Đề tài tập trung nghiên cứu việc sử dụng các kỹ thuật và phương pháp dạy từ vựng cho học sinh tiểu học. Trên cơ sở đó, đưa ra một số kiến nghị để nâng cao hiệu quả của việc vận dụng từ vựng trong các tình huống giao tiếp.
Trang 1UBND QU N THANH XUÂNẬ
***
M T S PH Ộ Ố ƯƠ NG PHÁP D Y T V NG Ạ Ừ Ự
TI NG ANH TI U H C Ế Ở Ể Ọ
Môn : Ti ng Anh ế
C p h c ấ ọ : Ti u h c ể ọ
Tên tác giả : Nguy n Th M H nh ễ ị ỹ ạ
Đ n v công tác ơ ị : Tr ườ ng TH Kh ươ ng Đình
Ch c v ứ ụ : Giáo viên
Trang 2Năm h c 2018 2019 ọ
Trang 3M C L CỤ Ụ
Trang 4A. PH N M Đ UẦ Ở Ầ
I. Lý do ch n đ tàiọ ề
Trong quá trình h c ngo i ng , t v ng có th xem là ph n quan tr ngọ ạ ữ ừ ự ể ầ ọ
nh t vì nó là phấ ương ti n dùng đ di n đ t ý tệ ể ễ ạ ưởng đ ng th i đó cũng là c uồ ờ ầ
n i gi a các kĩ năng nghe, nói, đ c và vi t. Tuy nhiên, vi c d y t v ng l iố ữ ọ ế ệ ạ ừ ự ạ không đ n gi n chút nào, nh t là d y cho tr đang ngơ ả ấ ạ ẻ ở ưỡng b t đ u h cắ ầ ọ ngo i ng D y ti ng Anh nói chung và d y t v ng nói riêng cho tr đòi h iạ ữ ạ ế ạ ừ ự ẻ ỏ
ng i giáo viên không ch có kh năng ngôn ng mà còn là cách làm th nào
đ khi n h c sinh tham gia vào bài h c. Đ làm để ế ọ ọ ể ược đi u đó, giáo viên bu cề ộ
ph i t o ra s đa d ng trong các ho t đ ng trong gi h c. Đó là lí do t i saoả ạ ự ạ ạ ộ ờ ọ ạ giáo viên c n l a ch n và ph i h p các phầ ự ọ ố ợ ương pháp và k thu t d y t m tỹ ậ ạ ừ ộ cách linh ho t và uy n chuy n đ duy trì kh năng t p trung v n kém h cạ ể ể ể ả ậ ố ở ọ sinh ti u h c. Làm th nào có th t o ra cho tr m t không khí h c t p vuiể ọ ế ể ạ ẻ ộ ọ ậ
v và th giãn mà hi u qu là đi u mà tôi băn khoăn, trăn tr ẻ ư ệ ả ề ở
II.
M c đích và ph ụ ươ ng pháp nghiên c u ứ
1. M c đích ụ
Đ tài t p trung nghiên c u vi c s d ng các k thu t và phề ậ ứ ệ ử ụ ỹ ậ ương pháp
d y t v ng cho h c sinh ti u h c. Trên c s đó, đ a ra m t s ki n ngh đạ ừ ự ọ ể ọ ơ ở ư ộ ố ế ị ể nâng cao hi u qu c a vi c v n d ng t v ng trong các tình hu ng giao ti p.ệ ả ủ ệ ậ ụ ừ ự ố ế
Vi c v n d ng đúng đ n và khoa h c các k thu t d y t trong giệ ậ ụ ắ ọ ỹ ậ ạ ừ ờ
h c Ti ng Anh Ti u h c nh m:ọ ế ở ể ọ ằ
T o s h ng thú say mê h c t p c a h c sinh . ạ ự ứ ọ ậ ủ ọ
Kh i d y ni m khao khát tham gia vào ho t đ ng tìm hi u, khámơ ậ ề ạ ộ ể phá, th nghi m c a h c sinh.ử ệ ủ ọ
Giúp HS ch đ ng th c hi n các ho t đ ng h c t p.ủ ộ ự ệ ạ ộ ọ ậ
Giúp HS t p trung chú ý.ậ
T o đi u ki n cho h c sinh v a h c, v a ch i .ạ ề ệ ọ ừ ọ ừ ơ
Giúp các em tái hi n, h th ng hóa ki n th c m t cách d dàng nh t .ệ ệ ố ế ứ ộ ễ ấ
Trang 52. Ph ươ ng pháp nghiên c u : ứ
Giáo viên c n áp d ng nhi u phầ ụ ề ương pháp nghiên c u nh :ứ ư
Phương pháp đi u traề
Phương pháp th c nghi mự ệ
Phương pháp nghiên c u lí thuy t d y ngôn ngứ ế ạ ữ
Nghiên c u cac ứ ́ phương pháp d y t ạ ừ qua tai liêù ̣ , m ng, ạ trên truyêǹ hinh.̀
III.
