Giáo trình Vi sinh vật bệnh truyền nhiễm vật nuôi: Phần 2

Nối tiếp phần 1, phần 2 của giáo trình Vi sinh vật bệnh truyền nhiễm vật nuôi tiếp tục trình bày các nội dung chính sau: Bệnh truyền nhiễm ở trâu bò, bệnh tụ huyết trùng trâu bò, bệnh ở loài lợn, bệnh dịch tả lợn, bệnh truyền nhiễm ở gia cầm, bệnh truyền nhiễm của chó và mèo. Mời các bạn cùng tham khảo để nắm nội dung chi tiết.

dê, cừu, l ợ n N g o à i ra, n g ư ờ i c ũ n g c ó t h ể mắc bệnh B ệ n h g â y ra do m ộ t virus

h ư ớ n g t h ư ợ n g b ì , con vật bị b ệ n h t h ư ờ n g sốt cao, h ì n h t h à n h c á c m ữ n nước ở

niêm mạc m i ệ n g , c h â n , k ẽ m ó n g , trên da và vú con cái

M ặ c d ù bệnh xuất h i ệ n thường nhẹ, t ỷ l ệ tử vong t h ấ p n h ư n g sự t h i ệ t h ạ i về

k i n h t ế rất lớ n do gia sú c bị bện h m ấ t sức sản xu ấ t , ch i p h í cho v i ệ c dậ p dịch quá lớn Virus l ở m ồ m long m ó n g c ó thể g â y ra c á c ổ dịch rộng l ớ n , c ó tính chất quốc gia và c h â u lữc Đ ộ n g vật thữ c ả m c ó tỷ l ệ mắc bệnh cao g ầ n n h ư 100% Bệnh có k h ắ p nơi trên t h ế g i ớ i V i ệ t N a m và m ộ t số nước trong v ù n g Đông Nam Á đ ề u c ó bệnh, n ê n n ă m 1992, tổ chức dịch tễ t h ế g i ớ i O I E đ ã t h à n h lập

n h ó m phối hợp k h ố n g c h ế l ở m ồ m long m ó n g của k h u vực, đ ế n n ă m 1994 nâng

lên t h à n h t i ể u ban p h ò n g chống bệnh l ở m ồ m long m ó n g k h u vực thuộc OIE bao g ồ m 7 nước: Myanmar, T h á i Lan, L à o , Campuchia, V i ệ t N a m , Malaysia và Philippines

Virus l ở m ồ m long m ó n g c ó 7 typ: O; A ; C; Asia 1; S Á T , ; S A T2; S A T3, các

typ này g â y ra bệnh ở đ ộ n g vật v ớ i c á c triệu chứng l â m s à n g g i ố n g nhau nhưng

k h ô n g g â y m i ễ n dịch c h é o cho nhau

O; A ; c là 3 typ g â y bệnh phổ b i ế n trên t h ế g i ớ i

- Typ Asia Ì thường g â y bệnh ở lữc địa c h â u Á C á c typ S Á T , , S A T2, SAT3

(Southern A í r i c a n Territories) thường gặp ở v ù n g N a m Phi

- ở V i ệ t N a m đ ã phát h i ệ n typ O; typ A ; và Asia Ì n h ư n g typ thường gặp là typ o

- C á c typ l ở m ồ m long m ó n g n à y l ạ i chia t h à n h n h i ề u b i ế n chủng (Subtyp)

P h ư ơ n g p h á p n u ô i c ấ y t ố t nhất là trên t ổ chức t h ư ợ n g bì của l ư ỡ i b ò trưởng

t h à n h Sau n h i ề u l ầ n t i ế p đ ờ i , đ ộ c lực của virus v ẫ n l u ô n ổn đ ị n h

V ớ i nhiệt đ ộ cao virus d ễ bị tiêu d i ệ t : ở 30 - 3 7 ° c virus sống t ừ 4 - 9 n g à y

ở 5 0 ° c virus chịu đ ư ợ c 30 p h ú t , 7 0 ° c chịu được sau 5 - 10 p h ú t N h i ệ t đ ộ l ạ n h

bảo quản virus lâu d à i

V ớ i c á c chất sát t r ù n g , t h ư ờ n g p h ả i d ù n g c á c chất sát t r ù n g m ạ n h m ớ i d i ệ t được virus n h ư d u n g d ị c h N a O H 1 % , f o r m o l 2 % - 5%

HI TRUYỀN NHIỄM HỌC

1 L o à i v ậ t m ắ c b ệ n h

- Trong tự n h i ê n : V i r u s g â y b ệ n h chủ y ế u cho t r â u , b ò , d ê , c ừ u , l ợ n và c á c động vật hoang d ã n h ư t r â u , b ò , l ợ n rừng, lạc đ à , s ơ n d ư ơ n g , v o i L o à i vật ăn thịt ít mắc và t h ư ờ n g ở t h ể n h ẹ Đ ộ n g vật m ộ t m ó n g n h ư ngựa, lừa, la k h ô n g mắc bệnh L o à i c h i m c ũ n g k h ô n g c ả m n h i ễ m

Trong v ù n g d ị c h l ở m ồ m long m ó n g , n g o à i trâu b ò c ó t h ể t h ấ y n h í m , chuột, hươu, nai, hoẵng m ắ c b ệ n h v à chết k h á n h i ề u

- T r o n g p h ò n g t h í n g h i ệ m : Chuộ t lang r ấ t c ả m t h ữ , p h ư ơ n g p h á p g â y n h i ễ m tốt nhất là t i ê m trong da hoặc k h í a da hay t i ê m n ộ i bì gan b à n c h â n Sau 12h - 24h c h ỗ t i ê m c ó n ổ i m ữ n n h ỏ , m à u đ ỏ , c ó t h ú y t h ũ n g , sau 2 - 3 n g à y c ó t h ể

lympho, trong m á u , c á c c ơ quan n ộ i tạng và bắp thịt Sau k h i n h i ễ m b ệ n h 18 giờ virus c ó trong m á u và t ồ n t ạ i khoảng 3 - 5 ngày, m á u m ấ t đ ộ c lực k h i c á c mữn nước được h ì n h t h à n h

Virus c ò n c ó trong c á c chất bài xuất của vật bệnh n h ư nước b ọ t , nước tiểu, phàn sữa, nước mắt và nước m ũ i Sự lan tràn của virus trong chất bài xuất có trước k h i xuất h i ệ n c á c t r i ệ u chứng lâm s à n g

3 Đ ư ờ n g x â m n h ậ p

- Virus x â m nhập v à o c ơ thể đ ộ n g vật qua đ ư ờ n g tiêu hoa là chủ y ế u , các chất ó n h i ễ m virus được súc vật ăn phải virus sẽ qua n i ê m mạc m i ệ n g m à xâm

nhập

- Virus cũng x â m nhập v à o cơ thể qua c á c vết t h ư ơ n g trên da, nhất là da

v ù n g vú N i ê m mạc đ ư ờ n g h ô hấp và đường sinh dữc c ũ n g là nơi virus có thể

x â m nhập

- Ó con cái c ó chửa, qua n i ê m mạc đ ư ờ n g sinh dữc, virus v à o b à o thai và

gây sảy thai

- Trong p h ò n g thí n g h i ệ m , đ ế g â y bệnh đường đ ư a virus tốt nhất là tiêm vào nội bì n h ư n ộ i bì n i ê m mạc lưỡi (với b ò ) ; n ộ i bì gan b à n c h â n ( v ớ i chuột lang)

4 C á c h t r u y ề n b ệ n h

Bệnh có thê t r u y ề n trực t i ế p do sự t i ế p x ú c giữa con ố m và con khỏe khi nhốt chung chuồng, c h â n c ù n g bãi c h ă n thả Con vật ă n phải c á c chất bài xuất cùa con ố m ( p h â n , nước t i ể u , đ ơ m dãi .) sẽ bị lây bệnh

Bệnh c ó thê t r u y ề n g i á n t i ế p qua dững cữ c h ă n n u ô i , thức ăn, n g ư ờ i chăn

nuôi C á c đ ộ n g vật k h ô n g c á m n h i ễ m k h á c n h ư c h ó , m è o , gia cầm có thể

mang virus từ nơi n à y sang nơi k h á c m ộ t c á c h cơ g i ớ i

Những con vật sau k h i k h ó i bệnh v ẫ n mang virus cũng là n g u ồ n t à n g trữ và gieo rắc m ầ m bệnh trong t h i ê n n h i ê n V i ệ c v ậ n c h u y ể n trâu b ò trong c á c khu

vực c ó lưu h à n h bệnh cũng l à m cho bệnh lây lan nhanh và rộng

M ù a phát bệnh ở nước ta thường x ả y ra v à o những t h á n g m ư a p h ù n , ẩm ướt ánh sáng dịu: đ ó là k h o ả n g thời gian từ t h á n g 2 đ ế n t h á n g 4 d ư ơ n g lịch

5 S i n h b ệ n h h ọ c

T h ờ i k ỳ nung b ệ n h t h ư ờ n g ngắn: Ì - 3 n g à y k h i g â y b ệ n h thực n g h i ệ m , t ừ

