thể thiếu được trong cuộc sống con người nóichung, đối với học sinh nói riêng Trò chơi Trò chơi có thể được sử dụng trongnhiều tình huống khác nhau của HĐTN như làm quen, khởi động, dẫn nhập vàonội dung học tập, cung cấp và tiếp nhận tri thức; đánh giá kết quả, rèn luyện các

kĩ năng và củng cố những tri thức đã được tiếp nhận, Trò chơi giúp phát huytính sáng tạo, hấp dẫn và gây hứng thú cho học sinh; giúp học sinh dễ tiếp thukiến thức mới; giúp chuyển tải nhiều tri thức của nhiều lĩnh vực khác nhau; tạođược bầu không khí thân thiện; tạo cho các em tác phong nhanh nhẹn

Sân khấu tương tác (hay sân khấu diễn đàn) là một hình thức nghệ thuật

tương tác dựa trên hoạt động diễn kịch, trong đó vở kịch chỉ có phần mở đầuđưa ra tình huống, phần còn lại được sáng tạo bởi những người tham gia Phầntrình diễn chính là một cuộc chia sẻ, thảo luận giữa những người thực hiện vàkhán giả, trong đó đề cao tính tương tác hay sự tham gia của khán giả

Mục đích của hoạt động này là nhằm tăng cường nhận thức, thúc đẩy đểhọc sinh đưa ra quan điểm, suy nghĩ và cách xử lý tình huống thực tế gặp phảitrong bất kì nội dung nào của cuộc sống Thông qua sân khấu tương tác, sựtham gia của học sinh được tăng cường và thúc đẩy, tạo cơ hội cho học sinh rènluyện những kĩ năng như: kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề, kĩ năngphát hiện

vấn đề, kĩ năng phân tích vấn đề, khả năng sáng tạo khi giải quyết tình huống vàkhả năng ứng phó với những thay đổi của cuộc sống,

Diễn đàn là một hình thức tổ chức hoạt động được sử dụng để thúc đẩy

sự tham gia của học sinh thông qua việc các em trực tiếp, chủ động bày tỏ ýkiến của mình với thầy cô giáo, cha mẹ, đông đảo bạn bè, nhà trường, và nhữngngười lớn khác có liên quan.Thông qua diễn đàn, học sinh có cơ hội bày tỏ suynghĩ, ý kiến, quan niệm hay những câu hỏi, đề xuất của mình về một vấn đềnào đó có liên quan đến nhu cầu, hứng thú, nguyện vọng của các em Đây cũng

là dịp để các em biết lắng nghe ý kiến, học tập lẫn nhau Vì vậy, diễn đàn làmột trong những hình thức tổ chức mang lại hiệu quả giáo dục thiết thực nhưmột sân chơi tạo điều kiện để học sinh được biểu đạt ý kiến của mình một cáchtrực tiếp với đông đảo bạn bè và những người khác Diễn đàn thường được tổchức rất linh hoạt với những hình thức hoạt động cụ thể, phù hợp với từng lứatuổi học sinh Mục đích của việc tổ chức diễn đàn là để tạo môi trường, cơ hộicho học sinh được bày tỏ ý kiến về những vấn đề các em quan tâm, giúp cácđưa ra những suy nghĩ và hành vi tích cực để khẳng định vai trò và tiếng nóicủa mình

Hội thi/cuộc thi là một trong những hình thức tổ chức hoạt động lôi cuốn,

hấp dẫn học sinh và đạt hiệu quả cao trong việc tập hợp, giáo dục, rèn luyện vàđịnh hướng giá trị cho tuổi trẻ Hội thi mang tính chất thi đua tích cực để vươnlên đạt được mục tiêu mong muốn thông qua việc tìm ra người/đội thắng cuộc.Mục đích tổ chức hội thi/cuộc thi nhằm lôi cuốn học sinh tham gia một cáchchủ động, tích cực vào các hoạt động giáo dục của nhà trường; đáp ứng nhu cầu

về vui chơi giải trí cho học sinh; thu hút tài năng và sự sáng tạo của học sinh;phát triển khả năng hoạt động tích cực và tương tác của học sinh, góp phần bồidưỡng cho các em động cơ học tập tích cực, kích thích hứng thú trong quá trìnhnhận thức Hội thi/cuộc thi có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức khácnhau như: Thi vẽ, thi tiểu phẩm, thi thời trang, thi kể chuyện, thi chụp ảnh, thiviết, thi tìm hiểu, thi đố vui, thi giải ô chữ,, thi kể chuyện theo tranh, thi sáng

tác bài hát, hội thi học tập, hội thi thời trang, hội thi học sinh thanh lịch, cónội dung giáo dục

về một chủ đề nào đó Chính vì vậy, tổ chức hội thi cho học sinh là một yêu cầuquan trọng, cần thiết của nhà trường, của giáo viên trong quá trình tổ chứcHĐTN Nội dung của hội thi rất phong phú, bất cứ nội dung giáo dục nào cũng

có thể được tổ chức dưới hình thức hội thi/cuộc thi Điều quan trọng khi tổ chứchội thi là phải linh hoạt, sáng tạo khi tổ chức thực hiện, tránh máy móc thì cuộcthi mới hấp dẫn