Gi i h n đ tài ớ ạ ề
Gi i thi u các phớ ệ ương pháp và k thu t d y t v ng Ti ng Anh cho h c ỹ ậ ạ ừ ự ế ọsinh Ti u h c.ể ọ
Đ a ra m t s bi n pháp nâng cao ch t lư ộ ố ệ ấ ượng d y t ạ ừ
Đ i tố ượng nghiên c u là h c sinh l p 3, 4 c a trứ ọ ớ ủ ường ti u h c Khể ọ ươ ngĐình
IV. C s lý lu n, ơ ở ậ
c s th c ti n ơ ở ự ễ
1. C s lý lu n :ơ ở ậ
Trong d y và h c ti ng Anh, t v ng là m t trong ba thành t t o thànhạ ọ ế ừ ự ộ ố ạ
h th ng ki n th c ngôn ng và đóng vai trò là phệ ố ế ứ ữ ương ti n, đi u ki n hìnhệ ề ệ thành và phát tri n k năng giao ti p. Trong b t k m t ngôn ng nào, vai tròể ỹ ế ấ ỳ ộ ữ
c a t v ng cũng h t s c quan tr ng. Có th th y m t ngôn ng là m t t pủ ừ ự ế ứ ọ ể ấ ộ ữ ộ ậ
h p c a các t v ng. Không th hi u ngôn ng mà không hi u bi t t v ng,ợ ủ ừ ự ể ể ữ ể ế ừ ự
ho c qua các đ n v t v ng. Nh ng đi u đó không đ ng nghĩa v i vi c chặ ơ ị ừ ự ư ề ồ ớ ệ ỉ
hi u các đ n v t v ng riêng l , đ c l p v i nhau mà ch có th n m v ngể ơ ị ừ ự ẻ ộ ậ ớ ỉ ể ắ ữ
được ngôn ng thông qua m i quan h bi n ch ng gi a các đ n v t v ng.ữ ố ệ ệ ứ ữ ơ ị ừ ự
Nh v y vi c h c t v ng và rèn luy n kĩ năng s d ng t v ng là y u tư ậ ệ ọ ừ ự ệ ử ụ ừ ự ế ố hàng đ u trong vi c truy n th và ti p thu m t ngôn ng nói chung và ti ngầ ệ ề ụ ế ộ ữ ế Anh nói riêng. Vì t v ng là m t đ n v ngôn ng nên nó đừ ự ộ ơ ị ữ ược th hi n dể ệ ướ ihai hình th c: L i nói và ch vi t. Mu n s d ng đứ ờ ữ ế ố ử ụ ược ngôn ng đó, t c làữ ứ
ph i n m v ng hình th c bi u đ t c a t b ng l i nói và ch vi t. Song doả ắ ữ ứ ể ạ ủ ừ ằ ờ ữ ế
Trang 6có m i liên quan c a t v ng v i các y u t khác trong ngôn ng (ng pháp,ố ủ ừ ự ớ ế ố ữ ữ
ng âm, ng đi u ) ho c trong tình hu ng giao ti p. N u không có m t v nữ ữ ệ ặ ố ế ế ộ ố
t v ng c n thi t thì ngừ ự ầ ế ườ ọi h c không th s d ng các c u trúc câu và cácể ử ụ ấ
ch c năng ngôn ng trong giao ti p. Tuy nhiên, các quan đi m d y và h c tứ ữ ế ể ạ ọ ừ
v ng trong ti ng Anh không ng ng bi n đ i d n đ n các phự ế ừ ế ổ ẫ ế ương pháp d y vàạ
h c t v ng cũng đã có nhi u đ i thay. Do đó, vi c l a ch n phọ ừ ự ề ổ ệ ự ọ ương pháp
d y hoc nh th nào đ phát huy tính tích c c, t giác, ch đ ng, t duy sángạ ư ế ể ự ự ủ ộ ư
t o c a h c sinh, b i dạ ủ ọ ồ ưỡng năng l c t h c, kh năng th c hành, lòng sayự ự ọ ả ự
mê h c t p và ý chí vọ ậ ươn lên cho h c sinh là đi u mà t t c giáo viên d yọ ề ấ ả ạ
Ti ng Anh quan tâm.ế
2. C s th c ti nơ ở ự ễ
Hi n nay trong nhà trệ ường ti u h c vi c d y và h c ti ng Anh đangể ọ ệ ạ ọ ế
di n ra cùng v i s đ i m i phễ ớ ự ổ ớ ương pháp giáo d c, nh m làm phù h p v iụ ằ ợ ớ
nh n th c c a h c sinh, giúp cho h c sinh đậ ứ ủ ọ ọ ược ti p c n v i các n i dung,ế ậ ớ ộ
ki nế th c hi n đ i. V n t v ng ti ng Anh trong chứ ệ ạ ố ừ ự ế ương trình h c cũngọ
đượ ử ục s d ng phù h p v i s phát tri n chung c a xã h i và đ c đi m tâm líợ ớ ự ể ủ ộ ặ ể
c a h c sinh. Do h c sinh ti u h c đang hình thành và phát tri n năng l củ ọ ọ ể ọ ể ự
nh n th c trên c s t duy c th nên vi c d y t v ng c n b t ngu n tậ ứ ơ ở ư ụ ể ệ ạ ừ ự ầ ắ ồ ừ
h th ng ch đi m, ch đ thú v , g n gũi v i tr i nghi m c a các em đ quáệ ố ủ ể ủ ề ị ầ ớ ả ệ ủ ể trình h c t p di n ra t nhiên. đ tu i này h c sinh v n d ng t v ng t tọ ậ ễ ự Ở ộ ổ ọ ậ ụ ừ ự ố
nh t khi đấ ược tham gia tích c c vào các ho t đ ng giao ti p thông qua các tìnhự ạ ộ ế
hu ng c th , các ch đ quen thu c. Đi u này đòi h i m i giáo viên ph iố ụ ể ủ ề ộ ề ỏ ỗ ả
v n d ng, linh ho t, m m d o các phậ ụ ạ ề ẻ ương pháp và k thu t d y t nh m đápỹ ậ ạ ừ ằ
ng nhu c u và đi u ki n d y h c khác nhau các đ a ph ng. H n n a vi c
ứ ầ ề ệ ạ ọ ở ị ươ ơ ữ ệ cung c p v n t cho h c sinh ph i đ m b o tính liên thông gi a các c p h c,ấ ố ừ ọ ả ả ả ữ ấ ọ tính tích h p gi a các ch đ , ch đi m. Làm th nào đ cung c p cho h cợ ữ ủ ề ủ ể ế ể ấ ọ sinh v n t v ng phong phú và qua đó giúp các em hình thành và phát tri nố ừ ự ể năng l c s d ng Ti ng Anh nh m t công c giao ti p? đó là câu h i l nự ử ụ ế ư ộ ụ ế ỏ ớ
Trang 7c n đầ ược gi i đáp đ nâng cao ch t lả ể ấ ượng h c t c a v ng c a h c sinhọ ừ ủ ự ủ ọ
2. Suy nghĩ cách th c thi t k n i dung bài h c đ h c sinh có th hi u và sứ ế ế ộ ọ ể ọ ể ể ử
d ng m t cách đ y đ , tr n v n t v ng đã đụ ộ ầ ủ ọ ẹ ừ ự ược d y b ng cách:ạ ằ
Liên k t n i dung bài h c v i hi u bi t s n có c a h c sinh nh thế ộ ọ ớ ể ế ẵ ủ ọ ư ế nào?