2 - 7 n g à y c ó k h i đ ế n 11 n g à y trong b ệ n h tự n h i ê n

V i r u s l ở m ồ m long m ó n g c ó tính h ư ớ n g t h ư ợ n g b ì , vì v ậ y sau k h i x â m nhập

qua vết t h ư ơ n g t r ê n da hoặc n i ê m mạc đ ư ờ n g tiêu hoa, n ó n h â n l ê n trước t i ê n ở

nơi x â m nhập h ì n h t h à n h c á c m ữ n nước sơ p h á t ( t h ư ờ n g k h ô n g p h á t h i ệ n đ ư ợ c

vì con vật c ò n khoe m ạ n h ) Sau đ ó virus x â m nhập v à o m ạ c h b ạ c h h u y ế t , c á c t ổ chức l y m p h o và lan v à o c á c p h ủ tạng, v à o m á u K h i m á u bị n h i ễ m t r ù n g , con vật bị sốt D o t í n h h ư ớ n g t h ư ợ n g bì, virus theo m á u x â m n h ậ p v à o c á c t ế b à o thượng bì non đ a n g p h â n chia m ạ n h n h ư ở xoang m i ệ n g , k ẽ m ó n g , n ú m vú con

cữc bộ, đôi k h i g â y b ạ i h u y ế t l à m suy y ế u hoặc g â y chết con vật

Virus l ở m ồ m long m ó n g g â y ra cho những vật b ệ n h qua k h ỏ i m ộ t trạng t h á i

m i ễ n dịch c h ủ đ ộ n g , m i ễ n dịch n à y c ó t h ể k é o d à i t ớ i 2 n ă m T u y vậy, những con k h ỏ i b ệ n h v ẫ n c ó t h ể m ắ c l ạ i ngay sau k h i k h ỏ i đ ó là do n h i ễ m p h ả i Ì typ hay Ì subtyp l ở m ồ m l o n g m ó n g m ớ i m à c ơ t h ể con vật n à y c h ư a c ó m i ễ n dịch

ở n i ê m m ạ c m ồ m , c h â n và c h ỗ da m ỏ n g

Ớ m i ệ n g , k h i con vật sốt, l ư ỡ i d à y lên và cử đ ộ n g k h ó N i ê m m ạ c m i ệ n g ,

m ô i , l ợ i r ă n g bị v i ê m đ ỏ k h ô n ó n g M ữ n nước bằng hạt đ ỗ xanh, hạt n g ô , c ó k h i lớn bằng đ ầ u n g ó n tay bắt đ ầ u m ọ c ở h à m trên p h í a trong m á , m é p , m ô i , l ợ i ,

r ă n g v à c h â n r ă n g , t r ê n m ặ t l ư ỡ i và c u ố n g l ư ỡ i M ữ n nước trong v à n g , d ầ n d ầ n

vẩn đữc, sau vài n g à y thì v ỡ ra, làm cho n i ê m mạc bị bong ra từng m á n g thượng

bì, để l ộ những vết loét đ ỏ N ế u k h ô n g bị n h i ễ m tạp k h u ẩ n , những vết loét này trong 2 - 3 n g à y sẽ h ồ i phữc và t h à n h sẹo D ị c h t ừ c á c m ữ n loé t hoa v ớ i nước rãi c h á y liên tữc ra hai b ê n m é p trắng n h ư bọt xà p h ò n g , đ ô i k h i c ó d í n h những

tia m á u

Do bị m ữ n loét trên n i ê m mạc m i ệ n g và lưỡi n ê n vật b ệ n h ă n uống rất khó

k h ă n , ít nhai l ạ i

ở m ũ i , m ữ n nước cũng m ọ c trên n i ê m mạc và v ỡ loét ra n h ư ỏ n i ê m mạc

m i ệ n g và lưỡi n h ư n g nhẹ h ơ n ở m i ệ n g Nước m ũ i chảy ra c ó m ù i hôi thối ó chân, m ữ n nước cũng xuất h i ệ n c ù n g thời gian m ọ c m ữ n nước ở m i ệ n g Những

m ữ n nước n à y nhỏ n h ư hạt gạo, hạt đ ỗ xanh, hạt n g ô m ọ c d ầ y đặc xung quanh

da, m ó n g , trong kẽ c h â n , l à m t h à n h những vết loét đ ỏ xung quanh m ó n g chân

N h ư n g những vết loét n à y t h à n h sẹo và h ổ i phữc r ấ t nhanh N ế u đ i ề u k i ệ n vệ sinh và c h ă m sóc k é m , những m ữ n loét ở quanh m ó n g c h â n c ó t h ể bị nhiễm trùng sinh m ù tạo t h à n h những ổ loét sâu trong m ó n g c h â n và l à m rững móng

Vì những m ữ n loét ớ c h â n , con vật k h ô n g đi l ạ i l à m việc được, ảnh hưởng đến

canh t á c n ô n g nghiệp

Súc vật cái thường bị m ọ c m ữ n ở n ú m vú, đ ầ u vú, t o à n b ộ vú bị s ư n g , da vú tây đ ó và đ a u M ữ n to bằng đ ầ u n g ó n tay, sau 2 - 6 n g à y v ỡ ra đ ể l ạ i những vết sẹo bằng phang, h ồ i phữc nhanh Súc vật cái đ a n g n u ô i con sẽ ít cho con bú vì đau đớn và sữa bị cạn dần

hạt đ ỗ xanh m ọ c ở n i ê m mạc m i ệ n g , k ẽ m ó n g và x u n g quanh m ó n g c h â n , đ ầ u

vú v à x u n g quanh v ú , da b ữ n g Sau 2 - 3 n g à y những m ữ n n à y v ỡ ra t h à n h những vết loét đ ỏ r ồ i d ầ n d ầ n t h à n h sẹo V ậ t b ệ n h chả y rã i liê n tữc T r ư ờ n g h ợ p bị bện h nặng do n h i ễ m tạp k h u ẩ n , l ợ n c ó thế bị loét m ó n g và long m ó n g B ệ n h k é o dài

Ì - 2 tuần l ễ L ợ n con bị b ệ n h nặng và d ễ chết

2.2 B ệ n h ở d ê c ù n

D ê , cừu mắc b ệ n h n h ẹ M ữ n nước m ọ c ở m i ệ n g r ấ t n h ỏ , m ấ t đi nhanh, n h i ề u

k h i k h ô n g b i ế t M ữ n ở c h â n g i ố n g n h ư ở b ò v ỡ loé t ra, l à m cho con vậ t đ a u đ ớ n ,

(Cần p h â n biệt v ớ i b ệ n h t a y - c h â n - m i ệ n g ở n g ư ờ i do m ộ t virus k h á c g â y n ê n )

V B Ệ N H T Í C H

1 ở đ ư ờ n g t i ê u h o a

C á c n i ê m m ạ c m i ệ n g , l ợ i r ă n g , c h â n r ă n g , m é p c h â n r ă n g , thực q u ả n , l ư ỡ i , hầu, d ạ m ú i k h ế , ruột non đ ề u m ọ c m ữ n c ó k è m theo tữ h u y ế t v à x u ấ t huyết

2 ở t i m

C ơ t i m b i ế n chất, m ề m , c ó vết trắng x á m nhạt hay v à n g nhạt M à n g bao t i m sưng to, trong chứa dịch v à n g T â m nhĩ c ó l ố m đ ố m x u ấ t h i ệ n từng m ả n g Bệnh tích ớ t i m t h ư ờ n g t h ấ y ở con vật mắc bệnh t h ể nặng

trường hợp vật bệnh bị b i ế n chứng n h i ễ m k h u ẩ n , thường c h â n m ó n g bị t h ố i loét

C ó th ể d ù n g chuộ t lang, k h í a gan b à n c h â n và sát b ệ n h p h à m vào Sau

24 - 48 g i ờ tại chỗ khiu sẽ n ổ i m ữ n , con vật c ó thể n h i ễ m t r ù n g t o à n t h â n và chết

V i ệ t Nam

2 Khai b á o cấp tốc k h i có dịch hay nghi c ó dịch

3 C á c h ly triệt đ ể súc vật ố m , đ i ề u trị tích cực, sau k h i k h ỏ i 45 n g à y mới

cho n h ậ p đ à n n ế u số l ư ợ n g gia s ú c mắc bệnh n h i ề u T r o n g t r ư ờ n g h ợ p trâu b ò mắc b ệ n h ít, t ừ Ì - 10 con ở c á c h b i ệ t thì giết huy

V ớ i l ợ n và h ư ơ u , nai t h ì giết huy những con bị bệnh

4 T i ê u đ ộ c triệt đ ể c h u ồ n g t r ạ i , n ề n chuồng Chất đ ộ n c h u ồ n g và chất t h ả i phải đ ố t hoặc x ử lý b ằ n g hoa chất sát t r ù n g , sau đ ó c h ô n s â u d ư ớ i m ặ t đ ấ t ít nhất

I m

C á c hoa chất sát t r ù n g t h ư ờ n g d ù n g cho việc k h ử t r ù n g tiêu đ ộ c là: N a O H

2%; í o r m o l Ì - 2 % ; P r o p h y l 0,5%; Biodine 0,33%; H a l a m i d 0,5%; Antec 1 %

5 Đ ố i v ớ i trâu, b ò , l ợ n chết: p h ả i c h ô n sâu giữa hai l ớ p vôi r ồ i l ấ p đ ấ t k ỹ ,

nơi c h ô n p h ả i xa k h u d â n cư, xa n g u ồ n nước sinh hoạt, k h u vực c h ă n n u ô i , b ã i chăn t h ả đ ộ n g vật

