Bài giảng Ngữ văn 10: Phương pháp thuyết minh

Bài giảng Ngữ văn 10: Phương pháp thuyết minh trình bày tầm quan trọng của phương pháp thuyết minh; một số phương pháp thuyết minh; yêu cầu đối với việc vận dụng phương pháp thuyết minh.

       Tr ườ ng THPT LÝ TH ƯỜ NG KI T  Ệ

      T  VĂN Ổ

************************************

Bài Gi ng : ả  Ph ươ ng pháp thuy t minh ế

I.  T mquan  tr ng  c a  phầ ọ ủ ương  pháp  thuy t ế

minh:

* M i quan h  gi a phố ệ ữ ương pháp thuy t minh và m c ế ụ

*  K t  lu n:ế ậ  Phương  pháp  thuy t  minh  có  m i ế ố

quan  h   ch t  ch   không  th   tách  r i  v i  m c ệ ặ ẽ ể ờ ớ ụ

đích thuy t minhế

II. M t s  phộ ố ương pháp thuy t minhế

1. Ôn t p các phậ ương pháp thuy t minh đã h cế ọ

­ Đo n v n 1: Ông (Tr n Qu c Tu n – NBS) ạ ặ ầ ố ấ

l i khéo ti n c  ngạ ế ử ười tài gi i cho đ t nỏ ấ ước, nh  ư

Dã Tượng, Y t Kiêu là gia th n c a ông có d  ế ầ ủ ự

công d p Ô Mã Nhi, Toa Đô. B n Ph m Ngũ Lão, ẹ ọ ạ

Tr n Thì Ki n, Trầ ế ương Hán Siêu, Ph m Lãm,  ạ

Tr nh Dũ, Ngô S  Thị ỹ ường, Nguy n Th  Tr c v n ễ ế ự ố

là môn khách c a ông, đ u n i ti ng th i đó v  ủ ề ổ ế ờ ề

văn chương và chính s (…)ự

Phương pháp đ nh nghĩa, gi i thích; nêu ví d ; dùng ị ả ụ

s  li u; li t kê; so sánh; phân lo i, phân tíchố ệ ệ ạ

Đo n  văn  2:ạ  Ba  Sô  là  m t  thi  sĩ  ­  Ngộ ười  hành 

hương danh ti ng s ng   Nh t vào th  k  XVII. ế ố ở ậ ế ỷ

Ba Sô là bút danh. Trong th c t , đây là bút danh ự ế

th  ba c a ông. Dứ ủ ưới nh ng v n th  đ u tiên, ông ữ ầ ơ ầ

ký là Mu – nê – phu – sa. Mười năm sau, ông ch n ọ

cái tên Tô – Sây, có nghĩa là “Đào xanh”, đ  t  long ể ỏ

ngưỡng m  nhà th  Trung Hoa đ i Độ ơ ờ ường danh 

ti ng Lí B ch (705 – 762) – vì hai ch  “Lí B ch” ế ạ ữ ạ

v n có nghĩa là “M n tr ng”. Mãi cho đ n năm 36 ố ậ ắ ế

tu i,  khi  đã  là  m t  nhà  th   có  uy  tín  và  nhi u ổ ộ ơ ề

người theo h c, ông m i đ i bút danh là Ba – sô.ọ ớ ổ

Đo n  văn 3:ạ  Trung bình, người ta có t  40.000 đ n ừ ế

60.000 t  t  bào, nghĩa là 10.000 l n nhi u h n s  c  ỷ ế ầ ề ơ ố ư

dân s ng trên Trái Đ t hi n nay. Nh ng t  bào này ố ấ ệ ữ ế

đượ ấ ạc c u t o b i 6 tri u t  t  phân t , nghĩa là 60 ở ệ ỉ ỉ ư

l n nhi u h n s  tinh tú trong vũ tr  Nh ng phân ầ ề ơ ố ụ ữ

t  l i đử ạ ượ ạc t o thành t  1 t  t  nguyên t  M t con ừ ỉ ỉ ử ộ

s  kh ng l , tố ổ ồ ương đương v i s  tinh tú có trong ớ ố

10.000 vũ tr  nh  vũ tr  c a chúng ta. N u m i ụ ư ụ ủ ế ỗ

nguyên t  dài 1 mm, 1 t  bào dài 10 cm thì 1 ngử ế ười cao 1,75 m s  bi n thành ngẻ ế ười kh ng l  v i chi u ổ ồ ớ ề