Xây d ng thông tin n n nh th nào? Chi u m t đo n video ho cự ề ư ế ế ộ ạ ặ
m t bài hát, hay đ c to m t cu n sách v ch đ có liên quan.ộ ọ ộ ố ề ủ ề
Xác đ nh ngôn ng và khái ni m nào c n đị ữ ệ ầ ược d y trạ ước
Phát tri n t v ng thu c ph m vi bài h c nh th nào? ể ừ ự ộ ạ ọ ư ế
C n nh ng d ng c hình nh tr giúp nào?ầ ữ ụ ụ ả ợ
3. Cân nh c xem có th d y nh th nào đ i v i nh ng h c sinh h c theoắ ể ạ ư ế ố ớ ữ ọ ọ
phương th c b ng mi ng, b ng hình nh, b ng âm thanh hay b ng v nứ ằ ệ ằ ả ằ ằ ậ
đ ng.ộ
4. Chu n b các phẩ ị ương ti n tr giúp gi ng d y nh b n đ , bi u đ , tranhệ ợ ả ạ ư ả ồ ể ồ
nh và th ghi chú tr c khi b t đ u gi d y
ả ẻ ướ ắ ầ ờ ạ
5. B sung ngân hàng t v ng vào các ho t đ ng c a h c sinh.ổ ừ ự ạ ộ ủ ọ
6. Đi u ch nh bài khóa đ gi i thích l i các khái ni m b ng ngôn ng ti ngề ỉ ể ả ạ ệ ằ ữ ế Anh d hi u h n. Lễ ể ơ ược b nh ng chi ti t không c n thi t.ỏ ữ ế ầ ế
7. L a ch n trò ch i phù h p v i t ng bài h c c th đ c ng c và ki m traự ọ ơ ợ ớ ừ ọ ụ ể ể ủ ố ể
vi c n m b t và v n d ng t đã h c c a h c sinh.ệ ắ ắ ậ ụ ừ ọ ủ ọ
8. Đ y m nh ng d ng công ngh thông tin trong d y h c, đ u t nghiên c uẩ ạ ứ ụ ệ ạ ọ ầ ư ứ các ph n m m ph c v cho vi c d y t , tích c c thi t k trò ch i trên máy viầ ề ụ ụ ệ ạ ừ ự ế ế ơ tính nh m làm tăng v n t cho h c sinh, ch n l c và xây d ng kho t li u tròằ ố ừ ọ ọ ọ ự ư ệ
Trang 8ch i có ch t lơ ấ ượng đ tích lũy thành h th ng ph c v thể ệ ố ụ ụ ường xuyên, lâu dài
và thu n l i cho vi c đ i m i phậ ợ ệ ổ ớ ương pháp d y t v ng.ạ ừ ự
B. PH N N I DUNGẦ Ộ
I.
Th c tr ng c a vi c h c Ti ng Anh t i tr ự ạ ủ ệ ọ ế ạ ườ ng Ti u h c ể ọ
Trong đ án ngo i ng 20082020 c a B Giáo D c, m c tiêu c thề ạ ữ ủ ộ ụ ụ ụ ể
c a chủ ương trình Ti ng Anh ti u h c là sau khi k t thúc c p h c, h c sinh cóế ể ọ ế ấ ọ ọ
th :ể
Có v n t v ng kho ng 500700 t g m c kh u ng và bút ng ố ừ ự ả ừ ồ ả ẩ ữ ữ
H c sinh có th v n d ng v n t v ng đã h c trong các tình hu ngọ ể ậ ụ ố ừ ự ọ ố giao ti p đ n gi n thông qua b n kĩ năng nghe, nói, đ c, vi t trongế ơ ả ố ọ ế
đó ch y u hai kĩ năng nghe, nói.ủ ế
Có ki n th c t i thi u v ngôn ng ti ng Anh, và thông qua Ti ngế ứ ố ể ề ữ ế ế Anh có nh ng hi u bi t ban đ u v đ t nữ ể ế ầ ề ấ ước, văn hóa và con ngườ i
c a các nủ ước nói Ti ng Anh.ế
Có thái đ tích c c đ i v i vi c h c Ti ng Anh.ộ ự ố ớ ệ ọ ế
Hình thành các cách h c ti ng Anh m t cách có hi u qu , t o c sọ ế ộ ệ ả ạ ơ ở cho vi c h c ngo i ng khác trong tệ ọ ạ ữ ương lai
Đ đ t để ạ ược m c tiêu trên th t không h đ n gi n b i nhi u l : ụ ậ ề ơ ả ở ề ẽ
nỞ ước ta hi n nay, vi c d y và h c ti ng Anh trong nhà trệ ệ ạ ọ ế ường di nễ
ra trong môi trường giao ti p c a th y và trò còn có r t nhi u h n ch : D yế ủ ầ ấ ề ạ ế ạ
h c trong m t t p th l n, trình d nh n th c có nhi u c p đ khác nhau,ọ ộ ậ ể ớ ộ ậ ứ ề ấ ộ
phương ti n h tr gi ng d y ch a đ ng b Nh ng đi u này làm phân tán sệ ỗ ợ ả ạ ư ồ ộ ữ ề ự
t p chung c a h c sinh, tác đ ng r t l n đ n vi c rèn luy n kĩ năng cho h cậ ủ ọ ộ ấ ớ ế ệ ệ ọ sinh, làm ch m quá trình ti p thu ki n th c c a h c sinh và s phân b th iậ ế ế ứ ủ ọ ự ố ờ gian cho t ng ph n n i dung bài sao cho phù h p v i t ng lo i bài gi ngừ ầ ộ ợ ớ ừ ạ ả (th c hành, kĩ năng) cũng là m t tác đ ng t i vi c l a ch n, nghiên c u và ápự ộ ộ ớ ệ ự ọ ứ
d ng kĩ năng d y t v ng sao cho thích h p.ụ ạ ừ ự ợ
Trang 9 Ngoài ra, còn nh ng y u t khác làm nh hữ ế ố ả ưởng đ n quá trình làmế giàu v n t c a h c sinh Ti u h c nh :ố ừ ủ ọ ể ọ ư
+ C m giác không tho i mái, căng th ng hay phân tán t tả ả ẳ ư ưởng, b i r iố ố
vì nh ng khái ni m tr u tữ ệ ừ ượng khó hi u v nguyên t c ng pháp cũng nhể ề ắ ữ ư cách áp d ng chúng.ụ
+ Nh ng ho t đ ng đòi h i chúng ph i t p trung chú ý trong m t th iữ ạ ộ ỏ ả ậ ộ ờ gian dài