6 V ậ n c h u y ể n , sát sinh: C ấ m h ẳ n mua b á n , x u ấ t n h ậ p t r â u , b ò , l ợ n trong vùng c ó dịch V i ệ c m u a b á n t r â u , b ò trong những v ù n g g ầ n v ù n g c ó dịch p h ả i

bảo vệ đ ã đ ư ợ c t i ê m p h ò n g sau 21 ngày

- Sau 21 n g à y k ể t ừ n g à y con vật chết hoặc l à n h b ệ n h hoặc con vật bị g i ế t

m ổ bắt buộc c u ố i c ù n g m à k h ô n g c ó con vật n à o bị m ắ c b ệ n h hoặc chết vì b ệ n h

- H i ệ n nay ở V i ệ t N a m đ a n g sử dững 3 l o ạ i vacxin l ở m ồ m long m ó n g nhập của h ã n g M e r i a l ( P h á p ) và Intervet ( H à Lan) và Trung Q u ố c , trong vacxin có chứa virus typ 0 và Asian 1

K ỹ thuật t i ê m và p h ạ m v i t i ê m p h ò n g được quy đ ị n h n h ư sau:

- T i ê m p h ò n g bắt buộc v ớ i trâu, b ò , b ê , n g h é , l ợ n , d ê , cừu, k h ô n g bắt buộc

với hươu, nai

+ Trâu b ò : t i ê m p h ò n g l ầ n đ ầ u cho tất cả b ê , n g h é t ừ hai t u ầ n t u ổ i và tiêm nhắc l ạ i sau 4 tuần Tái chủng sau m ũ i tiêm t h ứ 2 cứ 6 t h á n g Ì l ầ n

+ V ớ i l ợ n : t i ê m l ầ n đ ầ u cho tất cả l ợ n từ 2 tuần t u ổ i và t i ê m nhắc l ạ i sau 4

đã hết dịch: h à n g n ă m p h ả i tổ chức tiêm p h ò n g bắt buộc 2 l ầ n / n ă m c á c h nhau

6 t h á n g trong 5 n ă m liên tữc từ n ă m c ó dịch c u ố i c ù n g đ ố i v ớ i c á c loài động vật

- V ớ i vết loét ở m ó n g : Rửa sạch m ó n g , vết loét bằng dung dịch nước muối

10% r ồ i d ù n g bài thuốc sau bôi v à o vết loét:

Nước lá ổi sắc đặc 500ml

N g h ệ 100g Bột sunphamit 150g

Giã n h ỏ p h è n xanh, nghệ hoa v ớ i nước lá ổi bôi v à o vết loét sau đ ó rắc bột

sunphamit

C ó thể bôi c á c dung dịch sát t r ù n g : Iode 5%; í b r m o l 1 %

V ớ i m ữ n loét ở vú: Bôi c á c dung dịch sát trùng n h ẹ n h ư x ử lý v ớ i m ữ n loét

ở miệng

3 C h ữ a t r i ệ u c h ứ n g v à t r ợ t i m m ạ c h

Con vật bị b ệ n h t h ư ờ n g m ệ t nhọc, g i ả m sức đ ề k h á n g và c ó t h ể c ó b i ế n chứng vào t i m n ê n cần t i ê m c á c l o ạ i thuốc trợ t i m n h ư cafein, spartein và c á c vitamin: vitamin B Ị , v i t a m i n c

C â u h ỏ i

1 Trình bày đặc điểm dịch tễ của bệnh lở mồm long móng?

2 Mô tả biểu hiện của bệnh?

3 Trình bày cách chẩn đoán bệnh hiện đang được sử dững?

4 Triển khai công tác phòng, chống bệnh cho một huyện trong đó có một xã trung

tâm chớm có dịch lở mồm long móng

Bệnh tữ huyết t r ù n g trâu b ò (Pasteurellosis b o v u m ) là m ộ t bệnh truyền

nhiễm cấp tính ở trâu, b ò g â y ra do cầu trực k h u ẩ n tữ huyết t r ù n g Pasteurella multocida V ớ i c á c b i ể u h i ệ n đặc trưng : tữ h u y ế t v à x u ấ t h u y ế t ở nhữn g vùng đặc biệt trên cơ t h ể v i k h u ẩ n thường x â m nhập v à o m á u g â y b ạ i huyết

Bệnh c ó ờ n h i ề u nước t r ê n t h ế g i ớ i ở V i ệ t N a m b ệ n h c ó k h ắ p n ơ i thường mang tính chất dịch l ẻ tẻ địa p h ư ơ n g C á c ổ dịch n h ỏ c ó t h ể x ả y ra quanh

n ă m đ ế n m ù a m ư a , k h í hậu n ó n g ẩm b ệ n h lây lan r ộ n g h ơ n và g i ế t h ạ i nhiều trâu, b ò C á c tỉnh m i ề n T â y N a m B ộ do k h í hậu n ó n g ẩm và n h i ề u đ ồ n g lầy nên bệnh x ả y ra quanh n ă m C á c tình m i ề n Bắc bệnh thường c ó v à o m ù a m ư a , l ũ lữt

từ t h á n g 6 đ ế n t h á n g 12 H i ệ n nay bệnh hay gặp ở c á c tỉnh m i ề n núi n h ư Lạng

Sơn Lai C h â u , Sơn La T u y ê n Quang, H à Giang g â y n h i ề u thiệt h ạ i

l i M Ẩ M B Ệ N H

V i k h u ẩ n g â y ra b ệ n h tữ huyết t r ù n g ở t r â u , b ò nước ta là c á c serotyp A , B,

D và E t h u ộ c loài Pasteurella multocida Pasteurella m u l t o c i d a đ ư ợ c p h â n l ậ p lần đ ầ u t i ê n ở g à b ệ n h v à o n ă m 1879 L o à i n à y g ồ m n h i ề u serotyp, m ỗ i serotyp

l ạ i t h í c h n g h i g â y b ệ n h ở m ộ t loài đ ộ n g vật k h á c nhau, n h ư n g c h ú n g đ ề u g â y ra

chứng b ạ i h u y ế t , x u ấ t h u y ế t n ê n n g ư ờ i ta g ọ i b ệ n h n à y ở c á c l o à i gia s ú c , gia cầm bằng m ộ t t ê n chung là bệnh tữ h u y ế t t r ù n g (Pasteurellosis)

T ấ t cả c á c serotyp v i k h u ẩ n g â y b ệ n h tữ huyết t r ù n g đ ề u c ó c á c đặc t í n h sinh

học g i ố n g nhau

1 H ỉ n h t h á i

Đ ó là m ộ t cầu trực k h u ẩ n n h ỏ , c ó h ì n h trứng hoặc b ầ u dữc, 2 đ ầ u t r ò n , k í c h thước 0,25 - 0,4 X 0,4 - l , 5 | j m , v i k h u ẩ n k h ô n g c ó l ô n g , k h ô n g d i đ ộ n g , k h ô n g hình t h à n h nha b à o , b ấ t m à u g r a m â m

Trong c ơ t h ể b ệ n h , v i k h u ẩ n h ì n h t h à n h g i á p m ô n h ư n g k h ó quan sát và k h i nhuộm, v i k h u ẩ n c ó h i ệ n t ư ợ n g bắt m à u x ẩ m h ơ n ở 2 đ ầ u t ế b à o n ê n n g ư ờ i ta gọi Pasteurella là v i k h u ẩ n l ư ỡ n g cực

2 N u ô i c ấ y

Pasteurella là l o ạ i v i k h u ẩ n h i ế u k h í hoặc y ế m k h í tuy t i ệ n , n h i ệ t đ ộ thích hợp 3 7 ° c , p H t h í c h h ợ p t ừ 7,2 - 7,4 M ọ c y ế u t r ê n c á c m ô i t r ư ờ n g n u ô i cấy t h ô n g t h ư ờ n g , m ô i t r ư ờ n g c ó b ổ sung huyết thanh hoặc m á u thì v i k h u ẩ n

mọc tốt

- M ô i trường nước thịt: Sau c ấ y 24h, m ô i trường đữc vừa, lắc c ó v ẩ n n h ư sương

m ù r ồ i l ạ i m ấ t , đ á y ố n g c ó c ặ n nhầy, trên mặt m ô i trường c ó lớp m à n g m ỏ n g

V i k h u ẩ n bị diệt k h i đ u n ở 5 8 ° c trong 20 phút, 8 0 ° c sau 10 p h ú t ; 100°c

chết ngay

Á n h s á n g mặ t trờ i c h i ế u trực t i ế p , d i ệ t v i k h u ẩ n tron g canh t r ù n g sau Ì ngày Trong tố chức của đ ộ n g vật bệnh bị thối nát, v i k h u ẩ n sống đ ư ợ c Ì - 3 tháng các chất sát trùng t h ô n g thường diệt v i k h u ẩ n nhanh c h ó n g : axit phenic 5%, crezil 3%, nước vôi 1 % , f o r m o l 2%

V i k h u ẩ n sống k h á lâu và sinh sản trong đ ấ t ẩm t h i ế u á n h s á n g có nhiều

m u ố i nitrat và chất hữu cơ

Trong chuồng nuôi súc vật và trên đ ồ n g cỏ v i k h u ẩ n sống h à n g t h á n g có khi

huyết t r ù n g trâu , b ò cầ n c h ú ý p h ò n g bện h cho c á c loà i đ ộ n g vậ t này Bê, nghé

