Một số mâu thuẫn đặt ra về việc vận dụng phép biện chứng duy vật của đảng ta trong xây dựng và thực hiện đường lối đổi mới

Thực tiễn lãnh đạo sự nghiệp đổi mới đất nước trong thời gian qua của Đảng cho phép khẳng định, việc quán triệt phép biện chứng duy vật vào việc hoạch định và tổ chức thực hiện đường lối đổi mới là một trong những điều kiện bảo đảm nâng cao tính hiệu quả lãnh đạo của Đảng và sự phát triển của đất nước.

MỘT SỐ MÂU THUẪN ĐẶT RA VỀ VIỆC VẬN DỤNG PHÉP BIỆN

CHỨNG DUY VẬT CỦA ĐẢNG TA TRONG XÂY DỰNG VÀ

THỰC HIỆN ĐƯỜNG LỐI ĐỔI MỚI

ThS Nguyễn Thành Đạo Khoa Lý Luận Chính trị, Trường Đại học Xây dựng Miền Trung

Tóm tắt: Thực tiễn lãnh đạo sự nghiệp đổi mới đất nước trong thời gian qua

của Đảng cho phép khẳng định, việc quán triệt phép biện chứng duy vật vào

việc hoạch định và tổ chức thực hiện đường lối đổi mới là một trong những điều

kiện bảo đảm nâng cao tính hiệu quả lãnh đạo của Đảng và sự phát triển của

đất nước Muốn đạt được điều đó, Đảng ta phải không ngừng nâng cao hiệu

quả vận dụng phép biện chứng duy vật trong quá trình lãnh đạo cách mạng

bằng cách Đảng ta không ngừng trau dồi, nâng cao năng lực nhận thức về mâu

thuẫn gắn với thực tiễn của đổi mới

Từ khóa: Nhận thức về mâu thuẫn.

1 Mâu thuẫn giữa yêu cầu vận dụng

phép biện chứng duy vật với việc chưa

thực sự quán triệt yêu cầu đó trong

quá trình đổi mới

Xét về nguyên tắc, một khi chúng

ta thừa nhận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư

tưởng, kim chỉ nam cho mọi hành động

cách mạng thì việc quán triệt những yêu

cầu cơ bản của phép biện chứng duy vật

trong mọi hoạt động xây dựng và chỉ

đạo thực hiện đường lối, nghị quyết của

Đảng phải được coi là công việc thường

xuyên

Chúng ta đã từng có những bài học

lớn về những thành công lẫn những thất

bại trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã

hội theo mô hình cũ Những thành công,

những thất bại đó đều liên quan trực tiếp

đến việc Đảng ta vận dụng phép biện

chứng duy vật trong chiến lược phát

triển kinh tế - xã hội như thế nào Nếu

khi nào những yêu cầu cơ bản của phép

biện chứng duy vật được quán triệt thì

trong hoạch định cũng như chỉ đạo thực

hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nước đạt được những thành quả

to lớn, hoạt động sáng tạo của Đảng và nhân dân ta được khẳng định Ngược lại, nếu một chủ trương, nghị quyết nào đó ra đời một cách vội vàng, với giải pháp chung chung xa rời thực tiễn thì khi đó chủ trương, nghị quyết của Đảng không thể thực hiện được, đồng thời tạo ra sự băn khoăn, nghi ngờ của dân đối với năng lực của Đảng và Nhà nước

Đành rằng, những yếu kém cũng như những sơ hở trong hoạch định và tổ chức thực hiện đường lối đổi mới có những nguyên nhân khách quan và chủ quan Nhưng, trong số nguyên nhân đó không thể không kể đến là sự vận dụng phép biện chứng duy vật của Đảng ta vào việc xây dựng và tổ chức thực hiện đường lối đổi mới có lúc, có nơi còn chưa thật khoa học Bởi lẽ, một khi xác định Đảng luôn lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong đó hạt nhân là phép biện chứng duy vật làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho

hành động cách mạng của mình thì thực

tiễn những hạn chế về thành tựu phát

triển kinh tế - xã hội đều liên quan trực

tiếp đến trách nhiệm lãnh đạo và hoạt

động của Đảng Trong đó có việc chưa

vận dụng một cách khoa học vai trò to

lớn vốn có của phép biện chứng duy vật

với tư cách là cơ sở phương pháp luận

phổ biến cho mọi hoạt động của Đảng,

trong đó có hoạt động xây dựng và chỉ

đạo thực hiện các quyết định chính trị?

