Nghiên cứu bước đầu nhằm xác định tỷ lệ và một số yếu tố liên quan đến rối loạn lipid máu, thực hiện điều tra 120 đồng bào Khmer từ 25 – 64 tuổi, tại 3 xã thuộc tỉnh Trà Vinh theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên. Kết quả: Tỷ lệ rối loạn bất kỳ một thành phần lipid máu là 43,3 %. Trong đó, tăng Cholesterol toàn phần là 30,0%; tăng Triglyceride 21,7%, tăng LDL-c là 26,7%, giảm HDL-c là 6,7 %. Rối loạn lipid máu liên quan chặt chẽ với tuổi, học vấn, thói quen ăn nhiều mỡ, hút thuốc lá, ít hoạt động thể lực, các bệnh lý béo phì, tăng huyết áp và rối loạn đường huyết.
Trang 1VI
ỆN S
ỨC KH
ỎE CỘ
NG ĐỒ
NG
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
KHẢO SÁT BƯỚC ĐẦU VỀ RỐI LOẠN LIPID MÁU VÀ
MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở ĐỒNG BÀO DÂN TỘC KHMER TỪ 25 ĐẾN 64 TUỔI, TẠI 3 XÃ TỈNH TRÀ VINH
Huỳnh Hải Bằng 1 , Nguyễn Thanh Bình 2 , Nguyễn Văn Tập 2
TÓM TẮT
Nghiên cứu bước đầu nhằm xác định tỷ lệ và một số
yếu tố liên quan đến rối loạn lipid máu, thực hiện điều tra
120 đồng bào Khmer từ 25 – 64 tuổi, tại 3 xã thuộc tỉnh Trà
Vinh theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên Kết quả: Tỷ
lệ rối loạn bất kỳ một thành phần lipid máu là 43,3 % Trong
đó, tăng Cholesterol toàn phần là 30,0%; tăng Triglyceride
21,7%, tăng LDL-c là 26,7%, giảm HDL-c là 6,7 % Rối loạn
lipid máu liên quan chặt chẽ với tuổi, học vấn, thói quen ăn
nhiều mỡ, hút thuốc lá, ít hoạt động thể lực, các bệnh lý béo
phì, tăng huyết áp và rối loạn đường huyết
Từ khóa: Rối loạn lipid máu, đồng bào dân tộc Khmer
ABSTRACT
DYSLIPIDEMIA AND SOME FACTORS RELATED
IN KHMER ETHNIC PEOPLE FROM 25-64 YEAR
OLD, AT 3 WARD TRA VINH PROVINCE
Study determine the propotion of dyslipidemia and related
factors over 120 Khmer ethnic minority from 25-64 years
old at 3 ward in Tra Vinh province Results: The propotion
of dyslipidemia was 43,3% Inside increased TC 30,0%,
increased TG 21,7%, increased of LDL-c 26,7%, decreased
HDL-c was 6,7% Factors related to lipid disorders include:
age, literacy, habit of eating much fat, smoke, less activity,
some of pathological as obesity, hypertension and high blood
glucose
Keywords: Dyslipidemia, Khmer ethnic people.