đ a n g bú m ẹ ít mắc, trâu, b ò 2 - 3 t u ổ i mắc bệnh n h i ề u h ơ n trâu, b ò già ở nước

ta trâu thường mắc nhiều và nặng h ơ n b ò

- Trong p h ò n g thí n g h i ệ m : T h ỏ c ả m n h i ễ m nhất, t i ê m v i k h u ẩ n v à o dưới da hoặc tĩnh m ạ c h chỉ sau Ì - 2 n g à y t h ỏ chết, bệnh tích t h ể h i ệ n : c h ỗ tiêm sưng,

có nước tữ m á u , lổng ngực tích nước Phổi và k h í q u ả n v i ê m x u ấ t huyết, ruột xuất huyết

2 C á c h l â y n h i ễ m b ệ n h

Bệnh tữ huyết trùng thường phát sinh ở các v ù n g n ó n g ẩm V à o m ù a mưa, vi khuẩn sẵn c ó trong đ ấ t , được nước đưa lên mặt đ ấ t , d í n h v à o r ơ m cỏ và nhiễm vào nước uống Trâu, b ò ăn r ơ m , có hoặc uống nước c ó nhiều v i k h u ẩ n sẽ mắc bệnh Sau k h i v à o đ ư ờ n g tiêu hoa, v i k h u ẩ n qua n i ê m mạc, nhờ c á c vết x â y xát nhỏ do r ơ m , cỏ cứng và dị vật, c h ú n g x â m nhập v à o m á u đ ế n h ệ thống lympho ruột, hạch sau hầu làm hạch n à y sưng rất to T ừ đ ó , v i k h u ẩ n x â m nhập v à o các

hạch lympho k h á c n h ư hạch trước vai, hạch trước đùi làm cho c á c hạch này

cũng sưn g to và bị thú y t h ũ n g Bở i vậ y trâu , b ò bị bện h tữ h u y ế t t r ù n g thường

có biếu hiện đặc trưng là s ư n g hạch hầu

T r o n g đ i ề u k i ệ n b ì n h t h ư ờ n g , ở đ a số trâu, b ò khoe, v i k h u ẩ n tữ h u y ế t t r ù n g thường sống k ý sinh t r ê n n i ê m m ạ c đ ư ờ n g h ô h ấ p v à tiêu hoa C ó t ớ i 8 0 % số trâu, b ò k h ỏ e m a n g v i k h u ẩ n n h ư n g c h ú n g k h ô n g g â y b ệ n h , giữa v i k h u ẩ n và súc vật c ó sự c â n bằng sinh học K h i gặp c á c y ế u t ố n g o ạ i c ả n h b ấ t l ợ i n h ư : t h ờ i tiết thay đ ổ i đ ộ t ngột , t h i ế u thức ăn , l à m việ c nặn g n h ọ c l à m sức đ ề k h á n g của con vật g i ả m sút, t h ế c â n b ằ n g sinh học bị p h á vỡ, v i k h u ẩ n t ă n g c ư ờ n g đ ộ c lực,

IV TRIỆU CHỨNG

Trâu, b ò t h ư ờ n g m ắ c b ệ n h ở 3 t h ể : thể á c t í n h ( q u á c ấ p t í n h ) ; t h ể c ấ p tính

và thể m ạ n tính

1 T h ể á c t í n h

T h ể n à y t h ư ờ n g ít gặp T r â u , b ò p h á t b ệ n h r ấ t nhanh, con vật đ ộ t n h i ê n lên

cơn sốt cao 4 1 ° c - 4 2 ° c v à trở n ê n hung d ữ , đ i ê n l o ạ n , đ ậ p đ ầ u v à o tường và

chết t r o n g v ò n g 2 4 h V ớ i b ê , n g h é 3 - 1 8 t h á n g c ó t h ể h i ệ n t r i ệ u c h ứ n g thầ n kinh: g i ã y giữa n g ã vật x u ố n g r ồ i chết, c ó k h i con vật đ a n g ă n b ỗ n g c h ạ y l ồ n g lên, đ i ê n l o ạ n , r u n r ẩ y , n g ã x u ố n g r ồ i l ị m đi

2 T h ể c ấ p t í n h

T h ể n à y x ả y ra p h ổ b i ế n ở trâu, b ò T h ờ i gian nung b ệ n h n g ắ n t ừ Ì - 3 ngày, con vật k h ô n g nhai l ạ i , m ệ t l ả , bứt rứt, sốt cao đ ộ t ngột 40 - 4 2 ° G C á c n i ê m m ạ c mắt, m ũ i đ ỏ s ẫ m r ồ i tái x á m N ư ớ c m ắ t , nước m ũ i t r â u , b ò c h ả y l i ê n tữc C á c

hạch lympho đ ề u s ư n g , đặc biệt là hạch lympho d ư ớ i hầu s ư n g r ấ t to, l à m cho con vật lè lưỡi ra, t h ở k h ó k h ă n , n g ư ờ i ta thường g ọ i là " b ệ n h l ư ỡ i đ ò n g " hay bệnh " t r â u b ò hai l ư ỡ i " H ạ c h lympho trước vai, trước đ ù i s ư n g , t h ú y thũng làm

cho con vật đ i l ạ i k h ó k h ă n

V ậ t bệnh t h ể h i ệ n h ộ i chứng h ô hấp, t h ở m ạ n h v à k h ó k h ă n do v i ê m màng phổi, tràn dịch m à n g p h ổ i , c ó tữ huyết và v i ê m p h ổ i cấp

M ộ t số trâu b ò bị bệnh t h ể đ ư ờ n g ruột lúc đ ầ u p h â n t á o b ó n sau đ ó đi ỉa chảy d ữ d ộ i , p h â n c ó l ẫ n m á u và n i ê m mạc ruột Bững con vật c h ư ớ n g to do viêm p h ú c mạc và c ó t ư ơ n g dịch trong xoang bững

L ú c sắp chết, con vật n ằ m l i ệ t , đ á i ra m á u , t h ở r ấ t k h ó k h ă n , c ó n h i ề u chấm xuất huyết đ ỏ s ẫ m ở c á c n i ê m mạc Bệnh t i ế n t r i ể n 3 - 5 ngày T ỷ l ệ chết

90 - 100% N ế u bện h c h u y ể n sang n h i ễ m trùn g m á u thì co n vậ t sẽ chết trong thời gian 24 - 36 g i ờ

3 T h ể m ạ n t í n h

Con vật mắc bệnh ở thể cấp tính, nếu k h ô n g chết, b ệ n h sẽ c h u y ể n t h à n h mạn tính, vật bệnh thể h i ệ n v i ê m ruột m ạ n tính: lúc ỉa chảy, lúc t á o b ó n , v i ê m khớp làm cho con vật đi l ạ i k h ó k h ă n , v i ê m p h ế quản và v i ê m p h ổ i m ạ n tính

Bệnh t i ế n t r i ể n trong vài tuần Con vật c ó t h ể k h ỏ i bệnh, c á c t r i ệ u chứng nhẹ dần, n h ư n g thường con vật gầy rạc và chết do k i ệ t sức

V B Ệ N H T Í C H

1 T ữ huyết và x u ấ t huyết ở c á c n i ê m mạc mắt, m ồ m , m ũ i , t ổ chức d ư ớ i da

đ ề u có tữ huyết đ ỏ s ẫ m và l ấ m t ấ m xuất huyết từng m ả n g

2 Thịt m à u tím hồng, t h ấ m nhiều nước

3 H ệ thống hạch lympho sưng to, t h ú y thũng và x u ấ t huyết, r õ nhất là hạch

lympho sau hầu, vai và trước đ ù i

4 T i m sưng to, trong bao t i m , m à n g p h ổ i , xoang ngực và xoang bững đều

c ó tươn g dịch (nư ớ c v à n g )

5 N ế u con vật bị bệnh thể đường ruột thì thấy c h ù m hạch ruột s ư n g to có xuất huyết; n i ê m mạc ruột tữ huyết, xuất huyết nặng và n i ê m mạc ruột bị tróc da

V I C H Ẩ N Đ O Á N

1 C h â n đ o á n l â m s à n g

C ă n c ứ v à o c á c đ i ề u k i ệ n p h á t sinh, p h á t t r i ể n của b ệ n h v à c á c b i ể u h i ệ n đặc trưng về t r i ệ u c h ứ n g l â m s à n g và b ệ n h t í c h đ ể c h ẩ n đ o á n b ệ n h n h ư : sốt cao; c ó

c T i ê m đ ộ n g vậ t t h í n g h i ệ m : D ù n g b ệ n h p h ẩ m hoặc can h t r ù n g đ ã c ó v i

k h u ẩ n m ọ c sau k h i n u ô i c ấ y b ằ n g b ệ n h p h ẩ m t i ê m d ư ớ i da hoặc p h ú c m ạ c cho thỏ, trong v ò n g 24 - 48 g i ờ , n ế u b ệ n h p h ẩ m c ó v i k h u ẩ n tữ h u y ế t t r ù n g b ệ n h sẽ phát ra v à g i ế t c h ế t t h ỏ M ổ , k h á m quan sá t b ệ n h tích

