Làng ngư dân ven biển Nam Trung Bộ

Nội dung cơ bản của bài viết: Mô tả khái quát về sự hình thành các cụm dân cư, làng ngư dân ven biển của người Việt vùng Nam Trung Bộ theo tiến trình mở rộng bờ cõi về phía Nam.

LÀNG NGƯ DÂN VEN BIỂN NAM TRUNG BỘ

ThS NCS Trần Văn Hiến

Phó trưởng Khoa Kiến trúc, trường Đại học Xây dựng Miền Trung

Tóm tắt: Nội dung cơ bàn của bài viết: mô tả khái quát về sự hình thành các cụm dân cư,

làng ngư dân ven biển của người Việt vùng Nam Trung Bộ theo tiến trình mở rộng bờ cõi về phía Nam Đồng thời nêu ra một số đặc trưng cơ bản trong đời sống cộng đồng ngư dân ven biển về: tập quán, phong tục, nghề nghiệp, lối sống, cách sống và những lễ hội

Từ khóa: Làng ngư dân, ven biển, văn hóa, lịch sử, phong tục tập quán, lễ hội

1 Sự hình thành các làng ngư dân

Về cơ bản, các cụm dân cư ven biển

của người Việt được hình thành song song với

tiến trình mở rộng bờ cõi về phía Nam Thời

kỳ hình thành rõ nét và được công nhận của

các làng ngư dân ven biển Nam Trung Bộ là

vào giai đoạn Trịnh – Nguyễn phân tranh

Khởi đầu, thì đây là nghề mang đặc thù

tại các vùng đất, bãi ngang hay vùng cửa sông

ven biển,… là nghề cá ngư dân quy mô nhỏ,

mang tính truyền thống, cha truyền con nối và

gắn liền với dân cư ven biển Theo thời gian lâu

dài đã dần hình thành các nghề khai chuyên

thác hải sản và làng nghề cá đặc trưng truyền

thống mang dấu ấn ngư dân Qua tiến trình phát

triển, trong mỗi làng ngư dân thường có sự kết

hợp giữa khai thác, chế biến, kết hợp dịch vụ

nghề cá và nghề khác (Hình 1)

H1.Làng ngư dân ven biển Tam Quan Bắc – tỉnh

Bình Định

Nhiều làng ngư dân hình thành từ các Lạch, mà sự hình thành Lạch là từ các làng gần biển có quy mô lớn mà ra Làng có từ lâu đời, nhưng lạch xuất hiện từ khi có sự phân công lao động của làng Một cách tự nhiên, một số người khai thác cá biển (ở làng gần biển) tách ra và dần dần họ có cuộc sống chủ động, tập quán, phong tục, nghề nghiệp, lối sống, cách sống và những lễ hội khác, họ khác

xa với người sống nông nghiệp và cũng từ ấy

họ lập ra thành lạch, làng Các Lạch khi không tách ra khỏi sự quản lý của làng, họ vẫn hình thành những điểm tụ cư, gọi tên riêng như: Lạch Phú Thường, Lạch Nhơn Hội

Các làng ngư dân, thường thì cứ ba năm là họp toàn thể Lạch để bầu ra ông Vạn Tổng, Vạn Lạch mới Tiêu chuẩn để bầu chọn Vạn Tổng, Vạn Lạch là người có cả đức tài, có uy tín Ngoài ra có những cuộc họp kiểm điểm các thành viên trong Lạch va chạm nhau trên biển khi đánh cá, tài sản bị

hư hỏng buộc phải bồi thường bằng công hoặc là tiền bạc Do tính tập thể cao nên mỗi khi kiểm điểm, hay huy động tiền bạc để giúp đỡ, tài trợ hay cho ngày lễ hội thì họ giải quyết rất nhanh và rất sòng phẳng Vạn Tổng, Vạn Lạch còn thay mặt cho Lạch mình đi thăm và điếu phúng khi các Lạch khác trong tỉnh mời về dự những