đó kh năng ghi nh t , c u trúc câu c a các em còn h n ch ả ớ ừ ấ ủ ạ ế
H c sinh ti u h c r t hi u đ ng , d m t t p trung nên vi c d yọ ể ọ ấ ế ộ ễ ấ ậ ệ ạ ngôn ng m i cho các em g p không ít khó khăn.ữ ớ ặ
Thi u nhi u ngu n tài li u c n thi t đ giúp các em hi u thêm vănế ề ồ ệ ầ ế ể ể hóa c a các nủ ước nói Ti ng Anh.ế
Thi u môi trế ường th c t đ h c sinh có th tham gia vào các ho tự ế ể ọ ể ạ
đ ng giao ti p có ý nghĩa b ng Ti ng Anh.ộ ế ằ ế
Thi u ngu n kinh phí đ làm thêm đ dùng h c t p.ế ồ ể ồ ọ ậ
Nhi u ph huynh đ c bi t ph huynh vùng nông thôn ch a th yề ụ ặ ệ ụ ở ư ấ
đượ ầc t m quan tr ng c a vi c h c ngo i ng nên ch a quan tâm đ n mônọ ủ ệ ọ ạ ữ ư ế
h c này.ọ
M c dù r t khó khăn song chúng ta ph i nh n th y r ng vi c h cặ ấ ả ậ ấ ằ ệ ọ
Ti ng Anh th i đi m này là s kh i đ u cho vi c xây d ng n n móng triế ở ờ ể ự ở ầ ệ ự ề
th c c b n cho h c sinh, Là đi u ki n c n thi t đ các em ti n bứ ơ ả ọ ề ệ ầ ế ể ế ước đ nế các b c h c cao h n. Do v y vi c d y và h c Ti ng Anh ti u h c là v nậ ọ ơ ậ ệ ạ ọ ế ở ể ọ ấ
đ r t đáng quan tâm. Đ gi i quy t v n đ đó, giáo viên c n t o ra nh ngề ấ ể ả ế ấ ề ầ ạ ữ
Trang 10hình th c d y h c phong phú, đa d ng. Trong đó vi c v n d ng t t các kứ ạ ọ ạ ệ ậ ụ ố ỹ thu t và phậ ương pháp d y t là m t trong nh ng hình th c thu hút đạ ừ ộ ữ ứ ượ cnhi u h c sinh tham gia h c t p và mang l i hi u qu cao trong vi c làm tăngề ọ ọ ậ ạ ệ ả ệ
v n t cho các em.ố ừ
II. Bi n pháp th c hi nệ ự ệ
Đ h c sinh có h ng thú h c t p, ch đ ng tích c c chi m lĩnh tri th cể ọ ứ ọ ậ ủ ộ ự ế ứ thì trong d y h c giáo viên luôn c g ng đ m b o quy t c 4 L (Learn – Liveạ ọ ố ắ ả ả ắ – Love – Laugh). (H c s ng yêu cọ ố ười). Th t v y khi d y cho h c sinh ti uậ ậ ạ ọ ể
h c chúng ta c n đ m b o nguyên t c : H c mà ch i ch i mà h c. Đ t oọ ầ ả ả ắ ọ ơ ơ ọ ể ạ cho h c sinh c m giác tho i mái, nh nhàng, GV c g ng rút ng n kho ngọ ả ả ẹ ố ắ ắ ả cách gi a th y và trò, xóa b t m c c m tâm lí “s cô”, cô và trò cùng h cữ ầ ớ ặ ả ợ ọ cùng vui ch i nh nh ng ngơ ư ữ ười b n. Không nh i nhét hay bi n h c sinhạ ồ ế ọ thành người th đ ng mà trái l i phát huy tính tích c c trong m i cá nhân. Đụ ộ ạ ự ỗ ể
là được đi u đó ngành giáo d c ph i ề ụ ả t o ra m t môi trạ ộ ường thu n l i cũngậ ợ
nh cung c p nh ng ngu n thông tin h u ích, nh ng giáo trình đã đư ấ ữ ồ ữ ữ ược ch nọ
l a c n th n và đi u ch nh phù h p v i l a tu i cùng nh ng c h i luy n t pự ẩ ậ ề ỉ ợ ớ ứ ổ ữ ơ ộ ệ ậ thích h p. ợ
V phía giáo viên c n làm gì đ nâng cao hi u qu d y t v ng choề ầ ể ệ ả ạ ừ ự
Trang 11Đ có nh ng gi d y hi u qu , ngể ữ ờ ạ ệ ả ười th y không ch c n hi u rõ th i đi mầ ỉ ầ ể ờ ể thích h p hay tr ng i khi n tr “chán” h c mà còn ph i n m đợ ở ạ ế ẻ ọ ả ắ ược phươ ng
th c tr ti p c n m t ngôn ng Dứ ẻ ế ậ ộ ữ ưới đây là nh ng t ng k t v cách tr h cữ ổ ế ề ẻ ọ
ti ng mà trong quá trình d y h c tôi đã đúc k t đế ạ ọ ế ược:
∙ Có nhi u c h i ti p xúc v i ngo i ng đó.ề ơ ộ ế ớ ạ ữ
∙ Liên h các t , m u câu v i nhau và đ t chúng vào nh ng ng c nhệ ừ ẫ ớ ặ ữ ữ ả
rõ ràng, có liên quan ch t ch v i nhau.ặ ẽ ớ
∙ S d ng t t c các giác quan c a b n thân, quan sát và b t chử ụ ấ ả ủ ả ắ ướ c,theo dõi và l ng nghe.ắ
∙ Khám phá, th nghi m, m c l i và ki m tra cách hi u c a b n thân.ử ệ ắ ỗ ể ể ủ ả
∙ L p đi l p l i và c m th y t tin khi chúng thi t l p đặ ặ ạ ả ấ ự ế ậ ược thói quen
s d ng ki n th c m i h c đử ụ ế ứ ớ ọ ược
∙ C m th y đả ấ ược khích l , đ c bi t khi b n bè các em cũng đang h cệ ặ ệ ạ ọ cùng th ti ng đó.ứ ế
2. Nguyên t c d y Ti ng anh cho Tr ắ ạ ế ẻ
D y tr em là công vi c tạ ẻ ệ ương đ i khó và ph c t p b i tr ch a th cố ứ ạ ở ẻ ư ự