VII PHÒNG BỆNH

1 V ệ s i n h p h ò n g b ệ n h

- T h ư ờ n g x u y ê n thực h i ệ n v ệ sinh chuồng t r ạ i , đ ị n h k ỳ t ẩ y u ế , tiêu đ ộ c bằng nước vôi 10% hay c á c chất sát t r ù n g k h á c ơ b ã i c h ă n t h ả và quanh k h u vực chuồng n u ô i cần p h á t quang b ữ i r ậ m , k h ơ i t h ô n g c ố n g r ã n h , t h o á t nước ở c h ỗ

có v ũ n g nước tù t ồ n đ ọ n g đ ể hạn c h ế sự t ồ n t ạ i của m ầ m b ệ n h trong tự n h i ê n

- T ă n g c ư ờ n g sức đ ề k h á n g cho con vật bằng c á c h v ệ sinh thức ăn, nước uống, ăn đ ủ , u ố n g đ ủ , c h ă m sóc sử d ữ n g và khai t h á c h ợ p lý

- K h i c ó dịch x ả y ra p h ả i phát h i ệ n kịp thời gia s ú c ố m đ ể c á c h l y đ i ề u trị, tránh làm lây lan bệnh, c ô n g b ố dịch, c ấ m k h ô n g cho v ậ n c h u y ể n v à m o thịt trâu, b ò T r â u , b ò chết p h ả i c h ô n sâu c ó đ ổ vôi bột v à o h ố c h ô n

Toàn b ộ chuồng t r ạ i , b ã i c h ă n phải được vệ sinh t ẩ y u ế triệt đ ể Đ ố t rác thải

và ủ p h â n c ó t r ộ n vôi bột đ ể tiêu diệt m ầ m bệnh

2 P h ò n g b ệ n h b ằ n g v a c x i n

H i ệ n nay ở V i ệ t N a m c ó 4 loại vacxin p h ò n g bệnh tữ huyết t r ù n g trâu, bò Có

thể d ù n g Ì trong 4 l o ạ i vacxin n à y để tiêm p h ò n g định k ỳ cho t o à n b ộ trâu, bò Báng 5.1: Một sỉ loại vacxin phòng bệnh tụ huyết trùng trâu bò

hiện dùng ở Việt Nam

T H T trâu bò keo phèn X N thuốc thú y T W 2 D ư ớ i da 2 lần/năm

Cần tiêm p h ò n g b ổ sung cho toàn b ộ trâu, b ò m ớ i mua v ề hoặc m ớ i vận chuyển từ nơi k h á c đ ế n

Vin ĐIỂU TRỊ

Do đặc đ i ể m của bệnh thường x ả y ra ở dạng q u á c ấ p tính và c ấ p tính nên cần phát h i ệ n bệnh thật sớm, đ i ề u trị kịp thời thì m ớ i c ó k ế t q u ả cao

* Dùng kháng sinh để tiêu diệt mầm bệnh

C ó thể d ù n g c á c l o ạ i k h á n g sinh sau đ â y : Streptomycin, Kanamycin, Oxytetraxylin, N e o m y c i n , Gentamycin, N o r f l o x a x i n

L i ề u l ư ợ n g v à c á c h d ù n g theo h ư ớ n g d ẫ n của n h à sản x u ấ t

* Trợ sức

K ế t h ợ p v ớ i v i ệ c d ù n g k h á n g sin h cầ n t i ê m cho co n vậ t c á c thuố c tr ợ t i m , trợ sức như: L o n g n ã o , cafein, stricnin, anagil và c á c v i t a m i n : B ị , c Trong những t r ư ờ n g h ợ p cần t h i ế t c ó t h ể t r u y ề n dịch

* Điêu trị bằng kháng huyết thanh

C ó t h ế d ù n g k h á n g h u y ế t t h a n h t ữ h u y ế t t r ù n g đ ơ n g i á hoặ c đ a g i á đ ể chữa

bệnh đặc h i ệ u trong t r ư ờ n g h ợ p b ệ n h ở t h ể c ấ p t í n h , p h ả i t i ê m sớm m ớ i c ó h i ệ u quả, l i ề u đ i ề u trị c ó t h ể t ừ 100 - 250ml/con

C â u h ỏ i

1 Trình bày đặc điểm của mầm bệnh gây ra bệnh tữ huyết trùng?

2 Trình bày đặc điểm dịch tễ bệnh tữ huyết trùng trâu bò?

3 Mô tả triệu chứng và bệnh tích thể cấp của bệnh tữ huyết trùng trâu bò?

4 Trình bày cách phòng và trị bệnh tữ huyết trùng cho trâu bò?

189

Bệnh lần đầu tiên được ghi nhận ở M ỹ năm 1833, sau đ ó người ta phát hiện thấy bệnh ớ khắp nơi trên t h ế giới Đ ế n năm 1968 bệnh đã giảm và được thanh toán ớ một số nước như Australia, Canada, Thúy Sĩ, M ỹ , Phần Lan, Đan Mạch,

Ở V i ệ t N a m , b ệ n h đ ư ợ c p h á t h i ệ n l ầ n đ ầ u t i ê n v à o n ă m 1923 - 1924 ở c á c tính m i ề n Bắc, sau đ ó b ệ n h t h ấ y ở hầu k h ắ p c á c tỉnh t h à n h t r o n g cả nước, đ ã c ó

n h i ề u v ữ d ị c h x ả y ra g â y t ổ n th ấ t r ấ t l ớ n cho n g à n h c h ă n n u ô i l ợ n

Do tích cực p h ò n g c h ố n g và c ó m ộ t vacxin c ó h i ệ u lực, h i ệ n nay b ệ n h đ ã

g i á m n h i ề u n h ư n g v ẫ n c ò n c á c ổ dịch x ả y ra l ẻ tẻ quanh n ă m ở m ộ t số tinh thành, nhất là c á c v ù n g b i ê n g i ớ i

B ệ n h dịch tả l ợ n là b ệ n h t r u y ề n n h i ễ m quan t r ọ n g nhất trong n g à n h c h ă n nuôi l ợ n T h e o n h ậ n xét của c á c n h à c h u y ê n m ô n thú y, sự t h i ệ t h ạ i do b ệ n h dịch

và t ồ n t ạ i lâu b ê n trong t ế b à o

3 S ứ c đ ề k h á n g

- V i r u s d ị c h t ả l ợ n c ó sức đ ề k h á n g y ế u v ớ i sức n ó n g : T r o n g d ị c h n u ô i c ấ y

t ế b à o đ u n 6 0 ° c bị d i ệ t sau l o phút M á u n h i ễ m virus đ ã k h ử í i b r i n virus bất

hoạt sau 30 p h ú t ở 6 8 ° c , đ u n 1 0 0 ° c virus chết ngay

- V i r u s r ấ t m ẫ n c ả m v ớ i tia cực tí m và c ó th ể t ồ n t ạ i b ề n vữn g ở đ ộ pH từ

5 - 10, trên hoặc d ư ớ i mức n à y virus sẽ bị phá huy

- Vì virus c ó lớp v ỏ n g o à i chứa lipit nên tất cả c á c dung m ô i hoa tan m ỡ như ete, c l o r o í r o m đ ề u l à m bất hoạt virus

Trong chuồng n u ô i , trong p h â n l ợ n ố m virus t ồ n t ạ i được 2 n g à y , trong thịt lợn bệnh và c á c sản p h ẩ m của n ó được đ ô n g l ạ n h virus c ó thể t ồ n t ạ i lâu, đây là nguồn gieo rắc m ầ m bệnh nguy h i ể m

- C á c chất sát t r ù n g t h ô n g thường c ó thế diệt virus nhanh N g ư ờ i ta thường

d ù n g xút 2%, nước vôi 10% đ ể tiêu đ ộ c chuồng t r ạ i bị ô n h i ễ m virus

n i T R U Y Ề N N H I Ễ M H Ọ C

1 L o à i v ậ t m ắ c b ệ n h

- Trong tự n h i ê n chi c ó loài l ợ n mắc bệnh dịch tả l ợ n L ợ n n h à , l ợ n rừng ở

m ọ i lứa t u ổ i đ ề u c ả m thữ n h ư n g mắc nặng nhất và chết n h i ề u là l ợ n con đang

bú sữa, l ợ n m ớ i cai sữa L ợ n nái mắc t r u y ề n bệnh cho l ợ n con N g ư ờ i và các loài vật k h á c k h ô n g mắc

- Trong p h ò n g thí n g h i ệ m : L ợ n con rất c ả m thữ, g â y b ệ n h cho l ợ n con, bệnh

xảy ra giống bệnh trong tự n h i ê n

N ế u d ù n g virus dịch tả l ợ n t i ê m t r u y ề n l i ê n tữc 150 đ ờ i qua t h ỏ sẽ được giống virus h o à n t o à n k h ô n g độc với l ợ n n h ư n g v ẫ n g i ữ được tính kháng

3 P h ư ớ n g t h ứ c t r u y ề n l â y

V i r u s d ị c h tả l ợ n t ồ n t ạ i bất cứ nơi đ â u c ó c h ă n n u ô i l ợ n B ệ n h t h ư ờ n g lây trực t i ế p t ừ con ố m sang con khoe qua t i ế p x ú c

L ợ n c ó chửa n h i ễ m virus c ó t h ể t r u y ề n virus sang con qua nhau thai, l ợ n con

đẻ ra đ ã n h i ễ m virus và là n g u ồ n lây b ệ n h r ộ n g rãi n ế u c h ú n g đ ư ợ c c h ọ n l à m lợn g i ố n g , m ặ t k h á c c ò n g â y ra h i ệ n t ư ợ n g dung nạp m i ễ n dịch ở những con l ợ n