ngày lấy cốt ông Nam Hải hoặc lễ hội Cầu

ngư hàng năm, khi thấy cần thiết dẫu cả

đội, gươm, chèo bả trạo cùng đi khi có

Lạch nào cần

2 Những đặc trưng về xã hội của làng xã

ven biển

2.1 Phương thức hoạt động lao động sản xuất

Khi tiếp cận với biển, khuynh hướng

được ưu tiên của người Việt ở Bắc Bộ và

Nam Bộ là “quai đê lấn biển” để có ruộng

làm nông nghiệp Nhưng người Việt ở Vùng

Duyên hải Nam Trung Bộ lại khác và gần

như con người ở đây buộc phải thích nghi

với biển, sống dựa vào biển

Nguyên nhân chủ yếu là do thiên

nhiên tạo nên ở vùng biển miền Nam Trung

Bộ có các luồng hải lưu gần bờ đã đem đến

cho vùng biển này những nguồn tài nguyên

biển dồi dào, luồng tôm cá lớn đi sát bờ

Mặt khác do địa hình có núi vươn ra sát

biển, hoạt động nông nghiệp khó khăn do

đồng bằng chật hẹp, nên khi di cư tới vùng

đất này người Việt phải chọn phương thức

sinh kế dựa vào biển Hoạt động sản suất

bao gồm: đánh bắt thủy hải sản, làm muối,

mắm, làm ghe, thuyền, sản xuất nông ngư

cụ, hậu cần nghề cá,… Người ta có thể khai

thác biển một cách đơn lẻ nhưng để tạo ra

hiệu quả cao thì những hoạt động lao động

sản xuất của họ cần phải gắn kết, liên kết

với nhau (Hình 2)

Hình 2 Xưởng đóng tàu thuyền khai thác thủy

hải sản

Các làng ven biển còn trồng và khai thác đới thực vật, động vật ven bờ như: vớt tảo rong biển để chế biến thành thực phẩm; khai thác san hô để làm vật liệu xây dựng; trồng cối, đay để dệt thảm, chiếu; khai thác các rừng ngập mặn sú, vẹt, đước, dương … đặc biệt là cây dừa

Ngoài ra, tại các vùng có điều kiện đặc thù đan xen giữa đồng bằng châu thổ sông nước với vùng đới biển ven bờ, hoạt động nông nghiệp trồng lúa nước, cây lương thực, hoa quả,… cũng được người dân ven biển khai thác mạnh Tuy nhiên các vùng đất như thế là rất hiếm ở duyên hải Nam Trung

Bộ điển hình cá biệt là đồng bằng Tuy Hòa

Tại đây có tồn tại một số làng đặc trưng vừa

làm biển, vừa làm nông

2.2 Hình thức Cư trú

Cộng đồng ngư dân biển hình thành, định cư và có ý thức cộng đồng, bảo bộc nhau rất chặt chẽ Ở các làng chài ven biển

nhà cửa thường được xây dựng san sát bên nhau, không phải vì thiếu đất đai mà vì thể

hiện tính cộng đồng cao Hình thức định cư

lập làng xóm trên các dãi đất ven bờ biển dần trở thành một hình thức cư trú chủ đạo của cộng đồng ngư dân Nam Trung Bộ Nhà cửa, công trình công cộng, cộng đồng,… hầu như rất đơn giản và toàn bộ tài chính chủ yếu tập trung vào các phương tiện sản xuất như lưới lộng, thúng mủn, ghe tàu

Một hình thức cư trú khác là ngư dân

dùng thuyền vừa làm phương tiện khai thác vừa làm nhà để ở Từ đó hình thành nên một

số làng chài nổi trên đầm vịnh biển Tuy

nhiên vì nhiều lý do khác nhau như: địa hình, khí hậu, tập quán,… nên loại hình cư trú này không phát triển phổ biến ở vùng biển Nam Trung Bộ

