Bài viết trình bày khảo sát tình trạng hạ huyết áp tư thế ở người cao tuổi ( NCT) có tăng huyết áp (THA) đang điều trị Phòng khám - Bệnh viện Quân Y 175 và khảo sát liên quan giữa kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu và hạ huyết áp tư thế.
Trang 1TÓM TẮT
Mục tiêu: Khảo sát tình trạng hạ huyết áp tư thế ở người cao tuổi ( NCT) có tăng huyết áp (THA) đang điều trị Phòng khám - Bệnh viện Quân Y 175 và khảo sát liên quan giữa kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu và hạ huyết áp tư thế.
Đối tượng và phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang 390 bệnh nhân cao tuổi THA đang điều trị ngoại trú tại Khoa Điều trị cán bộ cao cấp Quân đội- Bệnh viện Quân y 175 từ tháng 10/2015 đến tháng 3/2016.
Kết quả: Tỷ lệ hạ huyết áp tư thế là 14,4%; tỷ lệ này tăng cao có ý nghĩa ở nhóm từ
80 tuổi trở lên là 22,2% và chỉ có 51,8% những bệnh nhân hạ huyết áp tư thế có triệu chứng đi kèm Bệnh nhân bị hạ huyết áp tư thế khó có khả năng kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu hơn những bệnh nhân không hạ huyết áp tư thế (OR=0,456; 95% CI= 0,26 – 0,81; p=0,007).
EXAMINATION OF POSTURAL HYPERTENSION IN HYPERTENSIVE ELDERLY (THT) PATIENTS WHO ARE RECEIVING TREATMENT AT THE
CLINIC, MILITARY HOSPITAL 175
SUMMARY
Objectives: Examination of postural hypertension in hypertensive elderly (THT) patients who are receiving treatment at the clinic, Military Hospital 175 and related studies between control of target blood pressure and postural hypotension.
Subjects and methods of research: Study method is cross sectional description with
KHẢO SÁT TÌNH TRẠNG HẠ HUYẾT ÁP TƯ THẾ Ở NGƯỜI CAO TUỔI CÓ TĂNG HUYẾT ÁP TẠI PHÒNG KHÁM KHOA
CÁN BỘ CAO CẤP BỆNH VIỆN QUÂN Y 175
Thân Hồng Anh 1 , Lâm Mỹ Hằng 1 , Nguyễn Hồng Vũ 1 , Nguyễn Đình Tuấn 1
Nguyễn Mạnh Hùng 1 , Trần Thị Phương Lan 1 , Đoàn Thanh Hải 1
Đặng Văn Thanh 1 , Nguyễn Đặng Phương Kiều 1 , Nguyễn Thị Thu Ngân 1
(1) Bệnh viện Quân 175
Người phản hồi (Corresponding): Thân Hồng Anh (thanhonganh175@gmail.com)
Trang 2390 hypertensive elderly patients treated for hypertension in the department of treating senior- Military Medical Hospital 175 from 10/2015 to 3/2016.
Result: The prevalence of orthostatic hypotension is 14,4%; this rate in the 80-year-old group was 22.2% significantly higher than that of the younger; 51,8 % of postural hypotensive pateints with symptoms Patients with postural hypotension are less likely
to achieve target blood pressure control than those without postural hypotension (OR = 0.456; 95% CI = 0.26 - 0.81; p = 0.007).