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Rối loạn lipid máu là một bệnh không lây phổ biến, không
có biểu hiện triệu chứng rõ rệt và là yếu tố nguy cơ quan
trọng của các bệnh tim mạch, tỷ lệ rối loạn lipid máu gia
tăng theo sự phát triển kinh tế Tại Việt Nam, nghiên cứu của
Châu Ngọc Hoa năm 2005 cho thấy tỷ lệ rối loạn lipid máu
ở người bình thường là khoảng 28,0%, tuy nhiên tỷ lệ này có
xu hướng ngày càng gia tăng và ngày càng trẻ hóa [1] [3] Yếu tố nguy cơ gây rối loạn lipid máu đã được biết như thừa cân béo phì, lạm dụng rượu bia, chế độ dinh dưỡng, hoạt động thể lực, các thói quen sinh hoạt không có lợi, hút thuốc
lá, di truyền, các thói quen sinh hoạt không có lợi Tuy nhiên, các nghiên cứu trong nước vẫn chưa hệ thống đầy đủ về các yếu tố dịch tễ liên quan đến rối loạn lipid máu, đặc biệt tại cộng đồng các dân tộc thiểu số Tỉnh Trà Vinh có tỷ lệ cao đồng bào Khmer sinh sống, đời sống kinh tế xã hội còn khó khăn, sự tiếp cận thông tin và các dịch vụ y tế còn hạn chế Xác định tỷ lệ rối loạn lipid máu và các yếu tố nguy cơ là cần thiết để có các biện pháp, chính sách kịp thời trong bảo vệ và nâng cao sức khỏe cộng đồng này
II ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu
Đồng bào dân tộc Khmer từ 25 đến 64 tuổi, thường trú hoặc tạm trú từ 1 năm trở lên, ngoại trừ người đang mang thai hoặc có khuyết tật gù vẹo cột sống, dị tật ở chân
2.2 Phương pháp nghiên cứu
- Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu cắt ngang
- Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu
p (1-p)
n = Z² (1-α/2)ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ ˉ d²
n: cỡ mẫu tối thiểu cho mỗi nhóm p = 0,5 là tỷ lệ ước đoán đồng bào Khmer có rối loạn ít nhất một thành phần lipid máu
α: Mức ý nghĩa thống kê với độ tin cậy là 95% (α=0,05), Z=1,96 d=0,1: là sai số cho phép, Vậy cỡ mẫu tối thiểu là
n = 96 người dân Thực tế chúng tôi chọn 120 người
- Chọn mẫu: Chọn 3 xã trong tổng số 104 xã, thuộc 3 huyện khác nhau trên toàn tỉnh bằng cách bốc thăm ngẫu
1 Bệnh viện Đa khoa Nam Anh - Bình Dương
2 Đại học Y Dược thành phố Hồ Chí Minh
Trang 2số, gồm có 8 nhóm nam nữ từ độ tuổi 25-34 ; 35-44 ; 45-54 ;
55-64 chọn 5 người mỗi nhóm tuổi và giới tính
- Thu thập dữ liệu:
Phỏng vấn: Bộ câu hỏi cấu trúc, soạn sẵn theo mẫu của
Tổ chức Y tế Thế giới
Định lượng Cholesterol toàn phần (TC), triglycerides
(TG), LDL-cholesterol và HDL - Cholesterol theo phương
pháp đo điểm cuối (Enzymatic end point)
Đo chiều cao: Đo ở tư thế đứng thẳng Năm điểm chẩm,
mông, lưng (vùng vai gáy), bắp chân, gót chân theo một
đường thẳng
Đo cân nặng: Cân đối tượng buổi sáng khi chưa ăn uống
gì và đã đi đại tiểu tiện
Đo HA: Đo huyết áp 2 lần, bằng máy đo huyết áp
Microlife BP 3BM1-3
- Xử lý số liệu: Các số liệu được nhập liệu và phân tích