cao 1.750 km! May thay đi u này không x y ra vì ề ẩ

nguyên t  là c c nh ử ự ỏ

(Theo con người và con s , t p chí ki n th c ngày ố ạ ế ứ

nay s  327)ố

Đo n văn 4:ạ  Nh c c  c a đi u hát này(hát tr ng quân ạ ụ ủ ệ ố

– NBS) gi n d  không ch  nói: Đàn kìm, đàn nh , đàn ả ị ổ ị

s n, … h t th y đ u là đ  b  T t c  nh c c  ch  ế ế ả ề ồ ỏ ấ ả ạ ụ ỉ

g m m t cái h  sâu, có cái thùng b ng thi c úp trên, ồ ộ ố ằ ế

trên thùng có m t s i dây k m dài ch ng năm sáu ộ ợ ẻ ừ

thước căng gi a hai cái c c. C m m nh g , gõ kh  ữ ọ ầ ả ỗ ẻ

m t chút vào đ u dây, cái dây b t vào thùng phát ra ộ ầ ậ

m t th  âm thanh giòn giã nhíp theoộ ứ ti ng hát th t ế ậ

duyên dáng:

      Thình thùng thình

      M t đàn cò tr ng bay tungộ ắ

      Bên nam bên n  ta cùng c t lên, ữ ấ

      C t lên m t ti ng linh đìnhấ ộ ế

      Co loan sánh phượng cho mình sánh ta

­ Chia l p thành b n nhóm: 3 bàn 1 nhóm ớ ố

* Đo n 1:ạ

+ M c đích thuy t minh: Thuy t minh công lao ụ ế ế

ti n c  ngế ử ười tài gi i cho đ t nỏ ấ ướ ủc c a Tr n ầ

* Đo n 2:ạ

+ M c đích thuy t minh: lí do (ho c nguyên nhân) ụ ế ặ

thay đ i bút danh c a thi sĩ Ba sôổ ủ

+ Phương pháp thuy t minh: Đ nh nghĩa, phân ế ị

tích, gi i thích,ả

+ Tác d ng: cung c p nh ng thông tin b t ng  thú ụ ấ ữ ấ ờ

v  v  bút danh c a thi sĩ Ba sôị ề ủ

* Đo n 3: ạ

+ M c đích thuy t minh: giúp ngụ ế ườ ọi đ c hi u v  ể ề

c u t o c a t  bàoấ ạ ủ ế

+ Phương pháp thuy t minh: nêu s  li u, so sánh. ế ố ệ

Ví  dụ

Trung bình, người ta có t   40.000 đ n 60.000 t  t  ừ ế ỷ ế

bào, nghĩa là 10.000 l n nhi u h n s  c  dân s ng ầ ề ơ ố ư ố

trên Trái Đ t hi n nay.(s  li  u)ấ ệ ố ệ

N u m i nguyên t  dài 1 mm, 1 t  bào dài 10 cm ế ỗ ử ế

thì 1 người cao 1,75 m s  bi n thành ngẻ ế ười kh ng ổ

l  v i chi u cao 1.750 km! May thay đi u này ồ ớ ề ề

không x y ra vì nguyên t  là c c nh (so s ánh) ẩ ử ự ỏ

+ Tác d ng: gây  n tụ ấ ượng m nh, tăng s c h p ạ ứ ấ

d nẫ

* Đo n 4:ạ

+ M c đ ích thuy  t minh: giúp ngụ ế ườ ọi đ c 

hi u rõ v  lo i hình ngh  thu t dân gianể ề ạ ệ ậ

+ Phương pháp thuy t minh: Phân loai, gi i ế ả

thích

+ Tác d ng: cung c p thông tin thú v  v  ụ ấ ị ề

lo i hình ngh  thu t dân gianạ ệ ậ

2. Tìm hi u them m t s  phể ộ ố ương pháp thuy t minhế

a. Thuy t minh b ng chú thíchế ằ

VD 1: Ba sô là bút danh. Bô sô là tên hi u. Ba sô là tên chệ ữ

VD 2 : Ba sô là m t nhà th  n i ti ng hàng đ u c a ộ ơ ổ ế ầ ủ

Nh t B nấ ả  Ta b t g p th  c a ông v i r t nhi u ắ ặ ơ ủ ớ ấ ề

đi u m i l , v i th  th  Hai C , Ba sô thề ớ ạ ớ ể ơ ư ường dùng 

nh ng nét ch m phá, ch  g i ch  không t , ch a r t ữ ấ ỉ ợ ứ ử ừ ấ

nhi u kho ng tr ng cho trí tề ả ố ưởng tưởng c a ngủ ười 

đ cọ

B ng so sánh  ả

Cùng có mô hình c u trúc A là B : A là đ i tấ ố ượng 

c n thuy t minh, B là tri th c v  đ i tầ ế ứ ề ố ượng 

Gi ng nhau ố

Phương pháp thuy t minh ế

Khác nhau 