ĐẶT VẤN ĐỀ:
Hạ huyết áp tư thế theo Hội Thần
Kinh và tự chủ Hoa Kỳ và Viện Thần
Kinh Hoa Kỳ là tình trạng lâm sàng với
huyết áp tâm thu giảm ít nhất 20 mmHg
và/hoặc huyết áp tâm trương giảm ít nhất
10 mmHg khi đứng trong vòng 3 phút Hạ
huyết áp tư thế chiếm một tỷ lệ đáng kể ở
NCT có THA khoảng từ 5 - 30% [6] Đây
là một trong những rào cản trong kiểm
soát huyết áp ở NCT và được cho là yếu
tố nguy cơ độc lập cho té ngã, suy yếu và
tử vong
Các công trình nghiên cứu về hạ
huyết áp tư thế ở người cao tuổi ở Việt
nam còn hạn chế: nghiên cứu của Nguyễn
Văn Trí tại cộng đồng phía Nam và
ng-hiên cứu của Vũ Mai Hương tại Bệnh viện
Lão khoa Trung Ương [3],[2] Việc điều
trị THA từ trước tới nay thường chỉ chú
ý đạt huyết áp mục tiêu theo các khuyến
cáo mà ít để ý đến tình trạng hạ huyết áp
tư thế đi kèm, vì vậy chúng tôi tiến hành
đề tài này nhằm:
Xác định tình trạng hạ huyết áp tư
thế ở NCT có THA đang điều trị tại phòng
khám bệnh - Bệnh viện Quân y 175 và
khảo sát mối liên quan giữa kiểm soát
huyết áp đạt mục tiêu và hạ huyết áp tư
thế
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu:
Những bệnh nhân THA ≥ 60 tuổi đang điều trị THA ngoại trú THA từ 1 tháng trở lên tại phòng khám Khoa Điều trị cán bộ cao cấp Quân đội bệnh viện quân y 175 từ tháng 10/2015 đến tháng 3/2016
Tiêu chuẩn loại trừ: bệnh nhân đang mắc các bệnh cấp tính (nhiễm trùng, đột quỵ cấp, nhồi náu cơ tim cấp, ); bệnh nhân không hợp tác (giảm thính lực, không hợp tác, ) và không đồng ý tham gia nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu:
Nghiên cứu cắt ngang mô tả, có phân tích
Cỡ mẫu được tính theo công thức:
tương ứng với độ tin cậy 95%;
p = 16,4%: tỉ lệ người cao tuổi bị THA có hạ huyết áp tư thế theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Trí năm 2016[3] d: sai số 5% ta được n = 211 người Các tiêu chuẩn chẩn đoán:
Hạ huyết áp tư thế: Theo tiêu chuẩn của Hội Thần Kinh Hoa Kỳ
Kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu:
Trang 3Theo tiêu chuẩn của JNC 8.
+ Bệnh nhân ≥ 60 tuổi huyết áp đạt
dưới 150/90 mmHg
+ Bệnh nhân đái tháo đường và/hoặc
bệnh thận mạn huyết áp đạt dưới 140/90
mmHg với bất kỳ lứa tuổi
Đái tháo đường: Bệnh nhân mới được
chẩn đoán theo tiêu chuẩn của hiệp hội đái
tháo đường Hoa Kỳ năm 2009; bệnh nhân
đã được chẩn đoán và đang điều trị đái
tháo đường
Bệnh thận mạn: Bệnh nhân mới được
chẩn đoán theo tiêu chuẩn của KDOQI-
Hội thận học Hoa Kỳ năm 2002; BN đã
được chẩn đoán bệnh thận mạn và có mức
lọc cầu thận ước đoán < 60 ml/p/1,73m2
Rối loạn lipid máu: được chẩn đoán
theo tiêu chuẩn của ESH/ESC 2013; đã
được chẩn đoán và đang điều trị rối loạn
lipid máu
Thừa cân - Béo phì: dựa vào tiêu
chuẩn dành cho người châu Á theo đề
nghị của WHO năm 2000
Các bước tiến hành trên bệnh nhân:
Bệnh nhân được giải thích quá trình thực
hiện nghiên cứu và đều tự nguyện tham
gia
Hỏi bệnh sử và khai thác các yếu tố: tuổi, các bệnh lý kết hợp, các thuốc đang