theo phương pháp thống kê y học với phần mềm Epi-Data,
Stata-12 So sánh khác biệt bằng test χ², p ngưỡng < 0,05
2.3 Các chỉ số nghiên cứu
Ăn mặn: Ăn những thức ăn mặn ≥ 3 ngày/tuần hoặc lượng
muối ≥5 g/người/ngày
Ăn nhiều mỡ: Ăn thường xuyên trên 25% lipid/ngày và
trên 7% mỡ bão hòa hay trên 300 g/người/tháng, thường
xuyên ăn mỡ động vật, chất béo trên 4 ngày/tuần
Ăn rau quả: Lượng rau quả ăn trung bình mỗi ngày ≥ 5
suất (tương đương 80 g)
Lạm dụng rượu bia: Uống ≥ 5 ly chuẩn (tương đương
330ml bia, 30ml rượu mạnh, 120ml rượu vang) với nam, ≥ 4
ly chuẩn với nữ vào bất kỳ ngày nào trong tuần
Hút thuốc bất kỳ loại thuốc lá, thuốc lào, xì gà, tẩu thuốc)
hoặc bỏ hút <12 tháng
Hoạt động thể lực: Hoạt động cường độ mạnh ≥ 75 phút/
tuần hoặc cường độ trung bình ≥150 phút/tuần hoặc kết hợp
cả hai ≥600 MET-phút/tuần
BMI: Gầy (<18.5), bình thường (18.5 - <23), thừa cân
(23 - <25), béo phì (≥25)
Tăng huyết áp: Huyết áp tâm thu ≥ 140 mmHg và/hoặc
huyết áp tâm trương7 ≥ 90mmHg hoặc đã được chẩn đoán
tăng huyết áp bởi nhân viên y tế
Rối loạn đường huyết: Chỉ số đường huyết ≥ 7,0 mmol/
dL
Rối loạn lipid máu: Có rối loạn bất kỳ một trong 4 thành
phần Cholesterol toàn phần (>200mg/dl), Triglyceride (>150
mg/dl), LDL-c (>160mg/dl), HDL-c (<40mg/dl)
2.4 Đạo đức trong nghiên cứu:
Quyền lợi và thông tin cá nhân của đối tượng được bảo vệ
theo đúng quy định
3.1 Tỷ lệ rối loạn lipid máu
Bảng 1: Tỷ lệ rối loạn lipid máu
Tỷ lệ có rối loạn bất kỳ một thành phần lipid máu là 43,7% Trong đó rối loạn kết hợp hai thành phần có tỷ lệ
là 20,0%, thấp nhất là rối loạn bốn thành phần là 1,7%
Bảng 2 Rối loạn lipid máu theo đặc điểm dân số xã hội
Nhóm tuổi
Nghề khác gồm nội trợ, sinh viên, người nghỉ hưu, thất nghiệp
Tỷ lệ nam bị RLLM 24,2%, cao nhất ở nhóm 55-64 tuổi 15,0% Tỷ lệ bị RLLM cao nhất ở nhóm dưới tiểu học 41,7%, nông dân 35,0%
Bảng 3 Rối loạn lipid máu theo thành phần
Rối loạn lipid các thành phần Tần số Tỷ lệ (%)
Tăng Cholesterol
Trang 3VI
ỆN S
ỨC KH
ỎE CỘ
NG ĐỒ
NG
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
Rối loạn lipid các thành phần Tần số Tỷ lệ (%)
Tỷ lệ rối loạn Cholesterol toàn phần cao nhất 30,0%; tăng Triglyceride 21,7%, tăng LDL-c là 26,7%, giảm HDL-c là thấp nhất 6,7%
3.2 Một số yếu tố liên quan đến rối loạn lipid máu
Bảng 4 Mối liên quan giữa tăng huyết áp với đặc điểm đồng bào dân tộc Khmer
Bảng 5 Một số yếu tố thực hành liên quan đến rối loạn lipid máu ở đồng bào Khmer
Nhóm tuổi
Chế độ ăn
Chế độ ăn
Chế độ
Lạm dụng
Hoạt động
Kết quả cho thấy rối loạn lipid máu có mối liên quan có ý nghĩa với tuổi, học vấn, p<0,05 Tỷ lệ tăng huyết áp ở nam 48,3% cao hơn nữ 38,3%, thấp nhất ở nhóm 35-44 tuổi 23,3% và cao nhất ở nhóm 55-64 tuổi 60,0%
Có mối liên quan có ý nghĩa giữa rối loạn lipid máu với chế độ ăn mỡ, hút thuốc lá và hoạt động thể lực với p<0,05