Một trong những sai lầm trong lĩnh

vực tư tưởng, lý luận của Đảng ta thời

kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội theo mô

hình cũ mà Đại hội lần thứ VI của Đảng

đã chỉ ra là: sự lạc hậu về nhận thức lý

luận và các quy luật đang vận động

trong thời kỳ quá độ; đã mắc bệnh chủ

quan duy ý chí, giản đơn hóa, nóng vội

chạy theo nguyện vọng chủ quan Có thể

nói, những căn bệnh này của Đảng ta

chưa được khắc phục triệt để trong thời

gian đổi mới vừa qua Những căn bệnh

đó thực chất, xét về mặt tư tưởng là sự

xa rời phép biện chứng duy vật, hoặc

chưa thực sự quán triệt phép biện chứng

duy vật trong quá trình đổi mới đất

nước Nếu phép biện chứng duy vật

được Đảng ta chú trọng phát huy sức

mạnh của nó thì chắc chắn rằng chúng ta

sẽ hạn chế những sai lầm chủ quan trong

hoạch định và chỉ đạo thực hiện đường

lối đổi mới

2 Mâu thuẫn giữa việc đòi hỏi phải

vận dụng sáng tạo phép biện chứng

duy vật với sự thiếu hụt của Đảng ta

trong việc nhận thức đúng đắn sâu sắc

nội dung, thực chất phép biện chứng

duy vật

Xét về nguyên tắc, việc vận dụng

lý luận vào thực tiễn chỉ đạt hiệu quả khi

lý luận đó được nhận thức sâu sắc, thấm sâu vào trong đầu óc của con người

Ngược lại, một khi lý luận chưa được nhận thức sâu sắc, đầy đủ, đúng đắn thì con người không thể vận dụng một cách nhuần nhuyễn vào thực tiễn

Trong thực tiễn cải tạo xã hội, con đường gần nhất dẫn người ta đến chỗ vấp ngã là do thiếu sự chỉ dẫn của lý luận, phương pháp luận khoa học Lý luận là "kim chỉ nam" cho hoạt động, soi đường, dẫn dắt, chỉ đạo thực tiễn Lênin khẳng định: Không có lý luận cách mạng thì cũng không thể có phong trào cách mạng Lý luận khoa học làm cho con người trong hoạt động của mình trở nên chủ động, hạn chế tình trạng mò mẫm Vì vậy, Hồ Chí Minh ví "không có

lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi" [7, tr 234] Cũng do thiếu lý luận và phương pháp luận khoa học mà trong hoạt động thực tiễn, con người dễ sa ngã vào bệnh chủ quan, bệnh giáo điều, bệnh kinh nghiệm và sự tự ti, v.v và v.v

Theo nhận xét của nhiều nhà khoa học thì, nếu không dừng lại ở từng cá nhân, nhìn chung tư duy lý luận của cán

bộ, đảng viên ở nước ta hiện nay còn những hạn chế đáng kể

Do nhiều nguyên nhân khác nhau nên trong suốt thời kỳ cách mạng giải phóng dân tộc cho đến trước đổi mới, hoạt động nghiên cứu lý luận của cán bộ, đảng viên còn rất hạn chế Bước vào đổi mới, hoạt động nghiên cứu lý luận được đẩy mạnh hơn, nhưng nhìn chung hiệu quả thu được còn ở mức khiêm tốn Hoạt động nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin, trong đó có phép biện chứng duy vật cũng trong tình hình chung đó Hơn nữa, khoa học Mác - Lênin nói chung, phép biện

chứng duy vật nói riêng với tính đặc thù

về nội dung và hình thức vốn đã rất khó

thấu hiểu ngay cả đối với những chuyên

gia chuyên ngành thì lại càng khó khăn

đối với những cán bộ, đảng viên trong

những lĩnh vực chuyên biệt khác Đảng

ta xác nhận "Trình độ kiến thức, năng

lực lãnh đạo của Đảng có mặt còn chưa

theo kịp yêu cầu của sự nghiệp đổi mới"