sử dụng
Đo các chỉ số nhân trắc: chiều cao, cân nặng, tính BMI
Đo huyết áp hai tư thế khi nằm và khi đứng trong vòng 3 phút tại phòng khám khoa Điều trị cán bộ cao cấp Quân đội Bệnh viện Quân y 175 Ghi nhận các triệu chứng khi thay đổi tư thế từ nằm sang đứng như: choáng váng, chóng mặt, buồn nôn và ngất
Làm các xét nghiệm cận lâm sàng: nhóm mỡ, đường máu, định lượng creati-nine huyết thanh, albumin niệu
Xử lý số liệu: Số liệu được xử lý theo phần mềm thống kê y học SPSS 20.0 Vấn đề y đức:
Đây là nghiên cứu quan sát, thực hiện bằng cách phỏng vấn, hỏi bệnh và khám bệnh và hoàn toàn tôn trọng quyền không tham gia nghiên cứu của đối tượng
Nghiên cứu nhằm phát hiện các vấn
đề sức khỏe mà không can thiệp vào quá trình điều trị và người bệnh hoàn toàn được bảo mật thông tin
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Trong thời gian nghiên cứu có 390 bệnh nhân thỏa các tiêu chuẩn chọn bệnh
Trang 4Bảng 1 Đặc điểm chung của bệnh nhân
Tuổi
70 ± 8,7
Chỉ số khối cơ thể
24,66 ± 0,13
Thuốc hạ áp
Bệnh nhân tham gia nghiên cứu hầu hết là nam giới: 98,7%; trên 75% bệnh nhân thừa cân - béo phì và thuốc hạ áp được sử dụng nhiều nhất là ức chế men chuyển và ức chế canxi, chỉ có 11% bệnh nhân trong nghiên cứu này dùng lợi tiểu Thời gian phát hiện THA trung bình là 11,3 ± 7,0 năm
Bảng 2: Tình trạng hạ huyết áp tư thế
Tỷ lệ hạ huyết áp tư thế ở bệnh nhân THA đang điều trị tương đối cao: 14,4% và trên 50% bệnh nhân có triệu chứng đi kèm như: chóng mặt, choáng váng, hoa mắt, đau đầu, tối sầm và có tới 48,2% không có triệu chứng đi kèm
Trang 5Bảng 3: Đặc điểm hạ huyết áp tư thế
Đặc điểm Tỷ lệ hạ HA tư thế (%) P Nhóm bệnh nhân
>0,05
Tuổi
Thừa cân – Béo phì
Nhóm bệnh nhân có tuổi từ 80 trở lên có tỷ lệ hạ huyết áp tư thế là 22% cao hơn có
ý nghĩa so với bệnh nhân THA dưới 80 tuổi l2,3%
Bảng 4 Liên quan giữa kiểm soát huyết áp và hạ huyết áp tư thế
Hạ huyết áp
tư thế đứng
0,456 0,26 – 0,81 0,007
Tỷ lệ kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu ở nhóm hạ huyết áp tư thế là 39,3% thấp hơn
có ý nghĩa so với nhóm không hạ huyết áp tư thế là 58,7%, sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê với OR = 0,456; 95% CI = 0,26 – 0,81; p = 0,007
BÀN LUẬN
Bệnh nhân tham gia nghiên cứu hầu
hết là nam giới: 98,7%; đây cũng là đặc
điểm bệnh nhân tại khoa cán bộ cao cấp
Quân đội bệnh viện 175 Trong mẫu
ng-hiên cứu, có 14,4% bệnh nhân có hạ
huyết áp tư thế đứng và trong số đó chỉ
có 51,8% bệnh nhân xuất hiện các triệu
chứng như: đau đầu chóng mặt, choáng
của Nguyễn Văn Trí trong nhóm có THA
là 16,4%, có 59,5% bệnh nhân có các triệu chứng đi kèm [3] Nghiên cứu của Vũ Mai Hương cho thấy tỷ lệ hạ huyết áp tư thế ở bệnh nhân THA tại Viện Lão Khoa Trung Ương là 35,6% và khoảng 70% bệnh nhân
có triệu chứng [1] Như vậy, tỷ lệ hạ huyết
áp tư thế đứng ở NCT có THA trong các nghiên cứu trong nước khoảng từ 16% đến 35% [2]