s có ý th c h c t p nh ngự ứ ọ ậ ư ườ ới l n và h u h t còn r t ham ch i. Đ tr t pầ ế ấ ơ ể ẻ ậ trung vào bài h c, giáo viên c n tuân theo các nguyên t c d y h c cho tr :ọ ầ ắ ạ ọ ẻ
a. Ch i h n d y. đây là phơ ơ ạ ương pháp “D y mà không d y”, giáo viên t oạ ạ ạ sân ch i đa d ng, nhi u màu s c b ng ti ng Anh cho h c sinh, hơ ạ ề ắ ằ ế ọ ướng d nẫ
h c sinh làm ch sân ch i và t ng bọ ủ ơ ừ ước b sung vào các ho t đ ng khác.ổ ạ ộ
b. Ho t đ ng, hình nh h n lý thuy t. Hình nh, trò ch i, nh c h a, di nạ ộ ả ơ ế ả ơ ạ ọ ễ
k ch nói chung là các ho t đ ng nh m giúp h c sinh tham gia vào môiị ạ ộ ằ ọ
trường s d ng ti ng Anh m t cách t nhiên, không gử ụ ế ộ ự ượng ép
c. H c c h n giáo trình.ọ ụ ơ Vi c bám theo m t giáo trình nào đó s h n chệ ộ ẽ ạ ế năng l c sáng t o c a c th y l n trò. H n n a, đ có th đa d ng hóa các ho tự ạ ủ ả ầ ẫ ơ ữ ể ể ạ ạ
đ ng trong l p, vi c tăng c ng h c c là đi u c n thi t. ộ ớ ệ ườ ọ ụ ề ầ ế
Trang 12d. Nghe nói nhi u h n đ c vi t.ề ơ ọ ế Th c t cho th y k năng nghe nói r tự ế ấ ỹ ấ quan trong, d h c và b t chễ ọ ắ ước h n trong h c ngo i ng Và khi nghe nóiơ ọ ạ ữ
đ c, h c sinh đã t ng bượ ọ ừ ước xây d ng đ c tâm lý t tin trong s d ng ti ngự ượ ự ử ụ ế Anh
e. B t chắ ước h n ng pháp.ơ ữ B t chắ ước là không th thi u để ế ược đ i v iố ớ thi u nhi, đ c bi t trong h c ngo i ng B t chế ặ ệ ọ ạ ữ ắ ước giúp quá trình h c t p điọ ậ nhanh h n, trong đó k c vi c áp d ng t v ng vào các m u câu căn b n.ơ ể ả ệ ụ ừ ụ ẫ ả
f. Vui h n cho đi m.ơ ể T o không khí l p h c sinh đ ng, lí thú, khuy nạ ớ ọ ộ ế khích h c sinh có đ ng c h c tâp t t h n là đi m s ọ ộ ơ ọ ố ơ ể ố
3. Các ph ương pháp d y t v ngạ ừ ự
Nh chúng ta đã bi t, l ch s d y và h c t v ng ti ng Anh đã tr i quaư ế ị ử ạ ọ ừ ự ế ả nhi u phề ương pháp khác nhau nh : phư ương pháp Ng pháp–D ch, phữ ị ươ ngpháp Nghe–Nhìn, phương pháp Nghe Nói, phương pháp Giao ti p, v.v.ế M iỗ
phương pháp đi u có u đi m và t n t i riêng ch ng h n nh :ề ư ể ồ ạ ẳ ạ ư
H c sinh có th đ c hi u nhanh các văn b n.ọ ể ọ ể ả
Tuy nhiên, v i xu hớ ướng phát tri n c a đ t nể ủ ấ ước và th i đ i, m c đích c aờ ạ ụ ủ
vi c h c ti ng Anh cũng có thay đ i đòi h i phệ ọ ế ổ ỏ ương pháp d y và h c ti ngạ ọ ế Anh nói chung và t v ng nói riêng cũng ph i thay đ i.ừ ự ả ổ
Người ta d n d n nh n ra nh ng h n ch c a phầ ầ ậ ữ ạ ế ủ ương pháp Ng phápữ
D ch là:ị
Trang 13 Không giúp h c sinh “giao ti p” đọ ế ược. Ho t đ ng ch y u trong l pạ ộ ủ ế ớ
là người th y; nghĩa là ngầ ười th y gi ng gi i, nói nhi u, h c sinh th đ ngầ ả ả ề ọ ụ ộ
ng i nghe và ghi chép, không có ý ki n ph n h i ho c không tham gia giaoồ ế ả ồ ặ
ti p (nói) v i th y và b n bè.ế ớ ầ ạ
Ho t đ ng d y h c ch di n ra m t chi u – h c sinh hoàn toàn bạ ộ ạ ọ ỉ ễ ộ ề ọ ị
đ ng, không có c h i th c hành giao ti p trong l p; kh năng sáng t o vàộ ơ ộ ự ế ớ ả ạ
đ c bi t k năng nói c a ngặ ệ ỹ ủ ườ ọi h c b h n ch nhi u.ị ạ ế ề
b. Phương pháp Nghe – Nói:
Phương pháp Nghe – Nói có nh ng u đi m là:ữ ư ể
Có hi u qu đ i v i nh ng ngệ ả ố ớ ữ ười m i h c, đ c bi t là h c sinh ti uớ ọ ặ ệ ọ ể
h c. Ngọ ườ ọi h c c m th y ph n kh i và t tin khi đả ấ ấ ở ự ược nghe và t pậ
b t chắ ước theo giáo viên, ví d : H c sinh làm theo l nh c a giáoụ ọ ệ ủ viên ho c hát các bài hát ti ng Anh đ n gi n. ặ ế ơ ả
Tuy nhiên phương pháp này l i có nh ng h n ch nh sau:ạ ữ ạ ế ư
H c sinh r t d nhàm chán v i phọ ấ ễ ớ ương pháp này n u không có sế ự
đi u ch nh phề ỉ ương th c d y h c c n thi t.ứ ạ ọ ầ ế
H c sinh áp d ng nh ng gì đã đọ ụ ữ ược lĩnh h i trong l p h c vào th cộ ớ ọ ự