[1, tr 44] Do đó Đảng ta chỉ ra biện

pháp khắc phục là "mỗi cán bộ, đảng

viên, trước hết là cán bộ lãnh đạo, chủ

chốt, phải gương mẫu học tập, rèn luyện,

phấn đấu nâng cao trình độ về mọi

mặt " [2, tr 50]

Nhìn chung, cùng với đổi mới và vì

đổi mới, Đảng ta nói chung và cán bộ,

đảng viên của Đảng nói riêng đã cố gắng

nâng cao trình độ lý luận Mác - Lênin,

trong đó có phép biện chứng duy vật,

nhằm tăng cường sự linh hoạt trong xử

lý những vấn đề mà cuộc sống đặt ra

Tuy nhiên, mặc dù có sự cố gắng đó,

nhưng nhìn chung mức độ nắm bắt khoa

học Mác - Lênin nói chung, phép biện

chứng duy vật nói riêng của Đảng ta còn

chưa đáp ứng được sự nghiệp đổi mới,

đòi hỏi phải cố gắng nhiều hơn nữa

Thực tiễn lãnh đạo đổi mới đất

nước cũng đã làm cho Đảng ta nhận thức

rõ hơn về vai trò của phép biện chứng

duy vật cũng như nhận thấy những thiếu

hụt của mình trong quá trình vận dụng

phép biện chứng duy vật và Đảng có trách

nhiệm sửa chữa những yếu kém của mình

"Chúng ta không sợ sai lầm và khuyết

điểm, chỉ sợ không chịu cố gắng sửa

chữa sai lầm và khuyết điểm" [3, tr 38]

Một trong những giải pháp nhằm khắc

phục những hạn chế trên đây được Đại

hội lần thứ IX của Đảng chỉ ra: "Từ nay

đến năm 2005, phần lớn cán bộ, lãnh đạo chủ chốt từ cấp huyện trở lên học xong chương trình cao cấp về lý luận chính trị và có trình độ đại học về một chuyên ngành nhất định" [4, tr 142]

Mặc dù nếu chỉ với một giải pháp này thì chưa đủ để Đảng ta nâng cao trình độ

lý luận cũng như khả năng vận dụng sáng tạo phép biện chứng duy vật của mình Nhưng, chúng ta mong rằng giải pháp khả thi trên đây của Đảng ta sẽ được triển khai nghiêm túc trên thực tế, góp phần nâng cao trình độ lý luận của Đảng ta nói chung, góp phần nâng cao hiệu quả việc vận dụng phép biện chứng duy vật trong sự nghiệp đổi mới ở nước

ta hiện nay nói riêng

3 Mâu thuẫn giữa việc vận dụng phép biện chứng duy vật với những huynh hướng tư tưởng sai lầm trong Đảng

Trên thực tế, như đã đề cập, trong hoạch định và chỉ đạo đường lối, nghị quyết, chính sách đổi mới còn nhiều sai sót mang nặng thói quen trì trệ trong tư duy Đảng ta chủ trương thiết lập cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Cơ chế mới này với tư cách là cái khẳng định, nó phủ định cơ chế cũ - cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp, đồng thời là sự phủ định đối với thói quen tư duy kiểu cũ

- sản phẩm của chính cơ chế cũ Nhưng trên thực tế, không những cơ chế cũ đã được hoàn toàn xóa bỏ mà ngược lại, như

đã đề cập, xu hướng quay trở lại cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp ở một mức