­ Đ t s  v t (hi n t ặ ự ậ ệ ượ ng) c n thuy t  ầ ế

minh vào m t lo i l n h n r ng h n ộ ạ ớ ơ ộ ơ

­ Ch  ra đ ỉ ượ c đ c đi m  ặ ể b n ch t c a  ả ấ ủ

s  v t,  ự ậ hi n t ệ ượ ng đ  phân bi t nó  ể ệ

v i hi n t ớ ệ ượ ng cùng lo i ạ

VD : phân bi t nhà th  X v i nhà th   ệ ơ ớ ơ

Y,  nhân v t A v i nhân v t B ậ ớ ậ

 ­ Nêu ra m t tên g i khác ho c m t  ộ ọ ặ ộ cách nh n bi t khác,  ậ ế

là B ch Vân C  Sĩ, c a Nguy n  ạ ư ủ ễ Công Tr  là Ng  Trai ứ ộ

b.  Thuy t  minh  b ng  cách  gi ng  gi i  nguyên ế ằ ả ả

nhân ­ k t quDưới đây là đo n văn đế ả ạ ược vi t đ  ti p t c gi i thi u v  thi ế ể ế ụ ớ ệ ề

sĩ Ba sô :

tàu » .

+  Trong  hai  m c  đích  đã  nêu  (ni m  say  mê  cây ụ ề

chu i c a Ba sô và lai l ch c a bút danh Ba sô) thì ố ủ ị ủ

m c đích 2 là ch  y u ụ ủ ế

+ Các ý trong đo n văn có quan h  nhân qu  v i ạ ệ ả ớ

nhau  vì  t   ni m  say  mê  cây  chu i  (ch   nguyên ừ ề ố ỉ

nhân) m i d n đ n vi c ra đ i (ch  k t qu ) bút ớ ẫ ế ệ ờ ỉ ế ả

danh Ba sô

+ M i quan h   y đố ệ ấ ược trình bày m t cách h p ộ ợ

lí: vì gi i thích trả ước sau đó đ a ra k t lu n;ư ế ậ

Sinh  đ ng:  dùng  cách  nói  hình  nh  bóng  b y, ộ ả ẩ

ni m say mê cây chu i đề ố ược khai thác t  nhi u ừ ề

khía c nh, nhi u góc đ  khác nhau.ạ ề ộ

III.  Yêu  c u  đ i  v i  vi c  v n  d ng  ầ ố ớ ệ ậ ụ

ph ươ ng pháp thuy t minh ế

III. Yêu c u đ i v i vi c v n d ng phầ ố ớ ệ ậ ụ ương pháp thuy t minhế

Ghi nhớ

IV. Luy n t pệ ậ

Bài t p 1 :ậ  Nh n xét v  s  l a ch n, v n d ng và ph i h p các phậ ề ự ự ọ ậ ụ ố ợ ương  pháp thuy t minh trong đo n trích sauế ạ

Trong muôn vàn loài hoa mà thiên nhiên đã t o ra trên th  gian này, hi m ạ ế ế

có loài hoa nào mà s  đánh giá v  nó l i đự ề ạ ược th ng nh t nh  là hoa lan.ố ấ ư

Hoa lan đã được người phương Đông tôn là « loài hoa vương gi  » ả

(vương gi  chi hoa). Còn v i ngả ớ ười phương Tây thì lan là « n  hoàng c a ữ ủ

các loài hoa »

H  lan thọ ường được chia thành hai nhóm : nhóm phong lan bao g m t t ồ ấ

c  nh ng loài s ng bám trên đá, trên cây, có r  n m trong không khí.Còn ả ữ ố ễ ằ

nhóm đ a lan l i g m nh ng loài có r  n m trong đ t hay l p th m m cị ạ ồ ữ ễ ằ ấ ớ ả ụ

Có th  nói trong th  gi i c a hoa, ch a có loài nào đ t đ n s  phong phú ể ế ớ ủ ư ạ ế ự

tuy t v i nh  lan, v i nh ng s  bi n thái r t đa d ng v  r , thân, lá và ệ ờ ư ớ ữ ự ế ấ ạ ề ễ

đ c bi t là hoa. Ch  riêng 10 loài c a chi lan Hài V  n  đã cho th y s  đa ặ ệ ỉ ủ ệ ữ ấ ự

d ng tuy t v i c a hoa và c a lá v  hình dáng, v  màu s c. V i cánh môi ạ ệ ờ ủ ủ ề ề ắ ớ

cong lượn nh  gót hài, cánh hoa trong mãnh và mang hoà s c tuy t di u ư ắ ệ ệ

c a tr ng, vàng, ph t tím, nâu, khi có làn gió nh , hoa Hài V  n  rung ủ ắ ớ ẹ ệ ữ

rinh tưởng nh  cánh bư ướm m nh mai đang bay lả ượn.

+  Các  phương  pháp  thuy t  minh  đế ược  s   d ng ử ụ

trong đo n văn trên làạ

­ Phương pháp nêu s  li u :ố ệ  

s c.ắ