ti n giao ti p ngôn ng là khó. H c sinh không th v n d ng các hình th cễ ế ữ ọ ể ậ ụ ứ ngôn ng đữ ược luy n t p trên l p m t cách t nhiên vì tuy h c sinh có khệ ậ ớ ộ ự ọ ả năng nghe hi u, nh và b t chể ớ ắ ước ngay t i ch trong l p h c, song các emạ ỗ ớ ọ cũng r t chóng quên và c m th y lúng túng khi g p tình hu ng tấ ả ấ ặ ố ương t trongự giao ti p th c. Đi u này nói lên r ng m c dù h c sinh có th nh c l i t m tế ự ề ằ ặ ọ ể ắ ạ ừ ộ cách hoàn h o xong các em không hi u rõ nghĩa c a t và không có kh năngả ể ủ ừ ả
s d ng t trong nh ng ng c nh khác v i đi u đã đử ụ ừ ữ ữ ả ớ ề ược h c.ọ
c. Phương pháp giao ti pế
Phương pháp giao ti p đế ược xem nh phư ương pháp d y h c ngo i ngạ ọ ạ ữ
ph bi n nh t và hi u qu nh t hi n nay. M c tiêu cu i cùng c a d y h cổ ế ấ ệ ả ấ ệ ụ ố ủ ạ ọ ngo i ng là phát tri n k năng giao ti p, k năng ngôn ng M c đích cu iạ ữ ể ỹ ế ỹ ữ ụ ố
Trang 14cùng c a h c sinh h c t v ng không ch bi t đủ ọ ọ ừ ự ỉ ế ược cách đ c, cách vi t vàọ ế nghĩa c a t mà c n ph i đ t đủ ừ ầ ả ạ ược năng l c giao ti p; t c là phát tri n đự ế ứ ể ượ c
t t c 4 k năng ngôn ng (nghe, nói, đ c, vi t) và s d ng đấ ả ỹ ữ ọ ế ử ụ ượ ừ ực t v ng đó
đ giao ti p. V i quan đi m l y năng l c giao ti p c a h c sinh làm trungể ế ớ ể ấ ự ế ủ ọ tâm thì t v ng đừ ự ược coi là m t trong ba thành t làm thành công c hayộ ố ụ
phương ti n đ hình thành và phát tri n các k năng ngôn ng ệ ể ể ỹ ữ
Vi c d y và h c t v ng theo phệ ạ ọ ừ ự ương pháp giao ti p đế ược tuân theo
nh ng nguyên t c sau:ữ ắ
D y và h c t thông qua luy n t p các kĩ năng giao ti pạ ọ ừ ệ ậ ế
Vi c h c t thông qua qua các kĩ năng giao ti p giúp ngệ ọ ừ ế ườ ọi h c hi uể nghĩa t d dàng h n vì các kĩ năng giao ti p luôn mang ng c nh giao ti pừ ễ ơ ế ữ ả ế
c th và sinh đ ng. M t khác vi c h c t thông qua các kĩ năng giao ti pụ ể ộ ặ ệ ọ ừ ế kích thích nhu c u s d ng t m i nh m t công c phát tri n các kĩ năng.ầ ử ụ ừ ớ ư ộ ụ ể
D y và h c t có t n su t s d ng caoạ ọ ừ ầ ấ ử ụ
Vi c ch n các t có t n su t s d ng cao đ d y s giúp vi c h c tệ ọ ừ ầ ấ ử ụ ể ạ ẽ ệ ọ ừ
đ t hi u qu cao h n vì nh ng t đó đạ ệ ả ơ ữ ừ ược ngườ ọ ử ụi h c s d ng thường xuyên trong nhi u tình hu ng giao ti p khác nhau.ề ố ế
D y và h c t m t cách t ng thạ ọ ừ ộ ổ ể
Chúng ta đ u bi t h c t mà ch chú ý đ n nghĩa s không đ t đề ế ọ ừ ỉ ế ẽ ặ ượ c
m c đích giao ti p cao. Do đó khi d y và h c t c n chú ý đ n các khía c nhụ ế ạ ọ ừ ầ ế ạ khác c a t nh : hình thái ch vi t (spelling), cách phát âm ( pronunciation),ủ ừ ư ữ ế hình thái ng nghĩa (lexical meaning), hình thái ng pháp (grammatical form)ữ ữ
và cách s d ng (use).ử ụ
D y và h c t thông qua nhi u th thu t khác nhauạ ọ ừ ề ủ ậ
Nh đã nói trên, giáo viên c n s d ng các th thu t khác nhau đư ở ầ ử ụ ủ ậ ể
gi i thi u t m i ho c k t h p nhi u th thu t đ gi i thi u m t t m i.ớ ệ ừ ớ ặ ế ợ ề ủ ậ ể ớ ệ ộ ừ ớ
Vi c làm này giúp d y t v ng có hi u qu h n và giúp h c sinh nh t lâuệ ạ ừ ự ệ ả ơ ọ ớ ừ
h n. M t đi u c n l u ý là d ch t m i sang ti ng m đ là m t th thu tơ ộ ề ầ ư ị ừ ớ ế ẹ ẻ ộ ủ ậ
Trang 15d y t có k t qu , song giáo viên nên h n ch s d ng th thu t này vì vi cạ ừ ế ả ạ ế ử ụ ủ ậ ệ
ph thu c quá nhi u vào d ch s làm gi m kh năng giao ti p c a h c sinh.ụ ộ ề ị ẽ ả ả ế ủ ọ
t ừ
D y và h c t thông qua s d ng t đi nạ ọ ừ ử ụ ừ ể
Giáo viên c n hầ ướng d n và khuy n khích h c sinh Ti u h c s d ngẫ ế ọ ể ọ ử ụ
t đi n tranh, giúp các em làm quen v i vi c s d ng chúng, vì t đi n làừ ể ớ ệ ử ụ ừ ể
phương ti n tra c u đ c l c cho vi c h c t sau này. Vi c hệ ứ ắ ự ệ ọ ừ ệ ướng d n sẫ ử
d ng t đi n s giúp ngụ ừ ể ẽ ười h c nâng cao kh năng t h c đ ng th i gópọ ả ự ọ ồ ờ
ph n làm cho vi c d y t đ t hi u qu cao.ầ ệ ạ ừ ạ ệ ả
Nói tóm l i, phạ ương pháp Giao ti p có u đi m h n h n các phế ư ể ơ ẳ ươ ngpháp khác là nó bao trùm m i phọ ương di n c a quá trình d y h c ngo i ng :ệ ủ ạ ọ ạ ữ