Trang 4Nội dung Không RLLM 95% CI OR p
Tăng huyết
áp
5,4 (2,2-13,7) <0,05
Đường
huyết
6,9 (1,3-67,7) <0,05
Có mối liên quan có ý nghĩa giữa rối loạn lipid máu với
tăng huyết áp, béo phì, đường huyết cao, p<0,05
IV BÀN LUẬN
4.1 Đặc điểm dân số xã hội
Đồng bào dân tộc Khmer có tỷ lệy cao trình độ học vấn
dưới tiểu học với 88,3%; làm nghề nông 81,7%
4.2 Tỷ lệ rối loạn lipid máu
Kết quả cho thấy tỷ lệ RLLM là 43,3% Trong đó: Tỷ lệ
tăng TC là 30,0 %; tăng TG 21,7%, tăng LDL-c là 26,7%,
giảm HDL-c là thấp nhất 6,7% Khảo sát của Huỳnh Hữu
Duyên[1] ở công nhân tại công ty xi-măng Hocilm năm 2013
có kết quả tỷ lệ tăng TC là 41,1%, tăng TG là 47,4%, tăng
LDL-c là 10,1%, giảm HDL-c 28,1% Theo tác giả Châu
Ngọc Hoa [2] khảo sát “Lipid và lipoprotein trên người Bình
Thường”, tỷ lệ tăng TC là 28,4%, tăng TG là 41,5%, tăng
LDL-c 19,4% và giảm HDL-c là 18,6% Nghiên cứu của
Ninh Thị Nhung năm 2012, tại một số xã thuộc 2 tỉnh Hà
Tĩnh và Nghệ An [3], tỷ lệ tăng TC là 16,0%, tỷ lệ giảm
HDL-c là 11,6%
Sự khác biệt này có thể do ảnh hưởng của những văn hóa,
tập quán sinh hoạt, thói quen hằng ngày ở đồng bào Khmer
khác với các cộng đồng khác Mặt khác, đối tượng trong các
nghiên cứu trước là công nhân, là những người tới khám tại
bệnh viện chưa thực sự đại diện cho một dân số bình thường
Ngoài ra, ở cộng đồng Khmer, tỷ lệ RLLM kết hợp từ 2
thành phần trở lên là 30,0% Tỷ lệ có rối loạn kết hợp TC và
TG là 10,0%, kết hợp TC với LDL-c 26,7%, kết hợp TG với
LDL-c 6,7% Những người bị RLLM thường ở dạng rối loạn
kết hợp các thành phần lipid máu, đặc biệt ở đồng bào dân
tộc Khmer thường có dạng kết hợp giữa TC và LDL
4.3 Các mối liên quan đến rối loạn lipid máu
Giới Kết quả cho thấy tỷ lệ tăng TC, TG, LDL-c ở nam
cao hơn nữ Kết quả này tương tự với nghiên cứu của các tác
giả Châu Ngọc Hoa [2], Ninh Thị Nhung [3] và Huỳnh Hữu
Duyên [1]
Nhóm tuổi Tỷ lệ rối loạn các thành phần TC, TG và LDL-c tăng khi tuổi tăng
Chế độ ăn mỡ động vật Tỷ lệ rối loạn TC , TG và LDL-c đều tăng lên ở nhóm ăn nhiều mỡ Sử dụng nhiều mỡ động vật làm tăng 2,8 lần nguy cơ RLLM, cần đảm bảo cân đối giữa lựa chọn các chất béo
Hút thuốc lá Đồng bào Khmer có hút thuốc lá làm tăng khả năng nguy cơ RLLM gấp 2,6 lần so với người không hút Theo y văn, hút thuốc lá gây tăng LDLc, giảm HDLc, rối loạn chức năng nội mạc và tình trạng tăng đông
Hoạt động thể lực Vận động được xem là hình thức bảo
vệ sức khỏe tốt nhất Đồng bào Khmer có tỷ lệ nông nghiệp cao, do đó tỷ lệ người có hoạt động thể lực cao 80,8% Ở nhóm không hoạt động, tỷ lệ RLLM cao gấp 3,0 lần so với nhóm có hoạt động