Phương pháp tổ chức hoạt động sáng tạo trong dạy học phổ thông cónhiều phương pháp phù hợp để thiết kế các HĐTN ngay trong không gian lớphọc Trong đó có một số phương pháp phù hợp với mục tiêu và đối tượng củaHĐTN trong môn Địa lí như:

Phương pháp giải quyết vấn đề: Tổ chức hoạt động trải nghiệm phát hiện

và giải quyết vấn đề là phương pháp dạy học trong đó GV tạo ra những tìnhhuống có vấn đề, điều khiển HS phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác, tích cực,chủ động, sáng tạo để giải quyết vấn đề và thông qua đó chiếm lĩnh tri thức, rènluyện kĩ năng và đạt được những mục đích học tập khác Đặc trưng cơ bản của

tổ chức hoạt động, dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là "tình huống gợivấn đề" vì "Tư duy chỉ bắt đầu khi xuất hiện tình huống có vấn đề"(Rubinstein)

Tình huống có vấn đề (tình huống gợi vấn đề) là một tình huống gợi racho HS những khó khăn về lí luận hay thực hành mà họ thấy cần có khả năngvượt qua, nhưng không phải ngay tức khắc bằng một thuật giải, mà phải trảiqua quá trình tích cực suy nghĩ, hoạt động để biến đổi đối tượng hoạt độnghoặc điều chỉnh kiến thức sẵn có

Quy trình thực hiện gồm các bước sau:

+ Bước 1: Phát hiện vấn đề

Yêu cầu phải nghiên cứu chính xác vấn đề và đặt ra mục tiêu giải quyếtvấn đề

+ Bước 2: Hướng giải quyết

+ Bước 3: Nêu các giải pháp

HS trình bày lại toàn bộ từ việc phát biểu vấn đề tới giải pháp Nếu vấn

đề là một đề bài cho sẵn thì có thể không cần phát biểu lại vấn đề

+ Bước 4: Đi sâu tìm hiểu giải pháp

Tìm hiểu những khả năng ứng dụng kết quả

Đề xuất những vấn đề mới có liên quan nhờ xét tương tự, khái quát hóa, lậtngược vấn đề,…và giải quyết nếu có thể

Phương pháp sắm vai: Sắm vai là phương pháp tổ chức cho HS thực

hành, “làm thử” một số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định Đây

là phương pháp nhằm giúp HS suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách tậptrung vào một sự việc cụ thể mà các em vừa thực hiện hoặc quan sát được Việc

“diễn” không phải là phần chính của phương pháp này mà điều quan trọng là sựthảo luận sau phần diễn ấy

Quy trình thực hiện

- Bước 1: Giáo viên chia nhóm, đưa tình huống đóng vai cho từng nhóm

và quy định rõ về thời gian chuẩn bị và đóng vai

- Bước 2: Các nhóm trao đổi việc đóng vai

- Bước 3: Các nhóm lên đóng vai

+ Giáo viên đặt câu hỏi vơi học sinh đóng vai

+ Vì sao em lại có cách ứng xử như vậy?

+ Cảm xúc, thái độ của em khi thực hiện cách ứng xử? Khi nhận được cách ứng xử (đúng hoặc sai)

- Bước 4: Lớp bàn luận, nhận xét:

+ Cách ứng xử của các vai diễn hợp lí hay chưa hợp lí?

+ Chưa hợp lí ở điểm nào?

+ Tại sao?

+ Giáo viên kết luận về cách ứng xử cần thiết trong tình huống

Phương pháp trò chơi: Là phương pháp giáo dục thông qua việc tổ chức

các trò chơi có liên quan tới nội dung bài học, có tác dụng phát huy tính tích cực

nhận thức, gây hứng thú học tập cho học sinh Qua trò chơi học sinh tiếp thu kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, đồng thời qua trò chơi phát triển tính tựgiác.

Quy trình thực hiện theo các bước

- Bước 1: GV giới thiệu tên, mục đích trò chơi

+ Tên trò chơi kích thích, cuốn hút được học sinh

+ Xác định được mục đích, nhiệm vụ của trò chơi

- Bước 2: Hướng dẫn học sinh tham gia trò chơi

+ Phổ biến luật cho người tham gia trò chơi

rất hào hứng và sôi nổi)

+ Giáo viên giám sát, giúp đỡ và nhắc nhở học sinh khi có học sinh còn khókhăn, lúng túng

- Bước 4: Rút kinh nghiệm sau trò chơi

+ Giáo viên hoặc trọng tài nhận xét và học sinh khi tham gia trò chơi, vàrút ra kinh nghiệm từ việc thực hiện trò chơi đó

+ Công bố kết quả và khen thưởng

Phương pháp làm việc nhóm: Làm việc theo nhóm là một trong những

phương pháp dạy học được áp dụng trong đổi mới phương pháp dạy học: pháthuy tính tích cực của người học, dạy học hướng về người học Giảng dạy dựatrên phương pháp làm việc theo nhóm là một phương pháp sư phạm mà theo đó,lớp được chia thành nhiều nhóm, mỗi nhóm được phân công giải quyết mộtcông việc cụ thể hướng tới một nội dung công việc chung lớn hơn; kết quả củatừng nhóm sẽ được trình bày để thảo luận chung trước khi giáo viên đi đến kếtluận cuối cùng

Quy trình thực hiện các bước làm việc theo nhóm