đó là các y u t ngôn ng , văn hóa, xã h i, các y u t ngoài ngôn ng …ế ố ữ ộ ế ố ữ
nh m rèn luy n k năng giao ti p hoàn ch nh. Đ c bi t phằ ệ ỹ ế ỉ ặ ệ ương pháp giao
ti p coi hình thành và phát tri n b n k năng giao ti p nh nghe, nói, đ c vàế ể ố ỹ ế ư ọ
vi t là m c đích cu i cùng c a quá trình d y h c. Các ki n th c ngôn ngế ụ ố ủ ạ ọ ế ứ ữ
nh ng âm, t v ng và ng pháp là phư ữ ừ ự ữ ương ti n, đi u ki n hình thành vàệ ề ệ phát tri n các k năng giao ti p. Vì v y, phể ỹ ế ậ ương pháp giao ti p th c s giúpế ự ự cho ngườ ọi h c có kh năng s d ng đả ử ụ ược ti ng Anh đ giao ti p.ế ể ế
Tuy nhiên v n có m t s h n ch đó là: Phẫ ộ ố ạ ế ương pháp giao ti p nh nế ấ
m nh vào vi c hình thành và phát tri n 4 k năng ngôn ng : nghe, nói, đ c,ạ ệ ể ỹ ữ ọ
Trang 16vi t trong quá trình d y h c, trong đó ki n th c ngôn ng (ng âm, t v ngế ạ ọ ế ứ ữ ữ ừ ự
và ng pháp) không đữ ược quan tâm m t cách thích đáng. K t qu là m t sộ ế ả ộ ố
ngườ ọi h c c m th y khó có th “giao ti p” vì h làm sao có th nghe, nói,ả ấ ể ế ọ ể
đ c, vi t đọ ế ược m t khi không n m ch c h th ng qui t c ngôn ng ộ ắ ắ ệ ố ắ ữ
M i phỗ ương pháp ra đ i sau đ u đờ ề ược coi nh m t c g ng k th aư ộ ố ắ ế ừ
nh ng thành t u và kh c ph c nhữ ự ắ ụ ược đi m c a phể ủ ương pháp ra đ i trờ ước nó.
Vì v y là giáo viên tr c ti p gi ng d y c n l a ch n và v n d ng các phậ ự ế ả ạ ầ ự ọ ậ ụ ươ ngpháp và k thu t d y t cho phù h p v i t ng đ i tỹ ậ ạ ừ ợ ớ ừ ố ượng h c sinh và t ng bàiọ ừ
h c c th đ giúp h c sinh ti p thu bài t t nh t.ọ ụ ể ể ọ ế ố ấ
t t c nh ng t đã h c vì đôi lúc các em ch c n nh n ra và hi u đấ ả ữ ừ ọ ỉ ầ ậ ể ược thông
đi p mà nh ng t đó chuy n t i. Vì th , vi c ch n t đ d y d a vào t nệ ữ ừ ể ả ế ệ ọ ừ ể ạ ự ầ
su t s d ng và công d ng c a t theo nhu c u c a h c sinh là r t quanấ ử ụ ụ ủ ừ ầ ủ ọ ấ
tr ng. ọ
môi tr ng ti u h c hi n nay, khi nói đ n ng li u m i là ch y u
Ở ườ ể ọ ệ ế ữ ệ ớ ủ ế nói đ n ng pháp và t v ng, t v ng và ng pháp luôn có m i quan hế ữ ừ ự ừ ự ữ ố ệ
kh ng khít v i nhau, luôn đắ ớ ược d y ph i h p đ làm rõ nghĩa c a nhau. Tuyạ ố ợ ể ủ nhiên d y và gi i thi u t v ng là v n đ c th c n xem xét theo m c đíchạ ớ ệ ừ ự ấ ề ụ ể ầ ụ
c a đ tài mà tôi ch n. Thông thủ ề ọ ường trong m t bài h c luôn xu t hi n nh ngộ ọ ấ ệ ữ
t m i, xong không ph i t m i nào cũng c n đ a vào đ d y. Đ ch n từ ớ ả ừ ớ ầ ư ể ạ ể ọ ừ
c n d y, giáo viên c n xem xét nh ng v n đ :ầ ạ ầ ữ ấ ề
T ch đ ng (active vocabulary)ừ ủ ộ
T b đ ng (passive vocabulary)ừ ị ộ
Trang 17Chúng ta đ u bi t cách d y hai lo i t này khác nhau. T ch đ ng cóề ế ạ ạ ừ ừ ủ ộ liên quan đ n b n k năng (nghe – nói – đ c – vi t). Đ i v i lo i t này giáoế ố ỹ ọ ế ố ớ ạ ừ viên c n đ u t th i gian đ gi i thi u và cho h c sinh t p nhi u h n.ầ ầ ư ờ ể ớ ệ ọ ậ ề ơ
V i t b đ ng giáo viên ch c n d ng m c nh n bi t, không c n đ u tớ ừ ị ộ ỉ ầ ừ ở ứ ậ ế ầ ầ ư
th i gian vào các ho t đ ng ng d ng. Giáo viên c n bi t l a ch n và quy tờ ạ ộ ứ ụ ầ ế ự ọ ế
đ nh xem s d y t nào nh m t t ch đ ng và t nào nh m t t b đ ng.ị ẽ ạ ừ ư ộ ừ ủ ộ ừ ư ộ ừ ị ộ
Khi d y t m i c n làm rõ ba y u t c b n c a ngôn ng là:ạ ừ ớ ầ ế ố ơ ả ủ ữ
+ Form
+ Meaning
+ Use
Đ i v i t ch đ ng ta ch cho h c sinh bi t ch vi t và đ nh nghĩa nhố ớ ừ ủ ộ ỉ ọ ế ữ ế ị ư
t đi n thì ch a đ , đ cho h c sinh bi t cách dùng chúng trong giao ti p,ừ ể ư ủ ể ọ ế ế giáo viên c n cho h c sinh bi t cách phát âm, không ch t riêng l , mà cònầ ọ ế ỉ ừ ẻ
bi t phát âm đúng nh ng t đó trong chu i l i nói, đ c bi t là bi t nghĩa c aế ữ ừ ỗ ờ ặ ệ ế ủ
t ừ
S lố ượng t c n d y trong bài tu thu c vào n i dung bài và trình đừ ầ ạ ỳ ộ ộ ộ