Virus c ó t h ể qua thức ă n , nước uống x â m nhập v à o đ ư ờ n g tiêu hoa hoặc qua niêm mạc m ắ t , m ũ i , đ ư ờ n g sinh dữc m à v à o c ơ t h ể , c ũ n g c ó t h ể qua da bị t ổ n

thương

V i ệ c t r u y ề n b ệ n h qua k h ô n g k h í hoặc qua c h u ồ n g n u ô i và c ô n t r ù n g ít k h i

xảy ra vì số l ư ợ n g virus t r u y ề n theo c á c h n à y t h ư ờ n g q u á ít

4 M ù a v ữ m ắ c b ệ n h

ở nước ta, b ệ n h d ị c h tả l ợ n p h á t ra quanh n ă m n h ư n g do ả n h h ư ở n g của t h ờ i tiết v à b i ế n đ ộ n g c ủ a đ à n l ợ n n ê n b ệ n h c ó t h ể lú c t ă n g lú c g i ả m

Ớ m i ề n Bắc, b ệ n h t h ư ờ n g n ổ ra t ừ t h á n g 1 1 - 1 2 n ă m trước đ ế n t h á n g 1 - 2

n ă m sau N g u y ê n n h â n do t h ờ i t i ế t k h í hậu trong vữ đ ô n g x u â n khắc nghiệt, thức

ăn t h i ế u và v i ệ c thu g o m m ộ t số l ư ợ n g l ớ n l ợ n đ ế g i ế t thịt trong dịp tết cổ t r u y ề n

Virus g â y t h o á i hoa t ế b à o biểu bì t h à n h m ạ c h q u ả n , l à m g i ả m t i ể u cầu, rối

loạn tổng hợp í i b r i n g â y đ ô n g m á u , h ì n h t h à n h c á c cữc m á u n h ỏ l à m tắc tuần hoàn và g â y xuất huyết l ấ m t ấ m

Virus phá huy c á c nang l y m p h o ỏ n i ê m mạc ruột g â y h o ạ i t ử h ì n h thành các nữm loét dầy, tròn, h ì n h c ú c á o trên c ó phủ f i b r i n tạo ra những v ò n g tròn đồng

tâm

C ũ n g do sự t ổ n t h ư ơ n g m ạ c h quả n m à c á c phủ tạn g bị t h ấ m t ư ơ n g dịch, xuất huyết, n h ồ i h u y ế t ( l á c h ) v à hoạ i t ử cữc bộ

N ế u bện h k é o dài , virus là m suy sữp sức đ ề k h á n g của co n vật , những vi

k h u â n thứ phát sẽ x â m nhập g â y bệnh, l à m thay đ ổ i b ộ m ặ t b ệ n h lý của bệnh dịch tả l ợ n

IV TRIỆU CHỨNG

T h ờ i gian nung bệnh 3 - 4 ngày, cũng c ó t h ể m ộ t tuần hoặc h ơ n T ù y độc

lực, số lượng của m ầ m bệnh và sức đ ề k h á n g của c ơ t h ể

Bệnh biểu h i ệ n chủ y ế u ở 3 thể: q u á cấp tính, c ấ p tính v à m ạ n tính

1 T h ể q u á c ấ p t í n h

Bệnh phát ra nhanh c h ó n g , l ợ n bệnh chết đ ộ t ngột, k h ô n g c ó t r i ệ u chứng lâm sàng đặc trưng Con vật đ a n g khoe tự n h i ê n b ỏ ăn, ủ rũ, sốt đ ế n 41 - 42°c, nôn mửa Da ở c h â n , m é trong đ ù i , bững đ ỏ ưng lên r ồ i t í m l ạ i M ạ c h nhanh, khổng đ ề u về sau l o ạ n nhịp T h ở nhanh và thở d ồ n , con vật chết sau Ì - 2 ngày,

tỷ l ệ chết 100%

2 T h ể c ấ p t í n h

L à thể bệnh thường gặp, l ợ n ủ rũ, k é m ă n hoặc b ỏ ă n , t ì m n ơ i t ố i đ ể nằm, sốt 41 - 4 2 ° c k é o d à i 4 - 5 ngày, lúc n à y con vật đi t á o , p h â n r ắ n , l ổ n nhổn Kết mạc, giác mạc bị v i ê m , m ắ t c ó d ử và c ó nước nhờn c h ả y ra ở những v ù n g da

m ó n g , nhất là p h í a b ê n trong đ ù i , 4 c h â n xuất h i ệ n những nốt x u ấ t huyết đỏ bằng đ ầ u đ i n h g h i m hoặc hạt đ ậ u , t r ô n g n h ư vết m u ỗ i đ ố t , c á c nốt n à y dần dần

tím l ạ i

H ệ h ô hấp của l ợ n cũng bị virus tác đ ộ n g , con vật bị v i ê m n i ê m mạc mũi,

c ó k h i loét v à n h l ỗ m ũ i , nước m ũ i chảy, lú c đ ầ u l o ã n g sau đ ặc , ho, t h ở k h ó , có

khi phải n g ồ i n h ư c h ó đ ể thở

Sau Ì t u ầ n , k h i t h â n n h i ệ t h ạ , con vật đi t h á o , p h â n l o ã n g l ẫ n m á u và c ó m ù i tanh t h ố i đặc b i ệ t Con vật n ô n mửa, k h á t nước C u ố i c ù n g t h â n n h i ệ t h ạ x u ố n g

còn 36 - 3 5 ° c , con vật m ệ t l ả và chết

V i r u s c ũ n g g â y v i ê m n ã o , x u ấ t h u y ế t d ư ớ i m à n g n ã o , co g i ậ t k h i sốt cao, trước k h i chết l ợ n bị l i ệ t 2 c h â n sau Đ ố i v ớ i l ợ n n á i đ a n g m a n g thai, virus g â y sảy thai, thai g ỗ , chết l u n hoặc thai dị dạng, l ợ n con chết y ể u sau k h i đ ẻ

Trong t r ư ờ n g h ợ p n h i ễ m v i k h u ẩ n k ế p h á t n h ư Salmonella cholerae suis, l ợ n

bị ỉa chảy n h i ề u , p h â n r ấ t h ô i t h ố i C ò n n ế u g h é p v ớ i Pasteurella suiseptica, l ợ n

có b i ể u h i ệ n v i ê m p h ổ i và m à n g p h ổ i nặng, m ũ i c h ả y d ị c h n h á y c ó m ủ K h i bị bệnh g h é p , l ợ n chết 100%

3 T h ể m ạ n t í n h

K h i l ợ n qua đ ư ợ c t h ể c ấ p tính b ệ n h c h u y ể n sang t h ể m ạ n t í n h , k é o d à i Ì - 2 tháng, t r i ệ u c h ứ n g t h ư ờ n g t h ấ y là: L ợ n bị r ố i l o ạ n tiêu hoa, l ú c đi t á o , l ú c ỉa chảy phân l o ã n g , ho, t h ở k h ó , t r ê n da c ó c á c v ế t t í m Con vật chết do k i ệ t sức hoặc

- N i ê m m ạ c r u ộ t nhất là v ù n g van h ồ i m a n h t r à n g bị virus p h á huy c á c nang

l y m p h o g â y h o ạ i tử, h ì n h t h à n h c á c v ế t loét dầy, t r ò n , t r ê n c ó p h ủ f i b r i n tạo ra các v ò n g t r ò n đ ồ n g t â m , t r ô n g g i ố n g h ì n h c ú c á o Đ â y là b ệ n h t í c h r ấ t đ i ể n h ì n h của b ệ n h

- ở niêm mạc trực tràng, hậu m ô n đều biểu hiện viêm, xuất huyết và có các

nốt loét

- Hạch lympho ruột sưng, tữ máu đỏ thẩm hoặc tím bầm, xuất huyết trên vỏ, khi bổ ra thấy có xuất huyết hình vân ở bên trong như đá hoa vân

- Lách không sưng hoặc ít sưng, có hiện tượng xuất huyết và nhồi huyết ở rìa

Do tắc mạch quản, ở rìa lách hình thành những k h ố i m à u đ e n hình tam giác có đáy ở rìa lách, đỉnh nhọn quay vào trong Các tam giác này xếp l i ề n nhau trông giống hình răng cưa Đ â y là hiện tượng nhồi huyết, một bệnh tích đặc trưng của bệnh dịch tả lợn ở trong tổ chức lách còn có các đ á m xuất huyết l ồ i ra ngoài, nổi lên từng chỗ làm cho bề mặt lách l ồ i lõm k h ô n g đ ề u

- Thậ n xuất huyết ở lớp vỏ thàn h những ch ấ m đ ỏ hoặc tí m to bằng đầu đinh ghim, rải rác khắp bề mặt Bổ đôi quả thận thấy bể thận ứ m á u hoặc có cữc máu

- Niêm mạc bàng quang có viêm cata và xuất huyết

- Phổi và m à n g ph ổ i viêm tữ máu

- Tim nhão, tâm nhĩ xuất huyết, tâm thất sưng

- Trên da có xuất huyết như nốt m u ỗ i đốt ở các vùng da mỏng: Bững bẹn và

4 chân

- L ợ n bệnh thỉnh thoảng có xuất huyết não và m à n g não

3 T h ể m ạ n t í n h

Bệnh tích thường thấy ở ruột và phổi

Ruột viêm có mữn loét có bờ, gặp nhiều ở vùng van h ồ i manh tràng, thành

ruột già dày cứng lên, niêm mạc sần sùi có m à u vàng bẩn Phổi viêm cata, có khi dính vào lồng ngực bằng tổ chức liên kết