độ nào đó vẫn đang tồn tại ở nước ta hiện nay Chừng nào chưa loại bỏ hoàn toàn cơ chế tập trung quan liêu bao cấp

ra khỏi đời sống kinh tế - xã hội thì chừng ấy những sản phẩm của nó, trong

đó có thói quen tư duy "kiểu cũ" còn

chưa được khắc phục hoàn toàn Thực

tiễn đã chứng tỏ, chủ nghĩa chủ quan

duy ý chí không những đã dẫn đến nhiều

sai lầm khuyết điểm nghiêm trọng trong

xây dựng chủ nghĩa xã hội mà còn là trở

ngại cho việc nâng cao năng lực tư duy

biện chứng khoa học, khả năng vận dụng

linh hoạt phép biện chứng duy vật vào

việc phát triển đất nước Những hạn chế,

những khuyết tật của chủ nghĩa xã hội

hiện thực, do điều kiện lịch sử cũng như

sai lầm chủ quan gây nên cũng được

phản ánh vào tư duy lý luận, chi phối

quá trình phát triển đất nước Thực tế

cũng đã chứng tỏ, cơ chế quản lý kinh tế

và quản lý xã hội mang tính chất tập

trung quan liêu là trở lực to lớn đối với

sự phát triển năng lực sáng tạo của con

người, của tư duy lý luận Cơ chế đó

cũng kéo theo thói quen "lười suy nghĩ"

hành động theo lối cảm tính, thụ động,

khi xuất hiện tình huống, những người

làm công tác lãnh đạo, chỉ đạo khó có

thể nhanh nhạy trong phân tích thấu đáo

vấn đề, và do đó không thể có giải pháp

tích cực làm thay đổi tình hình theo

chiều hướng phù hợp với yêu cầu của

thực tiễn Hơn nữa, như V.I Lênin đã

viết:

Những quan hệ kinh tế lạc hậu hay

chậm phát triển thường xuyên dẫn tới

chỗ là, trong phong trào công nhân, xuất

hiện những phần tử chỉ lĩnh hội được

một số khía cạnh của chủ nghĩa Mác,

một số bộ phận riêng biệt của thế giới

quan mới, hoặc một số khẩu hiệu và yêu

sách riêng biệt, mà lại không thể đoạn

tuyệt dứt khoát với tất cả những truyền

thống của thế giới quan tư sản nói chung

và thế giới quan dân chủ - tư sản nói

riêng [5, tr 77]

Chúng ta cũng biết rằng, chủ nghĩa chủ quan trong tư duy chính trị và bệnh giáo điều, bệnh kinh nghiệm trong hoạt động chính trị thực tiễn là cản trở trực tiếp và chủ yếu đối với hoạt động chính trị thực tiễn Đến lượt mình, hoạt động chính trị thực tiễn đã trở thành một trong những nguyên nhân dẫn đến sự khủng hoảng về kinh tế - xã hội ở nước ta thời

kỳ trước đổi mới Ngày nay, trong sự nghiệp đổi mới, chủ nghĩa chủ quan, bệnh giáo điều và bệnh kinh nghiệm vẫn chưa hoàn toàn được khắc phục

Có thể nói, chừng nào chủ nghĩa chủ quan, bệnh giáo điều và bệnh kinh nghiệm chưa được khắc phục hoàn toàn thì chừng đó còn cản trở việc vận dụng phép biện chứng duy vật trong quá trình xây dựng kế hoạch phát triển kinh

tế - xã hội của đổi mới

Đảng ta đã nhiều lần nhấn mạnh rằng, sự nghiệp đổi mới của chúng ta càng đi vào chiều sâu thì càng làm xuất hiện những vấn đề phức tạp, đòi hỏi phải được lý giải sáng tỏ về mặt lý luận làm cơ sở cho việc hoạch định đường lối, chính sách của đổi mới Hơn nữa, đặc điểm của thời đại ngày nay là sự tương tác giữa hai quá trình cách mạng

- cách mạng khoa học công nghệ và cách mạng xã hội, đang tạo nên sự biến đổi rất năng động của đời sống thế giới Đối với nước ta, cuộc cách mạng công nghệ đang mở ra một cơ hội lớn

để chúng ta "đi tắt, đón đầu" Nhưng cũng chính cuộc cách mạng đó đem lại cho chúng ta những mâu thuẫn mới trong việc lựa chọn công nghệ sao cho phù hợp, đồng thời phải tính đến những hậu quả mà có thể cách mạng khoa học công nghệ đem lại