c a h c sinh. Không bao gi d y t t c các t m i, vì s không có đ th iủ ọ ờ ạ ấ ả ừ ớ ẽ ủ ờ gian th c hi n các ho t đ ng khác. Tuy nhiên, trong m t ti t h c ti u h cự ệ ạ ộ ộ ế ọ ở ể ọ theo tôi ch nên d y t i đa là 6 t ỉ ạ ố ừ
Trong khi l a ch n t đ d y, tôi xem xét đ n hai đi u ki n sau: ự ọ ừ ể ạ ế ề ệ
+ T đó có c n thi t cho vi c hi u văn b n không ?ừ ầ ế ệ ể ả
+ T đó có khó so v i trình đ h c sinh không ?ừ ớ ộ ọ
N u t đó c n thi t cho vi c hi u văn b n và phù h p v i trình đế ừ ầ ế ệ ể ả ợ ớ ộ
c a h c sinh, thì nó thu c nhóm t tích c c, do đó ta ph i d y cho h c sinhủ ọ ộ ừ ự ả ạ ọ
n m v ng v i nh ng bi n pháp c th tôi s nêu bên dắ ữ ớ ữ ệ ụ ể ẽ ưới
N u t đó c n thi t cho vi c hi u văn b n nh ng khó so v i trình đế ừ ầ ế ệ ể ả ư ớ ộ
c a h c sinh, thì nó không thu c nhóm t tích c c, do đó ta nên gi i thích r iủ ọ ộ ừ ự ả ồ cho h c sinh hi u nghĩa t đó ngay.ọ ể ừ
Trang 18 N u t đó không c n thi t cho vi c hi u văn b n và cũng không khóế ừ ầ ế ệ ể ả
l m thì b n nên yêu c u h c sinh đoán.ắ ạ ầ ọ
5. Các b ước d y tạ ừ
Bước gi i thi u bài, gi i thi u ch đ : đây là bớ ệ ớ ệ ủ ề ước khá quan tr ngọ trong vi c d y t v ng. Bệ ạ ừ ự ước này s quy t đ nh s thành công c a ti t h c,ẽ ế ị ự ủ ế ọ
nó s g i m cho h c sinh liên tẽ ợ ở ọ ưởng đ n nh ng t s p h c qua ch đi mế ữ ừ ắ ọ ủ ể
v a m i đừ ớ ược gi i thi u.ớ ệ
Đi u quan tr ng nh t trong gi i thi u t m i là ph i th c hi n theoề ọ ấ ớ ệ ừ ớ ả ự ệ trình t : nghe, nói, đ c, vi t. Đ ng bao gi b t đ u t ho t đ ng nào khácự ọ ế ừ ờ ắ ầ ừ ạ ộ
“nghe”. Hãy nh l i quá trình h c ti ng m đ c a chúng ta, bao gi cũng b tớ ạ ọ ế ẹ ẻ ủ ờ ắ
đ u b ng nghe, b t chầ ằ ắ ước phát âm r i m i t i nh ng ho t đ ng khác. Hãyồ ớ ớ ữ ạ ộ giúp cho h c sinh c a b n có m t thói quen h c t m i m t cách t t nh t:ọ ủ ạ ộ ọ ừ ớ ộ ố ấ
Bước 1: “nghe”, cho h c sinh nghe t m i b ng cách đ c m u ho cọ ừ ớ ằ ọ ẫ ặ dùng CD gi ng b n ng là t t nh t.ọ ả ữ ố ấ
Bước 2: “nói”, sau khi h c sinh đã nghe đọ ược ba l n b n m i yêu c uầ ạ ớ ầ
h c sinh nh c l i. Khi cho h c sinh nh c l i , c n chú ý cho c l p nh c l iọ ắ ạ ọ ắ ạ ầ ả ớ ắ ạ
trước, sau đó m i g i cá nhân đ ki m tra và s a l i ngay l p t c cho các em. ớ ọ ể ể ử ỗ ậ ứ
Bước 3: “đ c”, vi t t đó lên b ng và cho h c sinh nhìn vào đó đọ ế ừ ả ọ ể
đ c. Cho h c sinh đ c c l p, r i đ c cá nhân và s a l i cho h c sinh.ọ ọ ọ ả ớ ồ ọ ử ỗ ọ
Bước 4: “vi t”, sau khi h c sinh đã đ c t đó m t cách chính xác r iế ọ ọ ừ ộ ồ
b n m i yêu c u h c sinh vi t t đó vào v ạ ớ ầ ọ ế ừ ở
Bước 5: Xác đ nh xem h c sinh có hi u nghĩa c a t không.ị ọ ể ủ ừ
Bước 6: Đánh tr ng âm t : phát âm l i t và yêu c u h c sinh nh nọ ừ ạ ừ ầ ọ ậ
Trang 19Trong Ti ng Anh m iế ỗ t th ng có hai m t: nghĩa c a t và cách sừ ườ ặ ủ ừ ử
d ng. Nghĩa c a t và cách chúng đụ ủ ừ ược dùng nh th nào là hai v n đ khácư ế ấ ề nhau. Có nhi u trề ường h p khi tra t đi n chúng ta có th hi u đợ ừ ể ể ể ược nghĩa
c a t , song không ph i nh v y là đã bi t cách s d ng t đó. Cách s d ngủ ừ ả ư ậ ế ử ụ ừ ử ụ
c a m t t ph thu c vào ch c năng c a t trong câu, ng c nh, thói quenủ ộ ừ ụ ộ ứ ủ ừ ữ ả
c a ngủ ườ ử ụi s d ng và các m i quan h c a h v i môi trố ệ ủ ọ ớ ường văn hóa và xã
h i. Sau đây là nh ng th thu t làm rõ nghĩa t :ộ ữ ủ ậ ừ
a/ Dùng tr c quanự : đ v t th t trên l p, tranh nh, hình v phác ho (hìnhồ ậ ậ ớ ả ẽ ạ que), hình c t dán t t p chí, c ch đi u b v.v. Có tác d ng m nh m đ nắ ừ ạ ử ỉ ệ ộ ụ ạ ẽ ế
h ng thú h c t p c a h c sinh và giúp h c sinh ghi nh nhanh h n, lâu h n.ứ ọ ậ ủ ọ ọ ớ ơ ơ+ Dùng v t th t đ d y v ch đ đ dùng h c t p ( School things), trangậ ậ ể ạ ề ủ ề ồ ọ ậ
ph c (clothes)ụ
* School things
+ Dùng các b ph n c a c th d d y v ch đ c th ( Parts of body)ộ ậ ủ ơ ể ể ạ ề ủ ề ơ ể