V I C H Ẩ N Đ O Á N

1 C h ẩ n đ o á n l â m s à n g , g i ả i p h ẫ u b ệ n h lý v à d ị c h t ễ h ọ c

Cần quan sát k ỹ và phân tích cặn kẽ Các biểu hiện lâm sàng giải phẫu bệnh

lý và dịch tễ học của bệnh dịch tả lợn có rất nhiều đặc đ i ể m đặc trưng giúp ích cho quá trình chẩn đoán

Các biểu hiện trên chỉ phức tạp khi bệnh dịch tả lợn có g h é p v ớ i các bệnh truyền nhiễm k ế phát k h á c nh ư ph ó thương hàn và tữ huyết t r ù n g l ợ n

2 C h ẩ n đ o á n v i r u s h ọ c

a) Kiếm tra bệnh phẩm trên kính hiển vi

Bệnh p h ẩ m là m á u , l á c h , hạch lympho, tuy x ư ơ n g của l ợ n nghi bệnh l à m

tiêu bản, n h u ộ m gram xem k í n h h i ể n v i

- N ế u k h ô n g t h ấ y v i k h u ẩ n m à t r i ệ u chứng l â m s à n g và bệnh tích đ i ể n h ì n h

có thể coi là bệnh dịch tả l ợ n thuần tuy

- N ế u thấy c ó v i k h u ẩ n p h ó t h ư ơ n g h à n hoặc tữ huyết t r ù n g n ê n nghĩ đ ế n

bệnh g h é p

b) Tiêm động vật thí nghiệm

D ù n g l ợ n con 3 - 4 t h á n g t u ổ i , khoe m ạ n h c h ư a m i ễ n dịch v ớ i bệnh dịch tả lợn L ấ y Ì m i m á u l ợ n b ệ n h hoặc 0,5g lách nghiền r ồ i pha v ớ i nước sinh lý t h à n h huyễn dịch 1/10, x ử lý k h á n g sinh, t i ê m vào d ư ớ i da cho l ợ n N ế u trong bệnh phẩm c ó virus thì 3 n g à y sau k h i t i ê m , bệnh sẽ phát ra v ớ i c á c t r i ệ u chứng l â m sàng và bệnh tích đ i ể n h ì n h của bệnh dịch tả l ợ n

- Chủng virus n h ư ợ c đ ộ c dịch tả l ợ n : K h ô n g độc v ớ i l ợ n n h ư n g độc v ớ i t h ỏ , nếu t i ê m cho t h ỏ sẽ g â y b ệ n h v à g i ế t chết t h ỏ D ù n g bện h p h ẩ m ngh i b ệ n h dịch

tả l ợ n tiêm cho t h ỏ , n ế u b ệ n h p h ẩ m c ó virus dịch tả l ợ n cường đ ộ c , t h ỏ sẽ được miễn dịch, trong m á u c ó k h á n g t h ể trung hoa virus dịch tả l ợ n

T i ê m t i ế p cho t h ỏ bằng virus dịch tả l ợ n nhược độc, virus n à y sẽ bị k h á n g thể trung hoa c ó trong m á u t h ỏ trung hoa đi n ê n k h ô n g g â y được b ệ n h cho t h ỏ

nữa

* Tiến hành

D ù n g b ệ n h p h ẩ m là l á c h của l ợ n ngh i bệnh , n g h i ề n v ớ i nước sinh lý t h à n h

2 nồng đ ộ 1/10 và 1/100 T i ê m bắp thịt cho t h ỏ :

L ợ n con t i ê m p h ò n g l ầ n đ ầ u v à o lúc được 30 - 45 n g à y t u ổ i , t i ê m nhắc lại sau 5 t h á n g L ợ n nái và l ợ n đực giống m ỗ i n ă m t i ê m Ì l ầ n

Định k ỳ tiêm p h ò n g Ì n ă m 2 l ầ n vào t h á n g 3 - 4 và t h á n g 9 - 10, c ó tiêm bổ

sung

K h i có dịch x ả y ra n ê n sứ dững vacxin tiêm thẳng v à o ổ dịch đ ể dập tắt dịch kịp thời

Chú ý: K h ô n g n ê n t i ê m vacxin cho l ợ n nái c ó chửa ở t h ờ i k ỳ đ ầ u

C ả u h ỏ i

1 Trình bày đặc điểm dịch tễ của bệnh dịch tả lợn?

2 Mô tả các biểu hiện triệu chứng, bệnh tích của bệnh dịch tả lợn?

3 Nêu các cách chẩn đoán bệnh dịch tả lợn?

4 Trình bày kỹ thuật sử dững vacxin trong phòng bệnh dịch tả lợn?

do vi k h u ẩ n Pasteurella suiseptica g â y ra, đặc đ i ể m của b ệ n h là v i ê m p h ổ i , v i ê m

m à n g p h ổ i , m à n g t i m và b ạ i huyết Bệnh c ó ở k h ắ p nơi trên t h ế g i ớ i

ớ V i ệ t N a m , do đ i ề u k i ệ n k h í hậu, đ ấ t đ a i ảnh hưởng đ ế n c á c loài vật n u ô i nên có sự liên quan v ề m ặ t dịch tễ học giữa c á c bệnh tữ huyết t r ù n g ở l ợ n , trâu,

bò và gia c ầ m B ệ n h c ó ở k h ắ p c á c tỉnh t h à n h của nước ta và hầu n h ư n ă m n à o cũng p h á t sinh t h à n h d ị c h v à g â y n h i ề u thiệ t h ạ i

V i k h u ẩ n tữ huyết t r ù n g thường k ý sinh ở n i ê m mạc đ ư ờ n g h ô h ấ p trên của khoảng 4 0 % l ợ n khoe m ạ n h , k h i gặp đ i ề u k i ệ n thuận l ợ i , sẽ x â m nhập v à o m á u

và g â y bệnh Ở những v ù n g đ ấ t thấp, ẩm, v ù n g l ầ y l ộ i ven b i ể n , bệnh d ễ phát

sinh

l i M Ẩ M B Ệ N H

T á c n h â n g â y b ệ n h tữ huyết t r ù n g ở l ợ n là cầu trực k h u ẩ n Pasteurella

suiseptica (typ B), thuộc loài Pasteurella multocida V ì vậy, p.suiseptica c ó các

đặc tính sinh học chung của loài, n h ư n g thích nghi g â y b ệ n h t r ê n l ợ n (xem phần

m ầ m bệnh trong b ệ n h tữ huyết t r ù n g trâu, b ò )

HI TRUYỀN NHIỄM HỌC

Trong cơ thể bệnh, m á u , dịch bài tiết, c á c phủ tạng đ ề u c ó v i k h u ẩ n Phổi

là nơi tập trung n h i ề u v i k h u ẩ n nhất N h i ề u l ợ n khoe mang t r ù n g ở đường hô hấp trên

Trong tự n h i ê n , v i k h u ẩ n c ó nhiều trong đ ấ t ẩm Đ ấ t c ó n h i ề u nitrat và thiếu

á n h s á n g v i k h u ẩ n c ó th ể t ồ n t ạ i r ấ t lâu

3 P h ư ơ n g t h ứ c t r u y ề n l â y

Bệnh c ó thể lây trực t i ế p trong đ à n giữa con ố m và con khoe bằng đường thở tự n h i ê n , n h ư n g đ ư ờ n g lây g i á n t i ế p là chủ y ế u , t h ô n g qua c á c n h â n t ố trung gian bị n h i ễ m m ầ m bệnh n h ư thức ăn, nước uống, d ữ n g cữ c h ă n n u ô i T ừ nơi ô

nhiễm này, m ầ m bệnh x â m nhập v à o cơ thể qua đ ư ờ n g tiêu hoa hoặc qua các

t ổ n t h ư ơ n g n g o à i da, do hít p h ả i b ữ i c ó m ầ m bệnh

M ặ t k h á c , v i k h u ẩ n c ó sẩn trong cơ thể l ợ n khoe, k h i sức đ ề k h á n g giảm,

c h ú n g x â m nhập g â y bệnh, vì t h ế nhiều trường hợp b ệ n h tự b ù n g p h á t m à không tìm thấy con đ ư ờ n g lây n h i ễ m

4 C ơ c h ê s i n h b ệ n h

Bệnh tữ huyết t r ù n g l ợ n thường phát ra v à o m ù a n ó n g ẩm, m ù a m ư a , k h í hậu thay đ ổ i đ ộ t ngột hoặc do đ i ề u k i ệ n vệ sinh c h ă m sóc k é m N h ữ n g y ế u t ố này làm sức đ ề k h á n g của con vật g i ả m bớt, tạo đ i ề u k i ệ n cho v i k h u ẩ n tữ huyết

trùng sẵn c ó trong c ơ t h ể l ợ n hoặc t ừ n g o à i x â m n h ậ p v à o g â y b ệ n h