Trang 6ở những bệnh nhân từ 80 tuổi trở lên là
8,3% [9], [5] Một nghiên cứu của
Valbu-sa ở NCT tại nhà dưỡng lão có THA thì tỷ
lệ này là 18% [10]]
Hạ huyết áp tư thế đứng tăng dần theo
tuổi, đặc biệt nhóm tuổi từ 80 trở lên có tới
22,2% bị hạ huyết áp tư thế cao hơn có ý
nghĩa so với nhóm tuổi ít hơn 80 Nghiên
cứu của Vũ Mai Hương và Phạm Thắng
tại Viện Lão khoa Trung Ương nhận thấy
tỷ lệ hạ huyết áp tư thế ở nhóm bệnh nhân
từ 75 tuổi trở lên chiếm tỷ lệ khoảng 30%
cao hơn có ý nghĩa so với nhóm bệnh
nhân ít tuổi hơn[1],[2] Nghiên cứu của
Barochiner J và cộng sự trên những bệnh
nhân THA đang điều trị nhận thấy, tỷ lệ hạ
huyết áp tư thế ở nhóm người dưới 65 tuổi
là 3,6%; từ 65 đến 79 tuổi là 12,2% và
từ 80 tuổi trở lên là 16,7%[4] Người cao
tuổi đặc biệt nhậy cảm với tình trạng hạ
huyết áp tư thế do giảm sút lúc tuổi cao về
độ nhậy của các thụ thể áp lực, về trương
lực phó giao cảm, về khả năng co mạch
của các thụ thể α1, về độ giãn nở của tim
và hệ tĩnh mạch, làm ảnh hưởng đến khả
năng bù trừ bình thường với tình trạng
biến đổi thể tích lòng mạch ở tư thế đứng
Người cao tuổi cũng hay có suy giảm cảm
giác khát, giảm khả năng giữ muối/nước,
làm tăng nguy cơ mất nước và giảm thể
tích tuần hoàn, tất cả góp phần thúc đẩy
hạ huyết áp tư thế Ngoài ra, rối loạn hệ
thần kinh tự động cũng góp phần thúc đẩy
hạ huyết áp tư thế do ảnh hưởng đến khả
năng co mạch và các đáp ứng thần kinh thể
dịch, bình thường vốn hỗ trợ duy trì huyết
áp khi đứng Các bệnh lý hay gặp ở NCT
như: THA, đái tháo đường, xơ cứng rải
rác, suy thận mạn, bệnh gan mạn, bệnh đa
dây thần kinh thoái hóa myelin là nguyên
nhân gây hạ huyết áp tư thế do rối loạn hệ
thần kinh tự chủ Trong nghiên cứu của chúng tôi, hạ huyết áp tư thế trong nhóm THA không có đái tháo đường và bệnh thận mạn chỉ chiếm 10,7%, nhưng tỷ lệ này tăng lên 16,7% ở nhóm có đái tháo đường và 21,4% ở nhóm có bệnh thân mạn Tuy nhiên sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê với p > 0,05
Trong nghiên cứu của chúng tôi, tỷ lệ kiểm soát huyết áp ở nhóm hạ huyết áp
tư thế đứng chỉ có 39,3% thấp hơn so với nhóm không hạ huyết áp tư thế là 58,7%
và khả năng kiểm soát huyết áp của nhóm
hạ huyết áp tư thế chỉ bằng 0,456 lần so với nhóm không bị hạ huyết áp tư thế với
p = 0,007 Như vậy hạ huyết áp tư thế đứng là một rào cản đối với việc kiểm soát tốt huyết áp ở NCT
Nghiên cứu của chúng tôi cũng phù hợp với nhận định của Shen SS và cộng
sự khi nghiên cứu mối liên quan giữa việc không kiểm soát huyết áp và hạ huyết áp
tư thế đứng với việc đứng thăng bằng của bệnh nhân cao tuổi có THA nhận thấy, tỷ
lệ không kiểm soát của nhóm hạ huyết áp
tư thế là 63,9% cao hơn đáng kể so với nhóm không hạ huyết áp tư thế là 27,9% với p < 0,001[8]
Valbusa trong nghiên cứu về NCT của mình cũng cho rằng hạ huyết áp tư thế xảy
ra thường xuyên hơn ở nhóm bệnh nhân