Béo phì Tỷ lệ RLLM ở nhóm béo phì cao gấp 3,8 lần so với nhóm cân nặng bình thường Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước trong nước như của Lê Văn Trung [4] Duy trì một cân nặng hợp lý là rất quan trọng để đảm bảo sức khỏe tốt Tăng huyết áp Tỷ lệ RLLM ở người THA cao gấp 5,4 lần Ở nhóm tăng huyết áp, tỷ lệ rối loạn TC, TG cao hơn so với nhóm không tăng Nhiều nghiên cứu trong nước và trên thế giới cho thấy sự liên quan của hai bệnh lý này Tác giả
Lê Văn Trung [4] kết luận rằng RLLM tăng 2,1 lần ở người THA Nghiên cứu của Huỳnh Hữu Duyên [1] cho kết quả
TG tăng 1,6 lần ở nhóm THA Báo cáo ICMR-INDIAB [6]
ở Ấn Độ cho biết rối loạn TC, TG và LDL-c tăng lên 2,13; 2,45 và 1,84 lần ở người THA THA kết hợp với tình trạng RLLM làm tăng cao các nguy cơ về tim mạch Kết quả gợi ý cần đưa ra khuyến cáo rằng nên thường xuyên kiểm tra các chỉ số lipid sớm để có các biện pháp dự phòng, bảo vệ sức khỏe, đặc biệt là ở những người THA
Rối loạn đường huyết Kết quả khảo sát cho tỷ lệ người RLLM ở nhóm có chỉ số đường huyết cao gấp 6,9 lần so với
Trang 5VI
ỆN S
ỨC KH
ỎE CỘ
NG ĐỒ
NG
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
người có chỉ số đường huyết <7mmol/dL Tỷ lệ tăng TC tăng
lên ở nhóm rối loạn đường huyết Theo tác giả Lê Văn Trung
[4], rối loạn TG tăng 2,5 lần ở nhóm đái tháo đường, nghiên
cứu của Huỳnh Hữu Duyên [1], tỷ lệ tăng TG cao hơn 1,7 lần
ở nhóm đái tháo đường
KẾT LUẬN
Tỷ lệ có rối loạn bất kỳ một thành phần lipid máu là 43,3
% Trong đó, tăng Cholesterol toàn phần là 30,0%; tăng Triglyceride 21,7%, tăng LDL-c là 26,7%, giảm HDL-c là 6,7% Tỷ lệ rối loạn kết hợp hai chỉ số là 20,0%, rối loạn ba chỉ số 8,3% và rối loạn bốn chỉ số là 1,7% Tỷ lệ rối loạn lipid máu ở đồng bào Khmer tỉnh Trà Vinh là cao, có liên quan chặt chẽ với tuổi, học vấn, thói quen ăn nhiều mỡ, hút thuốc
lá, ít hoạt động thể lực, các bệnh lý béo phì, tăng huyết áp và rối loạn đường huyết
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1 Huỳnh Hữu Duyên (2013) Rối Loạn chuyển hóa lipid máu và các yếu tố liên quan ở công nhân Công ty Xi-măng Holcim 2013, Luận văn Thạc sỹ Y học, Đại học Y dược thành phố Hồ Chí Minh
2 Châu Ngọc Hoa (2005) "Lipid và lipoprotein ở người bình thường" Tạp chí Y học thành phố Hồ Chí Minh, 9 (1), 40 - 42
3 Ninh Thị Nhung, Nguyễn Xuân Thực (2012) "Nghiên cứu tình trạng dinh dưỡng lipid ở người trường thành từ 25-74 tuổi tại một số xã thuộc hai tỉnh Hà Tĩnh và Nghệ An" Tạp chí Y học Thực hành, 1 (802), 10-13
4 Lê Văn Trung, Lưu Thành Giữ, Trần Văn Út (2003) Khảo sát đặc điểm rối loạn chuyển hóa lipid, lipoprotein máu trên cán bộ thuộc diện quản lý của ban BVSK tỉnh Vĩnh Long, 20/3/2016
5 Nguyễn Lân Việt (2007) Áp dụng một số giải pháp can thiệp thích hợp để phòng chữa bệnh tăng huyết áp ở cộng đồng
Đề tài cấp Bộ Đại học Y Hà Nội Hà Nội
6 R Joshi Shashank, Mohan Anjana Ranjit, D Mohan, P Rajendra, B Anil, K D Vinay, et al (2014) "Prevalence of dyslipidemia in Urban and Rurral India: The ICMR-INDIAB study" PLOS, 9 (5), 44-49