V i k h u ẩ n t h ư ờ n g t ấ n c ô n g v à o h ạ c h l y m p h o d ư ớ i h ầ u , l à m h ạ c h s ư n g lên, gây thủy t h ũ n g h ầ u , h ọ n g , v i k h u ẩ n x â m nhập v à o m á u r ồ i t á c đ ộ n g v à l à m t ổ n thương c h ủ y ế u ở đ ư ờ n g h ô h ấ p , đặc biệt là p h ổ i Đ ộ c t ố của v i k h u ẩ n t á c đ ộ n g lên m ạ c h m á u , p h á huy sự n g u y ê n v ẹ n của n ó l à m m á u rỉ v à o c á c gian b à o và gây ra h i ệ n t ư ợ n g tữ m á u , x u ấ t huyết C u ố i c ù n g con vật rơi v à o t ì n h trạng b ạ i

da bững, tai, b ẹ n , c á c n i ê m m ạ c đ ỏ s ẫ m hoặc t í m b ầ m

L ợ n bị t h ú y t h ũ n g d ư ớ i da v ù n g hầu, m ặ t l à m h ầ u s ư n g , c ổ c ứ n g , m á phị ra, mặt m ũ i s ư n g h ú p B ệ n h k é o d à i t ừ 12 g i ờ đ ế n 1 - 2 n g à y , con vật t h ư ờ n g chết

do ngạt t h ở v à n h i ễ m t r ù n g h u y ế t

2 T h ể c ấ p t í n h

L ợ n ủ rũ, ă n ít hoặc b ỏ ă n , sốt 4 1 ° c hoặc h ơ n r ồ i x u ấ t h i ệ n c á c t r i ệ u c h ứ n g giống t h ể q u á c ấ p t í n h T r o n g đ ó t r i ệ u c h ứ n g h ô h ấ p là c h ủ y ế u : L ợ n bị ho, ho ngày c à n g nặng, v i ê m n i ê m m ạ c m ũ i , chảy nước m ũ i n h ờ n đ ữ c , ấn m ạ n h v ù n g ngực l ợ n phản ứng v à đ a u G õ v ù n g p h ổ i t h ấ y c ó v ù n g â m đ ữ c , nghe c ó â m t h ổ i ống T i m đ ậ p nhanh, c ó h i ệ n t ư ợ n g ứ m á u n ê n x u ấ t h i ệ n n h i ề u v ế t t í m đ ỏ trên

da ở v ù n g b ữ n g v à ngực H ầ u s ư n g , thủy t h ũ n g lan r ộ n g x u ố n g cổ và l ê n c ằ m , con vật c ó r ố i l o ạ n t i ê u hoa, l ú c đ ầ u đi t á o , sau ỉa chảy B ệ n h t i ế n t r i ể n 2 - 3

ngày, con vật y ế u d ầ n r ồ i chết

3 T h ể m ạ n t í n h

B ệ n h t ừ t h ể c ấ p c h u y ể n sang Con vật t i ế p tữc ho, t h ở k h ó , ỉa c h ả y l i ê n m i ê n

có nhiều ổ hoại tử P h ế quản, k h í quản xuất huyết c ó n h i ề u b ọ t nhớt m à u hồng

- K h á n g n g u y ê n t h â n được chiết x u ấ t bằng đ u n n ó n g ở 1 0 0 ° c h ỗ n dịch nước sinh lý c ó chứa v i k h u ẩ n p h â n l ậ p t ừ b ệ n h p h ẩ m L y t â m l o ạ i c ặ n , p h ầ n nước trong c ó chứa k h á n g n g u y ê n t h â n o hoa tan, c ó k h ả n ă n g k ế t tủa k h i gặp k h á n g

- T i ê m p h ò n g vacxin đ ầ y đủ v ớ i những l ợ n ở d i ệ n t i ê m p h ò n g

- Thực h i ệ n c á c h l y k h i b ổ sung l ợ n m ớ i v à o đ à n

* Khi có dịch nổ rơ cần áp dụng các biện pháp chỉng dịch

- C ấ m xuất, nhập gia s ú c trong khu vực có dịch

a Vác xin tụ huyết trùng vô hoạt có keo phèn

K h i d ù n g , t i ê m d ư ớ i da cho l ợ n từ 2 t h á n g t u ổ i trở lên, l i ề u 2 m l / l ợ n , tiêm nhắc l ạ i sau 3 tuần, m i ễ n dịch chắc chắn sau t i ê m 14 n g à y và k é o dài từ 6 - 9

T h ô n g thường, c á c k h á n g sinh sau c ó tác d ữ n g v ớ i v i k h u ẩ n tữ h u y ế t trùng:

- T i a m u l i n t i ê m b ắ p l i ề u 10 - 12,5mg/kg trọn g lư ợ ng

1 Trình bày đặc điểm của mầm bệnh gây ra bệnh tữ huyết trùng?

2 Trình bày đặc điểm dịch tễ bệnh tữ huyết trùng lợn?

3 Mô tả triệu chứng và bệnh tích thể cấp của bệnh tữ huyết trùng lợn?

4 Trình bày cách phòng và trị bệnh tữ huyết trùng cho lợn?

viêm d ạ dày, ruột, c ó m ữ n loét ở ruột già, lách s ư n g to và dai n h ư cao su

Bệnh x ả y ra khắp nơi trên t h ế g i ớ i , giết h ạ i m ộ t số lượng l ớ n l ợ n con ở Việt Nam, trong đ i ề u k i ệ n c h ă n n u ô i nhỏ, bệnh c ó tính chất l ẻ tẻ địa p h ư ơ n g , chăn nuôi tập trung đ ã l à m bệnh trở t h à n h dịch H i ệ n nay, b ệ n h x ả y ra p h ổ b i ế n trong

c á c trang trạ i c h ă n nuô i l ợ n t ừ Bắc và o N a m , đặc biệ t ở nhữn g v ù n g l ợ n giống, vùng có nhiều l ợ n nái trong đ i ề u k i ệ n k é m vệ sinh và g â y ra những thiệt hại

đ á n g k ể

l i M Ẩ M B Ệ N H

Trực k h u ẩ n Samonella choleraesuis l ầ n đ ầ u tiên được p h â n lập v à o năm

1885 do Salmon và Smith trong m ộ t ổ dịch dịch tả l ợ n

Samonella choleraesuis n ằ m trong h ọ trực k h u ẩ n đ ư ờ n g ruột ceae g i ố n g Samonella, n ê n c ó c á c đặc tính sinh học chung của g i ố n g v i k h u ẩ n

3 S ứ c đ ề k h á n g

- V i k h u ẩ n đ ề k h á n g y ế u v ớ i sức n ó n g : Đ u n 7 0 ° c c h ế t sau 2 0 p h ú t , đ u n sôi sau 5 p h ú t , k h ử t r ù n g theo p h ư ơ n g p h á p Pasteur c ũ n g bị d i ệ t

- Trong nước t h ư ờ n g v i k h u ẩ n t ổ n t ạ i m ộ t tuần n h ư n g trong nước đ á c ó thể

- Trong p h ò n g thí n g h i ệ m : T h ư ờ n g d ù n g t h ỏ hoặc chuột b ạ c h đ ể g â y bệnh

2 C h ấ t c h ứ a v i k h u ẩ n

Trong thể c ấ p tính, m á u và tất cả các cơ quan phủ tạng, chất b à i tiết của vật bệnh đ ề u c ó v i k h u ẩ n

Bình thường c ó t h ể t h ấ y v i k h u ẩ n k ý sinh trong c ơ t h ể l ợ n khoe m à không

g â y bệnh N ơ i cư trú thường x u y ê n của v i k h u ẩ n là n i ê m m ạ c r u ộ t , hạch màng ruột, túi mật V i k h u ẩ n thường được bài x u ấ t ra n g o à i theo p h â n ở những lợn khoe mang t r ù n g và l ợ n l à n h bệnh mang t r ù n g

3 P h ư ơ n g t h ứ c t r u y ề n l â y

Bệnh lây lan chủ y ế u qua đường tiêu hoa do l ợ n khoe ă n p h ả i thức ăn hoặc

nước uống c ó n h i ễ m m ầ m bệnh Bệnh thường x ả y ra ở c á c c ơ sở c h ă n nuôi có

các ổ dịch cũ vì v i k h u ẩ n c ó t h ể t ổ n t ạ i vài t h á n g trong chuồng t r ạ i v à m ô i trường

ẩm ướt thiếu á n h s á n g M ặ t k h á c v i k h u ẩ n c ó sẵn trong c ơ t h ể l ợ n khoe, khi có những đ i ề u k i ệ n l à m g i ả m sức đ ề k h á n g của con vật thì những v i k h u ẩ n này xâm nhập vào m á u và c á c c ơ quan tổ chức của k ý chủ đ ể g â y bệnh

V ì vậy, bệnh thường phát ra ở m ù a m ư a , n ó n g v à ẩm ướt, ở m i ề n Bắc Việt Nam là c u ố i hè sang thu, ở c á c cơ sở c ó đ i ề u k i ệ n vệ sinh, n u ô i d ư ỡ n g và chăm

sóc k é m

4 C ơ c h ế s i n h b ệ n h

V i k h u ẩ n sau k h i v à o đường tiêu hoa, khu trú ở n i ê m m ạ c hầu và ruột, sinh sản t ạ i c h ỗ và x â m nhập qua n i ê m mạc g â y v i ê m ruột, d ạ d à y , x u ấ t huyết, thúy thũng và hoạ i t ử cữc b ộ Sau đ ó v i k h u ẩ n x â m nhậ p v à o c á c hạc h l y m p h o màn g treo ruột g â y viêm s ư n g hạch, từ h ệ thống lympho, v i k h u ẩ n v à o m á u gây bại huyết l à m l á c h sưn g to, h o ạ i tử gan v à hạch