Những đặc điểm trên đây là hiện

thực khách quan của đổi mới Bản thân

hiện thực đó sẽ còn tiếp tục vận động

vượt ra khỏi giới hạn chật hẹp của tư

duy không biện chứng Tính biện chứng

của sự tiến hóa xã hội diễn ra trong

những mâu thuẫn và thông qua các mâu

thuẫn của sự nghiệp đổi mới cũng là một

trong những nguồn gốc nảy sinh những

khuynh hướng sai lầm khác nhau, thậm

chí đi tới "xét lại" trong không ít cán bộ,

đảng viên như Đảng ta đã từng cảnh báo

Do quá quen thuộc trong môi trường tập

trung quan liêu, bao cấp, ưa hưởng thụ

hơn là lao động, cống hiến, lại trì trệ bảo

thủ trong việc rèn luyện trong thực tiễn,

lười biếng trong tư duy lý luận, đứng

trước những khó khăn tạm thời của đất

nước mà sự nghiệp đổi mới đang phải

trải qua, những người này dễ dẫn đến

chỗ sa ngã, xét lại

Theo nhận xét của Ban Tư tưởng -

Văn hóa Trung ương thì: Một bộ phận

cán bộ, đảng viên phai nhạt lý tưởng

cách mạng, mơ hồ, dao động mục tiêu

xã hội chủ nghĩa Tình trạng nhạt chính

trị, ít quan tâm đến chính trị, nặng kinh

tế, làm ăn, vun vén cá nhân diễn ra ở

không ít cán bộ, đảng viên

Một số cán bộ, đảng viên có những

biểu hiện cơ hội dưới nhiều hình thức

Trong đó có người bác bỏ toàn bộ, hoặc

từng bộ phận, hoặc bác bỏ cái họ gọi là

"vai trò độc tôn chân lý" của chủ nghĩa

Mác - Lênin, đặt ngang hàng chủ nghĩa

Mác - Lênin với các học thuyết, lý luận

chính trị, xã hội khác; quy kết sự lãnh

đạo của Đảng là "chế độ đảng trị", có

người công khai "sám hối", có kẻ "chia

tay ý thức hệ", đòi đa nguyên, tự do, dân

chủ tuyệt đối, phản đối nguyên tắc tập

trung dân chủ, chủ trương tư nhân hóa nền kinh tế Xong thực chất, quan điểm của số này là quan điểm tư sản đang được một số thế lực dùng để chống lại chúng ta

Hội nghị lần thứ sáu (lần 2) Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII

đã chỉ ra: Một số ít cán bộ, đảng viên, có

cả một số cán bộ hoạt động lâu năm, do bất mãn cá nhân, cơ hội, hoặc do thiếu thông tin, nhận thức không đầy đủ, được nước ngoài tâng bốc, tạo dựng, đã tự do phát tán tài liệu, truyền bá những quan điểm sai trái với Cương lĩnh, Điều lệ Đảng, Hiến pháp Nhà nước Số này không nhiều nhưng rất nguy hại

Thực tiễn đấu tranh giải phóng dân tộc, nhất là công cuộc đấu tranh bảo vệ

và xây dựng chủ nghĩa xã hội đòi hỏi Đảng ta phải nắm vững lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh Trước hết, phải thấm nhuần thế giới quan duy vật và phương pháp biện chứng khoa học của nó (cả những thành công cũng như những mặt còn hạn chế trong quá trình đổi mới chứng tỏ sự cần thiết phải kiên quyết đấu tranh chống chủ nghĩa xét lại), đồng thời khắc phục chủ nghĩa chủ quan, bệnh giáo điều và bệnh kinh nghiệm trong việc vận dụng phép biện chứng duy vật vào thực tiễn đổi mới đất nước Chúng ta không thể đổi mới thành công nếu xa rời phép biện chứng duy vật, rơi vào chủ nghĩa chủ quan, bệnh giáo điều, bệnh kinh nghiệm và chủ nghĩa xét lại Chủ nghĩa chủ quan và bệnh giáo điều còn dẫn đến sự vận dụng