2.3 Phong tục tập quán

Người dân biển là dân ăn “sóng nói

gió”, thường thì họ hay phản ứng tức thì, khi

một việc gia đó là trái với ý của họ Nhưng ấy

không phải là bản chất, khi việc xong rồi thì

thôi, không câu nệ, không ghim gút, hòa cả

làng ấy là bản chất tốt đẹp của người dân xứ

biển Họ hiểu rằng từ xa xưa để lại câu : Đầm

tư-ngư chung Cá tôm là đối tượng không thể

riêng ai, nay ở biển này, mai đến biển khác

Muốn đánh bắt được phải đoàn kết lại để vây

đánh nhiều đàn cá nổi, cá di cư theo mùa vụ

Vì vậy họ có cuộc sống tập thể, trao đổi nhau

những kinh nghiệm, giúp nhau nghề nghiệp

tôn vinh và bầu chọn những người có kinh

nghiệm tài giỏi, có đức độ vào làm vạn trưởng,

vạn lạch để dìu dắt họ trong những lúc khó

khăn hoạn nạn; có thể sánh như một già làng ở

vùng dân tộc miền núi Trong cuộc sống, ngư

dân phải nhờ vào kinh nghiệm, sự mạnh mẽ và

thành kính tôn thờ các thần của biển cả Vì

vậy có thể nói, trong văn hóa của người Việt ở

vùng đất này có chất biển đậm màu và thể

hiện rõ nét trong nếp sống, văn hóa với những

phong tục, tập quán, tín ngưỡng thờ thần Nam

Hải (hài cốt cá voi), lễ hội cầu ngư dân gian

Về ẩm thực, thành phần chủ yếu là thủy hải

sản, những thành phần khác: thịt gia súc, rau

quả, … thường có được là nhờ trao đổi với các

làng nông nghiệp, làng miền núi

3 Phân loại làng ngư dân tại vùng ven

biển Nam Trung Bộ

3.1 Phân loại theo khu vực địa lý – địa hình

Làng ngư dân ven vịnh - đầm - phá: là

một quần thể dân cư (điểm dân cư) ở khu vực:

các vùng nước biển cạn, có nước thường

xuyên, có độ sâu dưới 6m khi thủy triều thấp

bao gồm: Các bãi lầy liên triều, bao gồm đầm

lầy ngập mặn, thảm cỏ ngập mặn, các cánh đồng muối Khác với các vịnh biển có khu vực nối thông biển tương đối lớn, các đầm - phá nước lợ đến nước mặn có ít nhất một điểm thông nối với biển tương đối hẹp

Hệ sinh thái là các thảm thủy sinh bán nhật triều ở biển; các thảm tảo bẹ, cỏ biển, các đồng cỏ biển nhiệt đới; Các rạn san hô; Các bờ biển đá; bao gồm cả các đảo đá ngoài khơi, các vách đá ở biển; Những bờ biển cát,

đá cuội hay sỏi; gồm cả các dải cát, mũi đất

và đảo cát nhỏ, bao gồm cả hệ thống đụn Sinh kế của làng dựa vào việc khai thác tài nguyên thủy hải sản ở mực nước nông là chính (Hình 3)

Hình 3 Làng ngư dân ven vịnh đầm (Vịnh Văn

Phong Khánh Hòa)

Làng ngư dân ven biển - cửa sông: các cụm ngư dân sinh kế tại các Vùng cửa sông ven biển Đây là vùng chịu sự tương tác giữa môi trường nước biển và nước ngọt, hình thành môi trường nước lợ với sự pha trộn các tính chất của môi trường nước biển

và nước ngọt nội địa

Hệ sinh thái điển hình của vùng cửa sông ven biển bao gồm các thành phần như vùng châu thổ, vùng đồng bằng ven biển, các vùng đất ngập nước, các bãi biển và cồn cát, các rạn san hô, các vùng rừng ngập mặn, đầm

phá và các đặc trưng ven bờ khác Chính

những khu hệ khác nhau này cùng sự pha trộn

giữa môi trường nước biển và nước ngọt đã

tạo ra nguồn lợi thủy sản vô cùng đa dạng và

phong phú (Hình 4)

Hình 4 Làng ngư dân ven biển cửa sông Lại

Giang (Bình Định)

Làng ngư dân bãi ngang: các cụm

ngư dân sinh kế tại các bờ cát, sỏi, đá ven

biển Đây là vùng chịu sự tương tác giữa

môi trường biển và đất liền, hình thành môi

trường biển và chịu ảnh hưởng rõ rệt tính

chất đại dương Đất vùng này mẫn cảm với

các điều kiện biến đổi của môi trường như

dễ bị xói lở do tác động của sóng gió

Về hệ sinh thái, tính đa dạng sinh học,

vùng bãi ngang có thể được chia làm hai

phần: phần dưới nước và trên cạn Phần dưới

nước chia ra sinh vật tầng mặt, sinh vật tầng

nước nông và sinh vật tầng nước sâu Nhìn

chung đa dạng sinh học ở vùng ven biển rất

phong phú và đa dạng Tính đa dạng này phụ

thuộc nhiều vào điều kiện môi trường tự

nhiên như nhiệt độ, chế độ nước, môi trường

đất Đối với vùng đất cao, ít ngập triều và

không có nước ngọt, đất dễ nhiễm mặn và

khô thì đa dạng sinh học nghèo nàn (Hình 5)

Hình 5 Làng ngư dân bãi ngang ven biển xã Hòa Hiệp Bắc, Hòa Hiệp Trung, Hòa Hiệp Nam – Phú Yên (vùng bờ trực tiếp với biển )

3.2 Phân loại khác

Phân loại theo ngành nghề: Làng

thuần ngư nghiệp; Làng ngư nghiệp kết hợp nghề sản xuất ngư cụ; Làng ngư nghiệp kết hợp nghề chế biến thủy sản; Làng ngư

nghiệp kết hợp dịch vụ thương mại, du lịch

Phân loại theo khu vực đô thị -

nông thôn: Làng ngư dân trong đô thị;

Làng ngư dân ven đô; Làng ngư dân vùng nông thôn

Tóm lại, mỗi làng ngư dân có những

điểm giống nhau cơ bản: Về vị trí: Nơi ở

phải tránh cho được gió mùa đông bắc, phải được che khuất, gió, bão, sóng đổ và bãi neo đậu tàu thuyền Vì đối với vùng Nam Trung

Bộ khi gió mùa đông bắc đến cũng chính là

mùa mưa, bão, lụt, sóng to, gió lớn Quan hệ

cộng đồng Dân cư: quần cư thường theo

huyết thống giòng họ, bà con, bạn thuyền…

nhằm thuận lợi cho việc ra biển cả Công

trình Nhà cửa: các cụm nhà ở chen chúc,

không có lối đi, vách sát vách, nhà sát nhà quan hệ rất gần gũi Nhược điểm gây ra là

các sinh hoạt cá nhân và cộng đồng rất mất vệ

sinh và kém văn hóa nhiều mặt Quan niệm,

tập quán: tư tưởng trọng nam, sử dụng lao

động nam là phổ biến và việc tăng dân số

không có kế hoạch đến nay vẫn còn tồn tại

Vì mục đích đơn giản là sinh nhiều con để có

nhiều con trai đi làm biển, khỏi thuê mướn

tốn công và bị động, lứa tuổi lao động là rất

sớm Do đó việc học hành của các lứa tuổi,

đặc biệt là con trai cha mẹ ít quan tâm, chỉ

quan tâm đến thể xác rồi bắt xuống thuyền

kéo neo, tát nước Lễ hội: thường tổ chức các

lễ hội cầu ngư, đua thuyền, cúng kỵ, cữ kiêng,

các làng chỉ khác nhau về hình thức, về thời

gian trong năm

Vùng Nam Trung Bộ có một chuỗi

các làng ngư dân trải dài ven biển với vị trí

địa lý thuận lợi về giao thông đường sắt,

đường bộ, đường thủy, đường hàng không,

có nhiều tiềm năng biển để phát triển dịch vụ

- du lịch, nuôi trồng, khai thác thủy hải sản ven và xa bờ… Do đó, cần được quy hoạch

cụ thể theo định hướng phát triển kinh tế nông, lâm, ngư nghiệp gắn liền với các hoạt động công nghiệp và phi công nghiệp khác; nhằm gắn liền các lợi ích vốn có và cân bằng kinh tế chính trị giữa các vùng miền Đồng thời đáp ứng nhu cầu về vật chất và tinh thần, thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế xã hội, nâng cao và cải thiện đời sống của nhân dân nông thôn, đẩy mạnh tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa nông thôn

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Nguyễn Đình Tư 2003 Non nước Khánh Hòa, Nxb Thanh Niên, Hồ Chí Minh

[2] Nguyễn Đình Tư 1965 Non nước Phú Yên, Nxb Tiền Giang, Sài Gòn

[3] Quách Tấn 2004 Non nước Bình Định, Nxb Thanh Niên

[4] Viện Kinh tế và Quy hoạch Thủy sản, Bộ Thủy sản - Hà Xuân Thông 2003 Đặc điểm của

các cộng đồng dân cư ven biển Việt Nam, Tài liệu tập huấn bảo tồn biển, Tp.Nha Trang

[5] Nhiều Tác giả, Văn hóa vùng Biển: tập hợp các bài viết tham luận, hội thảo do hội VNDG-

VHCDT Tỉnh Phú Yên tổ chức tháng 10- 2004