có huyết áp không được kiểm soát Tác giả cho rằng, bệnh nhân không kiểm soát được huyết áp thường có tình trạng lợi tiểu về đêm do huyết áp cao dẫn đến giảm thể tích tuần hoàn và làm trầm trọng hơn tình trạng hạ huyết áp tư thế đứng [10] Nghiên cứu của Barochiner J và Sáez T cũng nhận thấy có sự liên quan giữa kiểm soát huyết áp và hạ huyết áp tư thế đứng [4],[7]
Trang 7Đối với NCT có THA, hạ huyết áp
tư thế thường khiến người bệnh tự dừng
uống thuốc hạ huyết áp để hạn chế cơn
hạ huyết áp tư thế, giảm chóng mặt và té
ngã Mặt khác các thầy thuốc cũng được
khuyến cáo dùng thuốc nên điều chỉnh
phù hợp với mức huyết áp thấp và đây có
lẽ là các lý do khiến cho kiểm soát huyết
áp ở bệnh nhân có hạ huyết áp tư thế khó
khăn hơn
KẾT LUẬN
Quan nghiên cứu 390 bệnh nhân cao
tuổi THA đang điều trị ngoại trú tại Phòng
khám khoa Điều trị cán bộ cao cấp Quân
Đội bệnh viện quân y 175 chúng tôi nhận
thấy:
Tỷ lệ hạ huyết áp tư thế ở bệnh nhân
cao tuổi THA là 14,4%; tỷ lệ này tăng cao
có ý nghĩa ở nhóm tuổi từ 80 trở lên là
22,2%; chỉ có khoảng trên 50% bệnh nhân
hạ huyết áp tư thế là có triệu chứng đi
kèm như chóng mặt, choáng váng, buồn
nôn,…
Bệnh nhân bị hạ huyết áp tư thế
khó có khả năng kiểm soát huyết áp đạt
mục tiêu hơn những bệnh nhân không
hạ huyết áp tư thế (OR=0,456; 95% CI=
0,26 – 0,81; p=0,007)
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.Vũ Mai Hương (2003), Tìm hiểu tỷ
lệ hạ huyết áp tư thế đứng một số yếu tố
nguy cơ ở người cao tuổi tại một thị xã
và tại Viện Lão khoa, Luận án tốt nghiệp
chuyên khoa 2, Đại học Y Hà nội
2.Phạm Thắng và cs (2003), “Tìm
hiểu tỷ lệ hạ huyết áp tư thế ở người già
sống tại cộng đồng”, Tạp chí nội khoa, 3,
Trân và cs (2016), “Tình hình hạ huyết áp
tư thế ở người cao tuổi trong cộng đồng
xã Vĩnh Thạch, tỉnh Bến Tre”, Chuyên đề tim mạch học; 2, tr: 7-10
4.Barochiner J et al, (2012)
“Orthstatic hypotension in Treated hypertension patients” Rom.J Intern Med, 50 (3), pp 203 – 209
5.Beckett NS, Ruth Peters et al (2008),
“Treatment of Hypertension in Patients
80 Years of Age or Older”, N Engl J Med,
358, pp: 1887-1898 (HYVET)
6.Lahrmann H, Cortelli P, et al (2006),
“EFNS guidelines on the diagnosis and management of orthostatic hypotension” European journal of neurology, 13, pp 930-6
7.Sáez T, Suárez C et al (2000),
“Orthostatic hypotension in the aged and its association with antihypertensive treatment”, Med Clin (Barc), 114(14), pp: 525-9
8.Shen SS, He T, et al, (2015),
“Uncontrolled hypertension and orthostatic hypotension in relation to standing balance in elderly hypertensive patients”, Journal List Clin Interv Agingv,
10, pp 897-906
9.SHEP Cooperative Research Group (1991), “Prevention of stroke
by antihypertensive drug treatment in older persons with isolated systolic hypertension Final results of the Systolic Hypertension in the Elderly Program (SHEP)”, JAMA, 265, pp: 3255-64 10.Valbusa F et al (2012) “Orthstatic hypotension in very old subject living