lý luận theo lối chủ nghĩa chiết trung,

mà đó lại là cách xuyên tạc chủ nghĩa Mác - Lênin của chủ nghĩa cơ hội

Trong việc xuyên tạc chủ nghĩa

Mác theo cách cơ hội chủ nghĩa thì việc

dùng chủ nghĩa chiết trung để xuyên tạc

phép biện chứng là dễ đánh lừa quần

chúng hơn cả, nó làm cho quần chúng

tựa hồ như được thỏa mãn; nó làm ra vẻ

xét đến mọi phương diện của quá trình,

mọi xu hướng của sự phát triển, mọi

ảnh hưởng có tính chất mâu thuẫn

nhưng kỳ thực, nó không đưa ra được

một quan niệm nào hoàn chỉnh và cách

mạng về quá trình phát triển của xã hội

[6, tr 27]

Đương nhiên, những vấn đề mà sự

nghiệp đổi mới đang đặt ra không thể giải

quyết được chỉ bằng phép biện chứng duy

vật và bản thân việc Đảng ta vận dụng

phép biện chứng duy vật trong quá trình

đổi mới đất nước cũng cần được đổi mới

để phát triển Việc tìm giải pháp cho

những vấn đề mà sự nghiệp đổi mới đất

nước cũng như việc nâng cao hiệu quả

vận dụng phép biện chứng duy vật của

Đảng ta không thể không liên quan đến

những giải pháp thích hợp

4 Kết luận

Nhờ vận dụng sáng tạo phép biện

chứng duy vật, Đảng ta đã thành công

trong những quyết định chính trị của

mình liên quan đến sự phát triển của đất

nước với những nội dung lớn như sau:

- Đổi mới quan niệm về chủ nghĩa

xã hội và ngày càng làm sáng tỏ con

đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam,

làm cơ sở cho mọi hoạch định trên những lĩnh vực lớn của công cuộc đổi mới

- Nhờ vận dụng phép biện chứng

mà Đảng ta đã đi đến quyết định đổi mới

căn bản và toàn diện tất cả các mặt của

đời sống xã hội Quyết định này rất quan trọng bởi nó tránh cho Đảng ta những sai

lầm về chính trị, đồng thời phản ánh

đúng những nội dung phải đổi mới; từ

đó mở ra định hướng cho sự phát triển toàn diện, sâu sắc và triệt để trên mọi bình diện của đất nước

- Kết hợp biện chứng giữa đổi

mới kinh tế với đổi mới chính trị, trong

đó đổi mới kinh tế là bước đột phá Dựa trên sự phát triển của kinh tế mà từng bước đổi mới chính trị Sự kết hợp hài hòa này phản ánh đúng đắn hiện thực của những vấn đề hệ trọng của đất nước

Thực tế đổi mới ở nước ta đã chứng tỏ

sự lựa chọn trên đây của Đảng ta là sự lựa chọn duy nhất đúng đắn

- Phát triển kinh tế đi đôi với giải quyết các vấn đề xã hội trong từng bước

và trong cả quá trình Trong điều kiện cụ thể của nước ta, nếu chúng ta lựa chọn hoặc là ưu tiên kinh tế, hoặc ưu tiên xã hội đều sai lầm, đều chệch định hướng xã hội chủ nghĩa với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Phát triển kinh tế đi đôi với giải quyết những vấn đề xã hội là một nội dung chủ yếu xuyên suốt của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, đồng thời là biểu hiện tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Đảng Cộng sản Việt Nam 1991 Văn kiện Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành

Trung ương khóa VII, NXB Sự thật, Hà Nội

[2] Đảng Cộng sản Việt Nam 1996 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII,

NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam 1996 Văn kiện Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành

Trung ương khóa VIII, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam 1999 Văn kiện Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành

Trung ương khóa VIII, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

[5] V.I Lênin 1981 Toàn tập, tập 20, NXB Tiến bộ, Mátxcơva

[6] V.I Lênin 1976 Toàn tập, tập 33, NXB Tiến bộ, Mátxcơva

[7] Hồ Chí Minh 1996 Toàn tập, tập 8, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội